Ôn tập ngữ văn 12 phần thơ

Miêu tả ấn tượng, đầy cảm giác và tạo hình nhờ: + Từ láy: khúc khuỷu, thăm thẳm, heo hút + Câu thơ bẻ đôi gợi hình mái núi + Cường điệu : cồn mây- súng ngửi trời, ngàn thước + Kết hợp 3

Trang 1

https://www.facebook.com/tailieupro/

https://www.facebook.com/tailieupro/ https://www.facebook.com/tailieupro/ https://www.facebook.com/tailieupro/ https://www.facebook.com/tailieupro/ https://www.facebook.com/tailieupro/ https://www.facebook.com/tailieupro/ https://www.facebook.com/tailieupro/ https://www.facebook.com/tailieupro/ https://www.facebook.com/tailieupro/ https://www.facebook.com/tailieupro/ https://www.facebook.com/tailieupro/ https://www.facebook.com/tailieupro/

1 Bài thơ Tây Tiến – Quang Dũng

a) Hoàn cảnh sáng tác

- Tây Tiến là một đơn vị quân đội được thành lập đầu năm 1947, địa bàn hoạt động ở tây Bắc Bộ

Việt Nam và biên giới Việt-Lào rồi vòng về qua miền Tây Thanh Hoá

- Chiến sĩ Tây Tiến phần đông là học sinh, thanh niên Hà Nội Quang Dũng là đại đội trưởng

Đơn vị Tây Tiến chiến đấu trong hoàn cảnh rất gian khổ, vô cùng thiếu thốn về vật chất, bệnh sốt rét

hoành hành dữ dội Tuy vậy họ vẫn phơi phới tinh thần lãng mạn anh hùng

- Quang Dũng tham gia đoàn quân Tây Tiến từ 1947 và ở đó đến cuối 1948 thì chuyển sang đơn

vị khác Rời xa đơn vị cũ chưa được bao lâu, Quang Dũng đã sáng tác bài thơ này Bài thơ in trong tập

Mây Đầu Ô

b) Kiến thức cơ bản

Cảm hứng bao trùm bài thơ Tây Tiến là nỗi nhớ:

(1) Nhớ về núi rừng dữ dội hùng vĩ: (Sông Mã xa rồi … mùa em thơm nếp xôi)

- Nhớ những địa danh: Sài Khao, Mường Lát, Mường Hịch Những địa danh xa lạ, gợi sự xa xôi, hiểm

trở

- Những dốc cao vực sâu: Dốc lên >< Dốc thăm thẳm

Ngàn thước lên cao >< Ngàn thước xuống

Heo hút cồn mây súng ngửi trời

Miêu tả ấn tượng, đầy cảm giác và tạo hình nhờ:

+ Từ láy: khúc khuỷu, thăm thẳm, heo hút

+ Câu thơ bẻ đôi gợi hình mái núi

+ Cường điệu : cồn mây- súng ngửi trời, ngàn thước

+ Kết hợp 3 câu mạnh mẽ gân guốc với câu cuối mềm mại “Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi”

- Nhớ những hiểm nguy thường trực cả không gian, thời gian: dùng nhiều âm trắc

+ Chiều chiều oai linh thác gầm thét

+ Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người

* Hình ảnh đoàn quân Tây Tiến hiện ra với nhiều nét rất đặc trưng của đời lính

- Vẫn lạc quan yêu đời: Súng ngửi trời – cách nói vui tếu của lính

- Vẫn lãng mạn hào hoa: Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi / Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói, Mai Châu mùa

em thơm nếp xôi

- Đón nhận và xem nhẹ cái chết: “Anh bạn dãi dầu không bước nữa/ Gục lên súng mũ bỏ quên đời”

(2) Nhớ về rừng núi thơ mộng, trữ tình, ấm áp tình dân quân: (Doanh trại … đong đưa)

- Bốn dòng thơ đầu tái hiện những kỉ niệm về tình quân dân thắm thiết trong đêm liên hoan văn nghệ

nơi bản làng mà đoàn quân Tây Tiến dừng chân nghỉ Đoạn thơ đã đem đến cho người đọc ấn tượng về

không khí hội hè rộn ràng vui vẻ, cái nhìn chiêm ngưỡng, say sưa mà đa tình của lính Tây Tiến trước vẻ

đẹp phương xa xứ lạ (Doanh trại bừng lên hội đuốc hoa … Nhạc về Viên Chăn xây hồn thơ)

- Bốn câu thơ tiếp: Kỷ niệm buổi chiều chia tay nơi sông nước: gợi chứ không tả, chỉ làm nổi bật linh

hồn cảnh vật: đẹp và buồn man mác

=> Người lính hiện ra với tâm hồn lạc quan, yêu đời của người lính, “cốt cách hào hoa phong nhã và

một thi tài hiếm có”

(3) Một tượng đài người lính Tây Tiến bất tử với thời gian (Tây Tiến đoàn binh … độc hành)

- Chân dung rất gân guốc, lạ hoá và phi thường: Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc … dữ oai hùm

+ Bắt nguồn từ hiện thực đến từng chi tiết Không mọc tóc là hậu quả của trận sốt rét rừng Rồi

trải qua nơi rừng thiêng nước độc, gian khổ thiếu thốn, thuốc men không có Quân xanh màu lá cũng là

thực tế hiển nhiên

+ Bút pháp lãng mạn -> trở thành cách nói mang khẩu khí lính Tây Tiến Không mọc tóc chứ

không phải tóc không thể mọc Quân xanh màu lá còn là xanh áo lính, xanh lá nguỵ trang Thế mới xứng

với những chữ dữ oai hùm Đó mới thực là khí phách, tinh thần của đoàn quân

- Tâm hồn bay bổng rất lãng mạn, mộng mơ: Mắt trừng gửi mộng … dáng kiều thơm

Tâm tưởng đi về trong mộng ước với dáng hình người đẹp Dáng kiều thơm gợi vẻ đẹp yêu kiều,

thanh lịch, sắc nước hương trời của người thiếu nữ Hà thành – nơi mà ở đó người lính từng sống, từng

học tập và cũng là nơi các anh từ giã người thân lên đường đi chiến đấu Nơi hậu phương ấy trở thành

động lực thúc giục người lính quên gian khổ để tiến lên phía trước, vượt qua bom đạn để trở về

Trang 2

- Lí tưởng, khát vọng của người lính Tây Tiến: Rải rác biên cương … chẳng tiếc đời xanh

Đời xanh tuổi trẻ, đời xanh bao mơ ước còn đang phía trước Nhưng với các anh, còn gì quý hơn

Tổ quốc thân yêu, còn gì “quý hơn độc lập tự do” Vì thế, dù biết rằng đời lính gửi vào đầu súng mũi lê,

ra đi không hẹn ngày về , nhưng các anh vẫn chấp nhận ra đi để dâng hiến, để xả thân Họ chẳng khác

nào các vị tướng ngày xưa tung hoành chiến trận Hai câu thơ như gợi lại hào khí của cha ông ta xưa

Hào khí thời đại cũng ùa vào chắp cánh cho hai câu thơ này Nó gợi cái âm vang của lời thề

“quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh” (Đoàn vệ quốc quân một lần ra đi – Nào có sá chi đâu ngày trở về -

Ra đi ra đi bảo tồn sông núi – Ra đi ra đi thà chết không lùi…) Tinh thần “nhất khứ bất phục phản”

ngàn đời ấy đã trở thành lí tưởng, khát vọng của người chiến sĩ Tây Tiến

- Sự hi sinh của người lính: Áo bào thay ……khúc độc hành

Quang Dũng không hề né tránh hiện thực khắc nghiệt, dữ dội Trên chặng đường hành quân,

nhiều người lính không thể vượt qua đã vĩnh viễn gục lên súng mũ bỏ quên đời Dọc đường Tây Tiến

cũng là vô vàn nấm mồ liệt sĩ mọc lên Rải rác biên cương mồ viễn xứ Tuy nhiên, ấn tượng để lại với

người đọc là cái đẹp trong tâm tưởng của họ Họ đều là những chiến tướng ngày xưa rực rỡ với chiếc áo

bào

Cái chết đã được sang trọng hoá lên để xứng với ngoại hình, nội tâm và lí tưởng của họ Về đất

là cách nói giảm nhằm thể hiện sự ra đi thanh thản của người lính sau khi làm tròn trách nhiệm người

trai Cái chết của họ như thiêng liêng và động đến cả đất trời: Sông Mã gầm lên khúc độc hành Câu trên

nhẹ nhàng, thanh thản, kìm nén Câu dưới dữ dội, gào thét Tất cả nội lực câu thơ đều dồn xuống từ gầm

và gợi ra một âm hưởng thật bi tráng cho đoạn thơ

Cả đoạn thơ như một khúc ca mang âm điệu bi tráng về tượng đài người lính Tây Tiến Những

câu thơ với hàng loạt các từ Hán Việt trang trọng, những hình ảnh phi thường đã làm sống lại một thời

oanh liệt của dân tộc ta

* KẾT LUẬN

Với cảm hứng lãng mạn và ngòi bút tài hoa, Quang Dũng đã khắc hoạ thành công hình tượng

người lính Tây Tiến trên cái nền cảnh thiên nhiên núi rừng miền tây hùng vĩ, dữ dội và mĩ lệ Hình

tượng người lính Tây Tiến mang vẻ đẹp lãng mạn, đậm chất bi tráng sẽ còn có sức hấp dẫn lâu dài đối

với người đọc

Tây Tiến rất tiêu biểu cho hồn thơ và phong cách thơ Quang Dũng

Câu hỏi:

1 Hoàn cảnh sáng tác giúp anh chị hiểu sâu nội dung bài thơ Tây Tiến?

2 Vẻ đẹp của núi rừng Tây Bắc trong bài thơ Tây Tiến (hoặc phân tích một đoạn thơ)

3 Hình tượng người lính Tây Tiến

Trang 3

2 Bài thơ Việt Bắc – Tố Hữu

a) Hoàn cảnh ra đời:

- Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp kết thúc thắng lợi Tháng 7 – 1954, Hiệp định

Giơ-ne-vơ về Đông Dương được kí kết Hòa bình lập lại, miền Bắc nước ta được giải phóng và bắt tay vào sự

nghiệp xây dựng cuộc sống mới

- Tháng 10 – 1954, Trung ương Đảng và Chính phủ rời chiến khu Việt Bắc trở về Hà Nội Nhân

sự kiện thời sự có tính lịch sử đó, Tố Hữu viết bài thơ Việt Bắc để nói lên tình cảm thắm thiết với Việt

Bắc – quê hương của cách mạng Việt Bắc rất tiêu biểu cho thể tài thơ trữ tình chính trị của Tố Hữu

b) Giá trị tư tưởng:

Việt Bắc thể hiện tình cảm của Tố Hữu đồng thời tiêu biểu cho tình cảm cao đẹp của những người

kháng chiến đối với căn cứ Việt Bắc, đối với nhân dân và Đất nước

Việt Bắc là khúc hát ân tình thủy chung giữa những con người cách mạng kháng chiến (người

miền xuôi) với Việt Bắc và giữa nhân dân Việt Bắc với cách mạng, thể hiện truyền thống đạo lí thủy

chung, giàu ân nghĩa của dân tộc ta

c) kiến thức cơ bản

(1) Đoạn 1 (Mình về mình có nhớ ta … Cầm tay nhau biết nói gì hôm nay)

Giống như những khúc hát giã bạn “người ơi người ở đừng về” trong đêm hội, ở đây người cất

lên tiếng nói đầu tiên trong cuộc chia tay là người ở lại, gợi nhắc về những kỉ niệm gắn bó suốt mười

lăm năm: Mình về mình có nhớ ta … thiết tha mặn nồng

Giọng cất lên là giọng của yêu thương trìu mến, nhung nhớ, chia xa Tất cả nhắc gọi về kỉ niệm

giống như vô vàn những cuộc chia tay muôn thuở xưa nay Có bao nhiêu điều cụ thể từng chia sẻ, gắn

bó đã trôi qua suốt Mười lăm năm ấy thiết tha mặn nồng… Cụm từ thiết tha mặn nồng dường như không

chỉ là tình yêu lứa đôi mà còn gói trọn cả những sẻ chia sóng gió thác ghềnh làm nên cái nặng sâu bền

chặt của tình nghĩa vợ chồng Thời gian mười lăm năm được đánh dấu từ mốc khởi nghĩa Bắc Sơn năm

1940 cho đến khi kháng chiến chống Pháp kết thúc, hoà bình lập lại, Việt Bắc đã làm tròn sứ mệnh của

một căn cứ địa cách mạng vững chắc

Chuyện nghĩa tình cách mạng lớn lao đầy màu sắc chính trị như vậy đã hoá thân tự nhiên vào

câu chuyện tình cảm lứa đôi bền chặt, để mười lăm năm ấy trở thành thiết tha mặn nồng dìu dặt và quyến

luyến lòng người

Đúng ở thời khắc chia tay, mối bận tâm, điều muốn nhắn gửi, cũng là điều muốn dò đón, khắc

sâu chính là mối băn khoăn Có nhớ không ? trào lên qua câu chữ :Mình về mình có nhớ không

Bảo là hỏi tu từ, hỏi để gợi nhắc, gợi nhớ cũng đúng Nhưng bảo là mối quan tâm thực sự tha

thiết đang chờ đợi câu trả lời có lẽ đúng hơn Có nhớ không ? trở thành mối quan tâm đau đáu riết róng

vì thói thường gian khổ thì bền chặt, sung sướng hạnh phúc rất dễ làm con người quên đi những ngọt

bùi cay đắng đã nếm trải Nhìn cây nhớ núi, nhìn sông nhớ nguồn ?

Bốn câu thơ trên chính là khúc dạo đầu của cảm xúc chia tay để từ đó biết bao điều chưa nói sẽ

được thổ lộ giãi tỏ tâm tình Lời hỏi chỉ là cái cớ gợi dẫn để trào tuôn mạch cảm xúc nhớ thương trong

lòng người lên đường

Bốn câu thơ cuối của đoạn (lời người đi) đã tái hiện trước mắt người đọc một cuộc chia tay

kẻ ở người đi đầy bâng khuâng, lưu luyến:Tiếng ai tha thiết bên cồn … Cầm tay nhau biết nói gì hôm

nay

Sắc áo chàm chất phát, đậm đà, quen thuộc gắn bó với đồng bào Việt Bắc giờ đây hiện lên như

một điểm nhớ thân thương trong lòng người ra đi qua cách sử dụng nghệ thuật hoán dụ của nhà thơ Tất

cả đã làm trào dâng cảm xúc trong lòng người lên đường

Người ra đi như đồng vọng thiết tha với cảm xúc thiết tha của người ở lại nên ngập ngừng không

nỡ bước chân :Bâng khuâng trong dạ, bồn chồn bước đi

Các từ láy bâng khuâng, bồn chồn, tha thiết hài hoà đồng điệu với nhau để thể hiện cảm xúc, vừa

lưu luyến nhớ thương, vừa mong ngóng nôn nao

Nhà thơ đã sử dụng thành công nhịp ngắt linh hoạt của thơ lục bát để gợi ra khung cảnh và ấn

tượng, cảm xúc cuộc chia tay : Áo chàm đưa/ buổi phân li; Cầm tay nhau/ biết nói gì/ hôm nay… Như

hiển hiện sau câu chữ là động thái trữ tình : người đi kẻ ở tay trong tay, những khoảng ngừng lặng không

nói nên lời bởi bộn bề cảm xúc, biết nói gì đây bởi quá nhiều điều để nói, bắt đầu từ đâu và nói bao nhiêu

cho đủ, cho thoả bấy nhiêu năm thiết tha mặn nồng gắn bó cùng nhau

Trang 4

(2) Đoạn 2 (Mình đi có nhớ những ngày … Tân Trào, Hồng Thái, mái đình, cây đa ?)

Đoạn thơ là lời người ở lại nhắn nhủ với người đi đừng quên “chiến khu” – vùng đất gắn liền

với những gian lao trong kháng chiến và lòng căm thù giặc nhưng cũng rất hào hùng trong chiến

đấu: Mình đi, có nhớ những ngày …Miếng cơm chấm muối, mối thù nặng vai ?

Những dòng thơ gợi nhắc kỉ niệm đã lí giải vì sao nhà thơ gọi mười lăm năm ấy bằng từ thiết tha

mặn nồng đầy nghĩa tình Bởi đó là thời gian dệt lên từ tình yêu thương, từ gian khổ thiếu thốn, từ sự

chung sức chung lòng Ở đó ta – mình cùng chia sẻ những khó khăn, vất vả của cảnh mưa nguồn suối lũ

những mây cùng mù, cùng dằn lòng với miếng cơm chấm muối, chung một mối thù nặng vai, cùng trải

qua những buổi hắt hiu lau xám để gánh cuộc kháng chiến trên vai Từ thuở khởi đầu chiến đấu, bên ta

đã có mình, hỏi sao không chất chứa tình cảm thiết tha mặn nồng lưu luyến ?

Đặt trong cấu trúc cân đối, hài hoà của những tiểu đối trong các câu thơ tám chữ, ấn tượng để lại

với người đọc là cái sắt son bền chặt thuỷ chung của tình cảm con người Từ miếng cơm chấm muối

mà nung nấu tâm can mối thù nặng vai thêm sôi sục Từ hắt hiu lau xám, mưa nguồn, suối lũ, mây mù

mà ngời lên đậm đà lòng son vẹn tròn, chung thuỷ Mười lăm năm ấy biết bao nhiêu tình Mười lăm năm

ấy cũng là bao nhiêu kỉ niệm kháng chiến

Theo dòng hồi tưởng, người ở lại gợi nhắc cho chúng ta trở về thuở ban đầu gây dựng nền móng

cách mạng cho đến khi lớn mạnh trưởng thành Và đến giờ, nghĩa tình của đồng bào Việt Bắc vẫn sắt

son và mãi khắc ghi trong dạ: Mình về, rừng núi nhớ ai ………Tân Trào, Hồng Thái, mái đình, cây đa

?

Những khi ấy, mình – ta từng chung niềm vui kháng chiến sôi sục trong những ngày kháng Nhật,

phong trào Việt Minh và mái đình Hồng Thái, cây đa Tân Trào nơi Đội Việt Nam tuyên truyền giải

phóng quân được thành lập, tiền thân của quân đội Việt Nam lớn mạnh sau này, nơi Quốc dân Đại hội

phát động cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước

Có rất nhiều cảm xúc đang dâng lên trong lòng người đưa tiễn trước lúc chia xa Đó là nỗi nhớ

khôn khuây, ngơ ngẩn: Mình về, rừng núi nhớ ai – Trám bùi để rụng, măng mai để già… Đó là nỗi niềm

bồi hồi dâng lên khi kỉ niệm dào dạt ùa về

Nghệ thuật nhân hoá, ẩn dụ rừng núi nhớ ai,… trám để rụng, măng để già, điệp từ mình về, mình

đi, có nhớ, còn nhớ, nhịp câu 2/4 – 4/4 đều đặn… gợi lên hình ảnh một người đang bâng khuâng sững

sờ với cảm giác hụt hẫng của chia li, dè chừng sự lãng quên nên tha thiết nhắc nhở người về bằng những

hoài niệm ân nghĩa nhất, nguồn cội sâu rộng nhất , sâu trong tình người, rộng trong thời gian, không

gian Đây là tình cảm những con người cách mạng trong không gian, thời gian của cách mạng

(3) Đoạn 3 (Nhớ gì như nhớ người yêu … Chày đêm nện cối đều đều suối xa)

Hiện theo mỗi điệp khúc nhớ là hình ảnh con người và thiên nhiên hoà quyện trong nhau Khác

với đoạn thơ trước, cảnh Việt Bắc ở đây hiện ra rất thơ mộng hiền hoà Một vầng trăng thấp thoáng

nơi đầu núi, một ánh nắng chiều lấp ló lưng nương :Nhớ gì như nhớ người yêu …nắng chiều lưng nương

+ Những bản làng bồng bềnh thực hư trong sương khói :

Nhớ từng bản khói cùng sương Sớm khuya bếp lửa người thương đi về

+ Những rừng nứa, bờ tre, những núi đèo, ngòi Thia, sông Đáy, suối Lê đầy vơi trong nhung nhớ :

Nhớ từng rừng nứa bờ tre Ngòi Thia, sông Đáy, suối Lê vơi đầy

Mỗi cảnh vật là một nét nhớ, nét thương thân thuộc vì gợi nhắc đến con người Việt Bắc Đó là những

con người từng chia bùi sẻ ngọt cùng người cách mạng :

Mình đây ta đó, đắng cay ngọt bùi Thương nhau chia củ sắn lùi Bát cơm sẻ nửa, chăn sui đắp cùng Các từ ngữ thương nhau, sẻ nửa, đắp cùng như những ngọn lửa thắp sáng vần thơ, làm cho tình

đồng bào đồng chí, tình quân dân cá nước thêm ấm áp Câu thơ làm ta nhớ đến những vần thơ sáng ngời

tình đồng chí của Chính Hữu : Súng bên súng đầu sát bên đầu – Đêm rét chung chăn thành đôi tri kỷ

(Đồng Chí)

Đó là những con người tảo tần lam lũ, chịu thương chịu khó :

Nhớ người mẹ nắng cháy lưng Địu con lên rẫy bẻ từng bắp ngô

Trang 5

Trên những miền núi quê ta, chúng ta dễ dàng bắt gặp những hình ảnh những người mẹ vừa làm

nương rẫy vừa địu con trên lưng thật cảm động : Mặt trời của bắp nằm ở trên đồi – Mặt trời của mẹ em

nằm trên lưng" (Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ – Nguyễn Khoa Điềm Người mẹ chống

Pháp và người mẹ chống Mĩ có những điểm tương đồng trong công việc Nét đẹp của hình tượng được

khơi lên từ tính chất công việc “Mẹ giã gạo mẹ nuôi bộ đội”… Người mẹ được khắc hoạ trong từng chi

tiết sống động nhất, nổi bật nhất đã từng xuất hiện như thế này trong nhiều trang thơ của Tố Hữu và bao

giờ cũng gây một mối giao cảm mãnh liệt

Đó là những con người từng cùng vui niềm vui của lớp học xoá mù chữ, diệt giặc dốt và những

giờ liên hoan tưng bừng với ngọn đuốc sáng :

Nhớ sao lớp học i tờ Đồng khuya đuốc sang những giờ liên hoan

Đó còn là những người lạc quan yêu đời gắn bó cùng kháng chiến và cuộc sống thanh bình

tươi đẹp Việt Bắc :

Nhớ sao ngày tháng cơ quan Gian nan đời vẫn ca vang núi đèo Nhớ sao tiếng mõ rừng chiều Chày đêm nện cối đều đều suối xa

Bức tranh không chỉ có đường nét, màu sắc, ánh sáng mà còn gợi tới âm thanh : tiếng i tờ vỡ

lòng ngượng nghịu, tiếng hát ca vang núi đèo, tiếng mõ rừng chiều thân quen, tiếng chày đêm nện cối

điểm nhịp đều đều nơi suối xa… Những âm thanh ấy đã thổi cái hồn riêng vào bức tranh thơ

Bên cạnh việc sử dụng điệp từ nhớ, trong cả đoạn thơ tác giả còn sử dụng thành công nhiều biện

pháp nghệ thuật khác Đó là nhịp điệu thơ mượt mà, êm ái, như ru người đọc vào những kỉ niệm bang

khuâng Đó là những hình ảnh thân thuộc gần gũi của thiên nhiên và con người mang đậm chất Việt Bắc

Đó còn là những cách diễn tả đậm màu sắc trữ tình phù hợp với cấu tứ như cuộc chia tay của đôi bạn

tình đã từng gắn bó nay phải tạm chia xa Việt Bắc đã trở thành người yêu (Nhớ gì như nhớ người yêu),

thành người thương (Sớm khuya bếp lửa người thương đi về) trong nỗi nhớ ấy

Đoạn thơ trên là bức tranh toàn cảnh về thiên nhiên và con người Việt Bắc Tuy nhiên, không

phải nhà thơ chỉ dừng lại ở việc tả cảnh tả người, mà qua mỗi hình ảnh thiên nhiên, mỗi hình ảnh về con

người đều chất chứa một nỗi niềm nhung nhớ của người đi Bức tranh hiện ra với nhiều chi tiết thật cụ

thể, thật quen thuộc, thật cảm động Điều đó thể hiện nghĩa tình thuỷ chung của người đi rất sâu đậm với

chiến khu Việt Bắc

(4) Đoạn 4 (Ta về, mình có nhớ ta … Nhớ ai tiếng hát ân tình thuỷ chung)

Trong nhiều đoạn thơ của Việt Bắc, người đọc dễ dàng bắt gặp vẻ đẹp của thiên nhiên và con

người hiện lên thật sinh động Đặc biệt tác giả đã dụng tâm khắc hoạ một bức tứ bình về thiên nhiên,

con người Việt Bắc trọn vẹn trong khổ thơ cân đối hài hoà:Ta về, mình có nhớ ta …ân tình thuỷ chung

Hai câu đầu khái quát chung về nỗi nhớ, cũng là hé mở cách tạo “bố cục” cho bức tranh : một

nét vẽ hoa (những hoa) – thiên nhiên và một nét vẽ con người (cùng người), cứ thế lần lượt hiện ra :Ta

về, mình có nhớ ta/ Ta về, ta nhớ những hoa cùng người

Những câu tiếp theo tập trung vào miêu tả thời gian trôi đều đặn qua bốn mùa cùng những tín

hiệu riêng của cảnh và người.:

Mùa đông ấm nóng, tươi tắn trong gam màu nóng của những bông hoa chuối rừng đỏ tươi thắp

lửa thấp thoáng bên tàu lá Cả khu rừng màu xanh như được điểm thêm sắc đỏ cùng “nắng ánh” như tạo

một không gian khí trời mùa đông “không lạnh lẽo” Trong khung cảnh đó, nhà thơ vẽ một nét chấm

phá về con người, đó là con người đi rừng lao động thu hái sản vật núi rừng :

Rừng xanh hoa chuối đỏ tươi/ Đèo cao nắng ánh dao gài thắt lưng

Mùa xuân Việt Bắc bạt ngàn màu trắng của hoa mơ Màu trắng của hoa mơ như gợi sắc xuân núi

rừng Việt Bắc một nét mơn mởn tươi trong và tinh khiết Hoà cùng sắc xuân ấy là cảnh người dân Việt

Bắc chuốt giang đan nón Cuộc sống mùa xuân như sôi động hơn cũng chính bởi cảnh lao động của

những thôn dân nơi đây :Ngày xuân mơ nở trắng rừng/ Nhớ người đan nón chuốt từng sợi giang

Hè sang, tiếng ve kêu báo tín hiệu của mùa và rừng phách ào ạt đổ vàng Đó cũng chính là lúc

“cô em gái” đi hái măng “một mình” Mùa nào thức nấy, thiên nhiên đã cung cấp nhiều “sản vật” núi

rừng cho bữa ăn hằng ngày của người dân nơi đây Cảnh “cô em gái” măng cũng thường xuất hiện nơi

Trang 6

núi rừng Việt Bắc và đã để lại ấn tượng lâu dài trong lòng người đi :Ve kêu rừng phách đổ vàng / Nhớ

cô em gái hái măng một mình

Mùa thu thanh bình trong ánh trăng hạnh phúc Trong ánh trăng huyền ảo lung linh, giọng ai cất

lên tiếng hát về mối ân tình thuỷ chung càng làm cho bức tranh Việt Bắc thêm thơ mộng và trữ tình biết

bao:Rừng thu trăng rọi hoà bình/ Nhớ ai tiếng hát ân tình thuỷ chung

Đoạn thơ trên có thể xem là tuyệt bút khi viết về thiên nhiên và con người Việt Bắc Chỉ qua một

vài nét chấm phá, cảnh núi rừng Việt Bắc xuất hiện thật sinh động : mỗi mùa một nét riêng, thiên nhiên

hiện lên đa dạng theo thời gian, không gian, có nắng sớm, nắng chiều, trăng khuya và các mùa…

Đặc biệt, bức tranh Việt Bắc càng hữu tình, sinh động hơn khi có sự gắn bó với con người qua

cách miêu tả tài tình : một câu tả cảnh đi liền là một câu tả người Âm hưởng bao trùm đoạn thơ là ngọt

ngào, thiết tha sâu lắng như ru vỗ con người vào nhịp nhớ đều đặn của những kỉ niệm không quên

(5) Đoạn 5 (Nhớ khi giặc đến giặc lùng … Vui lên Việt Bắc, đèo De, núi Hồng)

Ta dễ dàng cảm nhận được đoạn thơ trên khắc hoạ cuộc sống chiến đấu nơi Việt Bắc mang âm

điệu mạnh mẽ, dồn dập, sôi nổi, hào hùng Hình ảnh thơ hoành tráng, mang đậm chất sử thi và cảm hứng

lãng mạn bay bổng Một hình tượng “đất nước đứng lên” như sống dậy trong mỗi câu thơ

Đó là hình tượng người dân Việt Bắc, người cán bộ kháng chiến, bộ đội, dân công, rừng cây,

núi đá, tất cả đã thống nhất thành một trận tuyến chống quân thù: Nhớ khi giặc đến giặc lùng/ Nhớ

từ Cao – Lạng, nhớ sang Nhị Hà

Cuộc kháng chiến thần thánh ngày một trưởng thành lớn mạnh Từ lúc giặc đến giặc lùng, rừng

và người Việt Bắc che chở, bao bọc nhau, đến chỗ rừng cây núi đá ta cùng đánh Tây là một bước phát

triển của kháng chiến: Nhớ khi giặc đến giặc lùng/ Rừng cây núi đá ta cùng đánh Tây

Sự lớn mạnh đó là nhờ vào sự chung lòng đoàn kết chiến đấu của mọi người dân :

Mênh mông bốn mặt sương mù Đất trời ta cả chiến khu một lòng

Để rồi từ đó, chúng ta có những chiến thắng đầu tiên nức lòng nhân dân, bộ đội gắn với các địa

danh Phủ Thông, đèo Giàng, sông Lô, Phố Ràng, Cao – Lạng, Nhị Hà,…

Ai về ai có nhớ không ?

Nhớ từ Cao – Lạng, nhớ sang Nhị Hà…

Đó là bức tranh Việt Bắc ra trận với khí thế sôi nổi, hào hùng Cuộc kháng chiến chống Pháp

đã đi đến những ngày quyết định cuối cùng Cả một đội quân nhân dân trùng trùng ra trận được khắc

hoạ hoành tráng trong mỗi câu thơ: Những đường Việt Bắc của taĐèn pha bật sang như ngày mai lên

Những con đường Việt Bắc cụ thể, cũng là những nẻo đường cách mạng của dân tộc đã đến ngày

rộng trải thênh thang Con đường là hình ảnh quen thuộc trong thơ Tố Hữu gắn với ý nghĩa biểu tượng

về đường cách mạng Tả con đường ra trận nhưng là để nói lên khí thế dũng mãnh của những người ra

trận bằng biện pháp so sánh cường điệu và từ láy gợi thanh :

Những đường Việt Bắc của ta Đêm đêm rầm rập như là đất rung

Tưởng như mặt đất cũng đang chuyển động dưới bàn chân những chiến sĩ trong một cuộc ra quân vĩ đại

từ khắp các ngả đường của căn cứ địa cách mạng

Trong cuộc ra quân ấy, hình ảnh đoàn quân rất đẹp

Quân đi điệp điệp trùng trùng Ánh sao đầu súng bạn cùng mũ nan

Đẹp trong đội ngũ điệp điệp, trùng trùng như một sức mạnh vô tận, đẹp trong ánh sao đầu súng

bạn cùng mũ nan gợi nhớ hình ảnh đầu súng trăng treo trong thơ Chính Hữu và hình ảnh súng ngửi trời

trong thơ Quang Dũng Cái ánh sao ở đây vừa như gần gũi thân quen với mũ nan của anh, lại như rực

sáng lí tưởng trên đầu mũi súng của người lính Một hình ảnh thơ vừa thực, vừa lãng mạn, gợi nhiều liên

tưởng đẹp về anh bộ đội cụ Hồ

Hai câu 5, 6 là hình ảnh những đoàn dân công phục vụ tuyền tiến Khí thế mạnh mẽ của đội quân

nhân dân được tác giả khắc hoạ bằng lối thậm xưng, phóng đại :

Dân công đỏ đuốc từng đoàn Bước chân nát đá, muôn tàn lửa bay

Hình ảnh những đoàn dân công đỏ đuốc đi trong đêm là đúng với hiện thực Nhưng với ánh đuốc đỏ rực

ấy cùng với muôn tàn lửa bay thì lại lãng mạn biết bao Có khác gì một hội hoa đăng ! Còn bước chân

Trang 7

nát đá là bước chân của những người đạp bằng mọi chông gai để đi tới, hình ảnh được lấy từ ý ca dao :

Trông cho chân cứng đá mềm…

Hai câu tiếp theo là hình ảnh những đoàn xe ra trận mà đèn pha bật sáng quét sạch màn sương

đêm dày thăm thẳm :

Nghìn đêm thăm thẳm sương dày Đèn pha bật sang như ngày mai lên

Rất hiện thực mà cũng rất lãng mạn Từ những đêm Việt Bắc, những đường Việt Bắc đó, một

cảm hứng lãng mạn bay bổng về tương lai tươi sáng của dân tộc chói loà qua từng câu thơ đầy hào khí

Và đây là một “bản đồ vui” toả rộng khắp đất nước báo tin chiến thắng :

Tin vui chiến thắng trăm miền

… … Vui lên Việt Bắc, đèo De, núi Hồng

Nhịp điệu thơ dồn dập tươi vui, náo nức phấn khởi Mỗi một địa danh là một nốt nhạc vui rộn

ràng trong bản hùng ca chiến thắng

Các địa danh không chỉ có ở Việt Bắc mà còn trải dọc theo trăm miền đất nước : từ Nam Bộ, Tây

Nguyên cho tới Hoà Bình, Tây Bắc, Điện Biên Sự xuất hiện của một loạt các địa danh trăm miền bên

cạnh nhau gắn với các tin vui chiến thắng dường như cho thấy tốc độ thần kì của những thắng lợi đó

Những từ ngữ vui về, vui từ, vui lên mặc nhiên đã đặt Việt Bắc vào tâm điểm của mọi miền vui

Từ Việt Bắc niềm vui toả đi Và từ khắp nơi, tin vui bay lại Việt Bắc

* KẾT LUẬN

Việt Bắc là khúc hùng ca và cũng là khúc tình ca về cách mạng, về cuộc kháng chiến và con người

kháng chiến Thể thơ lục bát, kiểu kết cấu đối đáp, ngôn ngữ đậm sắc thái dân gian – tất cả đã góp phần

khắc sâu lời nhắn nhủ của Tố Hữu : Hãy nhớ mãi và phát huy truyền thống quý báu anh hùng bất khuất,

ân nghĩa thuỷ chung của cách mạng, của con người Việt Nam

Việt Bắc (hoặc đoạn thơ trên) tiêu biểu cho hồn thơ và thể tài thơ trữ tình – chính trị mang đậm

tính sử thi, cảm hứng lãng mạng và đậm đà tính dân tộc của Tố Hữu

Câu hỏi:

1 Hoàn cảnh sáng tác bài thơ Việt Bắc?

2 Phân tích một đoạn thơ

Trang 8

3 Sóng – Xuân Quỳnh

a) Tác giả Xuân Quỳnh

- Xuân Quỳnh (1942 – 1988) quê ở La Khê, thành phố Hà Đông, tỉnh Hà Tây Năm 13 tuổi, Xuân

Quỳnh trở thành diễn viên múa Năm 21 tuổi, Xuân Quỳnh chuyển sang làm báo, rồi làm biên tập viên

báo Văn nghệ, biên tập viên NXB Tác phẩm mới, Ủy viên BCH Hội Nhà văn Việt Nam khóa III

- Tác phẩm tiêu biểu : thơ Tơ tằm – Chồi biếc (in chung, 1963), Hoa dọc chiến hào (1968), Gió

Lào cát trắng (1974), Hoa cỏ may (1989)…

- Xuân Quỳnh thích làm thơ ngay từ khi còn là diễn viên múa và là một trong những nhà thơ tiêu

biểu nhất của thế hệ các nhà thơ trẻ thời kì chống Mĩ Thơ Xuân quỳnh thể hiện một trái tim phụ nữ hồn

hậu, chân thành nhiều lo âu và luôn da diết trong khát vọng hạnh phúc đời thường

- Năm 2001, Xuân Quỳnh được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật

b) Bài thơ “Sóng”

Sóng được sáng tác năm 1967, trong một chuyến đi thực tế ở vùng biển Diêm Điền (Thái Bình),

in trong tập thơ Hoa dọc chiến hào (1968) Trước khi Sóng ra đời, Xuân Quỳnh đã phải nếm trải những

đổ vỡ trong tình yêu Đây là bài thơ tiêu biểu cho hồn thơ và phong cách thơ Xuân Quỳnh

c) Nội dung chi tiết

Trong dàn đồng ca của thơ trẻ chống Mĩ, Xuân Quỳnh nổi lên như một tiếng thơ trẻ trung, tươi

mát, đầy nữ tính Đặc biệt, tiếng thơ tình yêu của Xuân Quỳnh đã làm biết bao trái tim độc giả rung

động

Viết về tình yêu, Xuân Quỳnh cũng đã hơn một lần tìm đến kí thác vào biển (Thuyền và biển)

Tưởng “chỉ có thuyền mới hiểu” biển và “chỉ có biển mới biết” thuyền Nhưng dường như “Thuyền và

biển” chưa nói hết được những khát vọng tình yêu, những trăn trở, âu lo và nhung nhớ trong trái tim dịu

êm đầy bão tố của người phụ nữ nên một lần nữa, Xuân Quỳnh lại tìm đến biển, gửi tâm sự vào Sóng

Tiêu biểu cho thành công nghệ thuật của bài thơ Sóng phải kể đến là …

(1) Phân tích hình tượng Sóng

Bài thơ Sóng được Xuân Quỳnh viết năm 1967, in trong tập Hoa dọc chiến hào Bài thơ là tiếng

nói của tình yêu, là khát vọng muôn đời của tuổi trẻ, gắn liền với cuộc sống Sóng là lời đối thoại giữa

Em và Anh, thực chất đó là lời độc thoại nội tâm của một người phụ nữ đang yêu; đây còn là tiếng nói

hồn nhiên, chân thành của một trái tim phụ nữ đang khát khao yêu đương

Tứ thơ toàn bài xoay quanh một hình tượng sáng tạo có giá trị thẩm mĩ – hình tượng sóng

Không phải ngẫu nhiên tác giả lại chọn Sóng để giãi bày tình cảm của mình mà chắc chắn phải có

nguyên do của nó Chính bản thân Sóng đã mang nét gợi cảm và quyến rũ muôn đời đối với những tâm

hồn lãng mạn luôn say đắm cảnh đẹp thiên nhiên Chính vì thế mà các thi nhân thường mượn sóng để

diễn tả cảm xúc của mình:

“Sóng không phải là roi mà vách đá phải mòn Em không phải là chiều mà nhuộm anh đến tím

Sóng có nghĩa gì đâu nếu chiều nay em chẳng đến Vì sóng đã làm anh nghiêng ngả vì em ” (Hữu

Thỉnh)

Hay Xuân Diệu lại ước mơ :

“Anh xin làm sóng biếc

Hôn bãi cát vàng em

Hôn thật khẽ thật êm

Hôn êm đềm mãi mãi ”

Xuân Quỳnh cũng không ngoại lệ Chị cũng mượn sóng để gửi niềm tâm sự “Và gió thổi

và mây bay về núi / Lời thương nhớ ngàn lần em muốn nói / nhưng bây giờ chỉ có sóng và em.” Nhưng

nét hấp dẫn riêng của “Sóng” chính là ở việc xây dựng hình tượng Trong bài thơ, sóng không chỉ là

hình ảnh ẩn dụ nữa mà có lúc cả sóng và em đã hòa thành một; sóng chính là em mà em cũng chính là

sóng

Từ hình tượng sóng, Xuân Quỳnh đã diễn tả một quy luật muôn thuở của tình yêu: Tình

yêu gắn liền với tuổi trẻ, tuổi trẻ luôn khát khao yêu đương, tình yêu là sự trẻ trung của tâm hồn :

Nỗi khát vọng tình yêu Bồi hồi trong ngực trẻ

Trang 9

Bằng hình tượng Sóng, Xuân Quỳnh diễn tả sự băn khoăn, trăn trở của đôi lứa yêu nhau : Muốn

giải thích, cắt nghĩa về tình yêu, về người yêu và về chính bản thân mình, nhưng đều không có câu trả

lời thỏa đáng Vì khó giải thích, cắt nghĩa, nên tình yêu luôn luôn mới mẻ, luôn luôn là sự khám phá :

Em cũng không biết nữa Khi nào ta yêu nhau

Tình yêu luôn gắn liền với nỗi nhớ Bằng việc khai thác trạng thái đa dạng, đối lập của hình

tượng Sóng, tác giả đã diễn tả nỗi nhó cồn cào, khắc khoải của những người yêu nhau :

Con sóng dưới lòng sâu

Con sóng trên mặt nước

Ôi con sóng nhớ bờ

Ngày đêm không ngủ được

Lòng em nghĩ đến anh

Cả trong mơ còn thức.”

Nhân vật trữ tình bày tỏ khát vọng về một tình yêu thủy chung và vĩnh cửu : Em muốn hóa thân

thành sóng để còn tồn tại mãi mãi trongtình yêu :

Làm sao được tan ra Thành trăm con sóng nhỏ Giữa biển lớn tình yêu

Để ngàn năm còn vỗ

Nhờ khai thác sáng tạo tính đối lập, đa dạng, phức tạp, vĩnh hằng của hình tượng Sóng, Xuân

Quỳnh bộc lộ sinh động những trăn trở, lo âu, khát vọng của người phụ nữ với một tình yêu thiết tha

mạnh mẽ

Trái tim khao khát, hạnh phúc của người phụ nữ đã được thể hiện rõ ở bài thơ Sóng Trái tim ấy

thật chân thành, đằm thắm, chứa dựng những tình cảm rộng lớn, mạnh mẽ

(2) Đoạn thơ “Con sóng dưới lòng sâu Dù muôn vời cách trở”

Tình yêu luôn đi liền với nỗi nhớ Nỗi nhớ trong tình yêu luôn làm con tim thổn thức, rạo rực

đến đắm say

Anh nhớ em, anh nhớ hình, anh nhớ ảnh

Anh nhớ em , anh nhớ lắm em ơi

( Xuân Diệu)

Nhưng ở đây, Sóng nhớ bờ - em nhớ anh, một phát hiện rất tinh tế của xuân Quỳnh

Con sóng dưới lòng sâu

Con sóng trên mặt nước

Ôi con sóng nhớ bờ

Ngày đêm không ngủ được

Lòng em nghĩ đến anh

Cả trong mơ còn thức.”

Có lẽ, Xuân Quỳnh dành phần ưu ái nhiều hơn cho nỗi nhớ nên cấu trúc của đoạn thơ cũng có

phần khác biệt Đây là khổ thơ có dung lượng câu thơ nhiều nhất (6 câu) Điều ấy đủ cho ta thấy một

nỗi nhớ đến da diết khôn nguôi đang trào dâng trong tâm hồn của nhân vật trữ tình như nhưng con sóng

miên man

Bằng biện pháp nghệ thuật đối lập : dưới >< trên, ngày >< đêm, lòng sâu >< mặt nước, dường

như nỗi nhớ đã choáng ngợp cả không gian, chiếm lĩnh cả thời gian Thế nhưng nếu sóng nhớ bờ đến

“ngày đêm không ngủ” thì Em nhớ anh “cả trong mơ còn thức” Nỗi nhớ không chỉ thể hiện ở dạng ý

thức mà còn thể hiện ở dạng tiềm thức Cách bộc lộ nỗi nhớ ở dạng vô thức là một cách nói thành thật

nhất và thông minh nhất của một người phụ nữ chín chắn, từng trải Đến lúc này chị đã tách ra khỏi sóng

để tự nói lên nỗi nhớ của mình một cách táo bạo đầy cá tính Quả thật khi cảm xúc đã đến độ chín nhất,

sâu sắc nhất con người ta sẽ không thể trong chờ vào một đối tượng ngoại cảnh để nói dùm

Trong tình yêu, xa cách là phép thử thông minh nhất Bởi người ta rất dễ “Xa mặt cách lòng”

Nhưng với tình yêu đích thực của trái tim yêu thủy chung thì khoảng cách kia sẽ chẳng có nghĩa lí gì

cả

Dẫu xuôi về phương bắc

Dẫu ngược về phương Nam

Trang 10

Nơi nào em cũng nghĩ

Hướng về anh một phương

Nghệ thuật đối lập : xuôi >< ngược, Phương Bắc>< phương Nam và cách nói ngược “xuôi về

Bắc - ngược về Nam” là những hình ảnh chỉ về sự xa cách trong không gian Thế nhưng dẫu (chỉ hành

động ngược lại) , ở nơi nào đi chăng nữa thì em vẫn chỉ hướng về một phương duy nhất đó là “phương

anh”

Quả thật khi nỗi nhớ càng mãnh liệt, thì tình yêu càng thủy chung và niềm tin càng mạnh

mẽ :

Ở ngoài kia đại dương

Trăm nghìn con sóng đó

Con nào chẳng tới bờ

Dù muôn vời cách trở

Từ hình ảnh những con sóng ngày đêm miệt mài vỗ để vào được với bờ yêu thương, Xuân Quỳnh

đã khẳng định một niềm tin chắc chắn vào tình yêu của mình sẽ đến được bến bờ hạnh phúc Khổ thơ

không phải chỉ nói sóng mà là nói đến chính tình yêu của mình – tình yêu của một con người sẵn sàng

vượt muôn vàn cách trở Đó không phải là một tình yêu tầm thường, vị kỉ mà đó là niềm yêu tin vào

cuộc đời của một người phụ nữ đầy nghị lực và giàu yêu thương – Xuân Quỳnh

* KẾT LUẬN

Qua hình tượng sóng, trên cơ sở khám phá sự tương đồng, hoà hợp giữa sóng và em, bài thơ Sóng

diễn tả tình yêu của người phụ nữ thiết tha, nồng nàn, chung thuỷ, muốn vượt lên thử thách của thời gian

và sự hữu hạn của đời người Từ đó, ta thấy được tình yêu là một tình cảm cao đẹp, một hạnh phúc lớn

lao của con người

Sóng (hoặc đoạn thơ trên) là bài thơ tiêu biểu cho hồn thơ và phong cách thơ Xuân Quỳnh

Câu hỏi:

1 Phân tích hình tượng Sóng trong bài thơ cùng tên của Xuân Quỳnh

4 Phân tích từng khổ (hoặc đoạn) thơ trong bài thơ Sóng – Xuân Quỳnh

Định dạng
Số trang	10
Dung lượng	480,28 KB