học tập những người nổi tiếng thế giới

Lời nhà xuất bảnChúng ta đang sống những năm cuối của thế kỷ XX, và ở vào thời điểm này, trong sự nhìn lại bức tranh toàn cảnh gần một trăm năm qua, chúng tôi những ngời làm sách, ý thức

Lời nhà xuất bản

Chúng ta đang sống những năm cuối của

thế kỷ XX, và ở vào thời điểm này, trong sự

nhìn lại bức tranh toàn cảnh gần một trăm

năm qua, chúng tôi những ngời làm sách, ý

thức đợc đã có thể bớc đầu thực hiện việc

lập bảng biên niên các sự kiện chính yếu và

tổng kê danh sách các nhân tài - những con

ngời bằng lao động sáng tạo đã có những

đóng góp quan trọng vào quá trình phát

triển của lịch sử dân tộc, đất nớc.

Nhân tài bao giờ cũng là sản phẩm của

thời đại, nhng những cống hiến của họ lại

không hề bị thời gian lớt qua để rơi vào

quên lãng Họ, trong từng vị trí, có thể là

những nhà lãnh đạo kiệt xuất bằng những

hoạt động sáng tạo đã góp phần tạo nên

những chuyển động quan trọng của đời

sống dân tộc; Họ, có thể là các nhà hoạt

động khoa học xã hội, khoa học tự nhiên, các văn nghệ sĩ trội bật lên với những phát kiến, sáng tạo độc đáo có ý nghĩa đối với sự phát triển của ngành; Họ, trong tình yêu bền chặt với đất nớc, bằng lao động nghiêm túc, nhiệt thành, đã có những tác động sâu sắc đến đời sống vật chất và làm phong phú đời sống tinh thần chúng ta, và nhiều ngời trong số họ không chỉ toả ảnh hởng trong phạm vi chuyên môn hẹp, và uy tính không chỉ khuôn trong biên giới quốc gia Họ

là tinh hoa, là niềm tự hào dân tộc, là tài sản quốc gia, là mẫu hình lý tởng gia nhập vào ký ức cộng đồng, mang sức lôi cuốn, quyến rũ của cái đẹp đối với nhiều thế hệ Công việc su tầm, biên soạn quảng bá tấm gơng nhân tài là việc làm hết sức cần thiết, tuy không mới mẻ, nhng thực sự là khó khăn khi phải thẩm định các giá trị ở nhiều mặt của đời sống trải dài suốt một thế kỷ,

và nhất là khi công việc lại gia thêm ý nghĩa tổng kết và hàm ẩn tinh thần chuyển giao các giá trị sang một thời đoạn mới để kế

thừa Chắc chắn chúng ta không thể quả

quyết rằng chân dung các nhân tài đợc

thể hiện nh thế là đã chuẩn xác Mặc dầu

các tác giả là những cây bút chuyên nghiệp

đã hết sức cố gắng trong việc su tầm, tiếp

cận trực tiếp hoặc gián tiếp với các nhân

vật để phản ánh một cách sát đúng các

chân dung, song chúng tôi cho rằng các bài

viết ở đây là mang đậm dấu ấn của ngời

viết về cách cảm, cách nghĩ, cách viết,

nghĩa là mang đậm tính chủ quan về

nhiều phơng diện Và nh vậy, trong trờng

hợp nào đó không tạo đợc sự đồng cảm của

bạn đọc nào đó cũng là điều có thể xảy

ra Chúng tôi mong đợc coi đây là một dịp

để mở rộng trao đổi trên tinh thần hiểu

biết và thông cảm lẫn nhau giữa ngời đọc

và ngời viết, cùng các nhân tài Một khó

khăn nữa là sự lựa chọn các chân dung để

đa vào tập sách Chúng tôi không thể đa ra

tiêu chí cho việc lựa chọn,mà trong nhiều

trờng hợp, chủ yếu dựa vào sự thừa nhận

công lao, cũng nh sự khẳng định giá trị

các chân dung chủ yếu qua các kênh thông tin Mặt khác, cũng do nhiều khó khăn mà trình tự giới thiệu các chân dung cũng mang tính ngẫu nhiên, phụ thuộc vào kết quả su tầm, biên soạn mà chúng tôi nhận đ-

ợc, chứ không theo sự sắp đặt chủ quan nào.

Nhà xuất bản cố gắng tập hợp và lần lợt xuất bản các tập sách này với tên gọi chung

là "Những ngời lao động sáng tạo của thể kỷ".

Vũ Đình CựChất xám của một chiến công

Đông Hoa

hiến dịch xuân-hè 1972 bắt đầu

Lần đầu tiên xe tăng hạng nặng

của ta cùng một lúc xuất kích ở Quảng Trị,

Tây Nguyên và Nam Bộ Pháo lớn dồn dập nã

mỗi ngày hàng vạn, hàng chục quả vào Dốc

MiếuCồn Tiên, Đắc TôTân Cảnh, Lộc Ninh

-An Lộc Chiến lợc "Việt Nam hoá" có cơ bịp

há sản! Ních Xơn phát khùng

Tháng 4/1972, ngài Tổng thống Mỹ đơng

nhiệm ra lệnh ném bom miền Bắc Việt

Nam Khác với lối đánh của Gôn-xơn, vị

tổng thống Mỹ tiền nhiệm, là "leo thang"

từng nấc một, vừa "leo" vừa thăm dò d luận

Nichxơn dùng lối đánh phủ đầu:

Ngày 10-4, máy bay B.52 giội bom trảithảm xuống thành phố Vinh Ngày 16-4, vàolúc 2 giờ 30 phút, B.52 đánh cảng Hảiphòng; 9 giờ 30 phút hôm ấy, Mỹ đa nhữngtốp máy bay cờng kích chiến thuật đánhthẳng vào thủ đô Hà Nội

Cha đầy một tháng sau, vào lúc 2 giờngày 9/5, nhân danh tổng t lệnh các lực l-ợng quân sự Mỹ, tổng thống Nichxơn hạlệnh thả thuỷ lôi phong toả tất cả các cửabiển, cửa sông ở miền Bắc Việt Nam Giônxơn trớc kia cũng đã từng nghe trình bàymột kế hoạch phong toả toàn bộ nh thế, nh-

ng không dám gật đầu (ngài tổng thống

đó chỉ dám cho thả một ít thuỷ lôi chiến thuật xuống một số luồng lạch và bến phà ở

vùng khu IV cũ nhằm hạn chế phần nào sựvận chuyển nội địa của ta) Nichxơn táo tợnhơn Ông ta không ngần ngại đem dùng cả

thuỷ lôi chiến lợc MK52 để theo lời ông ta

-"bịt chặt" cảng Hải Phòng, "bóp nghẹt cổhọng" của đối phơng, chặn đứng sự việntrợ quốc tế

C

Hành động của Nichxơn không phải chỉ

giản đơn là một ngọn "đòn gió"! Ngay

trong những ngày đầu đầu tiên của cuộc

phong toả, một số đồng bào ta đi khơi về

lộng đã chết vì thuỷ lôi Mỹ Tắc đờng chở

than từ Quảng Ninh về Hải Phòng và về các

tỉnh! Thiếu than tức là thiếu điện Tàu ta

đi mở luồng chở than, bị trúng thuỷ lôi, vỡ

tung buồng lái, vỏ tàu móp dúm dó Trong

khi đó, ở bến Cửa Ông, than chất cao nh

núi, không có tàu vào ăn Đờng biển, đờng

sông bị phong toả, đờng bộ bị đánh phá

suốt ngày đêm, nội thành Hải Phòng trở

thành một hòn đảo chơ vơ rộng sáu

kilomét vuông Mỗi ngày 30 vạn dân ở "hòn

đảo" ấy cần 150 tấn gạo, nhng các tàu chở

gạo viện trợ không cập bờ đợc Giữ lúc đó,

26 tàu nớc ngoài mắc kẹt tại cảng Hầu hết

các thuỷ thủ đều lên máy bay trở về nớc,

chỉ còn một số rất ít ở lại trông coi tàu

Những con tàu viễn dơng đã từng vợt qua

bao nhiêu biển thẳm và đại dơng, thế mà

nay đành chịu nằm im không cựa quậy bốt

buộc dây, chẳng khác nào những vách đá

ngầm, mặc cho hàu hà đến bám Sángsáng, con thuyền nan tiêu từ(1) của ta chởrau tơi, nớc ngọt ra tiếp tế cho mấy chiếctàu neo lại ngoài xa, bên phao đèn

Nichxơn những tởng đối phơng của ông

ta, bị"bóp nghẹt cổ họng", sẽ kiệt sức dầnvì thiếu gạo, thiếu xăng, thiếu vũ khí

*

* *Việc đầu tiên của tổ GK1(1) là đi tìmhiểu thực tế rà phá thuỷ lôi ở càng HảiPhòng

Khoảng 18 giờ hôm ấy, chiếc commăngcacủa Bộ Giao thông - Vận tải chạy vào Trờng

Đại học Bách Khoa Hà Nội Các anh trong tổGK1 đã tụ tập sân nhà A

Anh Kha, vụ trởng Vụ Kỹ thuật Bộ Giaothông - Vận tải một mực nhờng chỗ ngồi

( 1) Không có vật liệu sắt từ có thể làm thuỷ lôi nổ.

( 1) Mật danh của nhóm nghiên cứu (G là Giao thông, K là Bách Khoa).

phía trớc cho anh Cự.

- Nớc ta còn hiếm tiến sĩ khoa học, phải

hết sức bảo vệ-Anh Kha vui vẻ nói - Vụ

tr-ởng nh mình có làm sao thì có thể đa vụ

phó lên thay, còn tiến sĩ khoa học thì

phải có công trình, luận án, chứ "đề bạt"

thế nào đợc!

Tất nhiên, anh Cự không chịu Anh đa ra

một cái lý rất bất ngờ:

- Tôi chỉ có một thân một mình, còn

anh Kha thì phải nghĩ đến chị và các

cháu nữa chứ!

Năm đó, anh Cự cha lập gia đình Anh

em trong Bộ môn Vật lý chất rắn thờng nói

đủa anh Cự" mê phòng thí nghiệm quá, nên

chả còn thì giờ và tâm trí đâu mà dành

cho phái đẹp"!

Khoảng 11 giờ đêm, chiếc comăngca vào

thành phố Cảng Suốt một quãng dài hàng

chục kilomét, toàn là cảnh đổ nát ở Bến

Hộ, bến ô tô Hà Nội-Hải Phòng, quán hàng

cháy trụi Khu Thợng Lý, một khu đông dân,

bị trúng bom trải thảm tan hoang

Xe chạy thẳng đến số nhà 13 Võ ThịSáu, cơ quan Cục Vận tải Đờng biển Ngaytrong những năm chiến tranh phá hoại củaGiônxơn, đây vẫn là nơi chăng đèn màu,treo cờ tín hiệu, đón đa thuỷ thủ vào ranhộn nhịp Nhng hôm nay, cảnh tợng kháchẳn Ngôi nhà hai tầng sập một mảng Giữasân gạch vỡ, ngói vụn ngổn ngang

- Cơ quan chúng tôi vừa bị bom lúcchiều-Anh cán bộ ra đón thanh minh Nếucác anh xuống sớm hơn một chút, thế nàochúng tôi cũng mời các anh sang nghỉ bênnhà khách uỷ ban, chứ bây giờ thì xin cácanh nghỉ tạm

Anh vừa nói vừa bấm đèn pin, dẫn kháchqua phía bên đờng, vào khu nhà tập thểcủa cơ quan, đi lên một căn phòng trốngtrải trên gác hai Sàn nhà, giát giờng phủ

đầy bụi đất và mảnh kính vỡ

- Hễ có báo động, xin các anh cứ ra hớngnày! - Anh rọi một luồng sáng vào cái cửahẩm đá xây ở góc vờn Mấy hôm trớc, anhNghinh, kỹ s Cục chúng tôi, chạy ra hầm chỉ

muộn một phút, đã hi sinh

- Cóp hải anh Lê Nghinh, kỹ s điện tàu

thuỷ?

- Đúng đấy Anh có quen anh Nghinh ?

Anh Nghinh ngời khu V tập kết ấy mà

Cạnh căn phòng có một chỗ ống dẫn vỡ, nớc

ồng ộc trào ra Anh Cự rút khăn mặt dấp

n-ớc, lau qua bụi đờng xa, rồi mở ba lô lấy ra

tấm bạt mà anh đã cẩn thận mang theo, trải

lên giát giờng ngủ

Đêm hôm ấy báo động mấy lần, nhng

chẳng ai buồn dậy Đi đờng mệt, ngủ li bì

Sáng hôm sau, họp ngay trong ngôi nhà

sập Đến 8 giờ có báo động, các anh kéo

nhau xuống hầm họp tiếp Gian hầm lót

nệm mút ô tô nên ngồi khá êm Cục trởng

Cục Vận tải Đờng biển là một ngời cao lớn,

hồng hào, tuổi mới năm mới mà tóc đã bạc

trắng-mặc dù uống khá nhiều rợu hà thủ ô!

Ty trởng Ty Bảo Đảm Hàng hải đã nhiều năm

sống trên đảo đèn Long Châu, vốn là cán

bộ miền nam tập kết, nay chịu trách nhiệm

trông coi phao đèn, luồng lạch ven biển từ

biên giới Việt Nam - Trung đến vĩ tuyến 17.Anh cục trởng cho biết: Trung ơng đã chỉthị là phải mở đờng mà đi, dù đổ máu Cáctàu ven biển của ta phải chở đợc than từHòn Gai, Cẩm Phả về các tỉnh, phải vậnchuyển đợc lơng thực, súng đạn vào cảngsông Gianh để ô tô tải chuyển tiếp vàomiền Nam Bên Hải quan đã tổ chức cáctiểu đoàn rà phá thuỷ lôi, nổi bật nhất làtiểu đoàn 1 trung đoàn 71 Bên Giao thôngcũng vừa thành lập các đội quét mìn Lê MãLơng, Quyết Thắng

- Tuy nhiên, - anh cục trởng nói tiếp,không rõ các anh bên Hải quân ra sao, chứchúng tôi thì cha nắm đợc nguyên lý hoạt

động của các loại thuỷ lôi Nichxơn mới t hả,việc rà phá cha có bài bản hẳn hoi, nên kếtquả ít, thơng vong nhiều Các anh Báchkhoa hiểu sâu khoa học, mong các anh giúpchúng tôi nghiên cứu chế tạo các loại khí tài

rà phá có hiệu quả hơn, đỡ tổn thất hơn.Hớng nghiên cứu đã rõ

Buổi chiều, các anh trong tổ GK1 ra thăm

cảng Phòng làm việc của giám đốc cảng

chỉ còn trơ cái nền Những dãy nhà kho bị

tốc mái, trơ khung sắt Cầu tàu h hại nặng,

Xa xa, dờng nh để giết thì giờ, một thuỷ

thủ ngời Âu đứng trên tầng boong cao chót

vót, bẻ vụn những miếng bánh quy tung lên

cho hải âu ở chiếc tàu bên cạnh, mấy thuỷ

thủ trông coi tàu cho nớc vào một số gian

hầm trớc mũi, khiến phía mũi tàu chìm

hẳn xuống, còn phía lái thì nổi hẳn lên

để tiện cạo hàu hà bám đầy chân vịt

Loài sinh vật này a bám vào rồi phát triển

rất nhanh trên những vật không di

động Nửa tháng sau Tổ GK1 trở lại Hải

Phòng Anh Thái Phong ở cảng đã "bắt

sống" đợc thuỷ lôi chiến lợc của Mỹ! Đó là

một ngời to khoẻ, một "con gấu biển" đúng

thế, thời bình làm đội trởng đội trục vớt

chuyên lo chuyên kích kéo tàu chìm, thời

chiến kiêm luôn cả việc rà quét thuỷ lôi

"Bắt sống" MK52 - Loại thuỷ lôi khổng lồ

đủ sức đánh chìm tàu mời vạn tấn-Trong

khi cha nắm đợc cơ cấu, tính năng của nó,

là một việc làm cực kỳ nguy hiểm Nhng

nếu thiếu những con ngời cảm tử nh anhThái Phong, thì thử hỏi các nhà Khoa học và

kỹ s ta làm sao có đợc một tên "tù binh" cỡ bự

nh thế để "hỏi cung"?

Đầu tháng 7 dơng lịch Các anh trong tổngời cởi trần, ngời mặc may-ô, tiến hànhcác thí nghiệm ở hai gian phòng khác nhau

và liên hệ với nhau qua máy bộ đàm Máydao động ký, máy đo từ trờng, dụng cụ đodòng điện, máy phát âm tần, loa phát âmthanh đều đợc chở từ Hà Nội xuống Quảthuỷ lôi, đã rút hết thuốc nổ, dựng đứnggiữa một gian phòng Vây quanh nó là cuộndây Hem hôn gồm những vòng dây nằmsát sàn nhà và những vòng khác treo lơ lửngngang tầm cao của quả thuỷ lôi

"Đa lợn về chuồng! Đa lợn về Câu nói vô nghĩa đó có nghĩa: Đa thiết bịphá từ vào thí nghiệm! Để giữ bí mật, quavô tuyến điện thoại, các anh p hải thôngbáo cho nhau bằng một thứ tiếng kỳ khôi.Ngòi nổ của quả thuỷ lôi đợc thay bằngmột bóng đèn Bao giờ các điều kiện gây

chuồng"1-nổ đợc thoả mãn thì bóng đèn loé sáng Từ

trờng phải có cờng độ bao nhiêu? Cờng độ

nhỏ quá thì chẳng có tác động gì đến

quả thuỷ lôi, nhng nếu lớn quá, thiết bị sẽ

cồng kềnh Dạng xung phải nh thế nào? Âm

thanh có tác động gì không? Tác nhân

gây nổ là gì? Phải kiểm tra sơ đồ nguyên

lý hoạt động của quả thuỷ lôi mà tổ dự kiến

có đúng không, xem "bộ óc" của nó tiếp

nhận các loại tín hiệu gì và khuếch đại ra

sao Lõi cuộn cảm và lõi hình xuyến làm

bằng vật liệu gì? Dùng điện xoay chiều có

đợc không?

Trên màn hiện sóng của máy dao động

ký, hiện lên những đờng loằng ngoằng màu

lục chói Anh Cự không lúc nào rời đợc cặp

kính trắng - anh bị cận thị nặng Đứng

cạnh anh Cự, tiến sĩ, Nguyễn Bính luôn tay

phe phẩy cái quạt nan Những chấm sáng

nhảy lên nhảy xuống loá cả mắt

Tại sao ngay sau khi ra lệnh thả thuỷ lôi

phong toả vùng biển nớc ta Nichxơn lại tuyên

nổ tung buồng lái? Tai sao có những chỗtàu phá lôi rà đi quét lại, từ ngày này quangày khác, chẳng thấy nổ niếc gì, nhng khivừa dắt tàu chở hàng lớt qua là bị nổngay?

Để có thể trả lời bao nhiêu câu "tại sao"

đó, cần phải "hỏi cung" kỹ hơn cái tên "tùbinh không biết nói" kia! Anh Cự cố thuyếtphục anh Thái Phong vui lòng cho tổ GK1 đ-

Ngày khai trờng năm 1945, cậu bé Cự mới

vào học lớp đồng ấu Nền giáo dục thực dân

cha kịp in dấu vết vào tâm hồn trắng

trong của cậu Kháng chiến toàn quốc bùng

nổ, cậu bé theo gia đình rời làng quê ở

Cao Xuân Huy, Đào Duy Anh, Trần Văn Giàu

Trần Đức Thảo, Hoàng Xuân Nhị Ngành

toán -lý có Tạ Quang Bửu, Nguỵ Nh Kon Tum,

Lê Văn Thiêm, Nguyễn Thúc Hào

Cũng vào năm ấy, ngời đoàn viên thanh

niên cứu quốc tròn 17 tuổi Vũ Đình Cự vào

học Trờng Đại học S phạm Hà Nội ở đây,

anh có những ngời bạn mới; Nguyễn Văn

Hiệu, Phan Đình Diệu, Nguyễn Văn Đạo,

Đặng Ngọc Thanh, Phan Huy Lê, Hà Văn Tấn,

Trần Quốc Vợng, Nguyễn Đình Chú, Hà Minh

Hà Nội, Anh nhận thấy trong mấy năm ngắnngủi học đại học, anh chỉ mới kịp lớt qua cáckiến thức, chẳng khác nào "nhai gạo sống"cho đỡ đói lòng Ra đời, nếu không chịukhó nghiền ngẫm lại và đào sâu thêm, thìrồi chẳng bao lâu mớ hiểu biết ít ỏi và hờihợt của mình sẽ rơi rụng hết

Căn phòng của anh rộng khoảng mời métvuông ở cạnh cầu thang nhà A trong khuBách khoa Trong phòng kê một tấm bảng lớn

và một giá sách bên chiếc bàn con Cuốnsách, cây bút, viên phấn- đó là những ngờibạn của anh Kê ra, anh còn có một "ngờibạn" khác nữa: phòng thí nghiệm Ngày chủnhật, anh cũng xin phép nhà trờng ở lại cùngvới "ngời bạn" này "Nếu nh nhìn lên căn gác

nhỏ đầu cầu thang nhà A mà không thấy

ánh thì tức là anh Cự đang ở phòng thí

nghiệm" Bạn bè anh Cự thờng mách mỏ mấy

cô gái trẻ muốn tìm gặp anh Cự nh vậy

đấy!

Anh đọc rất nhiều, lần mò tìm hớng

nghiên cứu cho cả cuộc đời khoa học của

mình Lúc bấy giờ Giáo s Tạ Quang Bửu là

hiệu trởng trờng anh Hết sức trân trọng

những tài năng trẻ Giáo s gợi ý cho Vũ Đình

Cự đi vào một ngành vật lý có nhiều triển

vọng ứng dụng: ngành vật lý chất rắn Chọn

đợc hớng đi, anh cảm thấy đỡ lạc lối giữa

khu rừng sách

Năm 1965, tại giảng đờng Trờng Đại học

Tổng hợp Quốc gia Matxcơva (trờng Đại học

mang tên nhà bác học Nga vĩ đại

M.Lômônôxốp), nghiên cứu sinh Việt Nam Vũ

Đình Cự bảo vệ một cách xuất sắc luận án

phó tiến sĩ khoa học toán-lý(1) trớc hội đồng

bác học

Đây là trờng Đại học tổng hợp lớn nhất Liên

( 1) Học vị này *** gọi là tiến sĩ.

xô và cũng là lớn bậc nhất thế giới Đợc bảo

vệ luận án ở đây là niềm vinh dự lớn, đồngthời là sự thử thách gay go đối với nghiêncứu sinh, bởi vì hội đồng bác học của trờnggồm nhiều con ngời cự phách đã từng đợctặng Giải thởng Lênin, Giải thởng Nôben.Những bậc thầy đó rất "khó tính", đòi hỏirất cao, rất nghiêm ngặt, không có thóiquen châm chớc cho bất cứ lỗi lầm, thiếusót nào trong khoa học

ấy vậy mà hôm ấy các phản biện cũng nhcác thành viên khác của hội đồng bác học

đều ngợi khen bản luận án của Vũ Đình Cự,

đều nhất trí đề nghị với Đại sứ quán ViệtNam tại Liên Xô cho phép anh Cự đợc ở lạiLiên Xô thêm một thời gian nữa để pháttriển công trình nghiên cứu của anh thànhluận án tiến sĩ khoa học

Sang giai đoạn viết luận án tiến sĩ khoahọc ngời nghiên cứu phải tự lập hoàn toàn,không còn có giáo s hớng dẫn, gợi ý và kiểmtra từng khâu nh trớc nữa Phải tự mình mở

đờng cho mình đi giữa miền đất lạ Phải

độc lập vạch ra hớng tìm tòi về lý t huyết

và tiến hành các thí nghiệm chứng minh

ngày càng mới, càng phức tạp Có những thí

nghiệm đòi hỏi phải có những thiết bị cha

hề có trong các phòng thí nghiệm hiện đại

Anh Cự phải tự mình xuống các nhà máy,

nêu ra yêu cầu và đặt họ chế tạo theo mẫu

thiết kế mới mẻ và đơn chiếc Lại còn phải

dự các xêmina về vật lý, toán học, các buổi

tiếp xúc với các nhà bác học lớn

Trong những ngày say mê tuyệt đẹp

ấy-say mê vơn tới đỉnh cao vời vợi của trí tuệ

con ngời - anh thanh niên Việt Nam cha đầy

30 tuổi ấy đã liên tiếp công bố trên các tạp

chí vật lý quốc tế những công trình nghiên

cứu của mình

Tháng 3/1967, chỉ 15 tháng sau khi bảo

vệ luận án phó tiến sĩ, Vũ Đình Cự bảo vệ

một cách thành công luận án tiến sĩ khoa

học

"Với niềm tự hào, Trờng Đại học Tổng hợp

Quốc gia Matxcơva chúng ta tặng học vị

tiến sĩ khoa học toán - lý cho ngời Việt Nam

đầu tiên Nh vậy là chúng ta đã thực hiện lời hứa với các đồng chí lãnh đạo Việt Nam khi các đồng chí đến thăm trờng: đào tạo cho Việt Nam những nhà khoa học có trình

độ cao Chúng ta nhờ Tiến sĩ Vũ Đình Cự báo cáo lên đồng chí Thủ tớng Phạm Văn

Đồng kính mến rằng chúng ta đã và sẽ thực hiện lời hứa của mình "

Đó là lời phát biểu của vị Giáo s đại diệnnhà trờng tại buổi bảo vệ luận án

Luận án tiến sĩ cũng nh những côngtrình nghiên cứu khác của Vũ Đình Cự cótiếng cả ở phơng Tây, đợc trích dẫn trongnhiều cuốn sách, bài báo khoa học ở Mỹ,Anh, Pháp, Cộng hoà Liên bang Đức, v.v Một tạp chí vật lý có uy tín đã công bố côngtrình thực nghiệm của Mắcccôsi và TranCheng nhan đề Sử dụng lý thuyết màng

mỏng từ tính của Vu Đinh Ky chính là tên anh Cự đợc phiên âm từ tiếng Nga sang

tiếng Anh) Tại Hội nghị quốc tế về màngmỏng năm 1970 ở Tiệp Khắc, đoàn đại

biểu Mỹ đã phân phát một cuốn sách giới

thiệu các kết quả ứng dụng "lý thuyết Vu

Đinh Ky" vào việc sáng chế các linh kiện mới

của máy tính điện tử Chẳng bao lâu sau

đó, một tập thể các nhà khoa học Pháp đã

thông báo về công trình nghiên cứu phát

tiển và ứng dụng "lý thuyết của Tiến sĩ

khoa học Vu Dinh Ky - Việt Nam Dân chủ

Cộng hoà " để làm các linh kiện nhớ trong

máy tính

Các công trình của nhà vật lý Việt Nam

cũng đợc chú ý ở châu á Giáo s In Cheng ở

Trờng Đại học Tổng hợp Hồng Kông, trong

một bài đăng trên tạp chí Vật lý chất rắn,

đã nhắc đến phát minh của Vũ Đình Cự

Những ai có dịp tiếp xúc với anh Cự đều

cảm thấy đó là một con ngời hiền dịu, nói

năng nhỏ nhẹ, cử chỉ khoan thai ít ai ngừ

rằng nhà vật lý có tiếng nói thờng ngày

không vang xa ấy, lại có một tiếng nói khoa

đầu, vào lúc 7 giờ 27 phút ngày 9-5-1972,Nichxơn cho vặn đúng nấc ghi ba ngày,nhằm khuyến khích các tàu nớc ngoài rờikhỏi các cảng biển của ta trong 72 giờ đồng

hồ ở những quả thuỷ lôi thả về sau, bọn Mỹvặn nhiều nấc khác nhau, khiến cho quảnày hoạt động sớm, quả kia hoạt độngmuộn-có thể hàng tháng sau mới hoạt động -vừa đỡ tiêu hao nặng lợng, vừa gây bất ngờcho ta

Bộ óc MK52 còn có hộp quy đinh số lầntàu đối phơng đi qua, muốn đánh chiếctàu thứ bao nhiêu thì vặn để ở nấc đó Cóthể 31 chiếc tàu qua rồi mà chẳng thấylàm sao, đối phơng tởng lần thuỷ lôi đã bịquết sạch, chiếc tàu thứ 32 bỗng bị nổtung!

Sau khi đã có những hiểu biết sơ bộ về

đối tợng nghiên cứu, tìm hiểu những kinhnghiệm rà phát thuỷ lôi của Hải quan và của

ngành vận tải đờng biển- Vũ Đình Cự đề

nghị các tổ viên và trợ lý chuẩn bị ý kiến

để thảo luận hết sức thẳng thắn Chính là

qua tranh luận mà chân lý sáng tỏ dần Các

giả thuyết gần nhau hơn Các phán đoán

khớp hơn với kinh nghiệm thực tế

Anh Cự trình bày giả thuyết hợp lý đã đợc

tập th ể nhất trí, rồi gợi ý cho các nhóm

chuyên đề nên giải quyết dứt điểm những

vấn đề gì và cách làm những thí nghiệm

khảo sát ra sao Về phần mình, anh phải

xác định các thông số cho bài toán lý

thuyết Cái khó ở đây là tìm đợc mẫu cho

bài toán và từ đó rút ra phơng trình đủ

chính xác

Giữa lúc tổ GK1 đang tìm cách "trị"

thuỷ lôi chiến lợc MK52 thì các chiến trờng

nêu ra thêm một yêu cầu mới: phải có ngay

biện pháp chống các mô đen mới nhất của

thuỷ lôi chiến thuật MK42 Địch chỉ thả

MK52 dọc các luồng hàng hải quốc tế (nh

luồng Nam Triệu) và chỉ có những tàu

trọng tải lớn tạo ra một sự biến đổi từ trờng

đủ mạnh thì quả thuỷ lôi mới nổ Các tàuven biển của ta thờng bị MK42 đe doạ Loạithuỷ lôi này có độ nhạy cao hơn, đợc thảdọc các tuyến đờng ven biển, trong sông(nh tuyến đờng chở than từ Hòn Gai về HảiPhòng, Thái Bình, Hà Nội) MK42 cũng đợcthả trên đờng bộ, đờng sắt, lúc đó nó th-ờng đợc gọi là ' bom từ trờng"

Thế là phạm vi nghiên cứu đợc mở rộng:vừa tiếp tục đi sâu vào thuỷ lôi chiến lợc,vừa bắt đầu khảo sát thuỷ lôi chiến thuật

Và, trong gian phòng chật chội của tổ, bêncạnh quả Mk52 dạo nọ, nay có thêm quảMK42 môđen 3 "sống hoàn toàn"

Anh Cự đa "bộ óc" quả MK42 cho kỹ s vôtuyến điện Đào Đức Thành, trợ lý khoa học:

- Để "bắt sống" đợc một "thằng địch"lành lặn nh thế này, anh em ta thờng phải

hy sinh xơng máu Mẫu tổ ta có là mẫu duynhất của ngành đờng biển, ta phải làm saokhai thác thác nó mà không làm hỏng

Anh Thành cầm cái đầu quả thuỷ lôi,ngắm nghĩa Chả biết bọn Mỹ có gài hạt

nổ ở chỗ nào không Các linh kiện đợc gắn

với nhau bằng nhựa êpôxi thành một cục rắn

nh đá để chống ẩm, chống gỉ, không chịu

hoà tan trong một hoá chất nào Làm thế

nào tháo rời các linh kiện bé xíu ấy, riêng ra

từng cái một, mà không làm hỏng một linh

kiện nào? Chỉ sau khi làm đợc nh vậy, mới

có thể vẽ sơ đồ từng mảnh, rồi tổng hợp

thành sơ đồ kết cấu của "bộ óc" quả thuỷ

lôi Cái cục chỉ bé bằng hộp sữa bột ấy, thế

mà chứa hơn 100 linh kiện bán dẫn, sử dụng

hiệu ứng của mảng mỏng từ tính và nhiều

sơ đồ lôgíc

Bây giờ đến việc phán đoán nguyên lý

hoạt động của "bộ óc" ấy Có những lúc

t-ởng chừng không sao đoán nổi ý đồ của kẻ

địch! Suy nghĩ, lại suy nghĩ, tranh luân,

lại tranh luận, cuối cùng mới đạt đến một giả

thuyết hợp lý Công việc tiếp theo là: lắp

ráp lại và cho "bộ óc" kia hoạt động trở lại

để kiểm tra xem giả thuyết của tổ là

đúng hay sai

Khi viết luận án tiến sĩ khoa học toán lý ,

anh Cự đã chọn đề tài về những tính chấtvật lý của màng mỏng từ tính Luận án củaanh đã đợc giới thiệu khoa học phơng Tâyứng dụng vào việc sáng chế các linh kiệnmới của máy tính điện tử Bộ óc của quảthuỷ lôi MK42 - mô đen 3 chính là một loạimáy điện tử Trong bộ óc đó cũng có màngmỏng từ tính Tất nhiên, anh Cự dễ dànggiải thích nguyên lý hoạt động của màngmỏng này Lời chỉ dẫn của anh rất bổ íchcho nhóm chuyên đề mạch điện tử

Đợc sự giúp đỡ của các trợ lý, Anh Bùi MinhTiêu đã thiết lập đợc sơ đồ chức năng của

thiết bị gây nhiễu.

Trong những ngày tổ GK1 tranh luận sôi

nổi để thiết lập sơ đồ chức năng, tìm ra

nguyên lý hoạt động của các loại thuỷ lôi

chiến lợc và chiến thuật của Mỹ, Giáo s Tạ

Quang Bửu nhiều lần đến dự các buổi họp

của tổ Nhà khoa học cao tuổi ấy ngồi

xuống sàn nhà, viết và vẽ lên mặt sàn

những điều mình đang suy nghĩ, nêu lên

những giả thuyết, những điều nghi vấn

Giáo s xem kỹ những băng ghi từ trờng và

phán đoán Với tầm hiểu biết rộng về toán

học và vật lý, những ý kiến của Giáo s thờng

có tác dụng gợi mở

*

* *Phải tạo ra từ trờng hệt từ trờng do con

tàu thật tạo ra thì quả thuỷ lôi mới nổ Vậy

cờng độ của từ trờng ấy phải là bao nhiêu?

Dạng, tần số của tín hiệu phải ra sao? Quả

thuỷ lôi nằm ở các độ sâu khác nhau, độ

nghiên của nó cũng không giống nhau Vậy

chỗ đặt thiết bị phá lôi ở trên thuyền, trên

đất nên nh thế nào cho an toàn? Số vòng

của cuộn dây phải là bao nhiêu? Góc quay?

Tóm lại, phải giải bài toán tổng hợp để xác

định các thông số cần thiết cho việc thiết

kế và chế tạo thiết bị

áp dụng công thức của Viện sĩ LépLanđao, nhà vật lý Xô viết đợc tặng Giảithởng Lênin và Giải thởng Nôben-Vũ Đình Cự

viết Bài toán xác định từ trờng của một cuộn dây điện tròn và bẹt Tiến sĩ

Nguyễn Bính nhận tìm đáp án cho bài toánnày Anh liên hệ với Trung tâm Tính toánnhờ giải hộ Tuy đang bận giải những bàitoán pháo binh, các anh, các chị ở Trungtâm vẫn nhận lập trình và, khoảng mộttuần sau, thì cho kết quả Đáng tiếc là dotính chất đặc biệt của bài toán, đáng lẽcần 2.400 điểm tính (mỗi điểm 6 thôngsố), thì máy chỉ cho 400 điểm Dùng ph-

ơng pháp kém chính xác hơn thì trên máylại không có chơng trình mẫu

- Dạo còn ở Liên Xô, tôi đã gặp một bàitoán na ná nh bài này - Anh Bính nói với anhCự- Nếu để các anh ở Trung tâm Tính toánlàm hộ cho ta thì cũng xong thôi, nhng tôi

nghĩ ta không nên làm phiền các anh ấy khi

mà ta có thể tự mình lập trình

Anh Cự đồng ý

Mỗi nghề có những yêu cầu nghề nghiệp

riêng Nghề lập trình cho máy tính điện tử

đòi hỏi phải có đức tính cẩn thận đến chi

li, chính xác đến tột độ Trong cái công

việc này, quả là "sai một li, đi nghìn dậm"

Dạo sơ tán, anh Bính ở trong một gia đình

nông dân tại làng Bầu, huyện Từ Sơn, Bắc

Ninh, Anh muốn tạm lánh xa Hà Nội, trở về

nơi yên tĩnh ấy Một cái bàn, một ấm chè rõ

đặc, mặc quần cộc, may ô thoải mái, anh

cặm cụi suốt năm ngày Lúc nào căng quá

thì bớc ra đầu hồi, giội mấy gàu nớc giếng

thơi

Anh Bính chọn phơng pháp giải gần

đúng (đúng đến con số thứ t sâu dấu

phẩy) bởi vì, thực ra, không cần đến độ

chính xác cao hơn Cái chính là làm sao

máy tính cho đủ 2.400 điểm Vì, nếu cho

có 400 điểm ghi, ở những ô còn trống, ngời

chiến sĩ phá lôi không biết xử trí ra sao

Chọn đợc phơng pháp giải rồi, phải viếtchơng trình tính, xác định các bớc giải.Anh làm thật kỹ, một lần là đúng, khôngphải làm đi làm lại

ba ca mà vẫn không thoả mãn đợc yêu cầutính toán của khách hàng Anh Bính tựmình đục lỗ Toàn bộ chơng trình 256lệnh phải đợc thể hiện bằng những băng lỗchính xác - thứ ngôn ngữ mà thế hệ máytính lúc đó hiểu đợc

Cứ mời giây một lần máy tính cho ra kếtquả và cái máy chữ của máy tính lại nện

"tạch, tạch, tạch" Máy bắt đầu tính từ lúc

11 giờ đêm, đến khoảng 2 giờ rỡi sáng, anhBính đã nhận đợc mấy thúng giấy đánhmáy các kết quả - Có lẽ ta nên dừng lại ở kết

quả trung gian, gửi nó vào một bằng từ

trong máy, hôm sau lấy ra, cho chạy tiếp Mới

giải đợc nửa bải toán mà máy đã phải chạy

liền 3 giờ 30 phút!

- Vâng, tuỳ các anh

Anh Bính tán thành y kiến của các anh ở

Trung tâm Tính toán Trong mấy năm viết

luận án tiến sĩ ở Liên Xô, anh Bính đã từng

giải những bài toán lớn trên máy tính Kinh

nghiệm cho biết: thà chậm còn hơn sai

Từ trong gian phòng có máy điều hoà

nhiệt độ bớc ra phố, anh cảm thấy sao mà

bức bối Đêm tháng 7, trời nóng nh nung

Đ-ờng phố vắng ngắt Thỉnh thoảng mới thấy

một vài ngời rảo bớc ra ga đi tàu sớm Trong

không gian yên tĩnh vẳng lại tiếng rù rù của

động cơ ô tô Các đoàn xe quân sự phủ

kín bạt vừa sang phà Bác Cổ, nổi đuôi

nhau qua đờng Trần Hng Đạo chạy về phơng

nam Anh Bính nhớ lại những ngày sống

trong quân ngũ

Dạo đó Bính đang dự "rèn cán, chỉnh

quân" sửa soạn lên Điện Biên Phủ Một hôm,

anh chính trị viên tiểu đoàn mời lên bảo:

- Sáng mai, đồng c hí lên gặp chính uỷtrung đoàn, nhận công tác mới

Sáng hôm sau, Bính đợc gặp chính uỷ

- Chúng mình rất muốn giữ cậu ở lạitrung đoàn nhng quân khu điều động,biết làm thế nào? Cậu hãy chuẩn bị tinhthần để đi công tác xa năm năm, mời nămcơ đấy? Thế nào anh bạn trẻ?

- Báo cáo thủ trởng, tôi xin sẵn sàng

Trả lời nh vậy, nhng Bính vẫn băn khoăn

"Đi đâu nhỉ" Sang Lào hay vào miền Nam?Năm, mời năm cơ mà?"

- Ngày mai, đồng chí lên quân khu nhậnlệnh Chính uỷ nói tiếp, giọng trang nghiêmmột cách khó hiểu

Chỉ đến lúc cầm đủ giấy tờ trong tay.Bính mới biết là mình sắp đợc đi học kỹthuật ở nớc bạn

Đêm hôm sau, máy tính điện tử giảitiếp bài toán Lần này kéo dài gần bốntiếng đồng hồ Nh vậy, tổng cộng cả hai

lần, máy tính chạy 7 giờ 30 phút, làm

khoảng .170 triệu phép tính! Nếu dùng

máy tính cơ điện, con ngời phải làm tối

mát trong hàng chục năm ròng rã mà cha

chắc đã xong, và nếu có xong, thì cũng

không có cách gì kiểm tra kết quả thu đợc

đúng hay sai!

Anh Bính thở phào nhẹ nhõm khi thấy lần

này máy tính cho đủ 2.400 điểm Đem so

với kết quả lần trớc (do các anh, các chị ở

Trung tâm Tính toán trao cho), bốn con số

sau dấu phẩy đều trùng nhau Nh vậy là số

điểm đạt đợc đủ, mức độ chính xác bảo

đảm

Đến đây coi nh đã xây dựng đợc cơ sở

lý luận để thiết kế, chế tạo các thiết bị phá

thuỷ lôi từ tính và bom từ trờng

*

* *Trong những ngày miệt mài nghiên cứu

ấy, các anh trong tổ không còn để ý đến

giờ giấc, ngày đêm

Có hôm anh Cự ngồi một mình trong

phòng thí nghiệm, chẳng hay trời đã tối từlúc nào rồi, đến khi chợt nhớ ra thì đã 20giờ Bình thờng, vào giờ đó, nhà ăn đã

đóng cửa, nhng sao hôm nay trong phòng

đèn vẫn sáng, cửa vẫn để ngỏ Anh Cựlặng lẽ bớc vào, đến bên quầy nhận cơm

- Ông đi chơi đâu mà bây giờ mới về?

Ông có biết bây giờ là mấy giờ rồi không ?Nếu cứ theo đúng nội quy, tôi đã khoá cửa

về rồi Chỉ vì những anh chàng "tự do" nh

ông mà đến giờ này, tôi còn phải đứng lại

đây!

Chị nhân viên nhà ăn mắng té tát, nóimột thôi một hồi không thèm ngoảnh lạinhìn ngời vừa đến Đợi cho chị nguôi nguôicơn giận, anh Cự mới lên tiếng nhẹ nhàng:

- Chả phải tôi đi chơi đâu, chị ạ Nhng,

dù sao tôi cũng đã làm phiền chị Lần sau,nếu hết giờ, chị không phải để phần cơmtôi

Lúc bấy giờ chị nhân viên mới nhạn ra

ng-ời nói chuyện với mình

- Anh Cự đấy à? Khổ quá, mắt tôi nó gà

mờ làm sao ấy! Cứ tởng là ai cơ! Tôi nóng

quá Thôi anh đừng để bụng Anh hiểu cho:

hết giờ làm việc ở đây, tôi còn bao nhiêu

việc ở nhà Bao giờ cới vợ, anh sẽ thông cảm

hơn với nỗi vất vả của phụ nữ chúng tôi

Bị "mắng" nh vậy, nhng chỉ mơi hôm

sau, anh Cự lại quên! lần này, anh tạt ra phố,

ăn qua quýt mấy cái bánh xốp, rồi trở về

phòng thí nghiệm làm việc đến khuya

Hầu hết cán bộ, sinh viên đều đã đi sơ

tán Lúc này trong trờng chỉ còn lại những ai

mang giấy phép đặc biệt Đó là những

chiến sĩ tự vệ trong các khẩu đội pháo

phòng không hay súng máy cao xạ trực

chiến trên sân thợng và những tổ viên tổ

GK1 làm việc dới tầng hầm Giảng đờng phủ

bụi Khu nhà nội trú bốn tầng đóng cửa im

đoán ra Và ai cũng sẵn sàng góp một tay

- Công việc của các anh đạt kết quả tốtlắm nhỉ?

Anh Quế mỉm cời Những câu thăm dò

xa xôi nh vậy của bạn bè khích lệ anh

Đêm hôm ấy, theo đề nghị của anh Quế.Anh bạn cùng bộ môn - vừa từ nơi sơ tán

đảo vể trờng - loay hoay lắp bộ tự động.Chỉ sau khi bàn giao xong thiết bị đó, anhmới mợn xe đạp nháo nhào phóng đi gặpngời yêu

Lúc bấy giờ, trên các tàu phá lôi, việc

đóng -ngắt cầu giao của máy phóng từ đòihỏi phải đếm lần rất rắc rối Chu kỳ đóng-ngắt phải thật đều Ban đêm, không nhìn

đợc đồng hồ, ngời thuỷ thủ cứ phải đếm

"một , hai, ba, bốn, năm một, hai, ba , bốn,

năm "để đóng hoặc ngắt Thần kinh

căng thẳng nh sợi dây đàn: vừa lo thuỷ lôi

nổ bất cứ lúc nào, vừa phải không ngớt

"tụng niệm" lầm rầm Tổ GK1 đã chế tạo

bộ tự động, giải phóng cho anh em khỏi cái

công việc đơn điệu chán ngán ấy Ngồi

trên tàu lôi, anh em vẫn có thể nhấm nháp

miếng mực nớng, xem báo, đánh cờ Về sau,

rà phá cả ban ngày

- Mình rất cần một cái rơle có độ nhậy

cao, nhng chẳng biết tìm đâu! - Anh Cự

than thở với anh Quế

Đúng là Cục Vận tải Đờng biển có hứa đáp

ứng mọi yêu cầu của tổ GK1 Cục không

thiếu ngoại tệ, khi cần, có thể cho tàu chạy

thẳng sang Hồng Công mua, nhng anh Cự

không muốn phiền

Nghe anh Cự nói, anh Quế đi thẳng về

nhà, lục tìm, mang đến cái rơ-le phân cực

có độ nhậy 150 micrôămpe

- Tốt quá! Cậu moi đâu ra cái của hiếm

này?

- Dạo ở Liên Xô, tôi đã có ý tìm, để dành

Trong những giây phút ấy, vì lợi íchchung, chẳng ai giữ "tủ" giêng của mình

Có những quả bom quái ác rơi đúng vàotrụ cầu, nhà kho, bãi xe Chuyển dịch mộtthứ gì bằng sắt ở những nơi đó đều làmthay đổi từ trờng, bom sẽ nổ ngay Dùngthiết bị phóng từ để phá nổ sẽ gây ra sậpcầu, đổ kho, cháy rụi xe cộ Tổ GK1 sángchế một loại thiết bị khác, hết sức độc

đáo: thiết bị gây nhiễu "Máy nhiễu" phát

ra một dạng tín hiệu từ đặc biệt, khiếncho quả thuỷ lôi tạm thời liệt đi, để anh emcông binh, thanh niên xung p hong có thể

đến gần, "sờ" vào lão thần chết đó, tớc cáilỡi hái của lão đi (hay nói một cách giản đơnhơn: tháo kíp nổ của quả MK42)

Thiết bị phá nổ cũng nh thiết bị gâynhiễu lúc đầu khá cồng kềnh, về sau, nhờ

sử dụng nhiều linh kiện bán dẫn, trở nên gọnnhẹ, xinh xắn, anh công binh, o thanh niênxung phong đều có thể cầm tay

*

* *

ánh chiều tắt hẳn Vòm trời và mặt nớc

cùng một màu đen thẫm Từ những nơi tập

kết, những con tàu của ngành đờng biển

tham gia cuộc thử nghiệm tiến vào các toạ

độ quy định Bất cứ lúc nào máy bay

địch cũng có thể ập tới, và pháo lớn Hạm

đội 7 cũng có thể rót vào; các tàu đợc nguỵ

trang, không để lọt một tia sáng ra ngoài

Từ bờ bên, chiếc tàu chỉ huy nhẹ lớt sóng

tiến ra Trên boong, các đồng chí đại diện

ngành giao thông - vận tải đang trao đổi ý

kiến với các nhà khác trong tổ GK1 Vũ Đình

Cự đợc giao trách nhiệm chỉ huy toàn bộ

quá trình kỹ thuật của cuộc thử nghiệm

Đêm tĩnh mịch Sóng vỗ oàm oạp vào mạn

tàu Các hoạt động thầm lặng triển khai

Các tiến sĩ, kỹ s, công nhân kiểm tra lại lần

cuối máy móc, thiết bị để ở dới tàu cũng

nh ở trên bờ Các số liệu báo cáo tới tấp gửi

về tàu chỉ huỵ: bộ phận đo lờng hoạt động

tốt, bộ phận tính toán và điều khiển tự

động tốt, thiết bị phóng từ -tốt v.v

Quay sang phía các đồng chí lãnh đạo

Cục Vận tải Đờng biển, Vũ Đình Cự nói:

- Tất cả đã sẵn sàng! đề nghị các anhcho bắt đầu

Ngay lúc đó, từ tàu chỉ huy, tín hiệuphát lệnh đợc truyền đi Hiện trờng thửnghiệm bỗng trở mình Các con tàu lần lợttiến vào "toạ độ nguy hiểm", lúc đầu là cáctàu nhỏ, về sau dần Khi thì đâm thẳngvào quả thuỷ lôi, khi đi lớt ngang qua hoặc

đi chênh chếch 15o, 30o, 45o Thiết bịphá thuỷ lôi đặt trên tàu cha đợc lệnh hoạt

lý bấm đèn pin - đã đợc bọc khăn mùi soa

để giảm bớt độ sáng - rọi vào trang sổ taycho anh Bính ghi lại các kết quả quan sát đ-

ợc Quả thuỷ lôi đã đợc mọi hết thuốc nổ vàthay hạt nổ bằng một bóng đèn Bình th-ờng, khi con tàu chạy qua tạo ra một từ trờng

đủ mạnh, thoả mãn các điều kiện nổ thì

ngòi nổ phóng điện làm cháy hạt nổ, và,

do đó, làm cháy toàn bộ khối thuốc súng

Còn bây giờ thì bóng đèn bật sáng thế

thôi! Bóng đèn này đợc mắc ra ngoài vỏ

quả thuỷ lôi nên có thể trông thấy dễ dàng

Các tín hiệu hoạt động của MK52 còn đợc

đa lên màn hiện sóng để tiện theo dõi;

quả thuỷ lôi thì đợc chôn một phần xuống

đất đúng nh trong thực tế nó lún xuống

bùn

Đợt thử nghiệm thứ hai đợc tiến hành với

các con tàu vừa chuyển dịch vừa cho thiết

bị phá thuỷ lôi hoạt động để khảo sát xem

với cờng độ từ trờng bao nhiêu, dạng xung

nh thế nào, ở khoảng cách bao xa, độ góc

lớn nhỏ, thì quả thuỷ lôi nổ Thuỷ lôi chiến

lợc có độ nhạy thấp, nên tàu phá lôi phải sử

dụng những thiết bị phóng từ mạnh: nặng

hàng tạ, mỗi khi đóng cầu giao, dụng cụ sắt

thép đặt trên boong cứ quẫy lên cái búa tạ

để gần bị hút bập vào Đờng sức của từ

tr-ờng toả ra trong không gian làm cho anh em

thuỷ thủ rất khó chịu

Đợt thử nghiệm thứ ba: các con tàu có

mang theo thiết bị nhiễu.

Sau khi thử với thuỷ lôi chiến lợc MK52, cácanh cho khiêng quả thuỷ lôi chiến thuậtMK42 vào thử tiếp Và lần này, y nh lần trớc,cũng lại phải tiến hành đủ ba đợt thử, với cácloại tàu to nhỏ không sử dụng hoặc có thể

sử dụng thiết bị phá, rồi thiết bị nhiễu;

đâm thẳng, đi lớt ngang qua hay đi chênhchếch theo các độ góc khác nhau về phíaquả thuỷ lôi Cuộc t hử nghiệm, vì thế, kéodài mấy đêm ở một vùng nằm trong tầmpháo của hạm đội 7 và trong phạm vi máybay Mỹ dễ bắn phá

đó lại là một chiếc tàu phá lôi vào loại lợi hại

nhất của ta.

Để "chắc ăn" hơn, mấy hôm sau, anh

Quế và các trợ lý làm thêm một cuộc thử

nghiệm khác ở đảo Cát Hải Lại phải chở

theo những quả thuỷ lôi nặng, những máy

móc tinh vi cũng nh những thiết bị cồng

kềnh Quả MK52, rồi quả MK42 đợc đặt

trên bãi sú Con tàu há mồm-loại tàu đổ bộ

chở xe tăng mà anh em đờng biển quen gọi

là "tăng kít" - từ từ tiến đến gần Chung

quanh tàu, dây điện quấn loằng ngoằng

Cả con tàu trở thành một nam châm điện

cỡ lớn Tàu còn cách xa 80 mét, quả thuỷ lôi

đã "nổ" - nghĩa là bóng đèn hiệu loé sáng

Nh vậy là bảo đảm an toàn

Đặc điểm của nghề chế tạo vũ khí, khí

tài quân sự là phải tuyệt đối bảo đảm

chất lợng sản phẩm, bởi vì, nếu không, sẽ

gây tai hoạ chết ngời cho ngời sử dụng

Trong cái nghề này, cách làm việc qua loa,

*

* *

19 giờ 15 phút ngày 18-12-1972, "chiếndịch Lainơ Bếchcơ 2" (tức chiến dịch dùngmáy bay B.52 ném bom trải thảm Hà Nội,Hải Phòng) bắt đầu và kéo dài đến hết

đêm 29-12-1972

Một vài con số nhắc ta nhớ lại những ngày

và đếm khói lửa ngút trời ấy: mỗi ngày

đêm Nichxơn cho xuất kích 140 lần chiếc

"siêu pháo đài bay" B.52, 300 "cánh cụpcánh xoè" F.111 và 500-700 máy bay némbom chiến thuật Tổng số bom giội xuống

Hà Nội, Hải Phòng trong 12 ngày đếm ấy cósức phá hoại gấp hai quả bom nguyên tử đã

từng huỷ diệt thành phố Hirôsima (Nhật

Bản)

Trờng Đại học Bách khoa Hà Nội là mục tiêu

ném bom của máy bay chiến thuật Dãy nhà

số 19 trúng bom hơi

Tổ GK1 chuyển vào làm việc trong tầng

hầm nhà A Đó là một toà nhà lớn trong khu

Đông Dơng Học xá, nơi lu trú của sinh viên

thời thuộc Pháp, rất vững chãi, có tầng hầm

chứa rợu chia thành nhiều ngăn uốn vòm nh

mái ga xe điện ngầm

Anh em không thể sơ tán xa trờng, bởi

vì, chỉ ở trờng mới có đủ các xởng, các

phòng thí nghiệm hiện đại để chế toạ khí

tài gây nhiễu, phá nổ thuỷ lôi và bom từ

tr-ờng (loại khí này gồm nhiều linh kiện bán

dẫn tinh vi)

Nhà trờng cho chở đến một xe

commăngca bắp cải để anh em luộc ăn

dần Chăn màn, áo quần, giờng chiếu, bếp

dầu, xoong nồi, mì gạo đều đa vào hầm

Cứ mơi, mời lăm phút còi lại rú lên Tiếng

máy bay B.52 nghe nh tiếng thùng tôn lăn

trên đờng nhựa Tiếp sau là tiếng bom rềntừng đợt, từng đợt dài

Trong tầng hầm, Tổ GK1 vẫn làm việc,cân nhắc, thêm bớt từng chi tiết của mạchbán dẫn hay xem thử tụ điện nên tăng giảmbao nhiêu microphara Cho đến một buổisớm

Một chiếc xe con xịch đỗ cạnh sân bóng

đá, bên cạnh cái hố bom tấn to nh cái giếnglàng, Giáo s Tạ Quang Bửu, ngời trực tiếptheo dõi, chỉ đạo sát sao từng việc làm của

Tổ GK1, bớc nh chạy vào gian hầm tối tối mờmờ

Ông ôm chầm lấy Vũ Đình Cự làm anhsuýt rơi cả cặp kính cận, ôm từng anh emtrong tổ, rồi sung sơng báo tin: 7 giờ sanghôm đó, 30-12-1972, Nichxơn đã buộc phảingừng ném bom từ tĩ tuyến 20 trở ra đểmời "ta cho nối lại cuộc thơng lợng qua nhiều

đắng cay do họ ở phố Clêbe Pari tuy vậy,nhiệm vụ của Tổ GK1 vẫn còn rất nặng nề:mau lẹ chế tạo hàng loạt khí tài để quétnhanh, quét gọn, quét sạch thuỷ lôi và bom

từ trờng ở trên biển, trên sông, trên bộ.

Một chiến dịch vận tải lớn với quy mô cha

từng có sắp bắt đầu! Ngay trớc Tết Quý

Sửu! Hoà bình mới trở lại trên nửa nớc

mà thôi

Tiếng bom rền bỗng nhiên im bặt Hà

Nội, Hải Phòng ngỡ ngàng đón Tết Quý Sửu

Sau chín tháng bị địch đánh phá và

phong toả, sau 12 ngày đêm bị máy bay

B.52 nem bom trải thảm, Thủ đô và thành

phố Cảng lại đợc ăn một cái Tết hoà bình

Qua bao nhiêu đau thơng và náo động,

ng-ời dân lại đợc thấy một vòm trng-ời bình yên,

một mặt biển lặng sóng, đợc ngù những

đêm đấy giấc, đợc sống những ngày nhẹ

nhõm, thảnh thơi, đợc trở về với những tập

tục, hơng vị của cái Tết nghìn xa: quét

dọn bàn thờ tổ tiên, đốt nén hơng tởng nhớ

những ngời đã khuất, lau chùi bàn ghế, đồ

đạc, nấu nồi bánh chứng, kiếm cánh đào,

chậu quất hay mấy bông thợc dợc, cúc đại

đoá về cắm trong nhà

Đặc biệt, ở Hải Phòng, cái Tết Quý Sửu

còn mang một vẻ riêng không giống cái Tết ởmột nơi nào khác, vào một năm nào khác.Sau tám, chín tháng tạm lánh về nớc, cáctàu nớc ngoài lục tục quay lại Hải Phòng TàuViệt Nam, tàu nớc ngoài đều treo cờ lễ Cờtín hiệu quốc tế kết thành những dây dài

từ mũi đến lái, thật vui mắt Những contàu trớc đây phải chịu nằm yên, thả sứccho hàu hà đeo bám, nay đợc các thuỷ thủcạo gỉ, gõ sét, sơn phết lại bằng màu sơnmới tinh khôi Bến cảng rộn lên không khíchuẩn bị cho những chuyến tàu rời bên.Trên các luồng, các tàu phá lôi của ta rà điquét lại, gấp rút chuẩn bị đón tàu nớc ngoàivào cảng trớc Tết Quý Sửu

Tàu Cuba tình nguyện vào cảng đầutiên, đợc bảo đảm an toàn tuyệt đối LuồngNam Triệu đã thông

Mọi ngời đều biết, theo Nghị định thcủa Hiệp định Pari về Việt Nam, Hoa Kỳ có

trách nhiệm "quét sạch tất cả mìn mà Hoa

Kỳ thả tại vùng biển, các cảng, sông ngòi Việt Nam Dân chủ Cộng hoà" Nhng, nh

trong Công hàm ngày 16-4-1973 gửi Bộ

ngoại giao các nớc hữu quan, Uỷ ban Quốc tế

và Tổng Th ký Liên hợp quốc, Bộ Ngoại giao

ta đã vạch rõ: "Cho tới nay, họ - tức phía Hoa

Kỳ - chỉ mới làm nổ đợc ba quả trong số

hàng vạn quả mìn mà họ có trách nhiệm

phải quét sạch".

Ba quả trong số hàng vạn quả! Một sự

ít ỏi đến mức nực cời! ấy vậy mà, để

làm đợc cái công việc cỏn con nực cời ấy, họ

đã phải huy động lực lợng đặc nhiệm rà

mìn số 78 gồm 500 binh sĩ, 20 tàu, 50 trực

thăng, và phải trả bằng cái giá: hai trực

thăng rơi ngay tại chỗ, nhiều sĩ quan và

binh sĩ chết vi bị trúng mìn (khí tài rà

mìn của họ do trực thăng kéo lết trên

biển)

Vậy thì, ai đã đứng ra rà quét, phá nổ

hoặc làm mất hiệu lực vĩnh viễn hàng vạn

quả mìn quỷ quái kia? Chính là phía Việt

Nam ta

Cuộc chiến đấu chống phong toả, quét

nhanh, quét gọn, quét sạch thuỷ lôi và bom

từ trờng ở trên biển, trên sông, trên bộ diễn

ra hết sức khẩn trơng và thầm lặng trongnhững ngày và đêm trớc và sau Tết QuýSửu, khiến cho cái Tết năm ấy đi vào ký ứcanh em trong Tổ GK1 nh là cái Tết có mộtkhông hai: Tết chống phong toả

Do những thành tích to lớn đóng góp vàocuộc kháng chiến của nhân dân ta, tập thể

Tổ GK1, do Tiến sĩ khoa học Vũ Đình Cựchủ trì, đã đợc Nhà nớc ta phong tặng Giảithởng Hồ Chí Minh cùng một số tập thể kháctrong Quân đội và trong ngành Giao thông

- Vận tải

Giáo s Dơng Quảng

HàmQuê hơng - Con ngời - Sự nghiệp

Lê Văn Ba

Nhà giáo Dơng Quảng Hàm sinh ngày 14

tháng 7 năm 1898 tại làng Phú Thị, tổng Mễ

Sở, huyện Đông Yên, phủ Khoái Châu tỉnh

Hng Yên cũ, nay là thôn Phú Thị, xã Mễ Sở,

huyện Văn Giang tỉnh Hng Yên

Từ Hà Nội, qua cầu Chơng Dơng, cứ theo

bờ đê sông Hồng đi xuôi về phía nam

khoảng 20 cây số thì tới làng Phú Thị, xã

Mễ Sở Một vùng quê ngô, đay, lúa ,các loại

cà chua, khoai tây, tỏi ,cây thuốc sinh

địa, ngu tất trải mầu xanh bát ngát Trong

các vờn nhà ngày giáp tết đỏ rực quất chín,

các loại cây cảnh đua nhau nở đủ sắc hoa.Chính vùng đất ven sông Hồng này cách

đây mấy nghìn năm đã đẹp tới mức côngchúa Tiên Dung con gaí vua Hùng phải dừngthuyền vây màn tắm mát trên bãi cát vàgặp đợc chàng trai đánh cá họ Chử NàngTiên Dung ở lại lập nghiệp, biến vùng nàythành làng, thành bến chợ thuyền bè qua lạibuôn bán sầm uất Phú Thị, nghĩa là chợgiầu Chợ Phú Thị to nhất tổng Mễ vì vậy

có câu ví " Dài nh cái chợ Mễ " Còn Mễ Sở

có nghĩa kho gạo Theo truyền thuyết thìnơi đây là kho quân lơng của quân độinhà Trần trong những năm đánh giặcNguyên Mông thế kỷ XIII Tên " Mễ Sở " là

do vua Trần Nhân Tông đặt, một ân ởng đặc biệt sau ngày chiến thẵng

th-Thế kỷ 19, đê Văn Giang vỡ 18 năm liền.Cả vùng Văn Giang, Khoái Châu hoá đầmvũng, lau sậy mọc đầy trở thành căn cứchống Pháp của nghĩa quân Tán Thuật.Làng Phú Thị những năm 1930 có nhà ông

s Hân là nơi đồng chí Hoàng Quốc Việt

cùng một số cán bộ lãnh đạo trong Xứ uỷ

Đảng Cộng sản Việt Nam về họp, công tác

Phú Thị, Mễ Sở cũng là nơi đất lề quê

thói Đây chính là quê hơng tiến sỹ Chu

Mạnh Trinh, một nhà nho tài tử, một nhà thơ

tình lãng mạn Ông còn là kiến trúc s tài hoa

đã xây dựng chùa Thiên Trù ở động Hơng

Tích, đặc biệt xây dựng đền thờ Chử

Đồng Tử-Tiên Dung Quần thể kiến trúc này

với lễ hội dân gian mở ba năm một lần

đang là một trong những điểm du lịch

quốc gia

Trong hai cuộc kháng chiến chống thực

dân Pháp, đế quốc Mỹ, bến phà Mễ Sở lập

chiến công oanh liệt Nhân dân Mễ Sở đợc

phong tặng danh hiệu Đơn vị anh hùng lực

lợng vũ trang nhân dân

Bớc vào thời kỳ đổi mới, làng Phú Thị, xã

Mễ Sở cũng là đơn vị đi đầu trong công

cuộc phát triển kinh tế gia đình, áp dụng

kỹ thuật mới, chuyển đổi quỹ đất Năm

2000, Nhà nớc tuyên dơng Mễ Sở Đơn vị

anh hùng lao động trong sự nghiêp xây

dựng nông thôn mới giàu có, văn hoá, vănminh

Dơng Quảng Hàm đã sinh tại một làng quêven sông Hồng nh thế Mặc dù sau này cảcuộc đời và sự nghiệp của ông gắn liền với

Hà Nội nhng bao giờ ông cũng nghĩ tới làngquê, nhớ tới cái gốc của mình Chính vì thế,tại ngôi nhà 98A phố hàng Bông của ông màbên dới là cửa hàng bán tạp hóa do bà vợ quản

lý, ông đã cho treo tấm biển hiệu Đông Phú

hàm ý giới thiệu với mọi ngời nơi xuất phát,sinh cơ lập nghiệp của vợ chồng, gia đình

ông : huyện Đông Yên, làng Phú Thị

Quê hơng là dòng sữa mẹ Con ngời lớnlên nhờ sữa mẹ quê hơng Biết ơn và tựhào quê hơng làng Phú Thị tổng Mễ Sở củamình, Dơng Quảng Hàm không hề nghĩrằng mình đã góp phần làm rạng rỡ , vẻvang thêm cho làng xóm quê hơng

Họ Dơng ở làng Phú Thị, một dòng họnổi tiếng thi th, nhiều ngời đỗ đạt cao, làmquan, dạy học -, đến đời cụ Dơng TrọngPhổ sinh đợc 7 ngời con trai Anh con cả D-

ơng Bá Trạc 17 tuổi đỗ cử nhân Ngời con

thứ 5 là Dơng Quảng hàm đẹp trai, đức

độ, thông minh chẳng kém cha anh

Vào những năm này, tiến sỹ Chu Mạnh

Trinh ngời cùng làng Phú Thị làm án sát tỉnh

Hng Yên Giữ chức quan đầu tỉnh nhng nhà

thơ họ Chu chỉ thích đi du ngoạn sơn

thuỷ Ngay cả việc làng dù bà con tín nhiệm

bầu chức tiên chỉ, ông cũng phó mặc

quyền hành cho một ngời bạn mà mình coi

nh anh vì hơn tuổi, là Trần Khắc Tế, đỗ

tú tài, tính nết hiền lành đợc dân làng quý

trọng gọi cụ " Tú Bụt " ( hiền nh ông bụt )

Năm 1905 tiến sỹ Chu Mạnh Trinh chết

Một số ngời trong họ Dơng muốn chức tiên

chỉ phải giao lại cho Dơng Bá Trạc vì ông

Trạc đỗ cử nhân, mà cử nhân thì cao hơn

Tú tài Đa số dân làng mến đức cụ Tú Bụt

không tán thành việc này, lấy cớ ông Trạc

còn trẻ, mới 20 tuổi

Quyết hạ cụ Tú để giành phần xôi thịt,

ngời ta đặt chuyện vu cho cụ Tú ăn tiền

của dân khi làm đình làng Quan trên về

Ơ nhà, cụ Phổ mất năm trăm đồng lo lótcho tổng đốc Lê Hoan để hắn không bới to

vụ kiện ra nữa

Và điều lớn hơn, cụ nghĩ đến, là nghĩaxóm tình làng

Cụ Phổ đến thăm cụ Tú Bụt ngỏ lời trớc:

- Chuyện tụng đình không phải do cụ,cũng chẳng phải ý muốn của tôi Nhng đểdứt hẳn việc này không để hậu hoạ một

đời đi kiện ba đời thù nhau, chúng ta sẽ gảcon cho nhau, chuyển cừu gia thành thônggia

Thế là cô hai Trần Thị Vân lấy anh năm

Dơng Quảng Hàm.

Ngày xa không thiếu những chuyện hai

dòng họ, hai làng thù nhau đời đời kiếp

kiếp.Trong cuộc tình duyên đâu phải do

ông bà Nguyệt Lão xe kết, vợ chồng anh

D-ơng Quảng Hàm ý thức đầy đủ bổn phận

làm con của mình, đúng hơn đã làm tròn

sứ mệnh đối với cả bà con trong họ ngoài

làng Quê hơng với những truyền thống tốt

đẹp, những con ngời chất phác thuần hậu

lấy tình thơng nghĩa cả làm chuẩn mực giá

trị đã in đậm dấu ấn trong cả cuộc đời

anh, nhà giáo Dơng Quảng Hàm

Khổng Mạnh trong nền giáo dục cũ" đợc

đánh giá xuất sắc, Dơng Quảng Hàm đỗ

thủ khoa, khóa đầu tiên của trờng Anh đợc

bổ ngay về dạy ở trờng Trung học bảo hộ,

tức trờng Bởi, một trong số rất ít trờngtrung học đơng thời ở Việt nam

Dơng Quảng Hàm chính thức bớc vàonghề dạy học, chính thức trở thành một nhàgiáo

Ngay từ buổi đầu tiên đứng trên bụcgiảng, Dơng Quảng Hàm đã ý thức đợctrách nhiệm làm thày, sự cao quý của nghềthày Anh ghi nhớ những lời của ông nội, củacha: Dạy học không chỉ đơn giản là dạychữ, cho dù đó là chữ của thánh hiền, màtrớc hết là dạy cái đạo làm ngời, dạy nênnhững con ngời

Chính vì thế ngời thày phải là tấm gơngsáng về mọi mặt cho học trò noi theo Vaitrò của ngời thày, ảnh hởng của ngời thàycòn bao trùm, rộng rãi toàn xã hội Những ng-

ời thày, trí thức hiền tài bao giờ cũng lànguyên khí quốc gia, có trách nhiệm lớn

đến hng vong của xã tắc, thành đạt của lớptrẻ

Học trò trờng Bởi không bao giờ quênhình ảnh thày Hàm : Sáng nào cũng vậy,

trống trờng vừa điểm thày đã đứng trên

bực thềm tơi cời dẫn học sinh vào lớp

Thầy ăn mặc giản dị, đúng kiểu: bộ âu

phục là thẳng nếp, áo vét bao giờ cũng cài

đủ ba khuy Thày thắt ca vát sẫm màu, đôi

khi cài nơ đen, đi giầy da

Vào lớp bao giờ thày Hàm cũng chờ cho tất

cả học sinh trật tự yên lặng rồi mới ngồi

xuống ghế Thày giở cặp, đặt lên bàn sổ

điểm danh học sinh, sổ cho điểm, tập bài

giảng Thày rút từ túi ngực ra hai chiếc bút,

một bút mực, một bút chì đầu này màu đỏ

đầu kia màu xanh Và chiêc đồng hồ quả

quýt đặt ngay ngắn giữa bàn

Giờ học bắt đầu Sau khi kiểm tra bài cũ

xong, thày giảng chậm rãi, rành rọt bài mới

Giờ học nào cũng thế, khi thày giảng hết,

vừa đúng lúc trống trờng vang lên

Trờng Bởi có nhiều giáo s giỏi, dạy rất hay,

học sinh rất mến

Thày Dơng Quảng Hàm, vẻ ngoài nghiêm

nghị, khô khan Nhng mọi ngời đều tán

đồng đây là một ông thày uyên bác,

ph-ơng pháp s phạm chuẩn mực, thái độ chântình và là tấm gơng đạo đức Học trò tr-ờng Bởi nh mấy anh Hoàng Ngọc Phách,Nguyễn Xuân Thảo, Đỗ Quang Lu côngnhận theo cách dạy của thày Hàm, học sinh

dễ dàng nắm đợc trọn vẹn tác phẩm vănhọc và in sâu vào lòng đoạn văn, thơ haynhất, tiêu biểu nhất của tác phẩm.Giống nhHữu Ngọc " tổng kết ": Học thày Hàm,

điều quý nhất là có đợc một cái base solide(nền tảng, căn bản vững chắc) Với nhiềuhọc sinh khác nữa thì thày giáo DơngQuảng Hàm là một "kho" kiến thức Thàyvốn nghiêm, nhng ngoài giờ học có thể hỏinhững điều mình cha hiểu, và đợc thàygiảng giải rất tận tình

Trong thời buổi sùng bái tiếng tây (ănbánh tây, đi giầy tây, mặc quần áo tây,nói tiếng tây dù chỉ tiếng tây bồi cũnghãnh diện) thì dạy cho học sinh mỗi tuần 2tiết "Annamite " ( tiếng Việt ) quả là rấtmệt

Thực đân Pháp còn tìm mọi cách cho

con em ngời Việt coi thờng tiếng mẹ đẻ

Các môn học tiếng Pháp đều có hệ số

điểm cao, môn quốc văn tiếng Việt coi nh

một ngoại ngữ, chỉ là phụ Giờ học môn

tiếng Việt thờng buồn tẻ và đôi khi lớp ồn

ào, học sinh gây mất trật tự Chúng lễ phép

nhng nhạt nhẽo với thày dạy môn tiếng Việt

Có thể đó là tình hình chung thời ấy

Nhng học trò trờng Bởi số đông là những

học trò giỏi, có chí Với lớp ngời nhiệt huyết

ấy, chỉ cần ông thày khéo khêu gợi thì

ngọn lửa yêu nớc, tinh thần dân tộc ấp ủ

trong trái tim họ sẽ cháy bùng lên

Trong giảng dạy, Dơng Quảng Hàm luôn

chú ý tìm hiểu cách dạy văn của ngời xa

Cần có phơng pháp giảng dạy nh thế nào

để học sinh ham thích, dễ hiểu, tiếp thu

bài tốt hơn? Một tuần lễ, ngời ta chỉ cho

thày trò hai tiết học Việt văn mà thôi Cho

nên, càng trong hạn chế nghiệt ngã, càng

phải tìm ra một hớng đi tốt nhất

Các cụ ta xa thòng giảng văn cho các môn

sinh theo lối bình, tán

Một số sách in gần đây cũng giới thiệutác phẩm văn chơng theo lối ấy

Soạn một bài giảng văn, từ năm 1925,

D-ơng Quảng Hàm đề ra hẳn một trật tự mới.Bài giảng bao gồm 9 phần, lần lợt học sinhnắm đợc đầy đủ các thông tin : Giới thiệutiểu sử tác giả, xuất xứ của tác phẩm, đại ý,

bố cục, đoạn trích, giảng nghĩa các từ mới,

từ khó, trình bày ý tởng và văn pháp, nhận

định giá trị tác phẩm, kết luận

Với trật tự giảng một bài văn nh thế này,

có bạn đồng nghiệp yêu mến đặt cho cáitên là "phơng pháp Dơng Quảng Hàm" "Ph-

ơng pháp Dơng Quảng Hàm" đợc phổ biếnkhá rộng rãi Uy tín của anh trong giáo giớingày càng cao

Nhiều học sinh, không biết có phải vìtấm gơng thày Hàm đã làm cho mình nảysinh lòng ngỡng mộ muốn noi gơng thày,muốn sau này mình cũng vào nghề s phạm,cũng trở thành nhà giáo ? Nên ngay lúc họccác em đã có ý thức chép bài và lu giữ bàigiảng của thày Hàm rất cẩn thận, coi nh một

của quý, đem theo bên mình trong nhiều

năm

Tất nhiên đời nhà giáo cũng có nhiều

niềm vui, nhất là những kỷ niệm với các học

trò, cái lũ nghịch ngợm chỉ thua nhất quỷ

nhì ma

Các cậu học trò đố nhau đứa nào làm

cho thày Hàm bớt mô phạm đi!

Chọn đúng lúc thày đi qua hành lang vào

lớp, Trần Văn Hà bớc lại ngả mũ kính cẩn

chào :

- Tha, con xin phép hỏi tại sao mặc áo vét

bao giờ thày cũng cài đủ ba khuy nh thế ạ ?

Câu hỏi bất ngờ và hơi ngớ ngẩn khiến

thày Hàm sững ngời lại Lũ bạn của anh học

sinh táo tợn nọ đứng rình bên cửa lớp đang

chờ dịp phá ra cời Nhng thày Hàm đã thản

nhiên trả lời :

- Có gì lạ? Ngời ta làm ba khuy thì tôi cài

đủ ba khuy

Bọn học trò quái quỷ trêu đợc thày mà

không bị thày phạt, thày mắng thì khoái

chí lắm Thày Hàm cũng rất vui Học trò cóyêu mình, để ý đến mình mới bày ra đợcnhững trò vui tếu nh thế Chỉ trong nhà tr-ờng mới có những chuyện vui nhộn này Vànhững kỷ niệm này sẽ mãi mãi, suốt đời gắn

bó với mỗi thày giáo, học sinh Đó cũng là hạnhphúc, hạnh phúc riêng có của nghề thày Thêm một kỷ niệm đáng nhớ :

Lần ấy có học sinh vì "xấc xợc" với một nữgiáo s ngời Pháp nên bị bà này đa ra trớc hội

đồng kỷ luật nhà trờng xem xét, ý muốncho đổi học Buổi họp hôm đó do giáo shiệu trởng Perucca làm chủ tịch Sau khinghe bà giáo ngời Pháp nổi tiếng lạnh lùng

và bẳn tính quy kết những lời nặng nề về

em học sinh, thày Hàm lên tiếng, nét mặt

ông nghiêm nghị nhng giọng nói thật điềm

đạm:

- Tôi có thể khẳng định trò này là mộthọc sinh tốt, có t cách đứng đắn, cha hề viphạm kỷ luật về đạo đức cũng nh học tậptrong các giờ lên lớp của tôi Vì thế tôi tinrằng cậu có thể có lỗi, nhng không hề có ý

xấc xợc với bất cứ vị giáo s nào trong chúng

ta

Nhờ đó, anh học sinh đựoc "trắng án"

Một lần khác, vào năm Mặt Trận Bình

Dân ở Pháp lên cầm quyền có cử một nghị

sĩ cánh tả là Justin Godard sang thị sát Đông

Dơng Dân chúng Hà Nội đã trao cho ông

Goda nhiều bản tố cáo tội ác nhà cầm

quyền thực dân Pháp và kiến nghị những

cải cách Học sinh trờng Bởi hăng hái tham

gia những buổi này, sân trờng vắng teo

Buổi sáng hôm ấy thày Hàm bớc vào lớp, thấy

một số học sinh còn ngồi nhấp nhổm Thày

hỏi :

- Các anh còn ngồi đây?

Hiểu ý thày kín đáo khuyến khích việc

đi mít tinh, các học sinh bớc nhanh ra khỏi

lớp học Nhng thày Hàm đã dơ tay :

- Còn mấy anh này - thày đọc tên một vài

học sinh - ở lại tôi nhờ chút việc

Mấy học sinh này ngồi xuống, ngơ ngác

Thày Hàm thủng thỉnh lên phòng hội

đồng

Cho đến hết giờ

Sau này mấy em học sinh mới hiểu sự giúp

đỡ thầm lặng của thày Hàm Trò NguyễnXuân Thảo mạnh dạn tìm gặp, cảm ơnthày Thày Hàm nói, nh mình không hề cóchủ định gì :

- Mấy em đều con nhà nghèo, nhng cóchí Nếu mất học bổng chắc chắn các emphải bỏ học

Có thể nói trờng Bởi là đầu tầu củaphong trào học sinh sinh viên Hà Nội Cùngvới phong trào đấu tranh của giai cấp côngnhân ở đồn điền cao su Phú Riềng, mỏthan Hòn Gai, các nhà máy dệt Nam định,

xi măng Hải Phòng, xe lửa Gia Lâm Hà Nội

;Cùng với phong trào đấu tranh của bà connông dân Nghệ Tĩnh, huỵện Tiền Hải TháiBình, xã Cổ Am Hải Dơng Phong trào

đấu tranh của từng lớp trí thức ở thành phốphát triển rộng rãi, đặc biệt trí thức trẻ họcsinh, sinh viên đợc coi là "ngòi pháo" cáchmạng

Đến những ngày bãi khoá để tang cụ

Phan Chu Trinh, rồi những buổi học sinh

tr-ờng Bởi đứng thành một khối dới tấm biểu

ngữ trong lễ truy điệu cụ Phan Bội Châu

thì trong trờng Bởi đã hình thành một tổ

chức chính trị có lãnh đạo, chỉ huy chặt

chẽ

Học trò trờng Bởi càng qúy trọng thày giáo

dạy Việt văn Dơng Quảng Hàm

Các em nhớ mãi buổi học lịch sử, thày

Hàm mang bản đồ nớcViệt Nam thống nhất

không có chữ in tiếng Pháp Cochinchine xứ

Nam kỳ thuộc địa, Annam xứ Trung kỳ và

Tonkin xứ Bắc kỳ bảo hộ Đây là tấm bản

đồ do tự tay thày vẽ Vừa chỉ lên những

đ-ờng nét hình thể núi sông, thày vừa giảng

cho học sinh hiểu rõ tổ quốc Việt nam, từ

ngày đầu các vua Hùng dựng nớc trải qua các

triều đại đã hng thịnh và dần mở mang bờ

cõi Những trận chiến thắng giặc phơng

Bắc oanh liệt, những cuộc chiến tranh tiến

về phơng nam, ông cha ta lấn biển, khai

hoang, di dân, lập ấp để có hôm nay

Giờ học kết thúc, thày Hàm cuộn tấm bản

đồ lại nhng trong các em học sinh vẫn vanglên những lời trầm trầm tha thiết: Tổ quốcnày là của chúng ta, ông cha ta đã phải đổbiết bao mồ hôi xơng máu mới có đợc Các

em không nói ra nhng trong lòng đềuchung một ý nghĩ: Quyết không thể đểcho bất cứ kẻ nào đến giày xéo lên đất nớc

ta, bắt ta cúi đầu làm nô lệ

Tình yêu tổ quốc bắt nguồn từ lòng yêuquê hơng, gia đình và biểu hiện cụ thểtrong tình cảm mỗi ngời với từng bờ tre, gócphố Ơ trờng Bởi, thày Dơng Quảng Hàmchăm chú trau dồi cho học sinh lòng yêutiếng mẹ đẻ Thực dân Pháp đã xâm lợc

đất nớc Việt Nam Chúng cố tìm mọi cách

"xâm chiếm" những con ngời Việt Nam, màmục tiêu chiến lợc là lớp trẻ, thế hệ tơng laicủa nòi giống này Một cuộc tấn công mãnhliệt toàn diện của kẻ đi chinh phục vào đấtnớc bị chinh phục đang tìm mọi cách chốngtrả quyết liệt ở trờng "Bảo hộ", thày trò tr-òng Bởi tiến hành nhiều hoạt động yêu nớctrong đó có cuộc đấu tranh giữ gìn và

phát triển ngôn ngữ Việt Nam, văn hoá Việt

Nam Trong cuộc đấu tranh này, ngời lặng

lẽ đứng mũi chịu sào nhận trách nhiệm lớn

về phần mình là nhiều thầy giáo tiến bộ,

yêu nớc trong số đó nổi bật giáo s Dơng

Quảng Hàm

Một hôm giám đốc Nha học chính Đông

Dong mời giáo s Dơng Quảng Hàm lên cho

biết Nhà nớc bảo hộ quyết định đặt ra

một chức học quan Nếu ông muốn, sẽ đợc

bổ vào chức vụ mới này, lơng cao hơn lơng

dạy học rất nhiều Ông Hàm hiểu ngay đây

là việc làm của bọn mật thám, chúng nó

đặt ra nhằm dò xét các giáo viên có lòng

yêu nớc, có tinh thần đấu tranh cách mạng

Chúng muốn tăng cờng bộ máy tay sai ngời

Việt để đàn áp các nhà trí thức Việt nam

mạnh mẽ hơn Ông nhã nhặn từ chối: Ông

chỉ chuyên tâm dạy học và đang bận soạn

một cuốn sách giáo khoa cho học sinh

Cùng thời gian này,( 1944 ) thực dân Pháp

muốn lấy lòng các giáo s ngời Việt , đã cho

các giáo s tốt nghiệp cử nhân ở Pháp về

đựơc lĩnh lơng tây Một số giáo s tốtnghiệp Cao đẳng s phạm Đông Dơng trong

đó có Dơng Quảng Hàm cũng đợc đềnghị vào ngạch tây, hởng " lơng tây " caohơn " lơng ta " gấp ba lần Nếu kể cả phụcấp vợ, con, có ngời đang từ 150 đồng sẽlĩnh mỗi tháng 1000 đồng (giá gạo ngon vẫnchỉ 02 đồng/ tạ)

Nhng Dơng Quảng Hàm cùng nhiều bạn

đồng nghiệp đã từ chối

Giữ vững sự phân biệt, ở thời điểm này

là một biểu hiện của lòng tự tôn dân tộc,lòng yêu nớc, cũng là thể hiện phẩm chất,danh dự ngời thày, ngòi Việt Nam

Sau này, Nguyễn Lân đã làm thơ cangợi :

Trờng Bởi : noi gơng cụ giáo Hàm Một nhà học giả thực phi phàm Lầu thông Âu, A, say nghiên cứu Ham dạy sử, văn; Lợi chẳng ham.

Tác giả chơi chữ " Hàm, ham" Còn " Ông

đồ " Vũ Đình Liên thì mỗi lần nhớ về trờng

Bởi, nhớ tới các thày giáo, bạn bè lại ngâm bài

thơ mình sáng tác với hai câu kết đầy

Y thức dân tộc với tinh thần quật khởi của

con cháu hai bà Trng, Lý Thờng Kiệt,

Nguyễn Trãi, Quang Trung bừng lên trong

trái tim mỗi ngời Việt Nam đang không chịu

cam tâm kéo dài thân phận nô lệ

Trên lĩnh vực giáo dục, đã có ngời lu tâm

cho in một số sách về tục ngữ ca dao,

truyện cổ nớc Nam Cũng đã có Việt Hán

văn khảo, Văn đàn bảo giám, Nam thi hợp

đến lúc các em phải đợc trang bị đày đủkiến thức về lịch sử văn học Đất nớc ViệtNam, con ngời Việt Nam anh dũng quật c-ờng Bản chất anh dũng, quật cờng ấy cónguồn gốc sâu xa từ câu chuyện cậu bélàng Gióng, chuỵện bánh dày bánh chng

đến bài thơ trên sông Nh Nguyệt của LýThờng Kiệt, hịch tớng sĩ của Trần Hng Đạo

và Kim Vân Kiều, Lục Vân Tiên

Muốn thế, điều tiên quyết là phải có sáchcho các em học Đó chính là sự cần thiết ra

đời một bộ lịch sử văn học Việt nam, bớc

đầu, có thể là sơ thảo, lợc thảo, giản yếu,

đại cơng Nhng nó sẽ chấm dứt hẳn việcdạy và học văn học nớc nhà bấy lâu chắpvá, mảng mún,

Chính Dơng Quảng Hàm đã viết báo,

Tất nhiên để có bộ Việt nam văn học sử,

ngời viết phải có trình độ hiểu biết sâu

sắc cả về các môn triết học, lịch sử, ngôn

ngữ, dân tộc

Phải đọc, tham khảo rất nhiều tác phẩm,

tác giả văn học nớc nhà qua các thời kỳ từ xa

xa đến cận đại

Cả một khối lợng công việc đồ sộ đòi hỏi

bộ óc có kiến thức tổng hợp, một tinh thần

trách nhiệm dò đến ngọn nguồn, lại cần có

một tâm hồn thơ, một tài hoa biết thởng

thức, sành văn chơng

Và một yêu cầu hoàn toàn mới mẻ: Về

ph-ơng pháp thể hiện phải rất khoa học, hiện

đại vì đây không chỉ có ý nghĩa cuốn

giáo khoa th mẫu mực mà còn là công trình

đồng thời phải giảng cho học sinh nhữnghiểu biết sâu sắc về văn học Trung Quốc

Đầu thế kỷ XX văn học Việt Nam lại chịu

ảnh hỏng văn học tây phơng, văn họcPháp

Nhng trớc hết, mở đầu, xin hãy trình bày

chơng một, chong nói về những bài ca dao

, tục ngữ, dân ca, đồng dao Lúc này, "

văn chơng bình dân" là điều rất mới mẻ

Viết sử, nên Dơng Quảng Hàm phải đọc

nhiều bộ sử nớc nhà, đọc bộ Sử Ký của T Mã

Thiên, bộ sử Augustin Thierry ( sử gia nớc

Pháp) để tham khảo Ông mạnh dạn nhận

xét Đại Việt sử ký toàn th, Khâm Định Việt

sử thông giám cơng mục " chép việc vụn

văt, khô khan, không đợc quán xuyến liên

tiếp, không có tính cách khôi phục cuộc dĩ

vãng một cách xác thực, linh hoạt" Rút kinh

nghiệm này, trong bộ Việt Nam văn học sử

yếu, Dơng Quảng Hàm miêu tả, chú thích,

dẫn giải tỷ mỷ Bộ sách có quyển thứ hai,

quyển Việt Nam thi văn hợp tuyển Đây

chính là tập hợp sinh động cái hay, cái

đẹp tinh hoa văn học Việt Nam, tài hoa văn

chơng Việt Nam

Dơng Quảng Hàm yêu nớc thiết tha

Chính vì vậy nhìn lại chặng đờng văn học

nứơc nhà, ông đã " cả gan" nhận xét: " Nho

phái nớc ta chỉ cọi trọng lối học khoa cử, vụ

từ chơng mà không trọng nghĩa lý Nhữngtác phẩm về triết học đã hiếm lại phầnnhiều là những sách chú giải, phụ diễn , chứkhông có sách nào là cái kết quả của sự t t-ởng độc lập, của công sáng tạo đặc sắccả"

Về thời cận đại, trong cuốn sách củamình,Dơng Quảng Hàm viết còn mạnh dạnhơn;

"Đơng khi các sĩ phu nớc ta say đắmtrong trờng khoa hoạn, không biết đếntình hình thế giơí và trào lu t tởng mớithì xảy ra việc nớc Pháp đánh lấy Nam Kỳ

và đặt cuộc bảo hộ ở Bắc, Trung kỳ(1840) kế đó lại đến cuộc Nhật - Ngachiến tranh (1904 - 1905) Bấy giờ các nhà

ấy mới nh ngời đang ngủ say tỉnh dạy, tựhỏi cái văn hoá Âu tây trớc kia mình vẫnkhinh bỉ không hề ngó tới tất có màunhiệm gì "

Dơng Quảng Hàm mạnh dạn suy nghĩ,

ông viết nh một nhà cải cách : " Giả sử các

nhà cầm quyền nớc ta về đầu thế kỷ thứ

XIX biết, sau khi đã dẹp yên trong nớc, một

mặt thì canh cải việc nội chính, ngoại

giao cho hợp thời thế, một mặt thì đón

thầy chuyên môn ngoại quốc đến mở trờng

dạy các khoa học, các kỹ nghệ để chỉnh

đốn việc binh bị, việc kinh tế và phái ngời

nớc ta sang du học bên châu Âu để học lấy

những khoa thực dụng, những phơng pháp

mới rồi về chủ trơng việc chính trị và việc

khai thác tài nguyên trong xứ thì nớc ta cũng

có thể trở nên một nớc giàu mạnh đợc Hiềm

vì triều đình nhà Nguyễn và sĩ phu trong

nớc lại cứ theo khuôn phép cũ không hề canh

cải điều gì "

Đại cục nớc nhà chuyển biến, Dơng Quảng

Hàm viết tiếp :

" Các bậc học thức trong nớc đợc tiếp xúc

thẳng với nền văn học của Âu tây, thứ nhất

là của nớc Pháp và chịu ảnh hởng sâu xa

của nền văn hoá ấy Vì đấy mà t tởng ,

văn chơng, ngôn ngữ của ngời Nam có thay

đổi nhiều, gây nên phong trào quốc văn

mới" " Các học thuyết mới, các t trào mới dầndần vào xứ ta, các phơng pháp mới cũng đợccác học giả ứng dụng Các thể văn cũ biếncải đi Các thể văn mới ( tiểu thuyết, phêbình, kịch) đợc các nhà trứ tác viết theo.Nhờ có chữ quốc ngữ là một thứ chữ tiệnlợi để phiên âm tiếng ta, các báo chí xuấtbản ngày một nhiều, văn quốc ngữ đãthành lập và đã sản xuất đợc nhiều tácphẩm có giá trị Các học giả, văn gia đã để

ý đến lịch sử , văn hoá, cảnh vật nớc ta màgia công khảo cứu, dịch thuật, biên tập "

Đứng ở hàng ngũ tiên phong những ngờicùng thời, Dơng Quảng Hàm dự báo tơng laimột nền quốc văn mới :

" Dân tộc ta vốn là một dân tộc có sứcsinh tồn rất mạnh, trải mấy thế kỷ nội thuộcnớc Tàu mà không hề bị đồng hoá lại biếtnhờ cái văn hoá của ngời Taù mà tổ chứcthành một xã hội có trật tự, gây dựng nênmột nền văn học, tuy không đợc phong phúrực rỡ nhng cũng có chỗ khả quan, có phần

đặc sắc, thì chắc rằng sau này dân tộc