LICH SU BAO CHI PGVN - THICH TAM HAI

BỐI CẢNH XÃ HỘI VÀ TÌNH HÌNH PHẬT GIÁO NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XX I... Tình hình chung của Phật giáo nước ta những thập niên đầu thế kỷ XX “không mấy sáng sủa” II.2.. Chịu tác động thúc đẩ

TỔNG QUAN LỊCH S Ử BÁO CHÍ PHẬT GIÁO VIỆT NAM

Tài liệ u giảng dạy Họ c việ n Phật giáo VN tại TP.HCM

Biê n s o ạn: THÍCH TÂM HẢI

I KHÁI NIỆM MÔN HỌC

> Khô ng thuộ c c huyê n ng ành báo c hí.

> Giớ i thiệ u thê m mộ t ng uồ n tư liệ u s inh độ ng để

tìm hiể u về s ự phát triển c ủa tư tư ở ng và

lịc h s ử Phật g iáo Việ t Nam thế kỷ XX (Báo

chí được xe m là “thư ký của thời đại”)

> Gó p phần xác định vị trí c ủa Phật g iáo hiệ n tại

tro ng tiến trình vận độ ng c ủa Phật g iáo

(nhận thứ c , truyề n thố ng và s ự kế thừ a).

II NỘI DUNG MÔN HỌC

A. Bố i c ảnh xã hộ i và tình hình Phật g iáo

B. Nhữ ng tờ báo Phật g iáo Việ t Nam đầu tiê n.

C. Các g iai đo ạn phát triể n của báo c hí Phật g iáo Việ t Nam

và mộ t s ố tờ báo điể n hình.

D. Đặc điể m thể lo ại và vai trò c ủa báo c hí tro ng ho ằng pháp, c hấn

hư ng Phật g iáo và c ác đó ng g ó p khác (văn họ c , g ó p phần c ủng

cố tinh thần độ c lập dân tộ c …)

E. Tài liệ u tham khảo : Các báo c hí tư liệ u; Ng uyễ n Lang , Việ t Nam

Phật g iáo s ử luận, tập III, Nxb Văn họ c , HN, 1994; Ng uyễ n Đại

Đồ ng – PhD.Ng uyễ n Thị Minh s ư u tầm và biê n s o ạn, Pho ng trào chấn hư ng Phật g iáo (Tư liệ u b áo c hí Việ t Nam từ 1927-1938), nxb Tô n g iáo ; Ng uyễ n Đại Đồ ng , Lư ợ c khảo Báo c hí Phật g iáo Việ t Nam 1929-2008, Nxb Tô n g iáo 2008.

A BỐI CẢNH XÃ HỘI VÀ TÌNH HÌNH PHẬT

GIÁO NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XX

I Bối cảnh xã hội:

I.1 Năm 1858: Pháp xâm c hiế m Việ t Nam, đế n năm 1884 Pháp

bắt đầu thiế t lập c hế độ bảo hộ và thuộ c địa trê n to àn lãnh thổ Việ t Nam.

I.2 Thể chế pho ng kiế n vẫn đư ợ c duy trì như ng bất lự c trư ớ c

tình trạng mất chủ quyề n đất nư ớ c (c áo c hung tháng 8-1945).

I.3 Nhiề u c uộ c khở i ng hĩa, pho ng trào yê u nư ớ c liê n tục nổ ra

(Văn thân, Đô ng kinh ng hĩa thục , Đô ng du…, tro ng đó c ó các c uộ c khở i ng hĩa c ủa g iớ i Phật g iáo như Võ Trứ , Hộ i Thư ợ ng c hí c ủa Tăng s ĩ Vư ơ ng Quố c Chính…)

I 4 Ng o ài Thiê n c húa g iáo phát triển the o

chính s ác h đặc biệ t c ủa c hính quyề n bảo hộ Pháp, nhiề u tô n g iáo , tín ng ư ỡ ng

mớ i xuất hiệ n và phát triể n tro ng lò ng xã

hộ i, đặc biệ t là ở miề n Nam (Bử u S ơ n

Kỳ Hư ơ ng – 1849; Tứ Ân Hiế u Ng hĩa – 1867; Tịnh độ c ư s ĩ; Minh S ư và c ác

nhó m Ng ũ c hi Minh đạo ; Cao Đài – 1926; Phật g iáo Ho à Hảo …

I.5 Xuất hiệ n nhiề u tờ báo c hữ quố c ng ữ : đầu

tiê n phải kể đế n Gia Định b áo (1965), Đại Nam Đồ ng Văn Nhật b áo , Nô ng Cổ Mín Đàm … s au đó là Nam Pho ng , Đô ng

Dư ơ ng Tạp chí, Hữ u Thanh, Kho a Họ c Tạp c hí… (Nam Pho ng và Đô ng Dư ơ ng

Tạp c hí là 2 tờ báo đư ợ c ư a c huộ ng thờ i bấy g iờ ) Trê n c ác diễ n đàn mộ t s ố tờ báo , tro ng vấn đề về văn ho á dân tộ c , đã quan tâm s âu s ắc tớ i đạo Phật vớ i vai trò là “tinh thần tô n g iáo c ủa dân tộ c”

[“ Nước Đại Việt chúng ta ngày nay sỡ dĩ yếu hèn là vì

thiếu tinh thần tôn giáo Tôn giáo luyện cho

chúng ta đức hy sinh, coi nhẹ tính mạng của mình, phá sản vì đạo Không có tinh thần tôn giáo chúng ta không biết cương cường xả thân vì nghĩa, chỉ bo bo giữ cái lối riêng của mình Nay

bà con thử xét, đời Trần sao dân tộc ta hùng dũng như vậy: quân Nguyên thắng cả Á, Âu, nuốt trọn cả Trung Hoa mà qua nước ta thì bại tẩu; nào bị cướp sáo ở Chương Dương Độ, nào bị bắt trói ở Bạch Đằng, như vậy chẳng phải là nhờ đạo Phật ở ta thời đó rất thịnh ư? Nhờ cái tinh thần tôn giáo của ta ư?” ]

> Phan Chu Trinh (1872-1926) Nguyễn Hiế n Lê, Đô ng

Kinh nghĩa thục , Lá Bối, Sài Gòn, 1974]

II Tình hình Phật giáo:

II.1 Tình hình chung của Phật giáo nước ta

những thập niên đầu thế kỷ XX “không mấy sáng sủa”

II.2 Chịu tác động thúc đẩy bởi các phong trào

cách tân, chấn hưng tinh thần dân tộc độc lập tự chủ trong nước; sự hào hứng tìm đến với Phật giáo ở châu Âu (Anh quốc); đặc biệt ảnh hưởng sâu sắc và trực tiếp bởi

phong trào cải cách Phật giáo của Thái Hư Đại sư (chủ trương Phật giáo nhân sinh, cách mạng giáo lý, giáo hội và giáo sản), một

số vị Tăng và Phật tử trí thức đã trăn trở và tìm cách vận động chấn hưng Phật giáo, để xứng với lịch sử huy hoàng của các thời đại

Lý, Trần trước đó Một trong những vị

Tăng cần được nhắc đến đầu tiên là

HT.Khánh Hoà (1876-1947).

I Thờ i kỳ tiền báo c hí Phật giáo:

Từ nhữ ng năm đầu c ủa thập niê n 1920, trê n mộ t s ố tờ báo đã đăng tải nhữ ng nộ i dung về Phật g iáo , cập nhật nhữ ng thô ng tin về các pho ng trào phục hồ i Phật g iáo ở Ấn Độ , S ri Lanka, đặc biệ t là pho ng trào

chấn hư ng Phật g iáo ở Trung Ho a Dân quố c , Nhật Bản…

Đô ng Dư ơ ng thờ i b áo (3 s ố /tuần, xuất bản ở S aig o n) đăng “Lư ợ c

khảo c ác h tu tro ng Phật g iáo ” (s ố 59-62, 1923); S au đó đăng lo ạt bài

“Phật g iáo lư ợ c khảo ”, nhiề u bài đặt vấn đề c hấn hư ng và nê n c hấn

hư ng Phật g iáo như thế nào (c ủa tác g iả Ng uyễ n Mục Tiê n)… S ư

Thiệ n Chiế u c ũng đã xuất hiệ n trê n diễ n đàn này vớ i bài “Chấn hư ng Phật g iáo ở nư ớ c nhà”.

Ở Miề n Bắc, nhật báo Khai Ho á và báo Đô ng Pháp đăng bài c ủa tỷ

khiê u tự Lai (Tâm Lai, trụ trì chùa Tiê n Lữ ) c ũng về đề tài “Chấn hư ng Phật g iáo ” (1.1927)…

B NHỮNG TỜ BÁO PHẬT GIÁO VIỆT NAM ĐẦU TIÊN

II Pháp Âm – tờ báo Phật giáo

Việ t Nam đầu tiê n:

II.1 Thông tin c hung:

- Chủ nhiệ m: HT.Khánh Hoà (Lê Khánh Hoà), c ơ quan ngôn luận c ủa Phật học Thư xã.

- Điể m phát hành: Chùa s ắc tứ Linh Thứ u – Mỹ Tho In tại nhà in Thạnh Mậu – S aigo n.

- Tôn c hỉ: c ổ xuý c ho một đạo Phật

“Từ bi – Bác ái” và “Tự g iác – giác tha”

- 48 trang nội dung (không tính bìa 1, 2 và 4), khổ 14x20c m, định kỳ: nguyệ t

s an.

- Cây bút c hủ lự c là HT.Khánh Hoà,

vớ i s ự c ộng tác c ủa S ư Thiệ n

Chiế u, Nguyễ n Khoa Tùng, HT.Bíc h Liê n (Bình Định), Hoàng Phi Long…

- Chuẩn bị từ tháng 3-1929,

xuất bản: 31-8-1929

- Mã s ố lư u trữ : VBC02001

Thư viện Huệ Quang)

[Về HT.Khánh Hoà (1876-1947) : Thế danh Lê Khánh Hoà, Pháp danh Như Trí, quê

làng Phú Lễ, huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre Năm 1891 xuất gia tu học với hòa thượng Long Triều tại chùa Kim Cang ở Tân An hơn 10 năm.

Nhận thức được tình hình và ưu tư với sự phát triển của Phật giáo nước nhà, Hoà thượng đã đi khắp nơi vận động thành lập các hội Phật giáo nhằm chấn hưng Phật

giáo Việt Nam Năm 1929 chủ trương xuất bản nguyệt san Pháp Âm.

Bốn nội dung mà HT.Khánh Hoà chủ trương:

(1) Lập hội Phật giáo; (2) Thỉnh ba tạng kinh điển dịch ra chữ quốc ngữ; (3) Lập trường Phật học để đào tạo Tăng tài; (4) Xuất bản tạp chí phổ biến giáo lý, kêu gọi Tăng đồ thức tỉnh, chấn hưng quy củ thiền môn.

Năm 1930, Hoà thượng cùng các Hòa thượng và các cư sĩ khác đứng ra thành lập

Nam kỳ nghiên cứu Phật học hội, xuất bản tạp chí Từ Bi Âm – trụ ở tại chùa Linh

Sơn ở Sài Gòn.

Năm 1934, cùng các HT.Huệ Quang, Khánh Anh, Pháp Hải và các cư sĩ thành lập

Hội Lưỡng xuyên Phật học tại Trà Vinh và chủ trương tạp chí Duy Tâm Phật học,

đào tạo được nhiều danh tăng cho Phật giáo Việt Nam hiện đại.

Hoà thượng viên tịch năm 1947 tại chùa Tuyền Linh (Bến Tre) và nhập bảo tháp tại đây.

II.2 Nội dung c hính:

II.3 Giá trị tư tư ở ng – lịc h s ử :

Tuy ra chỉ được một số, nhưng sự có mặt của nguyệt san Pháp Âm có ý nghĩa vô cùng to lớn đối với phong trào chấn hưng Phật giáo, đối với Phật giáo Việt Nam và lịch sử báo chí Phật giáo Việt Nam.

Lần đầu tiên trong lịch sử Phật giáo VN tờ báo in (dùng chữ viết quốc ngữ latin), dành toàn nội dung thông tin về các vấn đề Phật học, tín ngưỡng; phê bình, bày tỏ thái độ về các vấn đề Phật giáo trước công luận; đề xuất hướng điều chỉnh nhận thức và hành động để xây dựng một nền Phật giáo phù hợp với nhân sinh, thời đại Những nội dung về chấn hưng Phật giáo được đặt ra trong các bài viết của

HT.Khánh Hoà là nền tảng, mục tiêu cho phong trào chấn hưng, cho sự điều chỉnh

và phát triển Phật giáo, ảnh hưởng lâu dài sau đó.

Pháp Âm là cột mốc, là điểm khởi đầu của lịch sử báo chí Phật giáo Việt Nam.

III Phật Ho á Tân Thanh Niên:

III.1 Thông tin c hung:

- Chủ nhiệ m: S ư Thiệ n Chiếu (1898-1974)

- Điể m phát hành: Chùa Chúc Thọ, xóm

Thuốc , xã Hạnh Thông, Gò Vấp – Gia Định In tại nhà in Thạnh Thị Mậu – S aig on.

- Chủ trư ơ ng : Thể hiện tư tưởng của giới Tăng sĩ trẻ cấp tiến đối với phong trào chấn hưng Phật

giáo Mục đích “để gây cái nền chánh tín cho dân

tộc nào ưa cái chủ nghĩa hoà bình và muốn cái hạnh phúc sanh tồn trên thế giới.”

- 49 trang nội dung (không tính bìa và trang

yế u mục), khổ 14x20c m, định kỳ: nguyệ t s an.

- Cây bút c hủ lự c là c ũng c hính là ngư ờ i c hủ trư ơ ng – S ư Thiện Chiế u (1898-1974, c ó tin

tứ c -mang tính báo chí hơ n Pháp Âm)…

- xuất bản: cuố i năm 1929.

III.2: Nộ i dung:

Có 8 mục , vớ i c ác nội dung c hính: Ai là ngư ờ i lo đờ i, thư ơ ng

đờ i, muốn làm v iệ c c ho đờ i?; Nư ớ c ta ngày nay c ần phải c hấn

hư ng Phật giáo; Kính c áo c ác S ư c ụ; Kính c áo c ác tín đồ; Nhập học vấn đáp; Bài diễ n thuy ế t c ủa ông Lư ơ ng Khải S iê u tại Phật giáo tổng hội nư ớ c Tàu; Một buổ i hội nghị tại c hùa Linh S ơ n; Chư ơ ng trình c hùa của “Phật hoá Tân thanh niê n s ẽ lập…

Chỉ ra đư ợ c 1 s ố thì đình bản (c ó tài liệ u nói vì lý do tài c hánh).

Phật ho á Tân thanh niê n, c ó thể nói là hậu thân, s ự nố i dài của Pháp Âm, tiế p tục tiế ng nói của Pháp Âm nhấn mạnh ở khía

c ạnh hành động (như c on ngư ờ i c ủa S ư Thiệ n Chiế u, c on

ngư ờ i c ủa hành động )

Pháp Âm, c ùng vớ i Phật hoá Tân thanh niê n ra đờ i là một s ự nỗ

lự c vư ợ t bự c c ủa HT.Khánh Ho à và S ư Thiện Chiế u, vư ợ t lê n tất c ả nhữ ng trở ng ại c ủa tinh thần thủ cự u, c ủa thờ i c uộ c vàng thau lẫn lộ n, của thờ i c uộc mà các thế lự c s uy đồi như hủ tục

mê tin dị đoan “làm lu mờ c ái nhân ng hĩa của Phật giáo, ngăn

lấp c ái đư ờ ng s áng s uốt c ủa c húng s anh” ( Phát biể u c ủa Sư Thiệ n Chiế u tro ng bài Một b uổi hộ i nghị tại c hùa Linh Sơ n).

Dù c ả hai đình bản s au khi s ố đầu tiê n đư ợ c phát hành, vớ i lý do khác nhau, như ng s ự xuất hiệ n c ủa 2 tờ báo này đã đánh động đư ợ c

dư luận, đặt nề n tảng mở đư ờ ng c ho báo c hí thờ i chấn hư ng Phật

giáo và c ả lịch s ử báo c hí Phật giáo Việt Nam.