NGHIÊN CỨU VỀ SỰ PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI

Lê Sơn LỜI NHÀ XUẤT BẢN NGHIÊN CỨU VỀ SỰ PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI là bộ sách dành chosinh viên theo học các khóa trình khoa học về sự phát triển Tâm - sinh lý conngười cá nhân trong xã hội

NGHIÊN CỨU VỀ SỰ PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI

NGHIÊN CỨU VỀ

SỰ PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI

Tác giả: Robert V Kail - John C Cavanaugh

Người dịch: TS Nguyễn Kiên Trường

(Trung tâm dịch thuật TP.HCM)

Hiệu đính: TS Lê Sơn

LỜI NHÀ XUẤT BẢN

NGHIÊN CỨU VỀ SỰ PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI là bộ sách dành chosinh viên theo học các khóa trình khoa học về sự phát triển Tâm - sinh lý conngười (cá nhân) trong xã hội hiện đại, qua đó cũng khẳng định chính conngười tạo ra vận mệnh của chính mình

Với sự hiểu biết sâu rộng về các ngành khoa học xã hội và tự nhiênbao gồm Sinh học, Di truyền học, Tâm lý học, Dân tộc học, Xã hội học v.v hai tác giả Robert V Kail và John C Cavanaugh (người Mỹ) đã khảo chứngnhững luận điểm của mình bằng những trắc nghiệm khoa học và sự so sánhđúng đắn

Trong sách, các tác giả trình bày sự hình thành, phát triển tâm - sinh lýcon người (cá nhân) từ khi là thai nhi cho đến khi mất đi mà con người phảithử nghiệm, cùng với những thực tế gì sẽ tạo ra và thúc đẩy sự định hình tâmsinh lý đó (hoàn cảnh gia đình, môi trường xã hội - trường học, hội đàm, nơilàm việc - bệnh tật, môi trường tự nhiên v.v ), đồng thời nêu ra những phúclợi xã hội nên và cần có để đảm bảo cho tâm sinh lý con người phát triểnthành những nhân cách có lợi cho xã hội, cho nhân loại

Giáo trình này viết ra chủ yếu dùng để giảng dạy ở các trường Đại học

Mỹ, đồng thời sự khảo sát của các tác giả không bao giờ toàn diện (một thực

tế của khoa học nói chung) nên bạn đọc cần đối chiếu liên hệ với hoàn cảnh

con người Việt Nam, xã hội Việt Nam Đó cũng là điều cuối cùng chúng tôimuốn gửi tới bạn đọc khi đọc cuốn sách này.

Xin trân trọng cảm ơn

Nhà xuất bản Văn hóa Thông Tin

LỜI TỰA

(của lần tái bản)

"Dũng cảm đi đến nơi trước đây chưa hề có người đến" là câu nói quenthuộc đối với hàng triệu người hâm mộ Star Trek trên khắp thế giới Khao kháttìm hiểu điều chưa biết để mở rộng thêm kiến thức và hiểu biết của chúng ta

là một đặc điểm cơ bản của con người Dũng cảm đi đến nơi chưa ai biếtcũng là điều mà mỗi người trong chúng ta đang làm trong tiến trình phát triểncủa mình Thật ra không ai trong chúng ta đã từng ở nơi mà chúng ta đangnhắm đến, mà thực sự là chúng ta đang tạo ra vận mệnh của chính mình

Cũng giống như tất cả thuyền trưởng tài giỏi điều khiển con tàu vũ trụđều dựa vào ngân hàng dữ liệu máy tính và sổ tay hướng dẫn kỹ năng đểgiúp họ vượt qua dải ngân hà Tác phẩm "Nghiên cứu sự phát triển conngười" dùng trong việc mô tả các khía cạnh trong quá khứ của bạn và hướngbạn về tương lai Nghiên cứu sự phát triển con người vừa là ngành khoa họcphức tạp nhất và cũng quyến rũ nhất Sách của chúng tôi giới thiệu cho bạncác vấn đề, các tác động và các kết quả làm cho chúng ta có hình hài nhưhiện nay

Nghiên cứu đương đại và lý thuyết về sự phát triển con người luônnhấn mạnh đến tiếp cận gồm nhiều môn học cần thiết để mô tả và giải thíchcon người thay đổi ra sao qua thời gian Ngoài ra sự đa dạng rất lớn của conngười đòi hỏi phải đánh giá đúng sự khác biệt ở cá nhân trong tiến trình pháttriển Tác phẩm "Nghiên cứu sự phát triển con người" kết hợp cả hai, mụcđích nhằm giải quyết ba mục tiêu cụ thể:

- Cung cấp lời giải thích toàn diện và rất dễ đọc về sự phát triển suốtquãng đời của con người.

- Cung cấp cơ sở lý thuyết và thực nghiệm giúp sinh viên trở thànhnhững người giải thích thông tin phát triển có trình độ và phê phán

- Cung cấp sự phối hợp giữa nghiên cứu cơ bản và ứng dụng cũng nhưcác chủ đề gây nhiều tranh cãi và xu hướng hiện nay, để chứng minh nhữngliên kết giữa phòng thí nghiệm và đời sống với ngành khoa học năng độngnghiên cứu con người

CÁCH SẮP XẾP

A Tiếp cận theo biến đổi niên đại.

Cuộc tranh luận lớn giữa các tác giả và trợ giáo trong lãnh vực pháttriển con người là liệu tiếp cận nghiên cứu từ một tiếp cận theo niên đại (tậptrung vào chức năng hoạt động ở các giai đoạn cụ thể trong quãng đời chẳnghạn như tuổi ẵm ngửa, thời thanh niên và giữa tuổi trưởng thành), hoặc từmột tiếp cận theo chủ đề (bám sát khía cạnh phát triển cụ thể chẳng hạn nhưnhân cách trong suốt quãng đời) Cả hai tiếp cận đều có giá trị Chúng tôichọn tiếp cận biến đổi theo niên đại mà chúng tôi nghĩ kết hợp được các khíacạnh tốt nhất của cả hai Cách sắp xếp chung của sách giáo khoa là theo niênđại: chúng tôi lần theo sự phát triển từ lúc thụ thai cho đến khi về già trongmột trật tự theo chuỗi, dành ra nhiều chương cho các vấn đề theo chủ đề gắnliền với các vấn đề cụ thể trong suốt đời người (chẳng hạn như tuổi ẵm ngửa

và đầu thời thơ ấu, tuổi thanh niên, đầu tuổi trưởng thành, giữa tuổi trưởngthành và về già)

Nhưng vì tính liên tục phát triển của các chủ đề chẳng hạn như sự pháttriển xã hội và nhận thức đã đánh mất những sự phân chia giai đoạn theo độtuổi nhân tạo một cách tỉ mỉ, chúng tôi dành một số chương để lần theo sựphát triển của chúng qua các phân đoạn lớn hơn của đời người Nhữngchương này cung cấp một mô tả súc tích hơn nhiều về những thay đổi phát

triển quan trọng, nhấn mạnh rằng sự phát triển không dễ chia thành "các lớp",

và cung cấp cho sinh viên lời giải thích dễ hiểu hơn về lý thuyết phát triển

Phạm vi đề cập cân xứng của toàn bộ đời người Sự khác biệt chính

giữa tác phẩm "Nghiên cứu sự phát triển con người" (tái bản) và các sáchgiáo khoa tương tự ở chỗ quyển sách này cung cấp một mô tả phong phúhơn và đầy đủ hơn về sự phát triển ở người lớn và tuổi già Tiếp theo sauchương giới thiệu, 14 chương còn lại được chia đều giữa các chương nói vềthời thơ ấu và tuổi thanh niên với các chương đề cập tuổi trưởng thành vàtuổi già Cách xử lý đồng đều này phản ánh sự nổi bật nhanh chóng trong sựphát triển ở người lớn và tuổi già như thể là điều chủ yếu trong ngành khoahọc nghiên cứu sự phát triển con người, và nhận thức rằng hầu hết khoảng3/4 trong đời sống của con người diễn ra ở quá tuổi thanh niên

Như một phản ánh của tiếp cận biến đổi theo niên đại của chúng tôi, tácphẩm "Nghiên cứu sự phát triển con người" (tái bản) được chia thành bốnphần chính Sau phần giới thiệu về ngành khoa học nghiên cứu sự phát triểncon người (Chương 1), Phần Một đề cập cơ sở Sinh học của đời sống(Chương 2) và sự phát triển trong tuổi ẵm ngửa và đầu thời thơ ấu (Chương

3 - 5) Phần Hai tập trung đề cập đến sự phát triển ở giữa thời thơ ấu và tuổithanh niên (Chương 6 - 8) Phần Ba (Chương 9 - 12) tập trung đề cập đếnđoạn đầu và giữa của tuổi trưởng thành Phần Bốn khảo sát cuối tuổi trưởngthành (Chương 13 và 14), và kết thúc bằng sự khảo sát lúc hấp hối và mất đingười thân (Chương 15)

NỘI DUNG VÀ TIẾP CẬN

Nhấn mạnh Tâm sinh học xã hội.

Cuốn sách giáo khoa này của chúng tôi cung cấp một cách bao quát,

có cập nhật về nghiên cứu và lý thuyết từ lúc thụ thai cho đến tuổi già và cáichết Chúng tôi dứt khoát chấp nhận khuôn khổ Tâm sinh học xã hội làm chủ

đề quán xuyến, mô tả thật chi tiết trong Chương 1, rồi sau đó kết hợp trongsuốt cuốn sách - thường kết hợp với các thuyết về phát triển khác

Phong cách thu hút cá nhân Trong một số trường hợp, chúng tôi

truyền đạt sự quan tâm của chúng tôi về các vấn đề được đề cập như nhữngminh họa sự phát triển con người mà bản thân nó đóng vai trò như thế nàotrong đời sống con người Chẳng hạn, Rob Kail cung cấp một số kinh nghiệmphát triển của con ông, và John Cavanaugh chia sẻ kinh nghiệm sai lầm tronghôn nhân của ông và vợ Ngoài ra, mỗi tiết chính trong chương đều mở đầubằng một minh họa ngắn, giúp nhân cách hóa một khái niệm sắp đề cập Cácminh họa phong phú khác được kết hợp trong suốt phần tường thuật trongsách này, được trình bày trong đặc điểm người thật có trong từng chương.Sau cùng, chúng tôi khuyến khích sinh viên tìm các minh chứng về vấn đềphát triển ngoài đời thực trong phần Tự tìm hiểu

Nhấn mạnh đến tính chất toàn bộ Trong phần nội dung, trong các

minh chứng nhân cách hóa được sử dụng, và trong chương trình chụp ảnh,chúng tôi nhấn mạnh đến tính đa dạng - ở Mỹ và khắp thế giới - về tính tộcngười, giới tính, chủng tộc, độ tuổi, khả năng và định hướng tình dục

Thay đổi trong lần tái bản Ngoài việc cập nhật vài trăm lời trích dẫn,

tham khảo mới cho đến các công việc từ bốn năm trước, chúng tôi đã cónhiều thay đổi đáng kể trong từng chương Đáng chú ý là những bổ sung cụthể như sau:

- Bổ sung thêm trọn một phần mới vào cuối Chương 3 Nhận thức về cáitôi, với nội dung đề cập nguồn gốc khái niệm về cái tôi và "lý thuyết trí tuệ"của trẻ em

- Bổ sung thêm một phần mới quan trọng vào Chương 5 Xuất hiện cảmxúc, đề cập cảm xúc cơ bản và phức tạp ở trẻ tuổi ẵm ngửa và trẻ nhỏ, baogồm một phần phụ về nhận thức và sử dụng cảm xúc của người khác

- Trong Chương 7, toàn bộ một phần mới được bổ sung vào phần Tìmhiểu người khác, bao gồm phần mô tả trẻ em và tìm hiểu người khác, vànghiên cứu thành kiến ở trẻ

- Phần viết về Tình bạn trong Chương 10 đã được mở rộng, với mộtphần phụ mới về ý nghĩa tình bạn, và dữ liệu mới về các chủ đề trong tìnhbạn ở người lớn.

- Trong Chương 13, nghiên cứu mới có ý nghĩa về khái niệm trí nhớhoạt động ở người già được thêm vào thành một phần phụ mới

- Bổ sung thêm một phần mới vấn đề chính sách công và người giàtrong Chương 14, với các phần phụ mới trong mục Cảnh quan chính trị, Hoạtđộng chính trị, An sinh xã hội và Chăm sóc y tế

Nhằm cung cấp một hướng dẫn cải tiến mở rộng trong lần tái bản,chúng tôi tiếp tục liệt kê những thay đổi chính bằng chương sách

Chương 1: Nghiên cứu sự phát triển con người

- Phần Cách sử dụng quyển sách này được đưa từ cuối chương lênđầu chương

- Xem lại toàn bộ và mở rộng phần Nghiên cứu phát triển, nhấn mạnhcác bước thực tế do các nhà nghiên cứu tiến hành cũng là cơ sở định dạngđặc điểm nghiên cứu nổi bật trong lần tái bản, cung cấp một cái nhìn thực tếhơn trong một loạt các quyết định của các nhà nghiên cứu

- Xem lại toàn bộ phần Erikson, thuyết Tập quen và Piaget để dễ hiểuhơn

- Tiết Tiến hành nghiên cứu về mặt đạo đức được xem lại và mở rộng,nhấn mạnh vào hướng dẫn quan trọng được các tổ chức nghiên cứu chuyênnghiệp sử dụng

- Tất cả các phần tiểu dẫn mới được bổ sung vào để mở đầu từng tiếttrong chương này, cung cấp cho bạn đọc một kịch bản có thể tiếp cận để giúpbạn đọc tìm hiểu tư liệu tiếp theo sau

Chương 2: Cơ sở Sinh học

- Phần mở đầu viết về Di truyền học được sắp xếp lại và cập nhật

- Bổ sung hai hình ảnh mới vào phần Từ thụ thai đến lúc sinh - mô tảđầu tiên bằng hình ảnh các giai đoạn thụ tinh ban đầu, sự phát triển hợp tử vàcấy vào thành tử cung, hình ảnh thứ hai cung cấp một cái nhìn chi tiết về môitrường phát triển của phôi.

- Nội dung hội chứng chất cồn trong thai, dẫn chứng nghiên cứu gầnđây về hậu quả sinh quái thai khi uống rượu

- Tiết Tiếp cận sự sinh đẻ được xem lại để cung cấp chi tiết hơn về cácloại sinh đẻ và thông tin về việc sinh con tại nhà

- Bổ sung phần phụ mới về Tỉ lệ tử vong ở trẻ em, nêu rõ do không đikhám thai định kỳ là nguyên nhân chính giải thích tại sao tỉ lệ tử vong ở trẻ sơsinh ở Mỹ tương đối cao hơn các nước công nghiệp hóa khác

- Tiết đẻ và sổ nhau kết thúc chương, nội dung phần Trẻ sơ sinh đổithành phần mở đầu trong Chương 3

Chương 3: Công cụ tìm hiểu thế giới

- Chương mở đầu bằng nội dung Trẻ sơ sinh, từ Chương 2 chuyểnsang

- Bổ sung toàn bộ một phần mới quan trọng về nhận thức cái "Tôi", baogồm nội dung nói về sự phát triển nhận biết cái "Tôi", thuyết Trí tuệ và kháiniệm về cái "Tôi"

- Mục mới đặc điểm người thật "Thấy là tin " đối với trẻ ba tuổi, tậptrung đề cập trẻ trước tuổi đến trường nhận thức hành vi của người khácbằng cách nào đôi lúc bị suy nghĩ nhầm lẫn định hướng

- Bổ sung phần phụ mới về Hội chứng đột tử ở trẻ em (SIDS), với lờikhuyên phụ huynh và người chăm sóc giảm bớt các yếu tố rủi ro từ môitrường

Chương 4: Sự xuất hiện tư duy và ngôn ngữ

- Giới thiệu tiết về thuyết của Piaget (Nguyên tắc phát triển nhận thức

cơ bản) được sửa lại, và phần phụ nói về Đánh giá thuyết Piaget bao gồmmột số ý kiến xem xét lại tích cực về lý thuyết của ông thay vì chỉ trích

- Tiết "Nghiên cứu nổi bật" nói về các bà mẹ làm gì trong các nền vănhóa khác nhau bắc giàn cho việc tập quen của con trẻ?

- Tiết Tự tìm hiểu mới về "Suy nghĩ tiền hoạt động trong hành động",khuyến khích bạn đọc tiến hành thí nghiệm bảo toàn Piaget ở trẻ 3 - 4 tuổi

- Thêm bảng tóm tắt mới vào thể hiện các cột mốc thủ đắc ngôn ngữ

Chương 5: Gia nhập thế giới xã hội

- Thêm vào trọn một tiết mới về "Xuất hiện cảm xúc", bao gồm cảm xúc

cơ bản và phức tạp

- Tiết "Nghiên cứu nổi bật" mới về lòng vị tha, tựa đề "Trẻ thấu cảm cónhiều khả năng giúp đỡ hay không?"

- Viết lại phần ảnh hưởng của chăm sóc ban ngày, nhấn mạnh chứng

cứ trong "Nghiên cứu chăm sóc trẻ ban đầu NICHD"

- Sắp xếp lại "Niềm vui khi chơi đùa", thêm vào phần phụ mới về ảnhhưởng của bố mẹ đối với sự chơi đùa của trẻ

- Nội dung mới mô tả sự khác biệt độ tuổi và văn hóa

- Thông tin cập nhật về dữ liệu thống kê để nhận dạng việc chăm sócban ngày

- Tiết phụ "Phân loại giới tính" (trước đây là Phân loại phái) bao gồm nộidung mới về ảnh hưởng của bạn cùng tuổi, bổ sung nội dung mới vào Nhậndạng giới tính

Chương 6: Tuổi đến trường

- Sắp xếp lại nội dung về trường học, với hai tiết chính lấy từ lần xuấtbản đầu tiên (Trường học hiệu quả và giáo viên dạy tốt, và phân loại trườnghọc ở Mỹ) kết hợp thành một phần tựa đề "Học tập trong nhà trường", và

được sắp xếp lại, tập trung vào những đặc điểm xác định trường học hiệu quả

và đặc điểm xác định giáo viên dạy tốt

- Tiết "Tranh luận hiện nay về Máy vi tính trong lớp học", dựa vào tiếtphụ trong lần xuất bản đầu tiên, mô tả cơ hội được máy tính hỗ trợ cũng như

đề cập những quan ngại về ảnh hưởng tiêu cực đối với sinh viên

- Nội dung cập nhật, được xem lại trong các tiết viết về giám sát, thuyết

đa trí năng của Gardner, ảnh hưởng di truyền và môi trường đối với trí năng,

và giảm thiểu trí năng

Chương 7: Mở rộng chân trời xã hội

- Bổ sung tiết mới quan trọng về "Tìm hiểu người khác", bao gồm côngtrình mô tả của trẻ em và tìm hiểu người khác, và nghiên cứu thành kiến ởtrẻ

- Bổ sung nội dung lý thuyết ban đầu của Harry Stack Sullivan về việctình bạn giữa cá nhân với nhau tiếp theo sau một chuỗi giống như giai đoạn

- Sắp xếp lại nội dung ngược đãi trẻ

Chương 8: Nghi thức chuyển sang tuổi mới lớn

- Chứng cuồng thực được đề cập cùng với chứng biếng ăn trong tiếtphụ Rối loạn ăn uống

- Tiết mới "Nghiên cứu nổi bật" tập trung vào Nhận dạng ở trẻ em làmcon nuôi giữa các chủng tộc

- Tiết phụ "Định hướng tình dục" bao gồm thông tin mới về một số thửthách đặc biệt mà nam đồng tính và nữ đồng tính thường gặp.

- Tiết "Tự tìm hiểu mới" nói về nhận biết nhiều hơn về tấn công tình dụctrong khu trường sở

- Nội dung "Nguyên nhân phạm pháp" được sắp xếp lại hoàn toàn,nhấn mạnh sự phân biệt giữa hành vi phản xã hội trong quá trình sống và hạnchế tuổi thanh niên

- Tiết "Tranh luận hiện nay" nêu bật vấn đề khi trẻ phạm trọng tội có bịxét xử như người lớn hay không?

Chương 9: Trở thành người lớn

- Tiết "Tranh luận hiện nay" về tình trạng chè chén say sưa trong trườngđại học, bao gồm một số chiến lược cơ bản nhằm cố giải quyết hiện tượngnguy hiểm, phổ biến này

- Trong tiết "Điều gì diễn ra đối với trí năng ở tuổi trưởng thành?" Vớithảo luận rõ ràng hơn bao gồm tính chất giả thuyết của khả năng trí tuệ sơcấp và thứ cấp

Chương 10: Mối quan hệ trong tuổi trưởng thành

- Tiết "Tình bạn được mở rộng đáng kể", với tiết mới viết về ý nghĩa tìnhbạn và nội dung mới về chủ đề tình bạn ở người lớn

- Tiết phụ về "Sống độc thân và Chung sống như vợ chồng" được xemlại rất nhiều, nội dung Chung sống như vợ chồng được cập nhật bao gồm sựliên kết dễ vỡ hơn giữa nó và tính bất ổn trong hôn nhân

- Tiết "Hôn nhân" bao gồm thảo luận dữ liệu phức tạp liên quan đến ảnhhưởng thỏa mãn hôn nhân khi sinh con, bệnh tật, giao tiếp và nhu cầu việclàm - gia đình

- Nghiên cứu bổ sung về kết quả thành công của hầu hết con cái có bố

mẹ là nam đồng tính và nữ đồng tính

- Tiết phụ "Chọn bạn" bao gồm nội dung về kết bạn phù hợp, thuyếtkích thích - giá trị - vai trò và sự gắn bó trong tuổi trưởng thành.

- Tiết "Tranh luận hiện nay" Hôn nhân giao kèo, một tùy chọn mới ởLouisiana nhằm mục đích ràng buộc các đôi vợ chồng chung sống với nhau

- Thảo luận chuyện không sinh con bao gồm sự khác biệt giữa nguyênnhân tự nguyện và không tự nguyện

Chương 11: Làm việc và giải trí

- Tiết "Người thật việc thật" về việc đổi nghề để tìm công việc vừa ý

- Chứng cứ nghiên cứu mới cụ thể được bổ sung vào tiết "Bạn có thểngạc nhiên" về các đôi vợ chồng cả hai đều đi làm giải quyết sự phân chia laođộng và mâu thuẫn giữa công việc và gia đình ra sao?

- Tiết "Định kiến và đối xử phân biệt" được xem lại và cập nhật, nhiều

dữ liệu và biểu đồ mới về sự chênh lệch mức lương giữa hai phái và các vấn

đề phát triển liên quan

- Thảo luận nghiên cứu mới về quấy rối tình dục và hậu quả, thảo luậnquấy rối tình dục trong khu trường sở

- Tiết "Làm việc và gia đình" được xem lại nhiều, với tiết phụ "Tìnhhuống khó xử" về chăm sóc trẻ còn lệ thuộc tập trung vào việc chăm sóc trẻcòn phải sống lệ thuộc và bố mẹ già, phần phụ mới về phản ứng của nhàtuyển dụng đối với việc chăm sóc con còn sống lệ thuộc, tập trung vào tácđộng đối với nhân viên chăm sóc con còn sống lệ thuộc, sắp xếp lại tiết "Đavai trò và mâu thuẫn vai trò", nghiên cứu nhiều hơn về tác động mâu thuẫncông việc - gia đình

- Tính chất giãn đoạn của phụ nữ khi tham gia lực lượng lao động đượckhảo sát

Chương 12: Trải qua tuổi trung niên

- Biên soạn lại phần viết về bệnh loãng xương

- Chứng cứ mới liên quan liệu pháp thay thế nội tiết tố và kích tố độngdục kết hợp thành tiết "Tắc dục và thời kỳ mãn kinh".

- Cách giải quyết bổ sung trong tiết "Trí năng thực tế"

- Tiết "Nhân cách" được xem lại, sắp xếp lại, bổ sung phần phụ mới về

"Định nghĩa người ở tuổi sinh sản?"

- Tiết phụ "Thuyết chuyển tiếp đời sống và khủng hoảng tuổi trung niên"được tập trung thành quá trình chuyển tiếp, và kết hợp nghiên cứu mới, thêmvào tiết "Tính phục hồi bản ngã" và được bổ sung thành từ khóa trong phầnnội dung sửa chữa

- Đề cập đến phụ nữ trong tư cách người chăm sóc trẻ, lưu ý sự khácbiệt dân tộc và trích dẫn, mô tả một số chứng cứ nghiên cứu gần đây

- Nội dung "Cách làm ông" được viết lại

Chương 13: Bối cảnh riêng của tuổi già

- Trong tiết "Nhân khẩu học tuổi già", có biểu đồ mới của Cục thông kê

Mỹ gần đây đưa ra dự đoán sẽ tăng dân số người Mỹ cao tuổi cho đến giữathế kỷ 21, phân tích theo từng nhóm dân tộc

- Tiết "Tranh luận hiện nay", xử lý thông tin trong đời sống thường nhật:lái xe lớn tuổi, bao gồm ý nghĩa quan trọng trong đánh giá Tầm nhìn hữu dụngcủa lái xe lớn tuổi

- Tiết phụ mới bổ sung vào Trí nhớ hoạt động, viện dẫn nghiên cứu gầnđây

- Tiết Trí nhớ được xem lại và cập nhật, có nhiều minh họa mới và bổsung bảng hỗ trợ trí nhớ ẩn bên trong và ẩn bên ngoài

- Bổ sung tiết phụ mới Tính sáng tạo, với một biểu đồ mới thể hiệnnhững năm sáng tạo đỉnh cao trong một số môn học, và dựa vào công trìnhnghiên cứu gần đây

- Bổ sung nội dung mới về bệnh Alzheimer, bao gồm sự liên kết vớimức kích tố động dục, nghiên cứu di truyền học gần đây, tràn dịch não áp lực

bình thường như một điều kiện được chẩn đoán khác với bệnh Alzheimer và

sự khác biệt trong quá trình và chẩn đoán sự mất trí do mạch và bệnhAlzheimer

Chương 14: Khía cạnh xã hội của tuổi già

- Khái niệm hỗ trợ tinh thần được bổ sung vào phần tôn giáo

- Khái niệm bổ sung "giòn" và "vết nhơ" trong khi về hưu, với dữ liệumới được bao gồm trong việc điều chỉnh trong thời gian nghỉ hưu

- Tiết Sự khác biệt trong lúc nghỉ hưu giữa hai phái được biên soạn lại

- Khái niệm tính chọn lọc cảm xúc xã hội được bổ sung vào phần phụTình bạn

- Bổ sung phần vấn đề chính sách công và người cao tuổi, với 4 tiếtphụ về Cảnh quan chính trị, Hoạt động chính trị, An sinh xã hội và Chăm sóc ytế

- Bổ sung thảo luận lời nói ra vẻ kẻ cả và hiện tượng ấu nhi hóa được

bổ sung vào nội dung nhà dưỡng lão và thông tin mới được cung cấp để chọnnhà dưỡng lão

Chương 15: Hấp hối và sự mất đi người thân

- Tiết phụ "Cái chết không đau", được xem lại bao gồm phán quyết củaTòa án tối cao Mỹ và luật Cái chết với chân giá trị Oregon, và mô tả lệnh

"Không hồi sức"

- Tiết "Tranh luận hiện nay", được xem lại để tập trung vào tự tử có sự

hỗ trợ của thầy thuốc

- Bổ sung nhiều nội dung về kinh nghiệm với cái chết ở tuổi thanh niên

- Thuyết Quyến luyến như một khuôn khổ tìm hiểu sự đau buồn

- Tiết phụ mới về Sợ chết được bao gồm trong tiết "Quá trình hấp hối"

- Tiếp cận hấp hối được bổ sung như một biện pháp thay thế cho Ross

Kbler Tiết "Tự tìm hiểu mới về Đám tang", khuyến khích sinh viên tham quannhà tang lễ để tìm hiểu về tùy chọn và chi phí khác nhau.

- Tiết nói về sự đau buồn được xem lại để nhấn mạnh quá trình hơn làThuyết Đau buồn theo giai đoạn, chi tiết bổ sung được bao gồm trong đaubuồn dự đoán. 

ĐIỂM ĐẶC BIỆT

Sáu điểm đặc biệt là lý do rất quan trọng giải thích tại sao cuốn sáchgiáo khoa này độc đáo Những đặc điểm này được đan quyện thành thể văntường thuật trong mỗi tiết đều có biểu tượng dễ hiểu 6 điểm này bao gồm:

1 Nghiên cứu nổi bật

- Ai là nhà điều tra và mục đích nghiên cứu là gì?

- Nhà điều tra đánh giá chủ đề quan tâm ra sao?

- Ai tham gia nghiên cứu?

- Thiết kế nghiên cứu là gì?

- Có sự quan tâm đạo đức trong nghiên cứu không?

- Kết quả ra sao?

- Nhà điều tra có kết luận gì?

Trong lần tái bản mới này, có sự nổi bật khác nằm ở phần lề sách kếbên mỗi phần Tranh luận hiện nay, bạn sẽ nhìn thấy biểu tượng InfoTracCollege Edition® và lời gợi ý ngắn gọn, với mục từ khóa đề nghị Chẳng hạn,trong Chương 2, Tranh luận hiện nay là Thụ thai trong thế kỷ 21, từ khóa là

"thụ tinh trong ống nghiệm" Đối với sinh viên được giáo sư đề nghị chọn sáchgiáo khoa này cùng với InfoTrac, thì sinh viên sẽ nhận được phiếu đăng kýtrong 4 tháng truy cập thư viện trực tuyến này với hàng trăm tạp chí chuyênngành, và có thể tiếp cận các bài báo hiện hành (chứ không phải tham khảobài báo hữu ích) liên quan đến chủ đề (chẳng hạn thụ tinh trong ống nghiệm)trong Tranh luận hiện nay Điều này tạo ra một cơ hội đặc biệt để tìm cơ sở

dữ liệu cần thiết qua tạp chí chuyên ngành của InfoTrac để tìm bài viết mớinhất

Nhiều điểm đặc biệt được cập nhật và được xem lại trong lần tái bảnthứ 2, thay thế hoặc bổ sung rất nhiều Điểm mới trong lần tái bản này:

- Trong Chương 3, tiết Người thật việc thật "Thấy là tin " đối với trẻ batuổi

- Trong Chương 4, tiết Nghiên cứu nổi bật mới Các bà mẹ làm gì trongcác nền văn hóa khác nhau bắc giàn cho việc tập quen của con trẻ? Và phần

Tự tìm hiểu mới Suy nghĩ tiền hoạt động trong hành động

- Trong Chương 5, tiết Nghiên cứu nổi bật mới Trẻ thấu cảm có nhiềukhả năng giúp đỡ hay không?

- Trong Chương 6, tiết Tranh luận hiện nay mới Máy vi tính trong lớphọc

- Trong Chương 7, tiết Nghiên cứu nổi bật mới Hậu quả lâu dài củađược ưa thích và bị hất hủi và phần Người thật việc thật mới tựa đề Kể tôinghe về cô gái bạn thích nhất

- Trong Chương 8, tiết Nghiên cứu nổi bật mới Nhận dạng ở trẻ em làmcon nuôi giữa các chủng tộc, phần Tự tìm hiểu mới Nhận biết nhiều hơn vềtấn công tình dục trong khu trường sở và phần Tranh luận hiện nay mới Khitrẻ phạm trọng tội có bị xét xử như người lớn hay không?

- Trong Chương 9, tiết Tranh luận hiện nay mới Tình trạng chè chén saysưa trong trường đại học

- Trong Chương 10, tiết Tranh luận hiện nay mới "Hôn nhân giao kèo",cách ràng buộc vợ chồng chung sống?

- Trong Chương 11, tiết Người thật việc thật mới Đổi nghề để tìm côngviệc vừa ý

- Trong Chương 13, tiết Tranh luận hiện nay mới Xử lý thông tin trongđời sống thường nhật: lái xe lớn tuổi

- Trong Chương 15, tiết Tự tìm hiểu mới về Đám tang

ĐIỂM MỚI TRONG LẦN TÁI BẢN THỨ HAI

Trong lần tái bản này, chúng tôi bổ sung 2 điểm mới, cả hai dùng đểminh họa các chủ đề quan trọng Thứ nhất, Cận cảnh, mở đầu mỗi phần trong

số bốn tiết chính của giáo trình bằng một tiểu luận ảnh chụp ngắn về sự pháttriển của một cá nhân cụ thể rằng dải độ tuổi được đề cập trong phần ấy.Chẳng hạn, phi hành gia trở thành thượng nghị sĩ trở thành phi hành gia JohnGlenn được đề cập trong phần Cận cảnh mở đầu tiết Bốn Trong khi cá nhânrất nổi tiếng và phi thường được nêu ra thì sự thành công của họ trong cácgiai đoạn đời sống khác nhau là minh họa cho sự phát triển con người suốtmột đời

Điểm mới thứ 2 trong lần tái bản này là kết thúc mỗi tiết trong số bốntiết chính trong sách giáo khoa: Điểm qua sự phát triển: Tóm tắt bằng hìnhảnh Những mở rộng bằng hình ảnh này tóm tắt các tác động Sinh học, Tâm

lý học và văn hóa xã hội góp phần phát triển qua niên đại được đề cập trongphần ấy Bằng việc mô tả thật súc tích kết quả của những tác động này, rồisau đó sử dụng hình ảnh tiêu biểu trong các chương vừa đề cập, Điểm qua

sự phát triển củng cố các chủ đề phát triển Tâm sinh học xã hội chính trongmỗi phần thông qua gợi ý bằng hình ảnh.

ĐẶC ĐIỂM SƯ PHẠM

Trong số các khía cạnh quan trọng nhất của sách "Nghiên cứu về sựphát triển con người": Suốt cả quãng đời, (tái bản) là sự kết hợp đặc biệt cácđặc điểm sư phạm, được thiết kế để giúp sinh viên tối đa hóa hiểu biết củamình

* Kết hợp hình ảnh, nghệ thuật, đặc điểm, và từ khóa Một trong

điều đầu tiên bạn nhận thấy trong khi dàn trang là hình ảnh, bảng biểu và con

số không có thuyết minh, nhưng được mô tả trực tiếp trong giáo trình Tương

tự, sáu đặc điểm vừa mô tả, thường được đặt riêng trong khung trong sáchgiáo khoa khác (khung sinh viên thường bỏ sót không đọc!) và được kết hợptrực tiếp vào trong thể văn tường thuật Tiếp tục chủ đề tích hợp này, địnhnghĩa từ khóa được cung cấp trong bối cảnh tường thuật trong chương Từkhóa được in bằng mực đỏ (điểm mới trong lần tái bản này) và các câu địnhnghĩa được in nghiêng Sự tích hợp này có nghĩa là giúp sinh viên luôn tậptrung, cung cấp sự trình bày phát triển con người trong suốt cuộc đời

* Tính sư phạm trong từng tiết Mỗi tiết quan trọng (mỗi Chương có 4

hoặc 5) được biên soạn kỹ lưỡng: mở đầu bằng một tập hợp mục tiêu nghiêncứu, minh họa, và tóm tắt nội dung trong tiết ấy, thông thường bao gồm mộthay nhiều vấn đề cần suy nghĩ ngoài lề sách (điểm mới trong lần tái bản này),

và kết thúc bằng một loạt câu hỏi gọi là Tự kiểm tra củng cố các yếu tố quantrọng của tiết

* Tính sư phạm trong từng chương Mỗi chương bắt dầu bằng bảng

nội dung và phần Giới thiệu vắn tắt Tiết Kết hợp tất cả lại với nhau tiếp theosau tiết sau cùng của chương để nối kết các chủ đề chính trong chương lạivới nhau (thường ám chỉ cá nhân được mô tả trong phần minh họa), và baogồm Tóm tắt chi tiết (chia theo tiết), tiếp theo sau là liệt kê Từ khóa, và Nếubạn muốn tìm hiểu chi tiết Đối với lần tái bản thứ hai, chúng tôi mở rộng Nếubạn muốn tìm hiểu chi tiết để bao gồm InfoTrac College Edition (thư viện đại

học trực tuyến), một loạt Trang Web liên quan với nội dung của chương, đượcxem là tài nguyên bổ sung cho Trang web trung tâm nghiên cứu tâm lý họcWadsworth.

Tóm lại chúng tôi nghĩ rằng hệ thống sư phạm tích hợp của mình sẽcung cấp cho sinh viên có được tất cả công cụ cần thiết để hiểu được tài liệu

và thành công trong các kỳ thi

TÀI LIỆU BỔ SUNG

Một dải rộng tài liệu bổ sung hiện có sẵn để dùng kèm với sách giáokhoa này:

Đối với Trợ giảng:

- Sổ tay dành cho trợ giảng, sổ tay dành cho trợ giảng trong lần tái bản

do Jessica Miller, Đại học bang Mesa biên soạn, rất nhiều tư liệu bao gồmMục tiêu hướng dẫn và chiến lược giảng dạy, Phác họa chương, Mục tiêunghiên cứu, Công cụ mở rộng bài giảng, Hoạt động trong lớp, Câu hỏi khuyếnkhích suy nghĩ có phê phán, Hoạt động trang web, Kết hợp với InfoTracCollege Edition và Phương tiện Video Sổ tay dành cho trợ giảng cũng baogồm hướng dẫn chuyển tiếp nhằm giúp trợ giảng dễ chuyển từ một giáo trìnhquan trọng sang dùng sách giáo khoa tái bản lần thứ hai của chúng tôi

- Sổ tay điện tử dành cho trợ giảng Sổ tay dành cho trợ giảng đang cósẵn (phiên bản Windows® và Macintosh®) bằng mã ASCII

- Transparency Acetates Khoảng 100 minh họa khái niệm đầy màu sắcđược trình bày trong sách giáo khoa thuyết phục nhiều trợ giảng chấp nhậngiáo khoa tái bản lần thứ hai

- Electronic Transparencies Một đĩa CD- ROM cung cấp trọn bộ kínhảnh phim đèn chiếu bằng màu cũng như có sẵn bản kính dương Acrobat

- Hạng mục trắc nghiệm Bradley Caskey và Richard Seefeldt, cả hìnhảnh đều dạy ở Đại học Wisconsin-River Falls, đã soạn thảo ngân hàng dữ liệucho lần tái bản 120 câu hỏi có nhiều lời đáp có trong mỗi Chương, và mỗi

câu được nhận biết bằng mục tiêu nghiên cứu, tham khảo số trang, phân loại(khái niệm, thực tế và ứng dụng), và mức độ khó 10 hạng mục nhiều câu trảlời bổ sung được cung cấp và được nhận biết như những hạng mục có trongtrang Web sách giáo khoa, trong đó sinh viên tham dự câu đố tương tác vớithông tin phản hồi ngay lập tức.

- Công cụ trắc nghiệm học tập đẳng cấp thế giới Thomson Hiện có sẵncho cả hai Windows® và Macintosh®, Công cụ trắc nghiệm học tập đẳng cấpthế giới Thomson cung cấp một tập hợp hoàn chỉnh sự sáng tạo trắc nghiệm,phân phối cũng như công cụ quản lý lớp học bao gồm Trắc nghiệm đẳng cấpthế giới, Trắc nghiệm trực tuyến và phần mềm Quản lý đẳng cấp thế giới.Công cụ trắc nghiệm học tập đẳng cấp thế giới cho phép giáo sư soạn thảotrắc nghiệm dưới dạng in, đĩa mềm, đĩa cứng, LAN, hoặc Internet

- InfoTrac College Edition Trợ giảng chấp nhận sách giáo khoa tái bảnlần thứ hai này (cũng như sinh viên) sẽ tiếp cận cơ sở dữ liệu trực tuyến nàyvới đầy đủ các bài khóa trích từ 900 ấn phẩm nổi tiếng

Đối với sinh viên:

- Hướng dẫn nghiên cứu Dea DeWolff thuộc Đại học Purdue và TerriCombs thuộc Đại học Indiana - Đại học Purdue, Indianapolis, đã xem lạiHướng dẫn nghiên cứu dùng kèm với sách giáo khoa tái bản lần thứ hai này.Hướng dẫn nghiên cứu cung cấp phác họa chi tiết trong chương, mục tiêunghiên cứu, từ khóa, câu hỏi đúng/sai, câu hỏi có nhiều lời đáp, câu hỏi tiểuluận, và câu trả lời tra khảo chéo số trang tương ứng trong giáo trình

- Hướng dẫn nghiên cứu điện tử Câu hỏi và trả lời trong hình thứctương tác được cung cấp trong Hướng dẫn nghiên cứu điện tử có sẵn ở dạngWindows và Macintosh

- InfoTrac College Edition Sinh viên được trợ giảng yêu cầu sử dụng

Sự phát triển con người: Suốt cả quãng đời, (tái bản) kèm theo InfoTracCollege Edition có thể tiếp cận cơ sở dữ liệu trực tuyến 24/24 Cung cấp đầy

đủ các bài khóa trích từ hơn 900 tạp chí chuyên ngành, InfoTrac CollegeEdition - cung cấp nguồn có uy tín, được cập nhật hằng ngày.

Những người đã xem lại trong lần xuất bản đầu tiên

Polly Applefield: Đại học North Carolina ở Wilmington

Daniel R Bellack: Cao đẳng kỹ thuật Trident

David Bishop: Cao đẳng Luther

Lanthan Camblin, Jr.: Đại học Cincinnati

Kenneth Elliott: Đại học Maine ở Augusta

Martha Ellis: Cao đẳng cộng đồng hạt Collin

Linda Flickinger: Cao đẳng cộng đồng hạt St Clair

Steve Fulks: Đại học Tennessee

Rebecca Glover: Đại học North Texas

J A Greaves: Cao đẳng cộng đồng bang Jefferson

Patricia Guth: Cao đẳng cộng đồng hạt Westmoreland

Phyllis Heath: Đại học trung tâm Michigan

Myra Heinrich: Cao đẳng bang Mesa

Sandra Hellyer: Đại học Indiana - Đại học Purdue ở Indianapolis

Shirley-Anne Hensch: Đại học trung tâm Wisconsin

Thomas Hess: Đại học bang North Carolina

Kathleen Hurlburt: Đại học Massachusetts-Lowell

Heidi Inderbitzen: Đại học Nebraska Ở Lincoln

Sanford Lopater: Đại học Christopher Newport

Bill Meredith: Đại học Nebraska Ở Omaha

Maribeth Palmer-King: Cao đẳng cộng đồng Broome

Harve Rawson: Cao đẳng Franklin

Virginia Wyly: Đại học bang New York Cao đẳng Ở Buffalo

Những người đã xem lại trong lần tái bản thứ hai:

Gary L Alien: Đại học South Carolina

Ann MB Austin: Đại học bang Utah

David Bishop: Cao đẳng Luther

Elizabeth M Blunk: Đại học Tây Nam bang Texas

Josette Bonewitz: Đại học Vincennes

Lanthan D Camblin, Jr.: Đại học Cincinnati

Shelley M Drazen: SUNY, Binghampton

Kenneth Elliott: Đại học Maine, Augusta

Nolen Embry: Cao đẳng cộng đồng Lexington

James J Garbarino: Đại học Cornell

Catherine Hackett Renner: Đại học Tây Chester

Sandra Hellyer: Đại học Indiana - Đại học Purdue ở IndianapolisJohn Klein: Cao đẳng bang Castleton

Wendy Kliewer: Đại học khối thịnh vượng chung Virginia

Nancy Macdonald: Đại học South Carolina, Sumter

Lisa McGuire: Cao đẳng Allegheny

Martin D Murphy: Đại học Akron

John Pfister: Cao đẳng Dartmouth

Bradford Pillow: Đại học Bắc Illinois

Gary Popoli: Cao đẳng cộng đồng Hartford

Robert Poresky: Đại học bang Kansas

Joseph M Price: Đại học bang San Diego

Rosemary Rosser: Đại học Arizona

Timothy O Shearon: Cao đẳng Albertson ở Idaho

Marcia Somer: Đại học Hawaii - Cao đẳng cộng đồng Kapiolani

Nanci Stewart Woods: Đại học bang Austin Peay

Anne Watson: Đại học Tây Virginia

Fred A Wilson: Đại học bang Appalache

Karen Yanowitz: Đại học bang Arkansas

Christine Ziegler: Đại học bang Kennesaw

GIỚI THIỆU VỀ TÁC GIẢ ROBERT V KAIL

Robert V Kail là giáo sư Tâm lý học ở Đại học Maryland, College Park.Ông học cao học ở Đại học Ohio Wesleyan và lấy bằng Tiến sĩ triết học ở Đạihọc Michigan Kail hiện nay là phó biên tập "Tờ báo tâm lý học trẻ em thựcnghiệm" và đồng chủ biên tập tạp chí "Tiến bộ trong phát triển và hành vi trẻem" Ông nhận được Giải thưởng dành cho nhà khoa học trẻ McCandlesscủa Hiệp hội tâm lý Mỹ quốc, được Đại học Wesleyan Ohio tặng danh hiệuSesquicentennial Alum-nus và là thành viên Hiệp hội Tâm lý học Mỹ quốc.Kail cũng viết sách "Sự phát triển trí nhớ ở trẻ em" và "Trẻ em và sự phát triểncủa trẻ em" Quan tâm nghiên cứu của ông là lĩnh vực phát triển nhận thứctrong thời thơ ấu và tuổi thanh niên Ngoài giờ làm việc ra, ông thích du lịchbằng máy bay, giải toán, làm huấn luyện viên đội bóng chày cho con gái vàtheo dõi con trai đã trưởng thành trong ngành kịch nghệ

JOHN C CAVANAUGH

John C Cavanaugh là hiệu trưởng kiêm hiệu phó phụ trách vấn đề họcthuật, cũng như là giáo sư tâm lý học ở Đại học North Carolina ở Wilmington.Ông nhận được bằng cao học ở Đại học Delaware, và bằng tiến sĩ triết học ở

Đại học Notre Dame Cavanaugh là thành viên Hiệp hội Tâm lý học Mỹ, Tổchức tâm lý học Mỹ và Hội lão khoa Mỹ Ông là thành viên trong Hội đồnggiáo dục Mỹ, từng làm Chủ tịch Phân ban phát triển người lớn và người caotuổi (Phân ban 20) của APA Cavanaugh cũng viết sách "Sự phát triển ngườilớn và người cao tuổi" Quan tâm nghiên cứu của ông trong ngành nghiêncứu lão khoa về chăm sóc gia đình cũng như vai trò suy nghĩ trong thực hiệnnhận thức của người cao tuổi Ông thường du lịch, làm thơ, trong khi ăn sô-cô-la ngẫm nghĩ khả năng quản lý của James T Kirk, Jean-Luc Picard,Kathryn Janeway, và Benjamin Sisko

II/ Suy nghĩ về sự phát triển

- Các vấn đề thường gặp trong sự phát triển con người

- Các tác động cơ bản trong sự phát triển con người: Khuôn khổ Tâmsinh học xã hội

III/ Thuyết phát triển

- Thuyết tâm lý động học

- Thuyết tập quen

- Thuyết phát triển nhận thức

- Tiếp cận Sinh thái học và các hệ thống

- Thuyết cuộc đời và chu kỳ đời sống

- Bức tranh toàn cảnh

IV/ Tiến hành nghiên cứu phát triển

- Đánh giá nghiên cứu phát triển con người

- Các thiết kế chung cho nghiên cứu

- Các thiết kế cho nghiên cứu sự phát triển

- Hướng dẫn nghiên cứu hợp đạo đức

- Thông báo các kết quả nghiên cứu

Tóm tắt

Từ khóa

Nếu bạn muốn tìm hiểu chi tiết

Bạn sắp bắt đầu cuộc hành trình đầy thú vị Trong quá trình này, bạn sẽ

có dịp hỏi một số câu cơ bản nhất: đời sống bắt đầu như thế nào? Bạn xuấtphát từ đơn bào ra sao, cho đến khi thành người lớn phát triển đầy đủ nhưhôm nay bằng cách nào? Bạn sẽ đi hết cuộc đời có giống hay khác với bâygiờ? Bạn tác động đến đời sống của người khác ra sao? Họ có ảnh hưởng gìđối với bạn? Các vai trò khác nhau trong suốt cuộc đời bạn — trẻ em, vị thànhniên, kết bạn, bạn đời, bố mẹ, lao động, ông bà - định hình sự phát triển củabạn ra sao? Chúng ta đối phó với cái chết của chính mình và của người khác

ra sao?

Đây là minh họa vấn đề hình thành cơ sở khoa học về sự phát triển conngười, nghiên cứu nhiều môn học về sự thay đổi của con người và cách conngười giữ nguyên không đổi qua thời gian Trả lời những câu hỏi này đòi hỏichúng ta phải dựa vào lý thuyết và nghiên cứu các ngành khoa học xã hội và

tự nhiên, bao gồm Sinh học, Di truyền học, Hóa học, Y học, Tâm lý học, Xãhội học, Nhân khẩu học, Dân tộc học, Kinh tế học và Nhân chủng học Khoahọc nghiên cứu sự phát triển con người phản ánh tính độc đáo và phức tạpcủa mỗi người và kinh nghiệm của mỗi người, cũng như sự phổ biến và cácmẫu thường gặp ở con người Trong tư cách một ngành khoa học, sự phát

triển con người được hình thành vững chắc trong lý thuyết và nghiên cứucũng như tìm hiểu hành vi con người.

Trước khi bắt đầu cuộc hành trình, có một số vấn đề bạn cần phải làm

để tạo cho chuyến đi có giá trị hơn Trong chương này, chúng tôi chọn ra lộtrình cần thiết để đưa chúng ta đi đúng hướng: cách sử dụng quyển sách này,khuôn khổ sắp xếp các lý thuyết và sự nghiên cứu các vấn đề thông thường

và những ảnh hưởng đến sự phát triển, và những phương pháp các nhà pháttriển thường sử dụng để khám phá Chuẩn bị hành trang lên đường

I CÁCH SỬ DỤNG CUỐN SÁCH NÀY

Sự phát triển con người được soạn thảo dành cho các bạn sinh viên.Trong một vài trang tiếp theo sau, chúng ta mô tả một số đặc điểm quyểnsách để giúp bạn dễ học hơn Đừng bỏ qua tài liệu này, về lâu dài sẽ giúp bạntiết kiệm được nhiều thời gian

CÔNG CỤ HỖ TRỢ HỌC TẬP VÀ NGHIÊN CỨU

Mỗi chương bao gồm một số đặc điểm dễ phân biệt nhằm giúp bạnhiểu được tài liệu và sắp xếp cho việc học

- Mỗi chương bắt đầu bằng cách nhìn khái quát chủ đề chính và pháchọa chi tiết

- Mỗi phần chính trong chương bắt đầu bằng một phác họa vắn tắt liệt

kê các tiêu đề phụ quan trọng của tiết và một tập hợp mục tiêu nghiên cứu.Cũng có một minh họa ngắn gọn giới thiệu một trong các chủ đề được đề cậptrong tiết ấy và cung cấp minh họa các vấn đề phát triển mà con người đangđối mặt

- Khi các từ khóa được giới thiệu trong bài khóa, thường được in màu

đỏ Định nghĩa từ khóa được in nghiêng, giúp bạn dễ tìm và dễ học

- Các bảng dữ liệu, các ảnh chụp và các truyện tranh được tích hợptrong bài viết thì khỏi phải tìm kiếm chúng ở các trang khác Sự tích hợp này

sẽ giúp bạn liên kết tài liệu hình ảnh với bài

- Lý thuyết phát triển quan trọng được giới thiệu trong Chương 1, vàđược đề cập trong suốt bài.

- Các vấn đề phê phán được liệt kê ở ngoài lề Những vấn đề này đượcthiết kế giúp bạn nối kết giữa các phần trong một chương hoặc trong cácchương khác

- Cuối mỗi phần đều có mục Tự kiểm tra, giúp bạn kiểm tra kiến thứccủa mình về các khái niệm quan trọng mà bạn vừa đọc Câu hỏi tự kiểm tra

có hai mục đích Thứ nhất, chúng giúp bạn có cơ hội kiểm tra tại chỗ hiểu biếtcủa mình đối với tài liệu Thứ hai, vào những lúc câu hỏi liên kết tài liệu bạnvừa đọc với vấn đề, lý thuyết hoặc khuôn khổ tâm sinh học xã hội khác màbạn đã đọc lúc đầu

- Đặc điểm trong bài viết mở rộng hoặc nêu bật chủ đề cụ thể được kếthợp với phần còn lại của tài liệu Quyển sách này bao gồm 6 loại đặc điểmkhác nhau, mỗi đặc điểm được nhận biết bằng một biểu tượng dễ phân biệt.Liệt kê dưới đây mô tả các loại đặc điểm và thể hiện biểu tượng tương ứng

NGHIÊN CỨU NỔI BẬT hoàn thiện công trình nghiên cứu cụ thể được

đề cập trong bài và cung cấp nhiều chi tiết về thiết kế và phương pháp được

BẠN CÓ THỂ NGẠC NHIÊN cung cấp câu trả lời các câu hỏi thôngthường về sự phát triển, thường dựa trên kinh nghiệm thường nhật. 

TỰ TÌM HIỂU cung cấp cách giúp bạn tự mình tìm hiểu các vấn đề về

sự phát triển con người ở nơi bạn

TÁC ĐỘNG HIỆN HÀNH mô tả cách sử dụng khuôn khổ Tâm sinh học

xã hội để hiểu một vấn đề cụ thể trong sự phát triển như thế nào

- Cuối mỗi chương bao gồm một số công cụ nghiên cứu đặc biệt Kếthợp tất cả lại với nhau trở về mỗi họa tiết lặp lại chủ đề chính của chương.Tóm tắt được sắp xếp theo tiêu đề của phần chính cung cấp phần ôn lại kháiniệm quan trọng trong chương Kế đến là liệt kê từ khóa có trong chương.Ngoài ra còn có phần Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm, bao gồm tài liệu nên đọc

và trang Web để bạn có thể tìm thấy thông tin về sự phát triển con ngườinhiều hơn

Chúng tôi khuyến khích bạn nên tận dụng những công cụ học tập vànghiên cứu này khi đọc Chúng tôi cũng chừa chỗ ngoài lề để bạn ghi chú,sao cho bạn dễ kết hợp bài với giáo trình và tài liệu học tập trên lớp

THUẬT NGỮ CHUYÊN NGÀNH

Chúng tôi nói về thuật ngữ chuyên ngành đôi chút Một số thuật ngữchuyên ngành sẽ được dùng để ám chỉ các giai đoạn khác nhau trong quãngđời Mặc dù bạn đã quen thuộc với thuật ngữ chuyên ngành, nhưng chúng tôimuốn giải thích rõ cách sử dụng những thuật ngữ chuyên ngành này trong bàiviết Thuật ngữ chuyên ngành sau sẽ ám chỉ một dải độ tuổi cụ thể:

Trẻ sơ sinh: Mới sinh đến 1 tháng tuổi

Tuổi ẵm ngửa: 1 tháng đến 1 năm tuổi

Mới biết đi: 1 đến 2 tuổi

Trước khi đến trường: 2 đến 6 tuổi

Độ tuổi đi học: 6 đến 12 tuổi

Tuổi thanh niên: 12 đến 20 tuổi

Đầu tuổi trưởng thành: 20 đến 40 tuổi

Giữa tuổi trưởng thành: 40 đến 60 tuổi

Tuổi trưởng thành: khá già 60 đến 80 tuổi

Tuổi trưởng thành quá già: Từ 80 tuổi trở lên

Đôi lúc vì lý do đa dạng, chúng tôi sẽ dùng các thuật ngữ chuyên ngànhkhác ít có liên quan đến độ tuổi cụ thể, chẳng hạn như bé mới sinh, bé con vàngười già Tuy nhiên, bạn có thể xác định độ tuổi cụ thể cho từng bối cảnh

CÁCH SẮP XẾP

Tác giả các sách giáo khoa về sự phát triển con người luôn đối mặt vớivấn đề quyết định như thế nào để sắp xếp tài liệu thành các phân mảnh có ýnghĩa trong suốt quãng đời Quyển sách này được sắp xếp thành 4 phần: Sựphát triển trước khi sinh, tuổi ẵm ngửa, và đầu thời thơ ấu, tuổi đi học và tuổithanh niên, đầu và giữa tuổi trưởng thành, cuối tuổi trưởng thành Chúng tôinghĩ rằng cách sắp xếp này đạt được 2 mục tiêu chính Trước tiên, chia cuộcđời theo cách liên quan với các phân chia thường gặp trong đời sống hằngngày Thứ hai, nó cho phép quyển sách này đưa ra lời giải thích hoàn chỉnh

về tuổi trưởng thành hơn các sách khác

Vì một số vấn đề phát triển chỉ liên quan đến một vấn đề cụ thể trongquãng đời, nên một số chương được sắp xếp bao quanh độ tuổi cụ thể Nóichung, bài viết bắt đầu bằng sự thụ thai và tiếp tục qua thời thơ ấu, tuổi thanhniên, tuổi trưởng thành, tuổi già rồi chết Nhưng vì một số quá trình phát triểndàn trải qua các giai đoạn rất dài, nên một số chương được sắp xếp quanhcác chủ đề cụ thể

Phần I bao gồm sự phát triển trước khi sinh, tuổi ẵm ngửa và đầu thờithơ ấu Ở đây chúng ta nhận thấy sự thừa kế gien hoạt động ra sao và môitrường trước khi sinh ảnh hưởng đến sự phát triển sau này của con người rasao Trong 2 năm đầu đời, mức độ thay đổi trong cả hai lĩnh vực vận động vànhận thức rất đáng kinh ngạc Trẻ nhỏ thủ đắc ngôn ngữ bằng cách nào vàbắt đầu suy nghĩ về thế giới của mình ra sao nhanh đến mức đáng ngạcnhiên Đầu thời thơ ấu cũng đánh dấu sự xuất hiện các mối quan hệ xã hộicũng như tìm hiểu vai trò và nhận dạng giới tính Vào cuối giai đoạn này, trẻrất thành thạo giống như một nhà tư tưởng, sử dụng ngôn ngữ theo cách tinh

vi, và sẵn sàng chuyển tiếp sang giáo dục chính thức

Phần II đề cập đến các năm từ tiểu học đến trung học Vào giữa thờithơ ấu và tuổi thanh niên, kỹ năng nhận thức được hình thành ban đầu trongđời sống bao gồm mức độ giống như người lớn trong nhiều lĩnh vực Gia đình

và mối quan hệ bạn đồng tuổi phát triển Trong tuổi thanh niên, ngày càng chú

ý nhiều đến công việc, và hoạt động tình dục phát sinh Thanh niên bắt đầuhọc cách đối mặt với các vấn đề khó khăn trong đời sống Vào cuối giai đoạnnày, người ta đang ở bên bờ tuổi trưởng thành chính thức Cá nhân thôngthường sử dụng logic và được giới thiệu cho biết hầu hết các vấn đề màngười lớn thường gặp

Phần III đề cập từ đầu tuổi trưởng thành đến tuổi trung niên Trong giaiđoạn này, hầu hết mọi người đạt được cách suy nghĩ cao cấp nhất, đạt đến

sự hoạt động đỉnh cao, hình thành mối quan hệ mật thiết, lập gia đình củachính mình, bắt đầu và tiến bộ trong nghề nghiệp, kiểm soát để cân bằngnhiều vai trò mâu thuẫn, và bắt đầu đương đầu với tuổi già Qua những nămnày, nhiều người thoát ly gia đình, và con họ cũng ra riêng Mối quan hệ với

bố mẹ được định nghĩa lại, và cảm thấy áp lực giữa thế hệ lớn tuổi với thế hệnhỏ tuổi Vào cuối giai đoạn này, hầu hết mọi người chuyển tiêu điểm từ thờiđiểm sinh ra đời cho đến lúc chết

Phần IV đề cập các thập niên sau cùng của cuộc đời Thay đổi Sinhhọc, cơ thể, nhận thức và xã hội cùng với tuổi già hiện rõ Mặc dù nhiều thayđổi phản ánh sự giảm sút, nhiều khía cạnh khác của tuổi già tượng trưng cácyếu tố tích cực: hiểu biết, nghỉ hưu, tình bạn và mối quan hệ gia đình Chúng

ta kết thúc phần này, và bài viết bằng thảo luận phần cuối cuộc đời Thôngqua sự suy nghĩ về cái chết, thêm lần nữa chúng ta có thêm hiểu biết bổ sung

về ý nghĩa đời sống và sự phát triển con người

Chúng tôi mong rằng cách sắp xếp và đặc điểm nghiên cứu của bài viết

có ích cho bạn — giúp bạn dễ hiểu về sự phát triển con người hơn Nóichung, quyển sách này nói về câu chuyện đời sống của con người, và mụctiêu chính là hiểu được câu chuyện ấy

II SUY NGHĨ VỀ SỰ PHÁT TRIỂN

Mục tiêu nghiên cứu

- Các vấn đề phát triển cơ bản mà các học giả đề cập trong suốt lịch sử

là gì?

- Các tác động cơ bản trong khuôn khổ Tâm sinh học xã hội là gì? Việcđịnh thời điểm của những tác động này tạo sự khác biệt trong tác động rasao?

- Suy nghĩ về sự phát triển

- Các vấn đề thường gặp trong sự phát triển con người

- Các tác động cơ bản trong sự phát triển con người: Khuôn khổ Tâmsinh học xã hội

SAVIER SUAREZ cười toe toét khi lần đầu tiên ẵm đứa cháu trai mớisinh Trong đầu óc anh có rất nhiều suy nghĩ - Ricardo lớn lên như thế nào?Hàng xóm nghèo nơi họ sống ngăn cản không cho anh phát huy tiềm năngcủa mình? Trong gia đình anh có gien sức khỏe kém có di truyền cho đời sauhay không? Cuộc đời của Ricardo lớn lên như một Chicano ở Mỹ khác vớichính Javier ở Mexico ra sao?

Giống như nhiều người ông khác, Javier tự hỏi cháu trai của mình sẽ

có tương lai ra sao Vấn đề anh đặt ra rất lý thú nhưng chúng còn quan trọng

vì lý do khác: chúng là vấn đề chung trong sự phát triển con người làm đauđầu giới triết gia và các nhà khoa học trong hàng thế kỷ Trong một vài trangtiếp theo sau, chúng tôi giới thiệu một số vấn đề này, cho dù khía cạnh pháttriển cụ thể có đang được khảo sát ở phương diện nào đi nữa

CÁC VẤN ĐỀ THƯỜNG GẶP TRONG SỰ PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI

Có phải gien hoặc kinh nghiệm thực sự quyết định một con người thôngminh hay không? Nếu một đứa trẻ năm tuổi thân mật và thoải mái thì khi lớnlên đứa trẻ ấy có thân mật và thoải mái không? Sự phát triển con người cógiống nhau ở mọi nơi trên khắp thế giới hay không? Những câu hỏi này và

những câu tương tự đã làm đau đầu một số triết gia nổi tiếng nhất trong lịchsử: Plato, Aristotle, Rene Descartes, John Locke, John Stuart Mill, và LudwigWittgenstein, cùng nhiều người khác Ba vấn đề chính trong sự phát triển conngười thu hút sự chú ý nhiều nhất: tự nhiên so với nuôi dưỡng, liên tục so vớigián đoạn, phát triển phổ biến so với phát triển cụ thể theo bối cảnh Nhữngvấn đề này hầu như có mặt trong tất cả chủ đề chúng ta đề cập trong sáchnày, vì thế chúng ta hãy khảo sát từng vấn đề thật vắn tắt.

Tự nhiên so với nuôi dưỡng

Hãy dành ít phút suy nghĩ về đặc điểm cụ thể mà bạn và một số ngườitrong gia đình của mình đang có, chẳng hạn trí năng, diện mạo đẹp, hoặcnhân cách thân thiện, thân mật và thoải mái Tại sao bạn nghĩ đặc điểm nàylại nổi bật như thế? Bạn có nghĩ là do mình được bố mẹ di truyền hay không?Hay là do nơi và cách bạn cùng bố mẹ được nuôi dưỡng như thế?

Nhiều lời đáp khác nhau cho những câu hỏi này minh họa các quanđiểm khác nhau đối với vấn đề tự nhiên - nuôi dưỡng bao gồm mức độ ảnhhưởng của gien hoặc di truyền (tự nhiên) và ảnh hưởng thực nghiệm hoặcmôi trường (nuôi dưỡng) quyết định bạn thuộc loại người gì Có thời các nhàkhoa học hy vọng trả lời những câu hỏi này bằng cách nhận biết tính di truyềnhoặc môi trường là nguyên nhân của khía cạnh phát triển cụ thể Mục tiêu là

có khả năng cho rằng trí năng là do di truyền hoặc nhân cách là do kinhnghiệm Tuy nhiên, ngày nay chúng ta biết rằng hầu như không có đặc điểmphát triển suốt quãng đời chỉ hoàn toàn do di truyền hay môi trường Thay vào

đó, sự phát triển luôn được cả hai định hình, tự nhiên và nuôi dưỡng đều cóảnh hưởng tương tác lẫn nhau Chẳng hạn, trong Chương 2 bạn sẽ thấy rằngmột số cá nhân bị bệnh di truyền dẫn đến giảm thiểu trí năng nếu họ dùng sảnphẩm từ sữa Tuy nhiên, nếu thức ăn của họ không chứa sản phẩm từ sữa thìtrí năng của họ phát triển bình thường Tương tự, trong Chương 9 bạn sẽhiểu rằng một yếu tố rủi ro mắc bệnh tim mạch là do di truyền, nhưng yếu tốcách sống chẳng hạn như chế độ ăn kiêng và hút thuốc đóng vai trò quantrọng trong xác định ai sẽ bị bệnh nhồi máu cơ tim Vì thế sự phát triển của

Ricardo chắc chắn do gien định hình mà ông được bố mẹ di truyền và nhữngkinh nghiệm mà ông đang có

Như những ví dụ này minh họa, mục đích chính của ngành khoa họcphát triển hiện đại là tìm hiểu di truyền và môi trường cùng quyết định sự pháttriển tư duy, nhân cách và hành vi xã hội ra sao Trong suốt bài viết, chúng tôi

sẽ đưa ra nhiều ví dụ về sự tương tác giữa tự nhiên và nuôi dưỡng định hìnhđời sống của chúng ta ra sao

VẤN ĐỀ CẦN SUY NGHĨ

Hãy nghĩ về một số hành vi thông thường, hàng ngày chẳng hạn nhưgặp bạn bè Tự nhiên và nuôi dưỡng ảnh hưởng để những hành vi này rasao?

Liên tục so với gián đoạn

Hãy nghĩ về một số cách trong đó bạn vẫn giữ nguyên không đổi so vớilúc bạn năm tuổi Có thể bạn thân mật, thoải mái, thân thiện ở độ tuổi ấy vàhiện nay vẫn thân mật, thoải mái, thân thiện như thế Có lẽ lúc ấy bạn rấtthông minh và hiện nay cũng thế Minh họa như thế này cho thấy có nhiều sựliên tục trong phát triển Một khi một người bắt đầu đi theo một con đườngphát triển cụ thể - chẳng hạn, hướng đến sự thân mật hoặc thông minh - thìanh ta vẫn tiếp tục theo con đường ấy trong suốt đời Theo quan điểm này,nếu Ricardo là một đứa bé 5 tuổi thân mật, sáng dạ thì anh ta cũng thân mật,sáng dạ khi 25 và 75 tuổi

Quan điểm khác cho rằng sự phát triển không phải mang tính liên tục được minh họa trong truyện tranh Một Trixie dịu dàng và dễ hợp tác trở thànhmột Trixie khắt khe và quyết đoán Trong quan điểm này, con người có thểthay đổi từ lối phát triển này sang lối phát triển khác, có lẽ vài lần trong đời

-Do đó, Ricardo có thể thân mật, sáng dạ khi 5 tuổi, thông minh nhưng khóchịu khi 25 tuổi, hiểu biết nhiều nhưng đáng ghét ở tuổi 75!

Vấn đề liên tục - gián đoạn liên quan đến việc liệu một hiện tượng pháttriển cụ thể có tượng trưng cho sự phát triển êm ả trong suốt cuộc đời (liên

tục) hay một loạt thay đổi đột ngột (gián đoạn) Tiếp cận liên tục thường tậptrung vào một lượng đặc điểm mà một người đang có, trong khi tiếp cận giánđoạn thường tập trung vào các loại đặc điểm mà một người đang có Trongsuốt cuốn sách này, bạn sẽ tìm thấy minh họa về cả liên tục lẫn gián đoạntrong sự phát triển Chẳng hạn, trong Chương 5 bạn sẽ thấy được chứng cứliên tục: trẻ con ở tuổi ẵm ngửa có mối quan hệ cảm xúc thỏa mãn với bố mẹthường trở thành trẻ có mối quan hệ thỏa mãn với bạn đồng tuổi Nhưngtrong Chương 14 bạn sẽ thấy một trường hợp gián đoạn: sau khi trải qua hầuhết tuổi trưởng thành cố đảm bảo sự thành công của thế hệ kế tiếp và để lại

di sản, người già chuyển sang đánh giá đời sống của chính mình, tìm kiếm sựkết thúc và ý thức rằng những gì mình đã làm đều đáng giá

Phát triển phổ biến so với phát triển cụ thể theo bối cảnh

Vấn đề phát triển phổ biến so với phát triển cụ thể theo bối cảnh đề cậpliệu chỉ có một lối phát triển duy nhất hay nhiều lối Trong một số thành phố ởBrazil, trẻ em từ 10 đến 12 tuổi như cậu bé trong ảnh bán trái cây và kẹo chokhách bộ hành và hành khách trên xe buýt Chúng mua bán hàng hóa, đổitiền cho khách hàng, và giám sát việc buôn bán của mình Cho dù học hànhrất ít và thường không thể nhận biết con số trên giấy bạc, nhưng chúng rấtthạo xài tiền (Saxe, 1988)

Đời sống đối với cậu bé bán hàng trên đường phố Brazil (ảnh bêndưới) tương phản rõ nét với thời thơ ấu ở Mỹ, nơi trẻ em từ 10 đến 12 tuổiđược ăn học đàng hoàng ở nhà hoặc ở trường nhận biết chữ số và thực hiệncác loại phép tính số học khi xài tiền Đối với một lý thuyết có thể giải thích sựphát triển ở cả hai nhóm trẻ? Có thể Một số lý thuyết gia lập luận rằng mặc

dù trông có vẻ khác nhau về sự phát triển nhưng thực sự ở mọi người chỉ cómột quá trình phát triển cơ bản duy nhất Theo quan điểm này, khác biệt trongphát triển đơn thuần là biến thể dựa trên quá trình phát triển cơ bản, cũnggiống như sự khác biệt giữa ô tô hiệu Chevrolet, Honda và Porsche, tất cảđều là sản phẩm về cơ bản có cùng quá trình sản xuất như nhau

Dĩ nhiên, quan điểm đối lập là những khác biệt ở con người không thểchính là những biến thể dựa trên một chủ đề Những người tán thành quanđiểm này lập luận rằng sự phát triển con người đan quyện chặt chẽ với bốicảnh diễn ra sự phát triển ấy Sự phát triển của một người là sản phẩm tươngtác phức tạp với môi trường, và sự tương tác ấy về cơ bản không phải nhưnhau trong tất cả môi trường Mỗi môi trường đều có tập hợp các qui trình độcđáo của riêng mình định hình sự phát triển, giống như "cách làm" ô tô, sữalắc, và vỉ đập ruồi ít có điểm chung.

Kết hợp tất cả ba vấn đề này lại với nhau, và sử dụng nhân cách làmminh họa, chúng ta có thể hỏi di truyền và môi trường tương tác ra sao để tácđộng đến sự phát triển nhân cách, cho dù sự phát triển nhân cách có mangtính liên tục hay gián đoạn đi nữa, và liệu nhân cách có phát triển giống nhưnhau trên khắp thế giới hay không Dĩ nhiên, lời đáp cho những câu hỏi này lànhững gì thực sự làm chúng ta thích thú, chúng ta hãy bắt đầu cuộc tìm kiếmlời đáp bằng cách nghiên cứu tác động kết hợp định hình sự phát triển

CÁC TÁC ĐỘNG CƠ BẢN TRONG SỰ PHÁT TRIỂN CON NGƯỜI: KHUÔN KHỔ TÂM SINH HỌC XÃ HỘI

Chúng ta thấy những người theo thuyết phát triển giải quyết 3 vấn đề

cơ bản trong một nỗ lực định khuôn khổ cho thảo luận chung về sự phát triểncon người Những vấn đề này là cơ bản vì chúng ấn định giai đoạn để hỏi cáccâu quan trọng hơn: Các tác động cụ thể nào đã khiến chúng ta như ngàynay? Tại sao một số người trở thành họa sĩ sáng tạo trong khi người khác làmviệc trong dây chuyền sản xuất? Tại sao một số người bảo thủ trong khingười khác lại có tư tưởng phóng khoáng? Anh chị em ruột lớn lên trong cùngmột gia đình lại rất khác với nhau? Điều gì tạo ra dải đa dạng tuyệt vời vốn làđặc điểm của con người? Để đưa ra lời giải thích mạch lạc về đặc điểm vàhành vi của con người trong suốt cuộc đời, những người theo thuyết pháttriển thường xét đến sự kết hợp của bốn tác động tương tác:

- Các tác động sinh học bao gồm tất cả yếu tố liên quan đến sức khỏe

và di truyền ảnh hưởng đến sự phát triển

- Các tác động tâm lý bao gồm tất cả yếu tố nhận thức nội tâm, cảmxúc và nhân cách ảnh hưởng đến sự phát triển.

- Các tác động văn hóa xã hội bao gồm các yếu tố giữa cá nhân vớinhau, xã hội, văn hóa và dân tộc ảnh hưởng đến sự phát triển

- Các tác động chu kỳ đời sống phản ánh những khác biệt về cách cùngmột sự kiện tác động đến con người ở các độ tuổi khác nhau như thế nào

Mỗi người là một sản phẩm kết hợp độc đáo những tác động này.Không có hai cá nhân, thậm chí trong cùng một gia đình, trải qua những tácđộng này theo cùng cách như nhau, thậm chí hai trẻ sinh đôi từ một hợp tửnày về sau cũng có mối quan hệ bạn bè, bạn đời và nghề nghiệp khác nhau

Để tìm hiểu tại sao mỗi tác động trong số những tác động này lại quantrọng, chúng ta hãy hình dung rằng bạn muốn biết bằng cách nào một người

mẹ lại quyết định có nuôi con bằng sữa mẹ hay không Bạn cần xét đến nhiềubiến số trên cơ sở sinh học, chẳng hạn như sức khỏe tổng quát của người

mẹ, chất lượng và số lượng sữa được tạo ra từ người mẹ Bạn cũng muốnbiết về suy nghĩ và thái độ của người mẹ về Ưu điểm của việc nuôi con bằngsữa mẹ Bạn muốn biết các ảnh hưởng của người khác chẳng hạn người bố

và nền văn hóa của người mẹ chiếm hữu điều gì về cách nuôi con thích hợp.Ngoài ra bạn cũng muốn biết người mẹ bao nhiêu tuổi vì lẽ ra người mẹ ấychịu ảnh hưởng của suy nghĩ trong một số thời kỳ Nếu chỉ tập trung vào mộttrong những tác động này sẽ cho bạn một cái nhìn lệch lạc, không đầy đủ vềquyết định của người mẹ

Một cách hữu ích để sắp xếp các tác động sinh học, tâm lý học và vănhóa xã hội đối với sự phát triển con người là sự sắp xếp trong khuôn khổ Tâmsinh học xã hội Như bạn thấy hình bên trên, khuôn khổ Tâm sinh học xã hộinhấn mạnh rằng sự phát triển con người không gì khác hơn là xem xét mộttác động cơ bản bất kỳ Đúng ra, mỗi tác động tương tác với tác động khác đểtạo ra sự phát triển Chúng ta hãy xét đến các yếu tố khác nhau trong mô hìnhTâm sinh học xã hội chi tiết hơn

Tác động sinh học

Bạn có từng tự hỏi tại sao thành viên trong cùng một gia đình lại cómàu mắt khác nhau không? Hoặc tại sao dường như bạn không làm bài tốttrong kỳ thi khi cảm thấy khó ở? Hay chế độ ăn kiêng phù hợp như thế nàomới giúp bạn sống lâu? Những câu hỏi như thế này làm nổi bật vai trò quantrọng mà các tác động Sinh học đang định hình quá trình phát triển conngười?

Tác động Sinh học bao gồm những sự kiện khác nhau như chuỗi pháttriển trước khi sinh, sự trưởng thành của não, tuổi dậy thì, thời kỳ mãn kinh,

da mặt nhăn, và thay đổi trong hệ thống tim mạch và cơ quan khác Phần lớnnhững tác động Sinh học này do mã di truyền của chúng ta quyết định, được

đề cập trong các Chương 2, 3, 8, và 13 Chẳng hạn, hãy nhìn bọn trẻ trongảnh bên dưới, bạn nhận thấy chúng giống với bố mẹ, cho thấy ảnh hưởngsinh học đối với sự phát triển Nhưng tác động sinh học cũng bao gồm nhữngtác động của các yếu tố cách sống, chẳng hạn chế độ ăn kiêng và tập thểdục, những ví dụ này và những ví dụ khác được tìm hiểu trong các Chương

2, 8, và 9

Tất cả tác động đều như thế, một số tác động Sinh học được cảm nhậnkhắp nơi - hoặc bởi tất cả mọi người hoặc trong trường hợp thay đổi tái sinhsản bởi tất cả nam giới hay nữ giới Các tác động như làm ảnh hưởng đếncon người vào một thời điểm tương tự nhau trong cuộc đời và được thực hiệnqua nhiều thế hệ, được gọi là những ảnh hưởng được phân cấp theo độ tuổitiêu chuẩn Một ví dụ về ảnh hưởng phân cấp theo độ tuổi tiêu chuẩn là tuổidậy thì, diễn ra ở độ tuổi từ đầu đến giữa lứa tuổi thanh niên ở hầu hết mọingười Ví dụ khác là thời kỳ mãn kinh xảy ra ở độ tuổi từ 40 đến 55 ở mọi phụ

nữ Những ảnh hưởng phân cấp theo độ tuổi tiêu chuẩn này tạo mốc đánhdấu để chia quãng đời thành nhiều phân mảnh khác nhau

Đôi khi, tác động chỉ ảnh hưởng đến một thế hệ duy nhất Tác động chỉảnh hưởng đến con người trong một số thế hệ vào một thời điểm cụ thể trongthời gian lịch sử được gọi là các ảnh hưởng phân cấp theo lịch sử tiêu chuẩn

Ví dụ của ảnh hưởng sinh học phân cấp theo lịch sử tiêu chuẩn là trận dịchcúm trên phạm vi toàn cầu trong những năm ngay sau Thế chiến I Nhữngngười còn sống sau trận dịch này đều nhớ suốt đời hình ảnh nhìn thấy người

ta chết bởi điều thường gọi là căn bệnh ít nghiêm trọng

Các ảnh hưởng khác rất hiếm, chỉ ảnh hưởng một nhóm người Khi chỉ

có một vài người trải qua tác động, thì gọi là ảnh hưởng không tiêu chuẩn.Chẳng hạn, bệnh não tuần tiến gây tử vong gọi là kuru chỉ xảy ra trên một sốđảo ở Nam Thái Bình Dương

Nói chung, các tác động sinh học có thể xem là cung cấp tư liệu thô cầnthiết (trong trường hợp Di truyền học) và được xem ấn định điều kiện giới hạn(trong trường hợp sức khỏe tổng quát) đối với sự phát triển

Tác động tâm lý

Có lẽ bạn có hiểu biết trực giác về các tác động tâm lý, vì chúng lànhững tác động thường được sử dụng nhất để mô tả đặc điểm của một conngười Chẳng hạn, hãy nghĩ về cách bạn sẽ phản ứng ra sao khi được yêucầu mô tả mình khi bạn quen với bạn mới Hầu hết chúng ta cho rằng chúng

ta có một nhân cách dễ mến, thông minh, thành thật, tự tin, hay đại loại nhưthế Những khái niệm như thế này phản ánh tác động tâm lý

Nói chung, tác động tâm lý là tất cả yếu tố nhận thức bên trong, cảmxúc, nhân cách, nhận thức và liên quan ảnh hưởng đến hành vi Tác độngtâm lý nhận được nhiều sự chú ý nhất trong số ba tác động phát triển chính,phần lớn những gì chúng ta đề cập trong suốt bài viết đều phản ánh tác độngtâm lý Chẳng hạn, chúng ta sẽ hiểu được sự phát triển trí năng có thể giúp

cá nhân kinh qua và suy nghĩ về thế giới của mình trong nhiều cách khácnhau ra sao Chúng ta cũng luôn hiểu được sự xuất hiện lòng tự trọng liênquan với suy nghĩ của con người về khả năng của mình, rồi đến lượt suy nghĩnày ảnh hưởng đến những gì mình làm

Như các tác động Sinh học, các tác động tâm lý khác nhau đều có cácloại ảnh hưởng khác nhau Một số, chẳng hạn ngôn ngữ đều có ảnh hưởng

phân cấp theo độ tuổi tiêu chuẩn, trẻ em trên khắp thế giới bắt đầu thủ đắcngôn ngữ trong năm thứ hai, được đề cập trong Chương 4 Các tác động tâm

lý khác, chẳng hạn thành thạo một số chương trình máy tính có thể cụ thể đốivới một thế hệ cụ thể Vẫn còn tác động khác chẳng hạn trầm cảm hoặc rốiloạn tâm thần khác, có thể chỉ tác động đến một số lượng người tương đốinhỏ

Nói chung, các yếu tố tâm lý đưa ra vấn đề mà chúng ta lưu ý nhiềunhất về những gì làm cho con người phải thực hiện như thế cũng như biếnthể thú vị tạo cho chúng ta thành những cá thể

Tác động văn hóa xã hội

Con người phát triển trên thế giới chứ không phải trong khoảng không.Nếu muốn tìm hiểu sự phát triển con người chúng ta cần biết con ngườitương tác với môi trường ra sao và liên quan với nhau ra sao Nói cách khác,chúng ta cần xét đến sự phát triển của cá nhân như một phần của một hệthống rộng lớn hơn nhiều, trong đó không có phần nào trong hệ thống có thểhoạt động mà không ảnh hưởng đến tất cả khía cạnh khác của hệ thống Hệthống rộng lớn hơn này bao gồm bố mẹ, con cái, và anh chị em ruột cũng nhưnhững cá nhân bên ngoài gia đình chẳng hạn như bạn bè, thầy cô và đồngnghiệp Hệ thống cũng bao gồm tổ chức ảnh hưởng đến sự phát triển chẳnghạn như trường học, truyền hình và nơi làm việc

Tất cả những con người này và các thể chế kết hợp với nhau để hìnhthành văn hóa của một người - kiến thức, thái độ, và hành vi đi kèm với mộtnhóm người Văn hóa có thể được liên kết với một nước hoặc con người cụthể (chẳng hạn văn hóa Pháp), với một thời điểm cụ thể (chẳng hạn văn hóaquần chúng của thập niên 1990), hoặc với các nhóm gồm nhiều cá nhân duytrì truyền thống văn hóa có thể nhận dạng, cụ thể (chẳng hạn người Mỹ gốcPhi) Biết được văn hóa của một người là được cung cấp một số thông tintổng quát về các ảnh hưởng quan trọng có thể xuất hiện trong cuộc đời.Chẳng hạn, nước Mỹ bao gồm nhiều nhóm tộc người khác nhau, tạo ra mộtdân số đa dạng có nhiều kinh nghiệm trong suốt quãng đời Bằng cách nghiên

cứu sự phát triển con người trong những nhóm khác nhau này và trong cácnhóm khác khắp thế giới, chúng ta có thể hiểu tác động văn hóa xã hội ảnhhưởng đến sự phát triển con người như thế nào.

Cũng giống như trường hợp tác động Sinh học và tâm lý, nhiều tácđộng văn hóa xã hội ảnh hưởng đến mọi người ở một độ tuổi cá biệt Một ví

dụ điển hình của một ảnh hưởng phân cấp theo độ tuổi tiêu chuẩn là ở khắpnước Mỹ, trẻ em bắt đầu học mẫu giáo khi 5 tuổi Những tác động văn hóa xãhội khác đều cụ thể đối với một thế hệ cụ thể: lớn lên ở Mỹ trong thời kỳ đạisuy thoái là một ví dụ của ảnh hưởng phân cấp theo lịch sử tiêu chuẩn Saucùng, một số ảnh hưởng văn hóa xã hội đều mang tính không tiêu chuẩn:chẳng hạn một tỉ lệ phần trăm nhỏ trẻ em Mỹ được giáo dục ở nhà hơn là ởtrường học

Trong cố gắng mô tả những ảnh hưởng văn hóa xã hội đối với sự pháttriển, chúng ta đối mặt với một vấn đề thực tế Hầu hết các nhà điều trathường nghiên cứu các nhóm người tương đối dễ tiếp xúc, phần lớn nghiêncứu chúng tôi mô tả trong bài viết này được tiến hành ở người Mỹ gốc Âuthuộc giai cấp trung lưu Do đó, chúng ta phải cẩn thận không nên cho rằngchứng cứ thu thập được từ nhóm này nhất thiết áp dụng cho những ngườitrong nhóm khác Có lúc bạn cảm thấy thất vọng, tự hỏi liệu có một tập hợpkết quả cụ thể thu được trong nhóm này có thể áp dụng cho nhóm khác haykhông Thực ra, có nhu cầu nghiên cứu các nhóm văn hóa khác nhau rất lớn

Có lẽ, khi chọn khóa học này, bạn sẽ đáp ứng nhu cầu này bằng cách trởthành một nhà nghiên cứu phát triển

Một vấn đề thực tế khác mà chúng ta đối mặt là quyết định thuật ngữthích hợp nhất để mô tả từng nhóm Thuật ngữ chuyên ngành thay đổi quathời gian Chẳng hạn, thuật ngữ người da màu, người da đen, người Mỹ đen,

và người Mỹ gốc Phi, tất cả đều được dùng để mô tả người Mỹ có tổ tiên ởchâu Phi Trong sách này, chúng ta sử dụng thuật ngữ người Mỹ gốc Phi vì nónhấn mạnh đến di sản thừa kế văn hóa độc đáo của nhóm người ấy Cũngcùng lập luận, chúng tôi sử dụng thuật ngữ người Mỹ gốc Âu (thay vì người

da trắng hoặc người Caucasian), người Mỹ bản xứ (thay vì người Da Đỏ hoặcngười Da Đỏ gốc Mỹ), người Mỹ gốc Á, và người Mỹ gốc Mỹ La Tinh.

Những tên gọi này không hoàn hảo Trong một số trường hợp, chúngkhông phân biệt được các nhóm dân tộc thật rõ ràng Chẳng hạn, người trongảnh (bên dưới phía trên) là người Guatemala và người Mexico (ảnh dướicùng), vì thế chúng ta mô tả di sản thừa kế của họ là người Mỹ gốc Mỹ LaLinh Tuy nhiên, nền tảng văn hóa của họ thay đổi trong một số khía cạnhquan trọng, vì thế chúng ta không nên xem họ trong cùng một nhóm đồngnhất Tương tự, thuật ngữ người Mỹ gốc Âu phớt lờ sự khác biệt giữa số cáthể có tổ tiên Bắc hoặc Nam Âu, thuật ngữ người Mỹ gốc Á không phân biệtđược di sản thừa kế ở người Nhật, Hoa hoặc Hàn Quốc Bất kỳ khi nào cácnhà nghiên cứu nhận dạng các nhóm phụ trong mẫu nghiên cứu của mình thìchúng ta sử dụng thuật ngữ cụ thể hơn để mô tả kết quả Khi chúng ta dùngthuật ngữ chung thì bạn nên nhớ rằng kết luận không áp dụng cho tất cảnhóm phụ trong thuật ngữ chung

Các tác động văn hóa xã hội trong phát triển cung cấp cho ta hầu hếttên gọi mà ta dùng để nhận dạng con người, cho dù có ám chỉ đến loại nghềnghiệp người ấy đang làm hay không ("cô ấy là kỹ sư, bạn hiểu họ như thếnào") hoặc dân tộc của một người hoặc nhóm nhân khẩu học khác Tóm lại,các tác động văn hóa xã hội cung cấp một bối cảnh rộng hơn hoặc một cơ sởcho sự phát triển Đúng ra, chúng tạo ra một sàn diễn cho sự phát triển

Tác động tương tác

Chúng tôi mô tả tác động Sinh học, tâm lý và văn hóa xã hội trongkhuôn khổ Tâm sinh học xã hội như thể chúng độc lập với nhau Nhưng nhưchúng tôi đã nêu rõ lúc đầu khi giới thiệu khái niệm khuôn khổ Tâm sinh học

xã hội, thì mỗi khuôn khổ định hình các khuôn khổ khác Hãy xét thói quen ănuống Khi tác giả sách này trưởng thành, bữa ăn "thịt nạc, khoai tây" là bữa

ăn thường ngày Trên cơ sở chứng cứ ăn uống trong ngày, chế độ ăn uốngnhư thế được xem là có lợi cho sức khỏe Do dó, nó trở thành chế độ ăn uốngnhiều chất béo dễ dẫn đến bệnh tim mạch và một số bệnh ung thư (Chúng ta