phụ nữ trong văn hóa thờ cúng

bài viết về vẻ đẹp hình tượng của người phụ nữ trong văn hóa thờ cúng, họ chính là các thánh, các mẫu như liễu hạnh, tam phủ, tứ phủ, bà trưng, bà triệu... Tất cả họ đều mang trong mình 1 giá trị tư tưởng truyền thống, gợi nhớ về nguồn cội. Tim hiểu đề tài ta sẽ có cái nhìn thật rõ nét về vấn đề này

Trường Đại Học Bình Dương

Khoa: Luật Kinh Tế

-Qua chuyến đị thực tế đến miếu Bà Thiên Hậu Bình Dương, anh (chị) hãy phân tích nét đẹp hình tượng người phụ nữ trong văn hóa thờ cúng Theo anh (chị) tại sao trong xã hội Việt Nam phong kiến việc tôn thờ: Quốc Mẫu Âu Cơ, Liễu Hạnh Thánh Mẫu, Hai Bà Trưng, Bà Triệu lại rất được coi trọng

Bình Dương: ngày 23 tháng 10 năm 2014.

Lời nói đầu: Việt Nam là một đất nước có nền kinh tế đang phát triển khá năng động.

Một trong những yếu tố thu hút sự chú ý của thế giới với nước ta chính là nền văn hóa phong phú đa dạng của khu vực này Ngày nay nhiều nhà nghiên cứu văn hóa đã dành nhiều thời gian để tìm hiểu về quá trình phát triển của cư dân khu vực nhằm đưa ra những nhận định chính xác nhất về đặc điểm văn hóa nơi đây Việt Nam là một quốc gia nằm trong khu vực Đông Nam Á Chúng ta là đất nước giao thoa giữa nhiều nền văn hóa, từ Trung Quốc xuống, Ấn Độ sang và Đông Nam Á hải đảo vào nên nền văn hóa rất phong phú đa dạng Các yếu tố văn hóa này khi vào Việt Nam đều được bản địa hóa trở thành nền văn hóa mang bản sắc của riêng chúng ta Tuy nhiên khi nghiên cứu văn hóa Việt, có nhà nghiên cứu văn hóa đã nhận xét “Việt Nam là một Đông Nam Á thu nhỏ” Lời nhận xét này khiến chúng ta vô cùng tự hào với bạn bè thế giới

và khu vực Hơn nữa Việt Nam còn là quốc gia có truyền thống “Uống nước nhớ nguồn Ăn quả nhớ kẻ trồng cây” nên từ ngàn xưa chúng ta luôn có thái độ trân trọng quá khứ Mỗi người Việt Nam khi sinh ra đến lúc trở về với đất mẹ đều có niềm thành kính khi nhắc nhở về những vị thần và những vị anh hùng đã có công bảo vệ xây dựng đất nước Do đó khi nghiên cứu về văn hóa dân gian Việt Nam chúng ta không thể không nghiên cứu về yếu tố tôn giáo tín ngưỡng truyền thống của khu vực này Bởi vì tôn giáo tín ngưỡng truyền thống chính là một yếu tố cấu thành văn hóa dân tộc

“Mái chùa che chở hồn dân tộc

Nếp sống muôn đời của tổ tông”

Nó thể hiện suy nghĩ cách nhìn nhận của con người Việt Nam trong thời xa xưa là cơ

sở hình thành của nhân dân ta hiện nay Với quan điểm đó khi nghiên cứu về văn hóa

Việt Nam chúng ta thấy có điểm đặc biệt trong tôn giáo chính là tín ngưỡng đa thần gắn liền với nó chính là tục thờ Mẫu

Nói đến phụ nữ, người ta mặc định trong tâm tưởng bốn từ “công-dung-ngôn-hạnh”, lấy đó là cái chuẩn mực chung cho hình tượng người phụ nữ

Công: là nữ công gia chánh, phải khéo léo trong mọi công việc của mình như là: may vá, cầm kì thi họa

Dung: là dung nhan, dung mạo Người đàn bà phải hòa nhã, gọn gàng và tôn trọng hình thức của bản thân

Ngôn: là lời nói phải khoan thai, nhẹ nhàng, mềm mỏng và đặc biệt phải có chất trí tuệ, khéo léo trong lời ăn tiếng nói

Hạnh: là tính nết hiền thảo, biết kính trên nhường dưới, giữ được đạo nghĩa làm

vợ, ngoài ra phải nhu mì chín chắn

Lúc sinh thời người ta lấy đó làm chuẩn để hướng tới sự hoàn thiện về nhân cách của người phụ nữ và khi chết đi đó cũng là cơ sở suy xét công đức mà thờ cúng Tuy nhiên những người phụ nữ được dân tộc thờ cúng không chỉ phải đạt được tứ đức mà còn phải là người có chí lớn và công lao to lớn với toàn dân tộc, là tấm gương cho mọi người noi theo

Hướng về cội nguồn dân tộc, chúng ta nhớ tới sự tích mẹ Âu Cơ sinh một bọc trăm trứng, đẻ ra trăm con Dân tộc Việt gồm nhiều dân tộc anh em có nguồn gốc từ đó Mẹ

Âu Cơ như một biểu tượng bất tử về cội nguồn sự sống vật chất và tinh thần của thời hình thành người Việt trên dải đất này Và nghĩa đồng bào cũng từ tích ấy mà ra Trong tâm thức người Việt Nam luôn luôn hiện diện hình ảnh người phụ nữ Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt thật sự là một hiện tượng đặc biệt trong đời sống tinh thần, tâm linh Có thể nói, việc thờ phụng anh hùng lịch sử, danh nhân văn hóa và bách nghệ tổ sư thể hiện rõ bản sắc văn hóa và sức mạnh tinh thần của dân tộc Việt Tục thờ nữ thần vốn có ngọn nguồn lịch sử, đã phản ánh truyền thống coi trọng các bà

mẹ, phản ánh vị trí cao cả của phụ nữ nước ta trong chế độ phụ quyền trong gia đình Việt Nam đã xác lập từ lâu

Chân dung các Mẫu, các vị nữ thần được ngưỡng mộ thờ cúng mang dáng dấp của một nữ nhân vật nổi tiếng trong lịch sử đất nước như Bà Trưng, Bà Triệu…

Và thần thoại hóa một chút, người ta nhắc đến thánh Mẫu Liễu Hạnh Tương truyền, Liễu Hạnh là công chúa của Ngọc Hoàng, thác sinh vào nhà họ Lê từ thời Thiên Hựu (1557) Theo luật trời, tiên xuống trần phải có thời hạn, nhưng Liễu Hạnh đã không chịu theo Hai lần hết hạn là hai lần nàng nhất quyết đòi được sống cuộc sống trần gian Nàng chu du khắp nơi, trêu ghẹo người này, gia ơn kẻ khác, đàm đạo với văn nhân, kết hôn với danh sĩ, giúp dân trừ nạn Liễu Hạnh là biểu tượng cho sức sống giải phóng, ý thức tự do và lòng nhân đạo của phụ nữ Chất Việt trong bà rất rõ Đó là tâm hồn nhân văn sâu lắng, biểu hiện ở sức sống quật cường và tâm hồn nghệ sĩ Liễu Hạnh được tôn vinh là Thánh Mẫu vì những lẽ đó; phụ nữ Việt Nam tự hào với Bà Trưng, Bà Triệu nhưng với Liễu Hạnh, họ thấy gần gũi hơn

Trong tâm thức sâu xa của dân Việt, cả nước là đại gia đình chung huyết thống như tích Âu Cơ cho thấy Gia đình nào cũng có người chủ là mẹ chứ không phải ông cha Luân lý phụ quyền là của Nho giáo chứ nào phải của dân Việt Mẹ sinh ra con cái, nuôi dưỡng rèn luyện, chăm sóc con Không phải chỉ sinh vật mà cả vật vô tri cũng có

mẹ Có mẹ Đất, mẹ Núi, mẹ Nước, mẹ Lúa trong kho thần thoại của 54 dân tộc Việt Nam này Dựa vào các mẹ ấy là cách đem lại sự yên ổn, thanh bình, yêu thương Người phụ nữ, vì vậy, đã có một vị trí đặc biệt trong đời sống tâm linh của người Việt Chế độ phong kiến với những giáo điều ràng buộc người phụ nữ theo tam cương, ngũ thường, "Phụ nhân nan hóa", "Nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô" hay "Trăm đứa con gái không bằng cái d con trai", ngay đến tế lễ, rước xách cũng là đàn ông đã đành,

có nơi còn giữ lệ căng màn, quây rạp không cho phụ nữ lai vãng, bén mảng đến gần

để tránh "ô uế" nơi linh thiêng? Nhưng ngược đời thay, ngay chính nơi đó lại thờ các

nữ thần

Tục thờ nữ thần, tục thờ Mẫu còn sống động đến ngày nay Đó là các bà Mẫu thuộc Tam phủ, Tứ phủ trên cơ sở thờ các nhiên thần (thần biểu trưng cho lực lượng tự nhiên): Mẫu Thoải (Mẹ nước), Mẫu Cửu Thiên (Mẹ chín tầng trời), Mẫu Thượng Ngàn (Mẹ của núi ngàn) Về sau có thêm Mẫu Liễu Hạnh (cõi nhân gian) ở thế kỷ XVI Đó còn là bà Mẹ xứ sở Pô Nưgar ở miền Trung của đồng bào Chăm, Bà chúa Ngọc ở Huế, Bà chúa Tiên ở Nha Trang, Bà chúa Xứ ở Tây Nam Bộ

Hội chùa Dâu mở hằng năm tại trung tâm Phật giáo đầu tiên ở nước ta hồi thế kỷ thứ III, IV ở 5 làng thuộc tổng Dâu, huyện Thuận Thành, tỉnh Hà Bắc (thuộc khu vực thành Luy Lâu xưa) Hội chùa Dâu gắn liền với việc thờ phụng năm nữ thần thờ ở 5 chùa thuộc tổng Dâu Đó là Pháp Vân (vị thần chủ trì Mây), Pháp Vũ (vị thần chủ Mưa), Pháp Lôi (vị thần chủ Sét), Pháp Điện (vị thần chủ Chớp) tục gọi là Tứ Pháp Các vị thần ấy chủ trì những lực lượng tự nhiên mà cư dân nông nghiệp cổ rất sùng

bái, vì có liên quan đến việc cung cấp nước cho nghề trồng lúa nước Tứ Pháp được đưa vào nhà chùa nhưng thực chất là các vị thần người Việt cổ

Có thể nói, người phụ nữ Việt Nam đã có mặt và đóng vai trò quan trọng trong tiến trình văn hóa của dân tộc Việt Hiện nay, chủ trương của Nhà nước về việc trao tặng danh hiệu "Bà mẹ Việt Nam anh hùng" chính là tiếp nối với tiến trình văn hóa tốt đẹp của dân tộc đối với người phụ nữ

II) Vì sao trong xã hội Việt Nam phong kiến việc tôn thờ: Quốc Mẫu Âu Cơ, Liễu Hạnh Thánh Mẫu, Hai Bà Trưng, Bà Triệu lại rất được coi trọng.

Ở Việt Nam, tín ngưỡng thờ Mẫu là tín ngưỡng mang đậm chất bản địa và nguyên thuỷ Bởi vì tín ngưỡng thờ Mẫu có nguồn gốc sâu xa từ chế độ mẫu hệ, trong đó người mẹ, người vợ giữ vị trí quan trọng trong gia đình Do vậy, trong cuộc sống hàng ngày cũng như trong văn chương nghệ thuật thì chữ “Mẫu”, chữ “Mẹ”, chữ “Cái” vẫn giữ nguyên giá trị như nó vốn có cho đến bây giờ Cũng như thế, ý nghĩa của chữ Mẫu-Mẹ trong các danh từ đền Mẫu, Thánh Mẫu trong tín ngưỡng thờ Mẫu của Việt Nam cũng không nằm ngoài ý nghĩa đó

1 Từ thờ Nữ thần, Mẫu thần đến Mẫu Tam Phủ, Tứ Phủ

a Tôn thờ nữ thần

Từ rất lâu đời, ở nước ta Nữ Thần đã được nhân dân tôn vinh và thờ cúng Người xưa cũng đã từng tập hợp các vị tiên có nguồn gốc thuần Việt , thì trong tổng số 27 vị, đã

có 14 là Tiên nữ Trong truyền thuyết Nữ thần Mặt Trời và Nữ thần Mặt Trăng đã soi sáng và sởi ấm cho mặt đất, tạo lập nên vũ trụ Huyền thoại về Bà Nữ Oa đội đá vá trời Các nữ thần Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Phong, Pháp Điện tạo ra mây, gió , sấm chớp… Sinh thành ra dân tộc Việt Nam có Mẹ Âu Cơ đẻ ra một bọc trứng,

nở thành 100 người con Các bà Mẹ cũng là các vị thần sáng tạo ra văn hoá và các giá trị văn hoá, là tổ của nhiều ngành nghề truyền thống như Mẹ Lúa, Mẹ Mía, Mẹ Lửa… Nhiều Nữ thần là các danh tướng anh hùng ngoài trận mạc, là những nhân tài xây dựng đất nước như Hai Bà Trưng, Bà Triệu Các vị Nữ thần từ bao đời nay được nhân dân tôn làm Thánh , Thần, được triều đình sắc phong thành các vị Thần, Thành Hoàng của nhiều làng

b Tục thờ Mẫu và Tam toà Thánh Mẫu có quan hệ mật thiết với tục thờ Nữ thần

Mẫu là Nữ thần nhưng không phải tất cả các nữ thần đều là Mẫu, mà chỉ có một số nữ thần được tôn vinh là Mẫu Danh từ Mẫu là gốc Hán Việt, còn thuần Việt gọi là Mẹ Nghĩa ban đầu, Mẫu hay Mẹ đều để chỉ người phụ nữ đã sinh ra một người nào đó, là tiếng xưng của người con đối với người sinh ra mình Ngoài ý nghĩa xưng hô thông thường đó, từ Mẫu và Mẹ có ý nghĩa rộng rãi tôn vinh những bà Mẹ chung của mọi người Tín ngưỡng thờ Mẫu chứa đựng những nhân tố về một hệ thống vũ trụ luận nguyên sơ, thể hiện một ý thức nhân sinh, ý thức cội nguồn, dân tộc, lòng yêu nước đã được thiêng liêng hoá mà Mẫu là biểu tượng cao nhất Đạo Mẫu tiếp thu những ảnh hưởng của tục thờ cúng tổ tiên,một tín ngưỡng có vai trò quan trọng hàng đầu trong tín ngưỡng của dân tộc Việt Nam Trong quá trình đạo Phật du nhập vào nước ta và một bộ phận quan trọng của nó đã phát triển theo khuynh hướng dân gian hoá, giữa đạo Phật và đạo Mẫu có sự thâm nhập và tiếp thu ảnh hưởng lẫn nhau khá sâu sắc Điều dễ nhận biết là ở hầu hết các ngôi chùa hiện nay ở nông thôn đều có điện thờ

Mẫu Trong đó phổ biến nhất là dạng “ tiền Phật hậu Mẫu ” - (phía trước thờ Phật ,phía sau thờ Mẫu)

Tuy chưa có thống kê đầy đủ, nhưng các cách tôn xưng là Mẫu đều liên quan đến các trường hợp sau:

* Các Mẫu đứng đầu trong tín ngưỡng thờ Mẫu tứ phủ là Mẫu Liễu Hạnh, Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải, Mẫu Địa, Thánh Mẫu Thiên Ya Na… đều là Thánh Mẫu

* Các Thái hậu, Hoàng Hậu, Công chúa có tài năng, công lao lớn, hiển linh thì cũng

được tôn xưng là các Mẫu: Quốc Mẫu, Vương Mẫu.

2 Đạo Mẫu, nghi lễ và lễ hội

3 Lên đồng

Theo GS Ngô Đức Thịnh, nghi lễ hầu bóng (lên đồng) của Đạo Mẫu, từ lâu là nhu cầu tâm linh không thể thiếu của người Việt Nam Lên đồng hay còn gọi là hầu đồng, hầu bóng, đồng bóng là một nghi thức trong hoạt động tín ngưỡng dân gian (dòng Saman giáo) của nhiều dân tộc, trong đó có tín ngưỡng dân gian Việt Nam Về bản chất, đây

là nghi thức giao tiếp với thần linh thông qua các tín đồ Saman giáo (ông đồng, bà đồng) Người ta tin rằng các vị thần linh có thể nhập hồn vào thân xác các ông đồng,

bà đồng nhằm phán truyền, diệt trừ tà ma, chữa bệnh, ban phúc, ban lộc cho các con nhang, đệ tử Khi thần linh nhập vào đồng thì lúc đó các ông đồng, bà đồng không còn

là mình nữa mà là hiện thân của vị thần nhập vào họ

3 Ba dạng thức thờ Mẫu

a.Thờ Mẫu ở Bắc bộ

Bắt nguồn từ tục thờ Nữ thần có nguồn gốc xa xưa từ thời tiền sử, tới thời phong kiến một số Nữ thần đã được cung đình hoá và lịch sử hoá để thành các Mẫu thần tương ứng thời kỷ từ thế kỷ 15 trở về trước với việc phong thần của nhà nước phong kiến, hình thức thờ Mẫu thần với các danh xưng như Quốc Mẫu, Vương Mẫu, Thánh Mẫu như hiện tượng thờ Ỷ Lan nguyên phi, Bà chúa Kho, Mẹ Thánh Gióng, Tứ vị Thánh nương

Từ khoảng thế kỷ 15 trở đi, hình thức thờ mẫu Tam phủ, Tứ phủ được định hình và phát triển mạnh, đây cũng là thời kỳ xuất hiện Thánh Mẫu Liễu Hạnh với các nghi thức ảnh hưởng từ Đạo giáo

b Thờ Mẫu ở Trung Bộ

Dạng thức thờ Mẫu này chủ yếu ở khu vực nam Trung bộ, đặc trưng cơ bản của dạng thức thờ Mẫu ở đây là tín ngưỡng thờ Mẫu không có sự hiện diện của mẫu Tam phủ,

Tứ phủ mà chỉ có hình thức thờ Nữ thần và Mẫu thần Hình thức thờ Nữ thần như thờ

Tứ vị Thánh nương, Bà Ngũ Hành và hình thức thờ Mẫu thần như thờ Thiên Y A Na, Ponagar

c Thờ Mẫu ở Nam bộ

So với ở Bắc Bộ, tục thờ Nữ thần và Mẫu thần có sự phân biệt nhất định với biểu hiện

rõ rệt là thông qua tên gọi và xuất thân của các vị thần thì ở Nam Bộ sự phân biệt giữa

hình thức thờ Nữ thần và Mẫu thần ít rõ rệt hơn, hiện tượng này được giải thích với nguyên nhân Nam Bộ là vùng đất mới của người Việt, khi di cư vào đây họ vừa mang các truyền thống tín ngưỡng cũ lại vừa tiếp nhận những giao lưu ảnh hưởng của cư dân sinh sống từ trước tạo nên bức tranh không chỉ đa dạng trong văn hoá mà còn cả trong tín ngưỡng

Những Nữ thần được thờ phụng ở Nam Bộ như Bà Ngũ Hành, Tứ vị Thánh nương, Bà Thuỷ Long, Bà Chúa Động, Bà Tổ Cô, và những Mẫu thần được thờ phụng như Bà Chúa Xứ, Bà Đen, Bà Chúa Ngọc, Bà Thiên Hậu,

4 Các vị nữ thần trong tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam:

A Quốc Mẫu Âu Cơ.

Âu Cơ là một nàng tiên xinh đẹp sống ở trên những ngọn núi cao Nàng đi khắp bốn phương để giúp và trị những người đang lâm bệnh và gặp khó khăn Nàng có lòng từ

bi và có tài về y thuật Một ngày nọ, một con quái vật làm nàng sợ hãi Nàng liền biến thành một con sếu mà bay đi Lạc Long Quân, là thần rồng từ biển cả, thấy nàng đang gặp nguy hiểm liền cầm lấy cục đá và giết tên quái vật Sau đó tình yêu đã nảy nở giữa hai người và họ cưới nhau Âu Cơ sinh ra một bọc trứng có 100 người con Một ngày

nọ, Lạc Long Quân nói với nàng vì hai người đến từ chủng tộc và môi trường rất khác nhau nên không thể chung sống với nhau trọn đời được Họ bèn chia nhau mỗi người

50 đứa con, 50 theo mẹ, 50 theo bố 50 người con theo mẹ đi đến ở Phong Châu, người anh cả trở thành Hùng Vương đầu tiên của nước Văn Lang

Đây là vị Mẫu được nhân dân tôn sùng là Quốc Mẫu vì, người ta tin Âu Cơ đã sinh đồng bào ta trong bọc trăm trứng từ đó người dân việt tự hòa là dòng giống con rồng cháu tiên Quốc Mẫu Âu cơ được người dân thờ phụng

B Liễu Hạnh Thánh Mẫu

Liễu Hạnh Công chúa (chữ Hán: 柳杏公主) là một trong những vị thần quan trọng của tín ngưỡng Việt Nam Bà còn được gọi bằng các tên: Bà Chúa Liễu, Liễu Hạnh (柳杏), Mẫu Liễu Hạnh (母柳杏) hoặc ở nhiều nơi thuộc vùng Bắc Bộ bà được gọi ngắn gọn là Thánh Mẫu

Theo truyền thuyết trong dân gian Việt Nam, Đức Thánh Mẫu Liễu Hạnh là một trong bốn vị thánh Tứ bất tử Bà đã được các triều đại phong kiến từ thời nhà Hậu Lê đến thời nhà Nguyễn cấp nhiều Sắc, tôn phong là "Mẫu nghi thiên hạ - Mẹ của muôn dân"

Bà còn được cho là người đứng đầu hệ thống Tam phủ, Tứ phủ thờ đạo Mẫu

C Hai Bà Trưng

Hai Bà Trưng được coi là anh hùng dân tộc của Việt Nam, và được thờ cúng tại nhiều đền thờ, trong đó lớn nhất là Đền Hai Bà Trưng ở quận Hai Bà Trưng, Hà Nội và đền Hai Bà Trưng tại thôn Hạ Lôi, xã Mê Linh, huyện Mê Linh,Vĩnh Phúc nay là Mê Linh,Hà Nội - quê hương của hai bà Ngoài ra, tại tỉnh Hồ Nam (Trung Quốc) hiện nay vẫn còn miếu thờ Trưng Vương (miếu này đã được kiểm chứng bởi hai nhà nho đi

sứ đó là Nguyễn Thực và Ngô Thì Nhậm) do những cừ súy bị bắt về đất Hán sau khi khởi nghĩa của Hai Bà Trưng thất bại lập ra để tưởng nhớ về quê hương và cũng là thể hiện tinh thần bất khuất của người Việt thời Hai Bà Trưng