ĐỘNG VẬT CÓ XƯƠNG SỐNG

Tổng quan Động vật có xương sống được chia thành các ngành, phân ngành, tổng lớp, lớp như sau:... Phân ngành Có xương sống VertebrataTổng lớp không hàm Agnatha  Lớp Giáp vây Pteraspido

Động vật có xương sống

Tổng quan

 Động vật có xương sống được chia thành các ngành, phân ngành, tổng lớp, lớp như sau:

Ngành Nửa sống (Hemichordata)

Lớp mang ruột (Enteropneusta) Lớp mang lông (Pterobranchia)

-Phân ngành sống đuôi (Urochordata)

+Đại diện là Hải tiêu (Ascidia)

-Phân ngành Sống đầu (Cephalochordata)

+Đại diện là Cá Lưỡng tiêm

Ngành Dây sống (Chordata)

Phân ngành Có xương sống (Vertebrata)

Tổng lớp không hàm (Agnatha)

 Lớp Giáp vây (Pteraspidomophi)

 Lớp Giáp đầu (Cephalaspidomorphi)

 Lớp Bám đá (Petromyzones)

 Lớp Myxin (Myxini)

 Tổng lớp có hàm (Gnathostomata)

 Lớp Cá móng treo (Aphetohyoidea )

 Lớp Cá sụn (Chondrihcthyes)

 Lớp Cá xương (Osteichthyes)

 Lớp Lưỡng cư (Amphibia )

 Lớp Bò sát (Reptilia)

 Lớp Chim (Aves)

 Lớp Thú (Mammalia)

 Ngành Nửa sống (Hemichordata)

Sun dải (theo

C.Burdon-Jones)

1.vòi; 2.miệng; 3.cơ quan tiêm mao trước miệng; 4.cổ;

5.dây thần kinh lưng; 6.vùng mang; 7.khe mang; 8.vùng thực quản; 9.vùng gan; 10.cơ bụng dọc; 11.noãn bào; 12.rãnh giữa lưng ngăn hai nếp sinh dục; 13.giới hạn sau của vùng gan; 14.vùng ruột; 15.hậu môn.

Tổ chức đại cương của cơ thể Sun giải

1 Cơ thể chia làm ba phần: Vòi, cổ, thân

 Vòi dài hơn phần cổ, phần thân dài hơn phần vòi và phần cổ rất nhiều.

2 Vỏ da cấu tạo giống biểu mô cơ của

giun đốt, gồm có biểu bì, cơ vòng, cơ dọc làm nhiệm vụ bảo vệ và vận chuyển.

3 Hô hấp bằng các đôi khe mang nằm hai bên thành hầu.

4 Hệ tiêu hóa chưa phân hóa gồm ruột trước, ruột giữa và ruột sau Tuyến tiêu hóa mới có các đôi túi gan.

5 Hệ tuần hoàn hở, tim nằm ở gốc vòi.

6 Hệ bài tiết gồm các đôi đơn thận giống giun đốt.

7 Hệ thần kinh gồm dây thần kinh lưng

và dây thần kinh bụng nối với nhau bởi vòng thần kinh hầu, giống giun đốt.

8 Sinh sản vô tính và sinh sản hữu tính

 Sinh sản vô tính bằng các chồi hoặc tái

9 Ở gốc vòi đã có một nếp dây sống phát triển không đầy đủ.

10 Thành hầu của ống tiêu hóa thủng thành nhiều đôi khe mang làm nhiệm vụ

hô hấp.

11 Có dây thần kinh lưng, dây đã có

xoang rỗng bên trong là mầm mống của thần kinh hình ống.

Phân loại ngành Nửa sống

 a Lớp mang ruột (Enteropneusta)

 b Lớp mang lông (Pterobranchia)

 Nguồn gốc tiến hóa của Nửa sống

 Những đặc điểm chung trên cho thấy Nửa sống vừa có điểm giống với động vật

không xương sống vừa giống với động vật

Ngành Dây sống (Chordata)

 Đặc điểm chung của ngành Dây sống

 Ngành Dây sống gồm những động vật có miệng thứ sinh và có những đặc điểm

sau:

1 Có một trục chống đỡ đàn hồi chạy dọc lưng là dây sống ở nhóm thấp hoặc xương sống ở nhóm cao, giữ cho cơ thể có hình dạng ổn định.

2 Hệ thần kinh tập trung phía trên dây

sống thành ống thần kinh trung ương,

phía đầu phình thành não bộ, phía sau là tủy sống.

3 Phần đầu của ống tiêu hóa là hầu có

thủng các khe mang làm nhiệm vụ hô hấp

ở nhóm nguyên thủy, ở nhóm cao là các

lá mang Nhóm động vật cao mang chỉ

tồn tại ở giai đoạn phôi.

4 Có đuôi sau hậu môn, là phần kéo dài của dây sống và cơ thân, có chức năng

vận chuyển và điều chỉnh thăng bằng.

 Phân loại sơ bộ ngành Dây sống

 Ngành Dây sống chia 3 phân ngành:

 Phân ngành sống đuôi (Urochordata): Dây sống chỉ hình thành ở phần sau cơ thể giai đoạn ấu trùng.

 Phân ngành Sống đầu (Cephalochordata):

Dây sống chạy từ mút đầu đến mút đuôi, tồn tại suốt đời.

 Phân ngành Có xương sống (Vertebrata):

Dây sống được thay thế bằng cột xương sống, ở bọn thấp Dây sống còn tồn tại

giữa cột xương sống, bọn cao Dây sống tiêu biến hoàn toàn.

Đặc điểm của đại diện Sống đuôi - Hải tiêu

(Ascidia)

Phân ngành Sống đầu (Cephalochordata)

Cá Lưỡng tiêm (Theo Kardong)

Phân ngành có xương sống (Vertebrata)

a Hình dạng cơ thể

 Chúng ta có thể ghép vào hai dạng chính: nhóm ở nước và nhóm ở cạn.

 Nhóm ở nước: Cơ thể được chia làm 3 phần: đầu (Caput), mình (Corpus) và đuôi (Cauda) Phần đuôi thường phát triển vì là cơ quan vận chuyển quan trọng.

 Nhóm ở cạn: Ngoài 3 phần trên còn có thêm phần cổ nhờ đó đầu có thể quay được một cách linh hoạt hơn Đuôi tiêu giảm nhiều so với

động vật ở nước.

b Da

 Da của động vật có xương sống tạo thành một bao chắc chắn để bảo vệ cơ thể

 chống những tác động cơ học, chống mất nước

 Tránh những kích thích tính năng kích thích mạnh của ánh sáng chống sự xâm nhập của vi khuẩn

 Ngoài ra da còn tham gia những chức năng khác như hô hấp bài tiết, điều hòa thân

nhiệt, cảm giác và sự tạo thành những sản phẩm của da như lông, sừng và tuyến da.

 Về mặt cấu tạo da của động vật có xương sống gồm nhiều tầng tế bào và tạo thành 2 lớp chính là lớp biểu bì và lớp bì.

c Bộ xương

 Về chức năng chủ yếu và quan trọng nhất của bộ xương là nâng đỡ, bảo vệ và tạo nên hình dáng con vật Về mặt cấu tạo: có 3

mức cấu tạo của xương: màng liên kết, sụn

và xương.

 Bộ xương chia thành ba phần: Xương sọ, xương trục, và xương chi.

 Xương sọ gồm sọ não và sọ tạng.

 Xương trục (cột sống) với các xương sườn (thiếu ở ếch nhái) và xương mỏ ác (thiếu

ở cá và rắn) tạo thành lồng ngực.

 Xương chi (các xương đai vai, đai hông

và các xương chi tự do)

 Xương chi chia thành xương chi lẻ và

xương chi chẵn Xương chi lẻ chỉ có trong các lớp cá ở nước như miệng tròn và cá

dùng để nâng đỡ các vây lẻ

 Bộ xương chi chẵn gồm đai và chi: đai và chi chẵn của nhóm ở nước cấu tạo đơn

giản và không khớp trực tiếp với cột sống, còn đai và chi chẵn nhóm ở cạn khác xa với nhóm ở nước.

d Hệ cơ

 Hệ cơ của động vật có xương sống chia làm hai loại: cơ thân (cơ vân) và cơ tạng (cơ trơn) và ngoài ra còn có cơ tim là cơ cấu tạo nên quả tim.

 Cơ thân bao gồm những lớp cơ vân, ở các lớp thấp cơ thân là những đốt cơ được

phân cách nhau bởi những lớp mô liên

kết hẹp gọi là vách cơ, ở các lớp cao tính chất phân đốt của cơ giảm dần các bó cơ phân hóa thành những cơ riêng biệt để

đảm nhận chức năng

 Cơ tạng gồm những sợi cơ trơn thường thấy ờ thành những cơ quan như: ống

tiêu hóa (trừ phần đầu của ống tiêu hóa được cấu tạo bằng cơ vân), mạch máu, hệ bài tiết, hệ sinh dục.

e Hệ tiêu hóa

 Gồm ống tiêu hóa và các tuyến tiêu hóa.

 Ống tiêu hóa gồm những phần chính sau đây: xoang miệng, hầu, thực quản, dạ

dày, ruột và hậu môn.

 Tuyến tiêu hóa của động vật có xương

sống chủ yếu là gan và tụy.

g Hệ hô hấp

 Cơ quan hô hấp của động vật có xương sống chủ yếu là mang và phổi Có một số loài có thêm hô hấp bằng da.

 Hệ bạch huyết gồm: mạch bạch huyết và các tuyến bạch huyết Mạch bạch huyết không màu và chỉ có bạch huyết cầu

Tuyến bạch huyết nối với mạch bạch

huyết có chức năng sinh ra bạch huyết cầu.

  i Hệ thần kinh

 Hệ thần kinh của động vật có xương sống giống như ở động vật không sọ xuất hiện trong phôi dưới dạng một ống thần kinh phát triển từ tấm lưng của lá phôi ngoài

 Về sau, từ ống thần kinh đó phát triển

thành hệ thần kinh trung ương, hệ thần kinh ngoại biên và hệ thần kinh giao cảm.

 Hệ thần kinh trung ương gồm bộ não và tủy sống Lúc đầu bộ não là phần phình rộng hơn

ở đầu trước của ống thần kinh sau chuyển

thành 3 túi là: não trước, não giữa và não sau

Về sau não trước và não sau lại phân hóa

thành hai với kết quả là bộ não ba túi trở

thành bộ não năm túi gồm: não trước, não

trung gian, não giữa, tiểu não và hành tủy.

 Tủy sống và hành tủy không có ranh giới

rõ rệt, được cấu tạo bởi chất trắng ở ngoài

và chất xám ở trong.

 Hệ thần kinh ngoại biên gồm các dây

thần kinh phát ra từ trung ương thần

kinh, từ bộ não phát ra 10 - 12 đôi dây

thần kinh não.

 k Cơ quan cảm giác Cơ quan cảm giác chủ yếu nằm ở mặt ngoài cơ

thể

những tế bào cảm giác có liên hệ với những

trung ương thần kinh như xúc giác, vị giác,

khứu giác, thị giác, thính giác

 Nguồn gốc chủ yếu của cơ quan cảm giác là lá ngoại bì

m Hệ bài tiết

 Cơ quan bài tiết của tất cả các động vật có

xương sống là thận (renes) và niệu quản

(Ureter) Thận có nhiều ống thận, những ống thận này không để thẳng ra ngoài như động vật không xương sống và không sọ mà chúng đều

đổ chung vào một ống gọi là ống niệu.

 Ống niệu đổ vào huyệt hoặc đổ vào xoang niệu sinh dục, trên ống niệu thường có một chỗ

phình chứa nước tiểu gọi là bóng đái.

   n Hệ sinh dục

 Gồm tuyến sinh dục và ống sinh dục

Tuyến sinh dục cái là buồng trứng chứa trứng ở những giai đoạn khác nhau

Tuyến sinh dục đực là tinh hoàn Ống dẫn tinh nối với tinh.

Sơ bộ phân loại ngành có xương sống

 Động vật có xương sống phân ly theo

nhiều huớng tiến hóa khác nhau, phát

triển rất đa dạng, hiện đã biết trên 50.000 loài thuộc 11 lớp, nằm trong hai tổng lớp

a Tổng lớp không hàm (Agnatha)

 Đặc điểm nổi bật là chưa hình thành hàm

để bắt mồi, mang có nguồn gốc nội bì,

gồm 4 lớp:

 Lớp Giáp vây (Pteraspidomophi): Không hàm, có hai lỗ mũi, thân phủ giáp, xương bằng sụn, đã tuyệt diệt.

 Lớp Giáp đầu (Cephalaspidomorphi):

Không hàm, có hai lỗ mũi, thân phủ giáp, xương bằng sụn, đã tuyệt diệt.

 Lớp Bám đá (Petromyzones): Thân không phủ giáp, không hàm, có phểu miệng, có 7 đôi túi mang Cơ thể đơn tính, ấu trùng

phát triển có biến thái.

 Lớp Myxin (Myxini): Thân không phủ

giáp, không hàm, không có phểu miệng, có

8 - 15 đôi túi mang Cơ thể đơn tính, ấu

trùng phát triển không biến thái.

  b Tổng lớp có hàm (Gnathostomata)

 Cung tạng đầu tiên phân hóa thành hàm

để bắt và tiêu hóa mồi, mang có nguồn gốc ngoại bì Gồm 7 lớp:

 Lớp Cá xương (Osteichthyes) đã phát hiện trên

24.000 loài

 Lớp Lưỡng cư (Amphibia ) đã phát hiện trên 4.000 loài

 Lớp Bò sát (Reptilia) đã phát hiện trên 6.500 loài

 Lớp Chim (Aves) đã phát hiện trên 9.600 loài

 Lớp Thú (Mammlia) đã phát hiện trên 4.600 loài

 Lớp Bám đá (Petromyzones)

 Cấu tạo và họat động sống của cá bám đá (Lampetra)

Tổng lớp không hàm

Hình dạng

 Thân dài như lươn, chia làm 3 phần: Đầu

từ phía trước đến lỗ mang, thân từ lỗ mang cuối đến hậu môn, và phần cuối là đuôi.

 Miệng có hình phểu, hướng xuống mặt

bụng

 Giữa đầu có một lỗ mũi lẻ, hai mắt ẩn

dưới da, hai bên đầu là hai dãy 7 đôi lỗ

mang Chỉ có vây lẻ gồm hai vây lưng,

một vây đuôi, di chuyển chủ yếu bằng uốn mình.

Cá Bám da (theo Dean)

Cá Mixin

Vỏ da

 Da trần, nhày, gồm hai lớp biểu bì và bì, ở đầu và thân có nhiều lỗ đường bên.

Bộ xương

 Còn nguyên thủy, dạng màng liên kết, đôi

chỗ có cá sụn Xương trục là dây sống Sọ rất thô sơ, chỉ có tấm sụn nền và một bao khứu, hai bao thính giác, hộp sọ hở, sọ tạng chưa

có cung hàm mà có một số sụn vòng nâng đỡ phểu miệng và lưỡi Cung mang hình mạng lưới Xương vây là các tia sụn mảnh.

Hệ cơ

 Nguyên thủy, phân tiết toàn bộ, trừ cơ vùng đầu và lưỡi phân hóa đảm nhiệm hút thức ăn Cơ thân xếp so le giống Lưỡng tiêm, để uốn mình.

Hệ tiêu hóa

 Có phểu miệng giống giác hút của đỉa, trong

có nhiều gai sừng, lưỡi có vai trò píttông hút máu Hầu phân thành hai, ống thực quản

nhỏ ở trên, ống hô hấp lớn bít đáy ở dưới

Dạ dày chưa phân hóa, ruột có nếp xoắn làm tăng diện tích Gan thành khối lớn dưới dạ dày, tụy còn phân tán trên màng ruột.

Hệ hô hấp

 Từ ống hô hấp phát ra 7 đôi ống nhỏ thông với 7 đôi túi mang nằm trong các buồng

mang, túi thông với ngoài nhờ 7 đôi lỗ

mang ngoài Mặt trong túi niêm mạc gấp thành nhiều nếp dọc, trong có mao mạch, coi như những lá mang nguyên thủy

Hệ tuần hoàn

 Tim hai ngăn, một tâm nhĩ và một tâm thất Tâm nhĩ nối với xoang tĩnh mạch, tâm thất nối với bầu động mạch Máu trong tim là máu đỏ thẩm hoàn toàn.

 Máu từ tâm thất theo động mạch chủ bụng tới mang, phân thành các động mạch đến mang,

sự trao đổi khí xảy ra ở mang chuyển máu đỏ thẩm thành máu đỏ tươi Máu đỏ tươi theo các động mạch rời mang Các động mạch rời mang

đổ máu vào động mạch chủ lưng Phần trước theo động mạch cảnh lên nuôi đầu, phần sau theo động mạch lưng đi nuôi thân và đuôi.

 Máu sau khi đi nuôi đầu và cổ theo tỉnh mạch chính trên về xoang tĩnh mạch

Máu sau khi đi nuôi phần thân và đuôi theo tĩnh mạch chính sau về xoang tĩnh mạch

 Não giữa có hai thuỳ thị giác phát triển chưa đầy đủ, nóc còn thủng Tiểu não

chưa tách biệt với hành tuỷ Tuỷ sống

dẹp, hình dãi, dây lưng và dây bụng chưa chập làm chung.

 Có 10 đôi dây thần kinh não bộ, đôi thị giác chưa bắt chéo.

Não cá Bám (A Mặt trên;

B Mặt dưới )

1 Bán cầu não; 2 Thùy khứu giác; 3 Dây khứu giác; 4 Não trung gian; 5 - 6 Hạch habenula phải và trái; 7 Cơ quan đỉnh; 8 Dây thị giác; 9 Phễu não; 10 thùy thị giác; 11 Lỗ thủng ở nóc

não giữa.

Hệ bài tiết

 Hệ bài tiết là trung thận, ống dẫn đổ vào xoang niệu sinh dục.

Hệ sinh dục

 Là động vật phân tính, mỗi cá thể có một đôi tuyến sinh dục và không có ống dẫn Khi chín tuyến nức, sản phẩm sinh dục lọt vào xoang niệu sinh dục ra ngoài, thụ

tinh ngoài.

Nguồn gốc của tổng lớp không hàm

 Hiện tại chưa tìm thấy hoá thạch của nhóm này, nhưng ở kỷ Silua, Đêvôn đã tìm thấy

nhiều hoá thách của cá giáp Không hàm

(Ostracodermi), cấu tạo giống miệng tròn: không hàm, một lỗ mũi, tai có hai ống bán khuyên, không chi chẵn, mang có nguồn gốc nội bì… điều này chứng tỏ chúng có nguồn gốc với miệng tròn

 Các nhà Khoa học cho rằng nhóm có hàm và nhóm không hàm bắt nguồn từ một tổ tiên

chung là nhóm có sọ nguyên thuỷ

(Protocraniata) Nhóm này phân li theo hai

hướng, hướng vận động mạnh, hình thành chi chẵn, có đôi cung tạng đầu tiên phân hoá

thành hàm để bắt mồi cho ra nhóm có hàm,

hướng ít vận động, chi chẵn không phát triển hình thành nên nhóm không hàm.

Lớp cá sụn(Chondrichthyes)

 Đặc điểm chung

ở biển và đại dương, vài loài sống ở nước ngọt Lớp Cá sụn có những đặc điểm chung sau:

1 Da được phủ vẩy tấm, là loại vảy nguyên

thuỷ nhất của nhóm cá.

2 Bộ xương bằng sụn, đã phân hoá thành 3 phần: Cột sống, xương sọ và xương chi Sọ đã

có nóc che kín chỉ để hở một lỗ thóp ở phía

trước

3 Hệ thần kinh phát triển Bộ não đã chia

thành năm bộ phần Não trước tương đối đã phân ra thành hai bán cầu não và nóc não

trước có chất thần kinh Đây là đặc diểm tiến

bộ của Cá sụn.

4 Hệ tiêu hoá phát triển Ruột có van

xoắn làm tăng diện tích hấp thụ của ruột.

5 Cơ quan hô hấp là mang Các khe

mang thông thẳng ra ngoài, chưa có nắp mang bảo vệ

6 Hệ tuần hoàn kín, chỉ một vòng tuần hoàn Tim hai ngăn, một tâm nhĩ và một tâm thất, chứa máu đỏ thẩm hoàn toàn Tâm nhĩ nối với xoang tĩnh mạch, tâm

thất nối với nón chủ động mạch Nón chủ động mạch được coi là một phần của tâm thất vì có cơ vân có van và có thể cơ bóp.

7 Hệ bài tiết là trung thận.

8 Cá sụn là nhóm động vật phân tính, con đực đã có gai giao cấu, thụ tinh

trong, đẻ trứng lớn hoặc đẻ con.

Cấu tạo trong cá nhám (theo Lagler )

1 thùy khứu giác; 2 thùy thị gíac; 3 tiểu não; 4 hành tủy; 5 chủy; 6

sọ sụn; 7 sụn khẩu cái vuông; 8 sụn mackel; 9 động mạch chủ bụng;

10 hầu và khe mang trong; 11 tâm thất; 12 tâm nhĩ; 13 xoang tĩnh mạch; 15 buồng trứng; 16 động mạch gốc tạng; 17 gan; 18 ruột tá;

19 cột sống; 20 tuyến trực tràng; 21 thận giữa; 22 động và tĩnh mạch đuôi; 23 cơ trên trục; 24 thực quản; 25 dạ dày; 26 tụy; 27 môn vị;

28 tùy tạng; 29 van ruột; 30 hậu môn; 31 cơ dưới trục

Phân loại Cá sụn

 Hiện tại đã xác định khoảng 800 loài, chia làm hai phân lớp: Phân lớp mang tấm và phân lớp toàn đầu.