THI HÀO NGUYỄN KHUYẾN ĐỜI VÀ THƠ

Trong tư cách một nhà thơ thế sự, ông cũng không vay mượn thủ pháp củacác nhà thơ quá khứ, những Nguyễn Bảo thế kỷ XV, Nguyễn Bỉnh Khiêmthế kỷ XVI, Phạm Quý Thích thế kỷ XVIII, Phạm Phú

THI HÀO NGUYỄN KHUYẾN ĐỜI VÀ THƠ

THI HÀO NGUYỄN KHUYẾN

ĐỜI VÀ THƠ(Tái bản có chỉnh lý, bổ sung)

Nguyễn Huệ Chi (Chủ biên)

SOẠN THẢO

Nguyễn Huệ Chi – Nguyễn Đình Chú – Bùi Văn Cường – Lại Văn Hùng– Trần Quốc Vượng – Trần Đình Hượu – Vũ Đức Phúc – Trần Đình Sử – TrầnThị Băng Thanh – Nguyễn Phạm Hùng – Vũ Thanh – Bùi Thị Xuân – Phạm TúChâu – Trần Nho Thìn – Đặng Thị Hảo – Phạm Ngọc Lan – N.I Nikulin – NgôNgọc Ngũ Long – Nguyễn Phương Chi – Nguyễn Hữu Sơn – Phạm XuânNguyên – Lê Chí Dũng – Tảo Trang – Đức Mậu – Đào Thản – Nguyễn VănHoàn – Trần Hải Yến

Sách dùng cho các trường đại học, cao đẳng và phổ thông, do Giáo sưNguyễn Huệ Chi chủ biên và 26 Giáo sư, nhà nghiên cứu chuyên ngành vănhọc cổ cận đại Việt Nam cùng cộng tác thực hiện, lần đầu tiên đi sâu vào cácphương diện khách nhau trong con người và văn nghiệp nhà thơ tiêu biểu bậcnhất của văn học cận đại Việt Nam: Tam nguyên Yên Đổ, nhằm cố gắng làmsáng tỏ các nhân tố đã tạo nên con người lịch sử Nguyễn Khuyến cũng nhưcon người thơ Nguyễn Khuyến

Ở bình diện thứ nhất, công trình giúp bạn đọc hiểu thêm đôi nét về làngquê Yên Đổ, về hệ phả dòng họ Yên Đổ và về khí hậu văn hóa xã hội của đờisống Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX mà Yên Đổ đã chịu ảnh hưởng sâu nặng

Ở bình diện thứ hai, tập sách giới hạn trong 3 chủ đề:

1 Cái nhìn nghệ thuật về con người của Nguyễn Khuyến bao gồm cả

sự tự thể hiện mình như một nhân vật trữ tình và trào phúng;

2 Những biến động trong nguyên tắc sáng tác và quan điểm thẩm mỹ,

đã giúp Nguyễn Khuyến tạo nên một mảng thơ “dân tình làng cảnh” đặc sắc

có một;

3 Sự đa dạng trong bút pháp thể hiện biểu hiện ở khả năng chiếm lĩnhcùng một lúc rất nhiều thể loại văn học

Nhưng điều đáng nói hơn là cơ sở phương pháp luận của sự trình bày:

đó là hướng phân tích thi pháp tác giả được dụng ý gói ghém trong Chươngkhái quát và quán xuyến đó đây trong toàn bộ các chương mục

CÙNG BẠN ĐỌC

Thi hào Nguyễn Khuyế – Đời và thơ là một trong những công trìnhtrọng tâm của Viện Văn học trong năm 1992, cũng là một thể nghiệm vậndụng các thao tác mới một cách hệ thống vào việc nghiên cứu một tác giả,nhằm góp phần nhìn nhận lại sự nghiệp thi ca của một trong những thi hàobật nhất trong giai đoạn chuyển tiếp từ trung đại sang cận đại của văn họcViệt Nam

Do yêu cầu của bạn đọc rộng rãi, nhất là sinh viên và giáo viên, Nhàxuất bản Giáo dục vui lòng đưa công trình này vào hệ thống sách dùng đểtham khảo trong nhà trường từ phổ thông đến đại học, và vì thế lần này sáchlại có dịp ra mắt bạn đọc Xin được ghi nhận ở đây sự quan tâm chu đáo củaông Giám đốc Trần Trâm Phương

Dựa trên ý kiến đóng góp xa gần, trước khi đưa tái bản, việc chỉnh lý,

bổ sung đã được tiến hành kỹ lưỡng: ở Chương II, cố gắng thêm vào các tàiliệu điền dã mới nhất về phả hệ gia đình bên mẹ Nguyễn Khuyến, để bạn đọc

có dịp nhìn thấy những ảnh hưởng di truyền từ cả hai phía đối nói nhà thơ; ởChương III, cái nhìn trào lộng đối với con người của Nguyễn Khuyến đượcphân tích chi tiết, thấu đáo hơn, dưới ba loại đối tượng khác nhau; và ởChương V, phần đặc điểm thơ Nôm Nguyễn Khuyến cũng được trình bày kỹlưỡng và chặt chẽ hơn trước

Đặc biệt, cuốn sách có bổ sung hẳn một phần Thơ tuyển, là kết quảkhảo cứu trực tiếp từ kho sách Hán Nôm còn lưu trong các thư viện Bài nàocòn tìm thấy xuất xứ cụ thể đều có in kèm chữ Hán hoặc chữ Nôm.

Tất cả những công việc bổ sung, sửa chữa trên đây đều do người chủbiên công trình: Giáo sư Nguyễn Huệ Chi, chịu trách nhiệm Giúp vào việcchỉnh lý từng phần còn có các anh Nguyễn Phạm Hùng, Lại Văn Hùng, và vàoviệc chọn thơ có Phó giáo sứ Trần Thị Băng Thanh và chị Trần Hải Yến Việcthay đổi, thêm bớt ở từng chương mục đều có bàn bạc với từng tác giả vàbản thảo cuối cùng đã được các Giáo sư Vũ Khiêu, Phong Lê, Phó giáo sưNguyễn Khắc Phi và Phó tiến sĩ Đinh Thái Hương đọc lại, cũng như phần viếtchữ Hán và chữ Nôm đã được nhà Nho lão thành Lê Xuân Hòa nhiệt tìnhgiúp đỡ Các tấm ảnh chụp khung cảnh ngôi nhà cũ của Nguyễn Khuyến vàtượng Phỗng đá là do bác sĩ Nguyễn Thị Thu Hiền, cháu bốn đời nhà thơcung cấp Thay mặt tập thể tác giả, chúng tôi xin tỏ lời cảm ơn chân thành

Một lần nữa, mong được bạn đọc góp ý để những lần in sau, chấtlượng cuốn sách càng được nâng cao hơn

Hà Nội, ngày 2 tháng Năm năm 1994

Thơ ca Nguyễn Khuyến đã được in và phổ biến rộng rãi từ những nămđầu thế kỷ này và trong khoảng vài chục năm trở lại đây, công việc sưu tầm,khảo dị đã đạt được những thành tựu đáng kể Nhưng việc nghiên cứu thơvăn Nguyễn Khuyến thì từ khá lâu rồi vẫn dừng lại ở cái mốc của thậ kỷ 60,với những nhận định chừng mực, thận trọng Nhiều khám phá quý báu cũng

đã được dư luật nhắc nhở, song tựu trung, đây vẫn là hướng phân tích thơvăn theo chức năng xã hội – lịch sử, một phương pháp có ý nghĩa đặc trưngcho một giai đoạn dài trong công tác nghiên cứu văn học Việt Nam Các côngtrình nghiên cứu Nguyễn Khuyến không đi ra ngoài thông lệ, cũng là lẽthường

Cách đây 7 năm, nhân dịp kỷ niệm trọng thể lần thứ 150 ngày sinhNguyễn Khuyến (15 – II – 1985), Viện Văn học đã cùng Sở Văn hóa thông tin

Hà Nam Ninh và Hội Văn học nghệ thuật Hà Nam Ninh (nay là Nam Hà) phốihợp tổ chức Hội nghị khoa học lớn về nhà thơ Lần đầu tiên, với tư cách mộtthi hào, Nguyễn Khuyến đã được đề cập đến một cách tập trung và toàn diện

70 tham luận, triển khai từ một hệ thống đề tài được xây dựng khá tỷ mỷ, đãcho phép người tham dự thông qua nhiều mảng tài liệu mới, lấp đi nhiềukhoảng còn trống trong sưu tầm, nghiên cứu, và hội nhập được hình ảnh mộtNguyễn Khuyến sống thực, rất nhiều vẻ nhưng cũng sáng tỏ hơn, nhất quánhơn

Việc công bố kết quả Hội thảo khoa học trên đây, dưới hình thức mộttập kỷ yếu đầy đủ, là công việc cần làm Từ năm 1987, Viện Văn học đã tậphợp xong tài liệu, biên tập, chỉnh lý sơ bộ và đã chuyển đến Hội Văn học nghệthuật Hà Nam Ninh, để tiến hành các bước kế tiếp Trong khi chờ đợi mộtcông trình bề thế như vậy có đủ điều kiện ra mắt, thì yêu cầu đổi mới mạnh

mẽ công tác nghiên cứu cũng hàng ngày hàng giờ đặt vấn đề tiếp cận lạiNguyễn Khuyến, nhằm đáp ứng việc giảng dạy trong các trường học, từ bậcphổ thông đến bậc đại học Vì vậy, từ đầu năm 1989, đề tài nghiên cứu vềNguyễn Khuyến đã dược Viện đề xuất, giao cho Ban văn học Cổ cận đại của

Viện thực hiện Và đến nay, sau hai năm khẩn trương biên soạn, chuyên khảoThi hào Nguyễn Khuyến – đời và từ hoàn thành.

Với 5 chương chính và 1 chương phụ tục, Thi hào Nguyễn Khuyến –đời và thơ nhằm cố gắng làm sáng tỏ các nhân tố đã tạo nên con người lịch

sử Nguyễn Khuyến cũng như con người thơ Nguyễn Khuyến Ở bình diện thứnhất, tập sách chú ý phác lại một đôi nét khung cảnh vùng quê Yên Đổ, nơi đãthai nghén tài năng của nhà thi hào, và cái khí hậu văn hóa – xã hội của đờisống Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX mà Nguyễn Khuyến đã chịu ảnh hưởngsâu nặng; ngoài ra, còn cố gắng lập một bảng phả hệ Nguyễn Khuyến, và đisâu vào quan niệm xuất xứ và tấn bi kịch trong tâm trạng Yên Đổ là hai mặt

có liên quan trực tiếp đến âm hưởng thơ ca Nguyễn Khuyến giai đoạn từ saukhi ông trở về Ở bình diện thứ hai – con người thơ, tập sách giới hạn trong

ba chủ đề, cũng là ba mặt thành tựu nổi bật nhất của thơ ca Nguyễn Khuyến:

1 Cái nhìn nghệ thuật về con người trong thơ ông; bao gồm cả sự tự thể hiệnmình như một nhân vật trữ tình, trào phúng, và “ông say”; 2 Những biến độngtrong nguyên tắc sáng tác và quan điểm thẩm mỹ đã giúp Nguyễn Khuyến tạonên một mảng thơ “dân tình làng cảnh” có một không hai trong thơ tiếng Việt;

3 Sự đa dạng trong bút pháp của nhà thơ biểu hiện khả năng chiếm lĩnh cùngmột lúc rất nhiều từ loại, dưới nhiều phương thức tư duy nghệ thuật khácnhau, qua nghệ thuật ngôn từ điêu luyện và sở trường sáng tác liên văn bảnViệt – Hán hoặc Hán – Việt vốn đã trở thành một đặc điểm riêng có ở thơ ông

Góp phần soi Sáng cho nội dung trình bày ở trên còn có hai bảng Niênbiểu và Thư mục Nguyễn Khuyến đặt ở cuối sách Nhưng điều dáng nói hơn

là cơ sở phương pháp luận của sự trình bày: đó là hướng phân tích thi pháptác giả (sự đổi mới tư duy nghệ thuật, quan niệm nghệ thuật về con người, vềthời gian và không gian nghệ thuật trong thơ trữ tình…), được dụng ý góighém trong chương khái quát và quán xuyến đó đây trong các chương mụcsau, ngay cả trong cách sắp xếp trình tự các vấn đề của từng chương mục.Tất nhiên, phương hướng mới mẻ này chỉ mới được xem như một thể nghiệmbước đầu, nên không nhất thiết áp dụng ở tất cả mọi chương mục trong sách,

và cũng không vì thế mà loại bỏ phương pháp tiếp cận nội dung xã hội ởnhững trường hợp phương pháp đó còn tỏ ra hữu hiệu.

Công việc tổ chức, chỉ đạo cũng như trực tiếp biên soạn Thi hànNguyễn Khuyến - đời và thơ do Giáo sư Nguyễn Huệ Chi, Trưởng ban Banvăn học Cổ cận đại, chịu trách nhiệm, từ việc vạch đề cương chi tiết, tổ chứccộng tác viên, và sửa chữa, bổ sung hoàn chỉnh bản thảo Trong quá trìnhbiên tập, còn có thêm Phó giáo sư Phạm Tú Châu, Phó giáo sư Trần ThịBăng Thanh, các anh chị Vũ Thanh, Đặng Thị Hảo, Phạm Ngọc Lan, NguyễnHữu Sơn, lần lượt tham gia một số việc cụ thể Do chỗ bản thảo có thừahưởng một phần những tham luận trong Hội nghị khoa học đã dẫn, mà tínhđến nay thời gian đã quá lâu, nên để có thể gắn bó với những chương mụcmới trong một kết cấu thống nhất và một chủ đề chung, các tham luận nàycũng đã phải qua nhiều lần thay đổi, cấu tạo lại Mặt khác, để bớt đi sự bấtnhất trong trích dẫn, tập sách chọn cuốn Nguyễn Khuyến – tác phẩm làm cơ

sở xuất xứ cho thơ văn Nguyễn Khuyến Trường hợp lời dẫn không có trongsách này, hoặc cá biệt phải chọn một văn bản khác, sẽ xin ký chú để bạn đọctiện tham khảo

Bản thảo cuối cùng của Thi hào Nguyễn Khuyến - đời và thơ do 27Giáo sư, nhà nghiên cứu thuộc chuyên ngành văn học cổ cận đại chấp bút.Sau khi sách hoàn thành, Giáo sư Vũ Khiêu, Phó giáo sư Đỗ Văn Hỷ, Phógiáo sư Nguyên Văn Hoàn, và nhà nghiên cứu Nguyễn Nghiệp đã đọc lại vàgiúp cho nhiều ý kiến

Rất mong bạn đọc xa gần chỉ bảo để cuốn sách có thể khắc phục cácnhược điểm và chỉnh lý lại tốt hơn trong lần tái bản sau Đó là ý nguyện chânthành của tập thể tác giả

Hà Nội, ngày 15 tháng Ba năm 1992

VIỆN VĂN HỌC

(1) Chẳng hạn công trình Đọc thơ Nguyễn Khuyến của Xuân Diệu inlần đầu trong Thơ văn Nguyễn Khuyến, Nxb Văn học, Hà Nội, 1971, với hệthống thuật ngữ “Nhà thơ dân tình, làng cảnh Việt Nam” do ông đưa ra lầnđầu tiên.

(2) Nguyễn Văn Huyền biên soạn Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1985

Phần thứ nhất NGUYỄN KHUYẾN – TỪ CON NGƯỜI ĐẾN THI CA (CHUYÊN KHẢO)

DẪN LUẬN ĐỔI MỚI CÁCH NHÌN NGUYỄN KHUYẾN

Nguyễn Khuyến (1835 – 1909) là một trong những nhà thơ lớn của ViệtNam trên chặng đường chuyển tiếp giữa hai thời kỳ văn học: từ trung đạibước sang cận đại Trong số ngót 400 bài thơ vừa Nôm và Hán cùng một sốcâu đối của ông để lại, có nhiều bài từ lâu đã được lựa chọn đưa vào các bộvăn tuyển, các sách giáo khoa, sách giảng văn, và hơn thế nữa được lưutruyền rất rộng rãi trong công chúng, từ lớp người có học, “kẻ sĩ”, đến ngườidân bình thường

Cũng từ ngót một thế kỷ qua, cuộc đời và thơ văn Nguyễn Khuyến đãtừng bước được sách báo xem xét, định vị; gương mặt Nguyễn Khuyến ngàymột sáng tỏ hơn Nhất là từ hòa bình lập lại (1954) đến nay, việc nghiên cứuvăn học theo quan điểm xã hội – lịch sử được đẩy mạnh, cũng như trườnghợp nhiều nhà văn quá khứ khác, địa vị giai cấp, nguồn gốc xuất thân, thái độchính trị, và nội dung xã hội của thơ văn Nguyễn Khuyến đã trở thành mộtquan tâm chính đáng của nhiều nhà nghiên cứu chúng ta Người ta xếpNguyễn Khuyến vào dòng văn học trào phúng cùng với Tú Xương, NguyễnThiện Kế, Từ Diễn Đồng… và một lời đánh giá “thoáng đạt” về con người tàihoa này – nhà thơ trào phúng kiệt xuất – đã nhanh chóng trở thành mỹ tự,như một định ngữ ước lệ đi hẳn vào các bộ văn học sử, vào các loại sách vở

dùng trong nhà trường Cho đến những năm 60 – 70, trên bảng giá trị của vănhọc cận đại Việt Nam, Nguyễn Khuyến tưởng chừng đã có một vị trí ổn đáng.

Sự thực, không hẳn đã như vậy Do nhiều điều kiện cụ thể, khách quanquy định, mỗi thời đại có ưu thế của riêng mình nhưng đồng thời cũng cónhững sở đoản không tránh khỏi trong khi khám phá, nhận diện lịch sử Vìthế, nếu như công tác nghiên cứu văn học của mỗi thời có góp phần nângcao nhận thức của người đọc lên một bước so với quá khứ, cấp cho họ mộtcách lý giải mới mẻ đối với một hiện tượng văn học nào đấy, thì chắc chắnmặt này mặt khác nó vẫn để tồn tại những dấu hỏi chưa thể nào sáng tỏ,thậm chí đôi lúc so với trước còn có những suy nghĩ hạn chế, sai lầm Chặngđường gần bốn mươi năm nghiên cứu Nguyễn Khuyến vừa dẫn ở trên cũngkhông ra ngoài thông lệ này Trong tình hình cuộc chiến tranh giải phóng dântộc nổi lên như một nhiệm vụ cấp bách hàng đầu, chi phối toàn bộ các hoạtđộng vật chất, tinh thần của đất nước, và kéo dài gần suốt ba mươi năm(1946 – 1975), người nghiên cứu văn học nói riêng cũng như người nghiêncứu khoa học xã hội nói chung trong khi đi sâu vào các đối tượng chuyên biệtcủa mình có thể nào thoát ly khỏi các quan điểm thời sự mà cuộc chiến tranh

vệ quốc đặt ra cho cả thời đại? Việc ưu tiên nhấn mạnh khuynh hướng yêunước trong các tiến trình vận động khác nhau của văn học dân tộc, chính là vì

lẽ ấy Việc coi trọng các phương thức chính luận, tuyênl truyền, kêu gọi…trong các thủ pháp nghệ thuật đa dạng của văn học dân tộc từ cổ chí kim,cũng là vì lẽ ấy Nói cách khác, tiêu chí của một chủ nghĩa yêu nước được cụthể hóa ở nội dung cũng như hình thức sáng tác, đã đóng vai trò như một hệquy chiếu bao trùm mà Nguyễn Khuyến hay bất kỳ hiện tượng văn học nàođược mang ra xem xét, đều phải soi vào đây mà hiểu hiện giá trị

Lẽ tự nhiên, một tình hình như vậy cũng khiến cho việc xếp NguyễnKhuyến vào dòng văn học trào phúng không còn mang đầy đủ ý nghĩa củamột nhận thức khoa học chặt chẽ Trong toàn bộ sáng tác của NguyễnKhuyến, số lượng thơ trào phúng thật ra chỉ chiếm một phần rất nhỏ Nghĩa làbên cạnh yêu cầu khu biệt về loại hình và phương pháp sáng tác vốn rất cần

thiết nhưng chưa được mấy ai quan tâm đầy đủ, sự phân loại ở đây thực ralại ẩn chứa một tương quan so sánh về giá trị, giữa hai “hạng” nhà văn đươngthời: hạng người có trực tiếp tham gia vào công cuộc Cần vương cứu nước,thơ văn lấy cảm hứng từ hoạt động cứu nước của mình, và hạng người tự đặtmình ra “ngoài cuộc”, sống cuộc sống của người dân bình thường, ngòi bútcũng chỉ đề cập đến các đề tài “thế sự”, đến cuộc sống muôn mặt của “đờithường” Đặt Nguyễn Khuyến vào dòng văn học trào phúng không phải khôngbao hàm cái mặc cảm cho rằng, dẫu tài năng đến đâu ông cũng không thểđứng trong số những nhà văn “hạng nhất” Ông chỉ là một nhà văn “hạng hai”.Mặc cảm tự ty này đã gần như một thứ tâm lý xã hôi tác động đến quan điểmcủa giới nghiên cứu một cách phổ biến và trong một thời gian khá lâu Đếnnỗi muốn đề cao một cây bút bậc thầy như Tú Xương, người ta cũng bắt buộcphải nêu giả thuyết về một mối liên hệ ngấm ngầm nào đấy giữa ông Tú thànhNam và nhà cách mạng Phan Bội Châu, dù rằng chứng cứ quả là ít ỏi Đóchính là nỗi khổ tâm của nhà nghiên cứu, cũng là cái “nóc” không thể vượtqua của một thời kỳ lịch sử.

***

Nhưng với thời gian, lịch sử cũng lần lần hội đủ điều kiện để tháo gỡnhững gì mắc mứu, làm cho vấn đề được đẩy lên Người nghiên cứu NguyễnKhuyến từ dăm năm lại đây đã cố gắng xoá bỏ quyết định luận về một sự

“xếp hạng” bất công đối với nhà thơ Tất nhiên, xóa bỏ không có nghĩa là cố ý

hạ thấp hay làm lu mờ vai trò của chủ nghĩa yêu nước trong văn học dân tộc

Vẻ đẹp của tinh thần ái quốc đã chiếu sáng và bồi đắp sinh lực cho văn họcViệt Nam trên nhiều chặng đường lịch sử – đấy là một sự thực hiển nhiên,không có gì để bàn cãi Có điều, đề cao vai trò của văn học yêu nước cuối thế

kỷ XIX lại không thể đi đến một thái độ cực đoan, vô hình trung phân lập nóvới các thành tựu của văn học dân tộc nói chung Khi quy định ranh giới giữavăn học yêu nước cuối thế kỷ XIX với các bộ phận văn học khác, người tathường xem xét ở hai phương diện: cá nhân nhà văn là người tham gia phongtrào cứu nước và đề tài nhà văn lựa chọn là đề tài trung quân ái quốc, là

nghĩa vụ của kẻ nam nhi đối với xã tắc sơn hà Phân biệt như thế ngỡ khôngcòn vấn đề gì chưa thỏa đáng, nhưng trên thực tế vẫn phát sinh những điềunhầm lẫn Cái chính là có nhiều cấp độ nhận thức khác nhau ở cả hai phươngdiện đã nói, và sự đánh giá không thỏa đáng lại bắt nguồn từ cách hiểu giảnđơn, thô thiển, đối với những cấp độ vốn rất phức tạp này.

Trên cấp độ con người xã hội, người ta thường phân biệt đại khái làm

ba hạng: con người nhập cuộc, con người ở ẩn và con người đầu hàng.Nhưng đâu phải trường hợp nào xếp vào một trong ba hạng cũng ổn? Bởiđây là vấn đề con người - con người cụ thể lịch sử, mà ba hạng người đượcphân chia theo cách ta quan niệm lại chỉ mới là một sự định lượng mà thôi.Hãy cứ loại trừ một ít nhân vật kiểu Hoàng Cao Khải, Tôn Thọ Tường,Nguyễn Thân… ra, thử hỏi trong số những người còn lại, giữa một HoàngDiệu, Nguyễn Tri Phương, Nguyễn Cao tuẫn tiết, một Thủ khoa Huân, NguyễnTrung Trực bị chém đầu, một Nguyễn Thông nửa đường bỏ về ở ẩn, mộtPhan Thanh Giản quyên sinh và một Nguyễn Quang Bích toan tính quyênsinh… biết ai là người chất nặng hơn ai tâm sự trung vua, báo quốc? Vậy xếp

họ vào đâu cho đúng với thực chất con người họ thật là cả một bài toán gay

go, nan giải

Trên cấp độ con người lịch sử mà nói, có lẽ sự phân biệt giữa nhữngcon người vừa kể càng ít cần thiết hơn Trước sau có một cá nhân nào màchẳng là sự phản ánh tấn bi kịch tất yếu của cả một thế hệ sĩ phu, trong bướcgấp khúc không tài nào tránh khỏi của vận hội xã tắc? Và trên cấp độ conngười nhà văn mà nói, sự phân biệt cũng chẳng đưa lại bao nhiêu ý nghĩa,nếu không căn cứ vào sáng tác cụ thể của mỗi người Có khi người trực tiếptham gia chống giặc cứu nước vẫn viết nên những áng văn rất ít giá trị, cònngười ở ẩn lại có thể có những vần thơ lay động được tâm trí mọi người.Chẳng phải xưa nay văn và người tuy là hai đại lượng thống nhất nhưng cóbao giờ đồng nhất hẳn với nhau? Hơn nữa, văn chương dẫu sao vẫn là câuchuyện của thiên hướng, nó đòi hỏi không phải chỉ một trái tim rung cảm màcòn một tài năng bậc thầy!

Trên cấp độ lựa chọn đề tài của nhà văn, vấn đề cũng ít hay nhiều cóchỗ tương tự Kể cũng khó lòng phân biệt sự hơn kém giữa một đề tài phòvua giúp nước và một đề tài loại khác, đề tài “thế sự”, đề tài “đời tư”, “đờithường” Chẳng lẽ một người cầm bút ca ngợi vẻ đẹp của xứ sở, quê hương,biết phát hiện ra trong đời sống hàng ngày những dáng nét đặc trưng cho cốtcách tâm hồn Việt Nam, lại không thể xếp ngang một cây bút chuyên cổ vũcho lòng trung quân ái quốc? Cho nên, nếu đẩy tới một cấp độ cao hơn, cấp

độ tính nhân bản của văn học, thì mọi sự phân biệt ở đề tài dường như biếnmất Sẽ không còn chỗ cho thứ lập luận bám vào những lợi ích gần gũi trướcmắt để biện minh rằng loại đề tài này là sáng giá hơn loại đề tài nọ, vì cái đíchvươn tới xa nhất của văn học giờ đây là con người với vẻ đẹp trần tục của nó,với niềm tin, khát vọng, cái cao quý cũng như cái tầm thường hèn mọn củacon người Văn chương yêu nước hay văn chương đời thường đều không thểlảng tránh mục đích cao sâu này Nhờ có nó mà nhiều nền văn học hết sứccách xa nhau trên trái đất đã xích lại gần nhau Trong văn học cận đại ViệtNam, thông qua sức mạnh của tinh thần nhân bản, sự ngăn cách giữa mộtNguyễn Quang Bích, Nguyễn Thông với một Nguyễn Khuyến, một Phan VănTrị và một Tú Xương… đã hầu như không còn đáng kể nữa Sự giải tỏa tâm

lý mặc cảm trong nghiên cứu Nguyễn Khuyến cuối cùng chính là ở đấy

***

Tuy nhiên, nếu chỉ giải tỏa được Nguyễn Khuyến để đưa ông trở vềsánh ngang với các nhà văn yêu nước trong bối cảnh văn học nửa cuối thế kỷXIX thì công việc của chúng ta rốt cuộc cũng chẳng có gì đáng kể NguyễnKhuyến với những cống hiến nổi bật của ông chắc chắn vẫn cứ tồn tại, khôngcần đến một sự giải tỏa hình thức kiểu này Cho nên, về mặt phương phápluận, nói đến một bước tiến đáng kể trong quan điểm đánh giá NguyễnKhuyến ở đây cũng có nghĩa là nói đến một sự chuẩn bị đầy đủ các dữ kiện lýluận để khẳng định cái “riêng” của ông, cái lượng giá trị đặc sắc mà ngòi bútNguyễn Khuyến tạo nên cho văn học nửa cuối thế kỷ, mà đương thời chưa

mấy nhà văn đạt được Đó cũng là một yêu cầu đặt ra cho giới nghiên cứu kể

từ mấy năm nay

Trước hết, so với các nhà văn khoa bảng khác cùng thời, NguyễnKhuyến là một con người có vận động rõ rệt trong tư tưởng Văn chương củamột số sĩ phu khác có thể có một sự đổi thay về màu sắc, chủ yếu là do sựthay đổi của đối tượng phản ánh (từ đề tài quan trường, ngâm vịnh chuyểnsang đề tài đánh giặc chẳng hạn), nhưng nội dung chuyển tải của nó vẫn lànội dung “trung quân ái quốc” không có gì khác trước Văn chương NguyễnKhuyến thì không phải như vậy Đây là kết quả của một cuộc xáo trộn lớntrong cuộc đời Yên Đổ, một bước ngoặt “trở về vườn Bùi” vào năm 1884 –thời điểm Nguyễn Khuyến từ bỏ tư cách ông quan với địa vị phẩm tước caosang mà quay về làm một người “chân đất” Chính bước ngoặt này mở ra mộtthế giới mới trong thi ca của ông mà trước kia ông chưa bao giờ có và ngườiđồng thời với ông cũng không thể có Không có bước ngoặt này rõ ràng đãkhông có nhà thơ Yên Đổ Vậy, nhân tố mới tạo nên thơ ca Nguyễn Khuyến là

sự vận động đột biến của chủ thể thẩm mỹ – một nhân tố nội tại – trong quan

hệ tương tác nhiều mặt của lịch sử giai đoạn Hiện tượng này qủa là rất hiếmhoi trong văn học Việt Nam cuối thế kỷ XIX Trong thơ ca của mình, NguyễnKhuyến ít nói đến những chuyện đánh giặc, trung vua, ca ngợi “sự bền vữngnghìn đời”, của non sông xã tắc Đề tài chính thống và truyền thống khá mờnhạt trong thơ ông Trên một ý nghĩa nào đó, có thể đặt câu hỏi: phải chăngđây là một bước lùi về quan điểm sáng tác so với đương thời? Có lẽ! Nhưngnếu nhìn trong sự vận động đột biến của chủ thể thẩm mỹ, thì “bước lùi” trongthơ Nguyễn Khuyến chưa hẳn đã là một sự thụt lùi Những nhà văn yêu nướcđồng thời với Nguyễn Khuyến nói chung đều đã sáng tác dưới sự hướng dẫncủa quan điểm “văn dĩ tải đạo” Họ đã viết với tất cả nỗi niềm cảm xúc, nhưngcũng viết như một thói quen, một khả năng vận dụng lão luyện mọi từ chươngđiển cố có sẵn, và sáng tác của họ tuy nồng nàn tinh thần yêu nước, vẫnkhông thể nào đem lại một phẩm chất thẩm mỹ mới, trừ những cây bút thật

sự ưu tú, và những áng văn đặc biệt thành công Phần lớn chúng chỉ đạt đếncái giá trị từ chương học đơn thuần Hiển nhiên, trong một phạm vi nhất định,

chúng có tác dụng tuyên truyền, kêu gọi, tập hợp quần chúng và lên ánnhững kẻ đầu hàng Nhưng bình tâm mà xét, trên mặt cắt đồng đại của vănhọc nửa cuối thế kỷ XIX, chúng chỉ là những sáng tác về cùng một kiểu đề tài,quay theo cùng một trục duy nhất: trục vận hành của lịch sử chính trị Chúng

bị lịch sử quy định chặt chẽ và kết thúc vận mệnh khi lịch sử đã khép lại.Trong khi đó, Nguyễn Khuyến đã sớm biết chuyển sang những loại đề tàikhác, quay xung quanh một chuỗi những trục lớn nhỏ có nhịp vận hành giáncách tương đối với trục vận động của lịch sử chính trị Đó là các trục quay thế

sự Nhờ đó, ông không bị lịch sử đào thải, trái lại ông tồn tại vượt quá sangchặng đường sau Ông vừa là một hiện tượng giao thoa giữa thế kỷ XIX vàthế kỷ XX, lại vừa là một chứng nhân lịch sử Với linh cảm phi thường củamột nghệ sĩ cỡ lớn, Nguyễn Khuyến đã nhận thức ra giới hạn cuối cùng củahình tượng con người trung nghĩa, vẻ đẹp não nùng bi tráng của nó, và dấuhỏi thiêng liêng nhưng vô vọng mà nó đặt ra trước lịch sử (bài Xuân dạ liênnga) Có thể nói, Nguyễn Khuyến đã phản ánh được trạng thái vận động đếnđiểm mút của con người sĩ phu ái quốc trong giai đoạn Đó là cái nhìn nghệthuật về con người rất đáng được xem trọng

Không phải chỉ có vậy! Từ sự chuyển hướng sang đề tài thế sự,Nguyễn Khuyến còn tìm được lối thoát cho ngòi bút của mình, ở chỗ xác lậpmột lý tưởng thẩm mỹ cách tân so với truyền thống Táo bạo, tài hoa, khôngchút do dự trước sức giằng níu của một quan điểm thẩm mỹ đang phổ biếntrong xã hội kẻ sĩ lúc bấy giờ là cảm hứng về “cái cao cả”, Nguyễn Khuyến đãnhanh chóng ngả về phía một quan điểm thẩm mỹ đối lập – ông tìm thấy vẻđẹp chân thực của “cái thông tục” và dựa vào đó mà xây dựng cho mình một

sự nghiệp sáng tác phong phú, với một trường thơ đặc sắc: trường thơ dântình làng cảnh Việt Nam Và ở cả hai khía cạnh của trường thơ này: sinh hoạtnông thôn và phong cảnh làng mạc, ông đều có những khám phá đột xuất, tàitình

Cũng cần nói, trong tư cách một nhà thơ phong cảnh, Nguyễn Khuyến

đã không lập lại những thành tựu của nghệ thuật phong cảnh truyền thống

Trong tư cách một nhà thơ thế sự, ông cũng không vay mượn thủ pháp củacác nhà thơ quá khứ, những Nguyễn Bảo (thế kỷ XV), Nguyễn Bỉnh Khiêm(thế kỷ XVI), Phạm Quý Thích (thế kỷ XVIII), Phạm Phú Thứ (thế kỷ XIX)…Nguyễn Khuyến đã đưa lại cho bức tranh làng cảnh việt Nam cũng như chokhung cảnh sinh hoạt của nông thôn Việt Nam hương vị, màu sắc, đường nét,sức sống… như nó vẫn tồn tại, mà ủ kín trong đó là cái hồn muôn đời của conngười, đất nước Việt Nam Yếu tố gì khiến cho ngòi bút của ông vượt lên sovới quá khứ? Một lần nữa lại chỉ có thể giải thích bằng sự vận động đột biếncủa chủ thể thẩm mỹ; chính sự năng động bên trong đó đã góp phần làm lunglay ở Nguyễn Khuyến những quan niệm thẩm mỹ cũ và tạo điều kiện chonhững quan niệm thẩm mỹ mới sinh thành Trong cơn lốc của những biến cốlàm xáo trộn cả cái xã hội cổ điển Việt Nam, Nguyễn Khuyến đã biết trụ lạitheo cách của ông Ông không bám giữ khư khư những nguyên tắc đã khôngcòn sức sống mà biết thay đổi, biến hóa, để có thể vượt qua các rào chắn củalịch sử, tiếp cận được với những phương thức nghệ thuật của một thời đạimới mà trong tư tưởng, ông vẫn không kém xa lạ Nguyễn Khuyến là conngười của buổi giao thời đầy mâu thuẫn, nhưng nếu ở trong ông có một phần

là con người quá khứ thì cũng có một phần nữa đã rứt được với quá khứ đểhướng tới hiện đại

Công trình nghiên cứu này cố gắng ghi nhận những bước đổi thay đáng

kể trong quá trình nhận diễn lại Nguyễn Khuyến, đánh dấu bằng Hội nghịkhoa học lớn về Nguyễn Khuyến năm 1985 nhân kỷ niệm 150 năm ngày sinhnhà thơ Với tất cả chỗ được và chưa được, có thể coi đây như một tiếng nóibáo hiệu sự đổi mới đầu tiên trong công tác nghiên cứu văn học quá khứ nàchắc chắn, các công trình nghiên cứu tiếp theo sẽ giành được những bướccao hơn

Chương I KHÁI QUÁT NGUYỄN KHUYẾN, MỘT THI TÀI NHIỀU VẺ

VÀ DẤU HIỆU CHUYỂN MÌNH SANG HIỆN ĐẠI CỦA THƠ CA DÂN TỘC

1 CON ĐƯỜNG TÌM KIẾM BẢN SẮC THƠ YÊN ĐỔ

1 Thơ văn Nguyễn Khuyến được đăng tải đầu tiên là trên tạp chí Nam

phong vào trước những năm 20 của thế kỷ Nhưng cũng phải đợi đến gần haichục năm sau thì công tác văn học sử trên đường hình thành mới tìm đếnNguyễn Khuyến Và với tình hình sưu tầm thơ văn của ông trong buổi đầu,chủ yếu là thơ Nôm, người ta nhận ra đầu tiên, và cũng là dần dần, mộtNguyễn Khuyến nhà thơ trào phúng xuất sắc Và quả tình cũng là đúng đắn:Nguyễn Khuyến đã góp vào kho tàng thơ ca trào phúng dân tộc một tiếngcười đặc sắc Tiếng cười đó không dữ dội, sâu cay như tiếng cười của TúXương mà nói chung là rất thâm thúy nhưng cũng hóm nhẹ, trong lành.Nhưng cả tiếng cười của Tú Xương và tiếng cười của Nguyễn Khuyến, nóinhư Giáo sư Đặng Thai Mai, là tiếng cười của một người “biết cười” và mộtngười “thích cười”, đều là những tiếng cười tâm huyết, tiếng cười trào nướcmắt Qua giọng cười hài – bi đan quyện vào nhau này có thể thấy được tấmlòng của họ, nhưng thấp thoáng phía sau còn là bóng dáng của đất nướctrong những ngày đau thương tủi cực của buổi đầu xã hội thực dân nửaphong kiến Chế Lan Viên từng xếp thơ trào phúng của Hồ Xuân Hương, TúXương… vào “dòng lớn” trong lịch sử thơ trào phúng Việt Nam, bằng cáchcăn cứ vào sự kết hợp nhuần nhuyễn sâu sắc giữa yếu tố trào phúng, hiệnthực trào phúng, với yếu tố trữ tình của loại thơ gây cười này Chắc chắn nếumột sự khu biệt như vậy là chính xác thì Nguyễn Khuyến phải là một trongnhững người đứng ở bảng đầu, vì thơ ông chất trữ tình rất đậm

2 Việc sưu tầm, dịch thuật, giới thiệu thơ văn chữ Hán của Nguyễn

Khuyến chính thức bắt đầu từ năm 1957 mà thành tựu đáng kể là cuốn Thơvăn Nguyễn Khuyến công bố năm 1971 Kể từ đây, việc nhìn nhận NguyễnKhuyến đã mở ra một giai đoạn mới Một Nguyễn Khuyến nhà thơ yêu nước

bắt đầu được đề cập đến Cũng vào khoảng thời gian này, bộ Hợp tuyển thơvăn yêu nước Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX ra mắt, và Nguyễn Khuyến cũng

có một “chỗ ngồi” không đến nỗi quá khiêm tốn trong bộ sách trên

Một sự điều chỉnh rõ ràng cần thiết, và tất yếu nữa, đối với cụ Tamnguyên Đọc thơ văn Nguyễn Khuyến, nhất là thơ văn chữ Hán, thấy bàngbạc khắp trong văn chương một nỗi niềm yêu nước sâu nặng mà trước đó,những người quen gọi ông là nhà thơ trào phúng quả có phần chưa nhận ra.Trong nội dung yêu nước của Nguyễn Khuyến, dĩ nhiên chưa có cái căm giậnngút trời, cái khí thế “sống đánh giặc, thác cũng đánh giặc” của thơ văn ĐồChiểu, chưa có tiếng gọi “Anh em ơi xin tuốt gươm ra” của văn thơ Phan BộiChâu, hay cái phẫn chí đến ứa máu của Nguyễn Cao: “Sống mà chịu trongvòng dê chó, thà chết đi cùng trời đất đi về” Nhưng Nguyễn Khuyến có nỗiđau mất nước, có cái cười giễu mỉa mai, khinh ghét thằng Tây cướp nướccùng bọn vua quan phong kiến yếu hèn, bất lực; có niềm thương cảm đối vớicuộc đời lầm than tủi cực của người dân sống trong vòng nô lệ; có cả cái khátvọng đổi đời có lợi cho đất nước, cho dân tộc, cả cái tâm thế khăng khănglánh đục về trong không thèm hợp tác với kẻ thù… Ngay đến tiếng cười chảynước mất của Nguyễn Khuyến cũng chính là một phương diện biểu hiện lòngyêu nước của ông Nhìn chung, lòng yêu nước của Nguyễn Khuyến là thiếttha nhưng bất lực, bất lực mà vẫn hết sức tha thiết Ở đây cái buồn, cái bựcvới thời thế, dường như trở thành âm điệu chính của thơ ca

Trong cuộc đời của Nguyễn Khuyến cũng có một đôi điều mà hậu thế

có thể chê trách, ví như việc đến dạy học ở nhà Hoàng Cao Khải, sau đó đưacon đến thay, hoặc như việc tham gia làm chủ khảo vụ vịnh Kiều do Lê Hoankhởi xướng ở Hưng Yên Nhưng thực ra thì từ lâu, những người am hiểuNguyễn Khuyến đã hiểu con người thực của ông như thế nào trong nhữnghành vi ứng xử này, và do đó vẫn dành cho ông sự kính yêu trọn vẹn Vấn đềlấn cấn nẩy ra đối với công tác văn học sử nếu có thì lại chính là ở chỗ: khicoi Nguyễn Khuyến là một tác giả yêu nước thì so với các nhà thơ yêu nướckhác trong lịch sử, vị trí của Nguyễn Khuyến cần được xếp vào đâu cho thỏa

đáng? Dẫu rằng lòng yêu nước của Nguyễn Khuyến là một thực tế không thểphủ nhận, rất cần làm sáng tỏ hơn nữa, nhưng địa vị văn học sử của NguyễnKhuyến e cũng khó được đặt cao nếu chỉ căn cứ một cách cô lập từ chỉ mộtphương diện này Vậy mà ai cũng biết, trong việc nghiên cứu đánh giá mộtnhà văn, điều cần coi trọng là tư tưởng đã đành, nhưng điều còn rất đángđược coi trọng nữa là cái đặc sắc mang tính tổng hợp tư tưởng và thẩm mỹ

mà nhà văn đó đã cống hiến cho lịch sử văn học Một nhà thơ đột xuất nhưNguyễn Khuyến lẽ nào lại phải chịu một sự đánh giá hời hợt với mình nhưvậy?

3 Từ quan niệm có ý nghĩa phương pháp luận nói trên, nhiều người đã

cố gắng tìm một hướng tiếp cận khác, nói đến một Nguyễn Khuyến, nhà thơcủa “dân tình làng cảnh vệt Nam” Quả thật đây là một phương diện rất đángquan tâm, cũng như tiếngcười thâm trầm đã góp phần làm nên sự bất tử củaNguyễn Khuyến Mặt khác, đây cũng là một phương diện thể hiện lòng yêunước theo kiểu Nguyễn Khuyến Trong sáng tác của Nguyễn Khuyến, tựphương diện này đã tạo ra một bề thế nghệ thuật riêng cho nó Chúng ta ai

mà không có một quê hương, không yêu quê hương làng cảnh của mình.Làng cảnh của ta có cảnh trí thiên nhiên, có cuộc sống con người, mà trướchết là người nông dân gắn bó với ruộng đồng, với thôn xóm Một câu hỏi thửđặt ra: văn học Việt Nam truyền thống đã phản ánh được những gì về nét đặctrưng quê hương làng cảnh đó? Các nhà văn dân tộc trước Nguyễn Khuyến,tính từ những gương mặt tài hoa nhất, ai đã viết được gì để lại dấu ấn thậtđậm về quê hương cụ thể của mình? Trong văn học dân gian, bóng dáng củađồng quê quả có hiện lên phong phú, đậm đà Nhưng với tính chất phi cá thểcủa loại hình văn học này như các nhà phônclo (folklore) học thường nói,chúng ta lại chưa tìm thấy ở đấy những bức tranh quê mang dấu ấn cá tínhnghệ thuật Trong văn học viết, không phải là các nhà văn không có cảmhứng về quê hương, dân tình và làng cảnh nơi mình từng sinh sống hoặc trúngụ; chẳng hạn Nguyễn Bảo, Thái Thuận ở thế kỷ XV, Phạm Quý Thích,Nguyễn Văn Siêu, Phạm Phú Thứ ở thế kỷ XVIII và XIX… Tuy nhiên, ngônngữ chữ Hán, bút pháp công thức, trừu tượng, ước lệ vốn đã trở thành thuộc

tính của văn học cổ điển cũng đã làm mất đi không ít màu tươi tắn của cảnhvật Cho nên, ở phương diện này, quả thật Nguyễn Khuyến là trường hợphiếm có Nguyễn Khuyến đã gắn hồn thơ của mình với quê hương làng cảnhvùng Hà Nam cũ, đất Bình Lục cũ của ông Chim chóc, cây cối, hoa lá, contrâu, con vịt, con gà, con chó, đường làng, ngõ trúc, ao chuôm, khúc sông, bãichợ, ngọn núi, đêm trăng…, đặc biệt, cuộc sống và tâm tình người dân quê

đã đi vào thơ ông chân thực và sinh động vô cùng Bức tranh quê này về đạithể có hai mảng: cảnh vật của đất trời và cuộc sống của con người Cảnh đấttrời thì thanh sơ, xinh đẹp, ngắm không biết chán, nhưng lại ẩn chứa một gammàu buồn bã – cái buồn thời thế và nội tâm của nhà thơ Còn cuộc sống củacon người thì thân quen như nó đã từng có từ bao nhiêu đời nay, nhưng hìnhnhư cũng đang không giấu được vẻ tiêu điều xơ xác Nguyễn Khuyến viết vềthiên tai, nhất là nạn lụt, cái lụt đối với vùng đồng chiêm trũng bao giờ cũng

để lại những ấn tượng kinh sợ Nguyễn Khuyến viết về những tệ nạn xã hội

mà dễ thấy nhất là nạn cho vay nợ lãi Người nông dân dưới ngòi bút của ôngcần cù, vất vả, quanh năm lao lực, nhưng đói nghèo vẫn là một gánh nặng,một nỗi ám ảnh luôn luôn đeo đẳng Đói nghèo, cộng thêm áp lực của những

ba động lịch sử dữ dội, tất nhiên dẫn đến những đảo lộn và tha hóa đối vớicuộc sống và con người Bao nhiêu nhân cách “dị dạng” được nhà thơ dùngngòi bút ký họa tài tình ghi lại, đều là hậu quả xa gần của sự tha hóa khôngcưỡng nổi này Điều cần lưu ý là bút pháp Nguyễn Khuyến đã như một dấuhiệu quan trọng của sự vận động của văn học Việt Nam trên đường hiện đạihóa Sau Nguyễn Khuyến có một Tản Đà cũng gợi lên trong thơ mình cáihương vị cảnh vật Việt Nam, nhưng thơ Tản Đà vẫn chưa thấm đậm khí hậuđời sống dân quê được như Nguyễn Khuyến Có một Đoàn Văn Cừ, một AnhThơ, một Bàng Bá Lân, cả một Nguyễn Bính viết về “Bức tranh quê”, cókhông ít những khám phá đột xuất về những nét nên thơ, đặc sắc, đáng yêu.Nhưng tâm huyết mà họ dành cho làng quê, cho thân phận tối tăm cực nhọccủa “người nhà quê” quả thật chưa nhiều

4 Rõ ràng là công tác văn học sử đang cố gắng từng bước khám phá

sâu vào thế giới tâm hồn thơ của Nguyễn Khuyến và hiện tại, có thể nói đang

dừng lại ở đó Để tiến thêm một bước nữa, ngoài việc sưu tầm phát hiệnthêm tài liệu, văn bản mới chắc chắn phải có những cách nhìn mới Chúng tađến với Nguyễn Khuyến hẳn không phải là đến với một nhà cách mạng.Nguyễn Khuyến chỉ là một người Việt Nam bề ngoài bình thường như nhiềungười Việt Nam khác Nhưng thực ra lại cũng có thể nói, không dễ bất kỳ ai

đã có những phẩm chất cao quý trong tâm hồn như Nguyễn Khuyến Vậy thì,đến với Nguyễn Khuyến, cũng chính là đến với một nhân cách đột xuất, mộtnhà thơ của nhân bản Việt Nam Nhân bản có nghĩa trước hết là đối lập vớiphi nhân bản Nhân bản bao gồm mọi phẩm chất, mọi tính cách, mọi thuộctính, mọi tư chất làm nên giá trị cao quý của con người với tư cách là mộtđộng vật cao cấp, một thực thể tồn tại đẹp đẽ nhất, đáng quý trọng của tạohóa Nhà triết học từ góc độ thế giới quan, nhân sinh quan, nhà đạo đức từgóc độ đạo đức quan, nhà tâm lý học từ góc độ nhân cách học, nhà nghệthuật với đủ loại hình nghệ thuật - từ góc độ khám phá cái đẹp ở thế giới conngười, nhà lịch sử từ góc độ nghiên cứu lịch sử xã hội mà con người là chủthể sáng tạo… có thể và thực tế đã góp phần làm sáng tỏ những giá trị nhânbản Giá trị nhân bản bao gồm những tố chất gì? Các tố chất đó được phânloại như thế nào? Có lẽ ở phương diện này, về mặt lý thuyết, ngành tâm lýhọc nhân cách là đáng tin cậy hơn chăng? Dù vậy thì ngay cả ngành tâm lýhọc nhân cách cũng không dễ gì khám phá hết cái đẹp, phong phú, huyềndiệu của thế giới nhân bản Thông thường, những biểu hiện nhân bản thuộcphạm trù chính trị, đạo đức gắn với quan điểm lập trường, lý tưởng xã hội –tuy cũng có sự phức tạp của nó – nhưng nhìn chung vẫn dễ được nhận thứchơn là những biểu hiện nhân bản thuộc thế giới tình cảm, cảm xúc, đặc biệt làcảm xúc riêng tư và thuộc những ứng xử bình thường, hàng ngày, trong cuộcsống của con người, nhất là con người bình thường Ở đây, điều đơn giảnnhất, nhưng cũng là cơ bản nhất, có thể nói được là: nhân bản bắt nguồn từlao động của con người Nhân bản mang tính xã hội Nhân bản, trước hết vàluôn luôn là sản phẩm của nhân dân tạo ra trong quá trình đấu tranh thiênnhiên và đấu tranh xã hội để xây dựng cuộc sống Nhân bản vừa mang tínhnhân loại vừa mang tính dân tộc Dân tộc Việt Nam có nhân bản Việt Nam

được kết tinh và phát triển theo những quy luật nói trên Văn học Việt Namvừa là sản phẩm vừa là hình thức biểu hiện phản ánh nhân bản Việt Nam.Khoa nghiên cứu văn học có thể dùng khái niệm nhân bản như là một kháiniệm công cụ để tạo ra một hệ quy chiếu có hiệu quả mang tính chất tập trungtrong việc nhận thức các tác gia, tác phẩm văn học, mà Nguyễn Khuyến và thiphẩm của ông là một trường hợp Dĩ nhiên, để tránh khuynh hướng xã hộihọc dung tục trong công tác nghiên cứu văn học, khi sử dụng hệ quy chiếunày phải có ý thức đầy đủ về tính chất nhất thể của nghệ thuật, trong việc lýgiải các hiện tượng nghệ thuật.

Trở lại trường hợp Nguyễn Khuyến Quả thật ông xứng đáng đượcmệnh danh là nhà thơ nhân bản Việt Nam Với ông, thơ văn cũng như conngười đều là những biểu hiện của ứng xử nhân bản Cả hai phương diện ấyngày nay đã quyện lại thành một giá trị không thể tách bạch, một kho báukhông dễ gì trong một lúc đã khám phá được hết

Chính cái tiếng cười bất hủ, cái điệu sống, hồn thơ gắn bó sâu nặng vớiquê hương làng cảnh, tiếng nói nhân tình, dân tình, và cả tấm lòng yêu nước

ở mức Nguyễn Khuyến, theo kiểu Nguyễn Khuyến…, tất cả, quy lại là giá trịnhân bản Việt Nam đã được kết tinh thành nghệ thuật trong thơ ca NguyễnKhuyến và từ lâu đã được trân trọng Tuy nhiên, đến nay, ý niệm nhân bảnnày, nhìn lại ở từng khía cạnh, vẫn có thể thấy rõ thêm những ý nghĩa mới

mẻ Ví như trong tiếng cười của Nguyễn Khuyến, giá trị không chỉ là chỗ biếtcười cái đáng cười, mà thực ra, qua những tiếng cười cụ thể đó là đạo đức,tài năng, tâm huyết, là cái cao cả trước cái đê hèn, thậm chí là cái dũng khítrước cái bạo tàn, gọn lại là cái nhân bản trước cái phi nhân bản Không cắm

rễ sâu trong lòng dân tộc, không dễ gì có tiếng cười như tiếng cười NguyễnKhuyến Với ý niệm nhân bản Việt Nam, càng đọc thơ Nguyễn Khuyến càngthấy ánh lên bao nhiêu vẻ đẹp khác biệt lý thú: cái đôn hậu đối lập với cái bạotàn; cái chân thành đối lập với cái giả dối; cái tao nhã, tế nhị đối lập với cáivụng về, thô lậu; cái điềm đạm đối lập với cái hấp tấp; cái nhạy cảm đối lậpvới cái trơ cùn; cái sâu lắng đối lập với cái hời hợt; cái vị tha đối lập với cái vị

kỷ; cái thanh khiết đối lập với cái ô trọc; cái tự trọng đối lập với cái vô liêm sỉ;cái thủy chung đối lập với cái phụ bạc; cái thông minh đối lập với cái ngu đần;cái tài năng đối lập với cái kém cỏi… Cũng với ý niệm nhân bản này, đọc thơNguyễn Khuyến, còn có thể phát hiện thêm những nét giá trị đã từng tiềm ẩntrong những lớp bụi bặm, những hiện tượng ta vẫn quen gọi là tiêu cực và do

đó với một cái nhìn sự vật quá đơn giản, quá thô sơ, quá máy móc, thiếu biệnchứng thì thường dễ phủ định một chiều Cái buồn của Nguyễn Khuyếnchẳng hạn, đúng là cái buồn ở một con người bất lực Mà bất lực dĩ nhiên làtiêu cực, là không nói được gì về giá trị nhân bản Nhưng ai bảo rằng trongcái buồn của Nguyễn Khuyến không còn gì là tấm lòng, là tâm huyết, là nhâncách cao cả của Nguễn Khuyến trước số phận điêu đứng của giống nòi, củađất nước? Buồn có ba bảy thứ buồn Buồn trong thơ Nguyễn Khuyến khôngphải là loại buồn hạ thấp mình xuống, mà trái lại vẫn có tác dụng nâng mìnhlên Rồi trong thơ say Nguyễn Khuyến nữa Kể cũng hơi lạ, Nguyễn Khuyến

là người nghiêm túc, mực thước, nhưng chính Nguyễn Khuyến lại say nhiều,

có lẽ là say nhiều nhất trong thơ

Một cách nghĩ quá đơn giản sẽ khiến người ta phải thắc mắc: đất nướcthuở ấy trầm luân đau khổ thế, sao lại nỡ say? Câu trả lời là thế nào Không,say như thế chính là có phần tỉnh, vì trong cái say của Nguyễn Khuyến vẫntiềm ẩn một vẻ đẹp một tâm trạng ưu thời mẫn thế:

– Túy ông ý chẳng say vì rượu, Say vì đâu nước thẳm với non cao.

(Uống rượu ở vườn Bùi) – Mạc quái bằng song liên nhật túy,

Ngã vi bất túy thục vi tinh?

(Lão Thái) (Đừng trách bên song say khướt mãi, Không say thì tỉnh với ai mà).

Thực ra khi nói đến một nhà nhân bản Nguyễn Khuyến thì đã phải đụngđến một nhà Nho Nguyễn Khuyến mà đạo Nho đã nhồi nhét vào đó không ítnhững điều phi nhân bản, một ông quan Nguyễn Khuyến mà bản thân hệthống quan lại mang tính chất quan liêu này sao lại không ảnh hưởng ít nhiềutới tình cảm của cụ Tam Nguyên! Cho nên vấn đề phức tạp chính ở đây Điềutạm nói và cũng tin rằng không sai là: hiện thực tâm linh của một cá nhân cáthể vẫn phong phú huyền diệu hơn mọi lý thuyết mà ta vẫn quen nói về giaitầng, về ý thức hệ thuộc giai tầng của họ Và với Nguyễn Khuyến, có thể nóirằng: giáo lý Nho gia khoa bảng và xiêm áo của triều đình phong kiến đãkhông che lấp nổi nhà thơ nhân bản Nguyễn Khuyến, được nuôi dưỡng từnhân bản Việt Nam, không vùi lấp được Nguyễn Khuyến,người từng là cậuhọc trò quen đánh dậm, có bà vợ “hay lam hay làm” Chính cái nhân bản này

đã là gốc rễ bền vững cho tài thơ, hồn thơ Nguyễn Khuyến có được cành lásum suê rợp bóng và vĩnh viễn rợp bóng với thời gian

2 SỰ ĐA DẠNG VÀ THỐNG NHẤT TRÊN QUÁ TRÌNH CHUYỂN

ĐỘNG CỦA MỘT PHONG CÁCH

Con đường nhận thức thơ ca Nguyễn Khuyến không giản đơn mộtphần do cách nhìn hạn chế của một thời kỳ lịch sử, nhưng một phần nữacũng do Nguyễn Khuyến là một bản sắc thơ không phải nhận diện dễ dàng.Quả tình ông đã gây nên trong người đọc những ấn tượng khác thường vềmột giọng thơ đa phong cách Với thời gian, thơ ông ngày càng phát hiệnđược thêm nhiều thì ấn tượng này ngày càng thêm đậm nét Và nhìn ở góc

độ nào, sáng tác của Nguyễn Khuyến cũng có thể trở thành những điều luậnbàn lý thú, cũng mở rộng kích thước so với cách nghĩ ban đầu

Từ lâu ta vẫn cho rằng nhà thơ trào phúng Nguyễn Khuyến có cái cườimang cốt cách ngôn ngữ riêng; dẫu một đôi khi ngôn ngữ đó có chuyển sangmàu sắc thô hay tục, như trong bài Vũng lội đường Ngang, thì vẫn giữ được

sự chừng mực, đoan trang và đĩnh đạc, không đi quá giới hạn Nhưng nếunhư khoa văn bản học không đặt lại một vấn đề gì về bộ hợp tuyển NguyễnKhuyến – tác phẩm mà mấy năm trước đây chúng ta công bố thì giờ đây, một

câu hỏi hẳn sẽ đặt ra: phải chăng bên cạnh tiếng nói riêng của mình nhưNguyễn Khuyến vẫn có, ông còn có thể trào phúng bằng tiếng nói của nhữngngười khác nữa, chẳng hạn tiếng nói “kiểu Xuân Hương” trong Gái rửa… bờsông, Đề tranh tố nữ, Gái góa than lụt, Bỡn cô tiểu ngủ ngày… hoặc tiếng nói

“kiểu huyện Nẻ” trong bài Tây kỹ! Và như vậy thì đứng về thủ pháp cũng như

về phong cách ngôn ngữ, liệu có thể có một Nguyễn Khuyến như là dấu cộngcủa hai, ba Nguyễn Khuyến không cùng tính chất và kiểu loại với nhau? Vàliệu có thể hiểu đấy là sự đa dạng được hay không

Cũng vậy, từ lâu ta vẫn nghĩ Nguyễn Khuyến chủ yếu là nhà thơ tràophúng mà thôi Nhưng với những tìm tòi phát hiện dần dà từ hàng chục nămnay, hóa ra khối lượng thơ trữ tình của Nguyễn Khuyến lại còn nhiều hơn thơtrào phúng Không những làm thơ trữ tình, Nguyễn Khuyến còn làm thơ vịnh

sử, nghĩa là loại thơ mà kiểu nhà Nho sách vở thư phòng, nhiều chữ nghĩavăn chương nhưng ít cảm xúc sống thực, mới thường sính dùng đến Vậy thì,trong bản chất thơ ca Nguyễn Khuyến, trữ tình, trào phúng, hay giãi bày đạo

lý, sắp đặt chữ nghĩa, con người nào là quan trọng? Những con người ấy códung nạp được nhau trong cùng một kiểu thức sáng tác, hay là bài trừ, chốngđối lẫn nhau? Mặt khác, phải nhận định như thế nào ý nghĩa xã hội trong cácphần sáng tác “ngược dòng” đó của cụ Tam Nguyên? Có phải con người cảmthông với sử sách là con người chính thống, con người cười cợt là con ngườisinh hoạt,và con người trữ tình, tâm trạng, là con người dối diện với chínhmình? Nhưng nếu quả như vậy thì lại phải hiểu tính thống nhất chỉnh thể củamột bản sắc thơ Nguyễn Khuyến ở đây là thế nào, vì làm gì có sự “phân thân”rành rẽ đến thế giữa những phần đời khác nhau ngay trong cùng một conngười thơ và con người xã hội? Hoặc giả, nếu nhìn trên hình thức ngôn ngữ,phần thơ Nôm Nguyễn Khuyến chủ yếu là thơ trào phúng, phần thơ Hán làthơ trữ tình, thơ vịnh sử, thì có thể như một vài ý kiến nào đấy, rằng conngười xã hội Nguyễn Khuyến chủ yếu nằm trong thơ chữ Hán của ông, vì thơtrào phúng chỉ là thơ chơi, thơ ngông, còn thơ trữ tình, thơ đề vịnh nghĩa làthơ trình bày chính kiến, mới là thơ nghiêm trang, thơ “thứ thiệt”? Vân vân vàvân vân…

Tất cả những câu hỏi đại loại như trên, và còn rất nhiều điều băn khoănnữa, đã dần dần đặt chúng ta trước một yêu cầu cấp bách: phải tìm được mộtphương hướng đúng để tiếp cận khối lượng sáng tác vốn không đơn giản củanhà thơ Yên Đổ Nếu nói rằng đây là một hiện tượng văn học đa dạng, phongphú nhất trong giai đoạn thì e chưa hợp lý So với sáng tác của Nguyễn Du,Nguyễn Đình Chiểu, Phan Bội Châu… trường thơ Tam nguyên Yên Đổ khôngnhững phải nhường bước về khối lượng, đề tài, thể loại mà cả về biên độ caothấp trong cung bậc tình cảm Nguyễn Khuyến chưa có được nhịp thơ dồi dào

âm vực như những nhà thơ này Nhưng cũng rõ ràng, đây là một trong nhữnghiện tượng phong phú của thơ ca Việt Nam Sự tinh tế của trạng thái tâm hồn,thông qua con mắt nhìn ngoại cảnh, dễ thường trừ Nguyễn Du ra, cũng chưa

ai vượt được Nguyễn Khuyến Hơn thế nữa, đây là một hiện tượng văn họcphong phú mà lại không phải là quá phức tạp, và cũng không phải là thuầnnhất, bất biến Nếu phức tạp là những cái đối nghịch cùng tồn tại đồng thờitrong một thực thể thì Nguyễn Khuyến không có cái phức tạp đó Nhưng ởngòi bút ông có một sự thay đổi dần dà khó cưỡng Có thể nói đây là một quátrình vận động Nguyễn Khuyến với tư cách nhà thơ như ông đã có và nhưchúng ta đã ghi nhận về ông, trước hết là một quá trình lâu dài và nỗ lựcchiếm lĩnh hiện thực khách quan của chủ thể thẩm mỹ, tương ứng với mộtquá trình chuyển biến khá căn bản con người xã hội ở trong ông: từ ông nghèTam nguyên trở thành ông “Tiến sĩ giấy”, từ vị quan hàn lâm trong triều đến

“ông Phỗng đá” trong dinh Hoàng Cao Khải, từ cụ Thượng Và đến một “lãonông” thực thụ:

– Năm nay cày cấy vẫn chân thua, Chiêm mất đằng chiêm, mùa mất mùa…

(Nhà nông than thở) – Thửa mạ rạch ròi chân xấu tốt…

(Cáo quan về ở nhà)

Và mọi biểu hiện phức tạp, nhiều vẻ, những phương diện khác nhaucủa tư tưởng nghệ thuật ngòi bút thơ Yên Đỗ, theo chúng tôi, đều phải đượcsoi chiếu dưới ánh sáng của sự vận động này Có như thế, các mặt giá trị đómới không hiện ra đơn phương, cô lập với nhau, mà có mối liên quan hữu cơ,khăng khít Nếu nhìn đơn phương và cô lập, sẽ dễ có ấn tượng NguyễnKhuyến – nhà thơ làng cảnh Việt Năm chỉ đơn thuần là một nhà thơ phongcảnh Nhưng nếu nhìn trong liên hệ, trong vận động thì không thể không thừanhận trong nhà thơ rất mực hồn nhiên về quê hương, làng cảnh, có conngười trầm tư về đất nước, giày vò với chính mình, và ngược lại Cũng cónhìn trong liên hệ, trong vận động chúng ta mới hiểu được sự gắn bó cơ bản,sâu xa nhất các mảng thơ ca khác nhau của Nguyễn Khuyến, chính là sự gắn

bó bắt nguồn từ một cái nhìn tích cực, một nhân sinh quan khỏe mạnh (khôngphải cứ cảm khái về “sơn hà xã tắc” và mong muốn vãn hồi tình thế lại như cũthì mới là “khỏe mạnh”), một cách cảm thức sự vật đang từng bước đổi mới,

và qua đó cũng nhận diện rõ hơn cái yếu tố thống nhất, cái làm nên linh hồncủa thơ ca Yên Đổ, dù ở mảng đề tài nào cũng vậy, là sức động tinh tế bêntrong của khách thể, tạo vật, được chưng cất thành thơ

Mặt nữa, nếu bỏ qua tiến trình vận động trong khi tìm hiểu thơ Yên Đổ,

sẽ không thể hiểu nổi vì đâu có sự kết hợp và chuyển hóa các nhân tố đối lậptrong thơ ca của ông: hài mà bi; trữ tình mà chân biếm; khách thể hóa tâmtrạng đi liền với tâm trọng hóa khách thể; suy tưởng về sự đời mà lại là phảnánh; ca ngợi, đề cao nhưng chính là hạ giá đối tượng; nói về cảnh làng thôn,bốn mùa mà kỳ thực là cảm nhận sâu sắc bức tranh xã hội ẩn giấu bêntrong… Có thể nói, Nguyễn Khuyến đã bỏ xa con người đơn nhất trong thơ catrung đại – con người chỉ biết tự biểu hiện mình dưới nhiều cự ly – mà hóathân vào khách thể, làm cho thế giới nghệ thuật của ông hiện ra lung linh, rực

rỡ, như trong một ống kính vạn hoa nhiều màu Tất nhiên khi xác nhận rằngthơ Yên Đổ là đa dạng, thì không hẳn chỉ đề tài, tức đối tượng miêu tả, là cáilàm nên sự đa dạng của thơ ông Đối với một phong cách nghệ thuật bậcthầy, đề tài bao giờ cũng là cái phụ, và thay đổi đề tài để kiếm tìm cái mới chỉ

là cách mà một nhà nghệ sĩ non tay mới làm Nguyễn Khuyến đã không đi

con đường đó Thơ ông là loại thơ có đề tài phong phú, nhưng nhìn ở tầm vĩ

mô (cuộc sống làng xã) thì cũng chỉ là đơn điệu Song đơn điệu mà lại vẫnkhông kém đa dạng Vì sao? Vì trong thơ ông, ta luôn luôn tìm thấy sắc điệuchuyển hóa của rất nhiều nhân tố đối lập với nhau Ta không thể dùng cáinhìn cô lập, phiến diện (ví dụ: trào phúng cô lập với trữ tình) mà hiểu được cụTam nguyên Mà chính là cái biến thái, cái gam màu chuyển từ trạng thái nọsang trạng thái kia mới là một đặc điểm làm cho ngòi bút thơ Nguyễn Khuyếntrở nên lung linh, uyển chuyển, phong phú và muôn phần sinh sắc Và xét chocùng, đây lại cũng chính là một dạng thức phản ánh hiện thực, là sự ánh xạtinh vi, kín đáo những chuyển biến giông bão, sự đổi thay như chớp mắt củađời sống xã hội Việt Nam trong mấy thập niên cuối thế kỷ XIX mà nhà thơ đãtận mắt chứng kiến Phải nói, một trong những cảm hứng thẩm mỹ có giá trịlớn lao trong thơ Nguyễn Khuyến chính là ở đấy

3 BƯỚC NGOẶT QUYẾT ĐỊNH TẠO NGUỒN CẢM HỨNG CHO THƠ

Ai cũng biết Tam nguyên Yên Đổ sống giữa một thời buổi thật rối ren.Sinh ngày 15 – II – 1835, khi Nguyễn Khuyến đến tuổi vác lều chõng đi thi thìtàu chiến của thực dân Pháp đã quanh quẩn ngoài khơi cửa biển Đà Nẵng.Khi ông đỗ đầu thi Hương thì chúng đã nuốt xong ba tỉnh miền Đông Nam Bộ.Khi ông đỗ đầu hai kỳ thi nữa thì chúng đang sửa soạn đánh ra Hà Nội, nghĩa

là đã đến sát trước cổng nhà mình Rồi Nguyễn Khuyến làm quan cùng vớinhững bước củng cố ách đô hộ của thực dân, và khi chúng đánh Hà Nội lầnthứ hai, chiếm hẳn, lại đánh lan ra các tỉnh Bắc Kỳ, thì cũng là lúc NguyễnKhuyến cáo quan về làng Ông “quan nhà Nguyễn cáo về đã lâu” này thực tế

đã không có nhiều thời gian để làm quan lâu với nhà Nguyễn

Điều đáng để ta suy nghĩ là hầu như tất cả những bước thăng trầm củacái triều đình mà ông gắn bó – cũng là đại diện cho cái xã tắc mà ông có sứmệnh “kinh bang tế thế” với tư cách một Nho sĩ – tuyệt không hề thấy NguyễnKhuyến trực tiếp nhắc đến, phản ánh lại trong thơ văn Ông không hề đề cậpđến chuyện “chiến” và “hòa” sôi nổi trong những năm 60, đã từng làm khắckhoải rất nhiều sĩ phu, làm xuất hiện một Nguyễn Đình Chiểu, một Phan Văn

Trị nổi danh miền Lục tỉnh Ông cũng không đả động đến chuyện “bình Tâysát tả”, vốn là con đẻ trực tiếp của đám nhà Nho cực đoan (chứ không phảinông dân hay các tầng lớp khác đóng vai trò khởi xướng), mà hậu quả của nónhư ta biết, đã gây nên bao nhiêu thảm kịch ở miền Trung, từ Bình Định chođến Thanh–nghệ Ông gần như im hơi lặng tiếng trước con đường mộ binhđánh giặc của một Phan Đình Phùng, một Nguyễn Xuân Ôn, một phong trào

Ba Đình hay Bãi Sậy, thậm chí một công cuộc kháng Pháp có quy mô của cả

xứ Bắc Kỳ và có chiếu chỉ chính thức của Hàm Nghi như công cuộc chèochống trên vùng núi rừng Tây Bắc của “Bắc Kỳ quân vụ đại thần” NguyễnQuang Bích… những năm 80 Và giữa lúc chưa ai kịp hiểu tình thế ra sao, thìđùng một cái, Nguyễn Khuyến từ chối chức Tổng đốc Sơn Tây do NguyễnHữu Độ đề cử mà “trở lại vườn Bùi”

Một câu hỏi tất nhiên sẽ được đặt ra: vì sao có hiện tượng thờ ơ, khóhiểu như vậy ở một nhà thơ vào cỡ như Nguyễn Khuyến, và diễn ra tronghàng chục năm trời? Nhưng trước khi giải đáp câu hỏi đó, lại cũng phải thấyrằng, kể từ thời điểm trở lại vườn Bùi, con người Yên Đổ đột nhiên có một sựbiến đổi khác hẳn Nói một cách hình ảnh thì ông đã gạt bỏ quá khứ lại phíasau mà làm một người khác Và chính là từ đây, thơ văn Nguyễn Khuyến mớigắn bó thực sự với con người xã hội, con người tâm trạng của ông Từ mộtông quan, con người thơ Yên Đổ nay hiện ra trong tâm thế một người dânthường, sống hồn nhiên hóm hỉnh nữa, trước những niềm vui nỗi khổ củacuộc sống đời thường Con người đó cũng hiện ra trong vai trò một trí thứcbình dân tỉnh táo, với tiếng cười nhẹ mà rất sâu, bao dung mà thâm trầm,nhức nhối, đối với mọi hiện tượng lố lăng kệch kỡm – những mặt đáng chêtrách và cả mặt đáng thương hại – của cuộc sống đang trên đà thực dân hóamạnh mẽ Con người đó cũng không quên nhìn lại mình, tự vấn mình nhưmột kẻ sĩ chân chính, thầm để cho những giọt nước mắt “chảy vào trong” màđành cười nhạo thân phận lơ láo, “tỉnh say say tỉnh” của mình Đặc biệt, conngười thơ Yên Đổ giai đoạn này còn biết hướng về những tình cảm lớn, biếtđau thương, buồn tủi một cách bột phát trực nhiên, trước tấn thảm kịch đấtnước bị kẻ thù giày xéo, cướp lột, làm cho thay đổi Đó chính là những tình

cảm công dân, khác rất xa với tâm sự của một vị “tôi trung” khi nghĩ về “nướccũ”: “Nước cũ ai là chả nhớ vua” (Từ Diễn Đồng).

Như vậy, khó có thể bác bỏ một hiện tượng tưởng như vô lý là có haigiai đoạn khác hẳn nhau trong mối quan hệ giữa đời và thơ Yên Đỗ: giai đoạntrước khi về vườn Bùi và giai đoạn sau khi về vườn Bùi Hãy trở lại với câuhỏi đã nêu: vì sao ở giai đoạn trước, Nguyễn Khuyến đã không hề phản ánhđược một sự kiện chống giặc cứu nước nào vào thơ ông? Có phải lúc bấy giờông là người bàng quan tiêu cực? Có lẽ! Tạng nhà Nho trong Nguyễn Khuyếndường như không đủ mạnh mẽ để dấn thân vào những việc quá dữ dội, quyếtliệt, dù đó là vì mục đích “thủ nghĩa”, và càng không đủ độ sắc sảo để sẵnsàng làm và ca ngợi những việc sát phạt cực đoan nhằm đánh đổi lấy chữtrung quân – trên những vấn đề như thế trong ông hình như đã chứa sẵn một

vô thức hoài nghi

Tuy nhiên, cũng có thể mở rộng câu hỏi đã nêu thành một câu hỏi baoquát hơn: vì sao bên cạnh chuyện chống giặc cứu nước, tất cả những chuyệncũng rất quan trọng đối với ông nghè Tam nguyên như chuyện thi cử, chuyệntriều đình, chuyện công vụ… ông đều không xúc cảm thành thơ? Phải chăng

có một câu trả lời đúng đắn ở đây: thời kỳ Nguyễn Khuyến làm quan, chưa hềthức dậy một con người thơ thật sự Những bài thơ ông làm giai đoạn nàyphần lớn chỉ là công việc mà nhà Nho gọi là “điêu trùng tiểu kỹ” – nghề mọnkhác sâu chạm chữ – một công việc mà người sĩ phu trường ốc nào cũnglàm: Đó là câu chuyện “văn chương chữ nghĩa” của ông Thám, ông Nghè,một kiểu quan lại phương Đông biết làm thơ và thích thơ phú mà thời đại nàocũng có Nó chưa có gì để in hằn dấu son tâm hồn Nguyễn Khuyến, cũngchưa hiện rõ phong cách ngôn từ Nguyễn Khuyến Nói cách khác, dường nhưvới tư cách ông quan, con người thơ Yên Đổ ở giai đoạn lợi danh còn ràngbuộc này không sao có thể buông thả cảm xúc hết mình được Và dù có cốgắng bao nhiêu đi nữa, thơ ông vẫn chưa có một đổi mới gì so với văn họcđương thời và quá khứ Đúng như cách diễn đạt của Xuân Diệu: “Ông Nghèông Thám vô mây khói”, hồn thơ Nguyễn Khuyến đã không thể phát lộ trên

cùng một kênh giao tiếp với Nguyễn Khuyến “con người quan phương” Sự

ức chế của con người này đối với con người kia trong cùng một con ngườicũng là trường hợp tâm lý dễ hiểu mà thôi

Từ sự suy luận đó, xin hãy quay về với những mạch suy nghĩ chính màchúng ta đã đề cập ở phần đầu Nếu trong hướng tiếp cận quan trọng nhấtđối với Nguyễn Khuyến – nhà thơ người nghiên cứu cần hết sức lưu ý đếnquá trình vận động tự thân, trong mối quan hệ đổi thay tương ứng giữa đời vàthơ của ông, thì càng cần lưu ý đến bước ngoặt có ý nghĩa đổi thay về chấtcủa quá trình vận động đó, biểu hiện ở cái hành động trở về của NguyễnKhuyến: đó là một phương thức ứng xử thấp hơn hành động tựu nghĩa Cầnvương một bậc, xét về dũng khí cá nhân, hoặc tác dụng nêu gương trongthực tiễn, nhưng xét về thực chất tư tưởng thì hình như lại có ý nghĩa chối bỏquá khứ mạnh mẽ hơn Bởi lẽ, người tựu nghĩa Cần vương thì dù sao vẫncòn ôm trong lòng hoài bão “trung quân ái quốc” cũng tức là bị quy định chặtchẽ trong mệnh đề truyền thống đó, còn người trở về như ông già Yên Đổ thìhầu như không còn gì để mà ôm ấp, không bị một mệnh đề nào ràng buộc,quy định Tất nhiên, tình cảm của những con người này trước sau vẫn gắn bóvới những mối liên hệ trong quá khứ của chính họ, là chủ yếu là hai thầntượng vua và nước, nhưng nó không còn được biểu hiện ra dưới hình thức

“xả thân thủ nghĩa”, “liều chết để đền ơn vua” hoặc chí ít cũng lấy hai chữ

“trung quân” làm tiêu chí cho mọi hành vi ứng xử Mặt khác, với hành độngtrở về, họ còn phải tính đến cái nghịch lý: bị cả hai phía, phía “Cần vương” vàphía “đầu thú” coi là không cùng phe phái, không cùng quan niệm với mình

Và trên thực tế quả đã diễn ra như vậy Mới đầu, Nguyễn Khuyến cũngtưởng có thể thực hiện giấc mộng của một Đào Tiềm Nhưng rồi ông đã nhậnđược bài học cay đắng Ông đã phải chấp nhận những lời mỉa mai chê trách

dù nặng dù nhẹ của lớp bè bạn Cần vương Ông cũng đã phải chấp nhận cái

xã hội nhố nhăng thuộc địa nửa phong kiến mà mình vừa là nạn nhân vừa bịngờ là đồng lõa Ông cố sức thanh minh: “Mảnh gương trinh vằng vặc quyếtkhông nhơ”, song càng thanh minh càng rơi vào tình thế lúng túng khó xử –

một “phỗng đá” giữa dòng thời cuộc hỗn loạn Nhưng cũng chính trong tìnhthế đầy bi hài đó mà ông càng có dịp nhận ra sự bế tắc đến cùng cực củatầng lớp Nho sĩ của thời đại, trên tất cả mọi hướng lựa chọn khác nhau, dù là

“xuất” hay “xử”, dù lên rừng tựu nghĩa hay cam tâm ở lại đóng vai một “cẩutẩu” của giặc, dù là dương ngọn cờ “tùy thời” làm một ông đồ dạy học trongdinh Hoàng Cao Khải, hay lui về vườn cũ làm một “mẹ Mốc”: “Tấm hồng nhanđem bôi lấm xóa nhòa”, một anh mù: “Xem hoa ta chỉ xem bằng mũi”, một anh

“giả điếc”: “Hỏi anh anh cứ ậm à”… Dầu sao, vì phải tiếp xúc hàng ngày vớicái xã hội Pháp–Việt nhố nhăng mà mình buộc phải chấp nhận chứ khônglàm gì được nó, nên trong chiều sâu tư tưởng, sự phủ nhận, phản ứng củanhà thơ đối với kiểu nhà Nho mất gốc, sản phẩm trực tiếp của xã hội này –những “vua chèo” và “quan chèo”, những ông “tiến sĩ giấy”, “Đốc học HàNam”, những ông huyện “vòi xu”… so với các kiểu nhà Nho khác, có phầnsâu cay, quyết liệt hơn nhiều

Cho nên, nếu Nguyễn Khuyến chưa tự ý thức được bước ngoặt trở vềcủa đời mình trong khoảng giữa những năm 80 của thế kỷ XIX, thì về kháchquan, đó vẫn là một biến cố trọng đại làm sáng giá con người NguyễnKhuyến, và làm sống dậy hồn thơ Yên Đổ Ở bước ngoặt đó, Nguyễn Khuyếnkhông chỉ đơn thuần cởi chiếc áo thụng xanh ra, mà còn cởi theo được nhiềuràng buộc khác để từng bước nhận thức lại giá trị chân chính của đời sống,xác định lại ý nghĩa sự sống trên một bình diện mới, cũng tức là tìm thấy lạibản lĩnh và nhân cách của mình

4 DẤU HIỆU CHUYỂN MÌNH CỦA TƯ DUY THƠ DÂN TỘC

1 Sự cởi bỏ quan trọng hơn hết trong cuộc trở về mang ý nghĩa hồi

sinh quý giá của con người Nguyễn Khuyến, như ở phần trên đã nhắc, nếunhìn từ góc độ Nguyễn Khuyến nhà Nho thì có lẽ cũng chính là tấn bi kịch đaulòng chi phối suốt cuộc đời nhà thơ: buộc phải thừa nhận tư tưởng “trungquân” đã mất hết vai trò lịch sử Tấn bi kịch này chắc đã ngấm ngầm diễn rakhá lâu trước bước ngoặt trở về của đời và thơ Yên Đổ, nó biểu hiện ở sự nétránh hết mọi chủ đề “trung quân ái quốc” trong phần sáng tác giai đoạn trước

của ông Nhưng từ sau khi về Yên Đổ thì tấn bi kịch mới thực sự bộc lộ gaygắt như một xung đột bên trong, giữa hai bình diện – quá khứ và hiện tại –của con người tác giả.

Tuy nhiên, theo ý chúng tôi, vì trong thực chất tư tưởng Nguyễn Khuyếnthì đây là một cuộc đấu tranh có ý nghĩa cởi bỏ chứ không phải mất mát, nên

bi kịch mà lại không phải là bi kịch; tiếng khóc bên trong của Nguyễn Khuyếnchuyển ra ngoài đã trở thành tiếng cười:

Nguyễn Khuyến đã tự trào mình khá chua cay, đã vạch đúng chântướng con người bế tắc, thoái chí của mình:

Cờ đang dở cuộc không còn nước, Bạc chửa thâu canh đã chạy làng.

(Tự trào)

Mặc dù thế, điều cũng dễ nhận thấy là không ở đâu trong thơ ông, tưtưởng trung quân còn được trình bày một cách nghiêm trang, hoặc với mộtcảm hứng trữ tình khắc khoải bi thương… như thơ văn của phần đông lớp sĩphu cùng thế hệ với ông Sự mờ nhạt rõ rệt của một chủ nghĩa trung quântrong sáng tác của Nguyễn Khuyến đã góp phần tạo nên sắc thái độc đáo củangòi bút thơ Yên Đổ mà cảm hứng chủ đạo không còn là đắm chìm vào mặccảm ưu sầu, không quẩn quanh trong những mô – típ “trung nghĩa” “cươngthường” sáo mòn mà các nhà” thơ thế hệ Cần vương vẫn phải dùng làmphương thức biểu hiện chủ yếu Mặt khác, nguồn cảm hứng trào lộng nhưmột nội lực tiềm ẩn trong tâm hồn Nguyễn Khuyến cũng giúp ông không đi lạcsang âm điệu nỉ non trong “nhịp phách trống chầu” của lớp nhà Nho tài tử(trong lớp người này bạn thân của ông nào phải hiếm), mà biết hướng thẳngtới những cảm xúc sống thực, những thanh âm dồi dào, chắc khỏe bắt rễ từtầng sâu của đời sống

Và cứ như thế, thơ ca Nguyễn Khuyến, nhất là phần thơ Nôm, đã tạonên trong bức tranh văn học thuở ấy một cái gì thật lạ Một cái gì như là sựkhủng hoảng, một tâm lý “sụp đổ”, nhưng lại được biểu hiện tinh tế, kín đáo,

điểm thêm chút sắc thái hài hước mà đến ngay chính người trong cuộc –người làm thơ và người đọc thơ – cũng không cảm nhận hết được Một cái gìnhư là sự thay đổi môi trường sinh hoạt cho văn học, từ môi trường “trà dưtửu hậu” của văn chương bác học đến môi trường truyền bá, diễn xướng củavăn học bình dân ở xóm làng Sự sụp đổ của những chân trời “vĩnh hằng”trong văn học cũ và sự chuyển dịch môi trường sinh hoạt của văn thơ có tácdụng đưa thơ ca Nguyễn Khuyến xuống đối diện với cuộc sống bình thường,

ở đó các phạm trù thẩm mỹ về “cái cao cả” bắt đầu nhường chỗ cho nhữngcảm xúc nẩy ra từ trong những nỗi sướng khổ, buồn vui có thực, gắn liền vớinhững cảnh đời bình dị nhất, và cũng là tiếng vọng trực tiếp của “thân phận”đông đảo con người Việt Nam lúc bấy giờ Và điều đáng nói là ở đó: chính là

từ giữa môi trường hiện thực này, tất cả những hiện tượng tầm thường, nhỏnhặt nhưng cũng rất sống động hồn nhiên, vốn xưa kia không có ý nghĩa gìđối với thột nhà Nho hành đạo, nay bỗng nhiên ùa vào thơ với tất cả sức hấpdẫn, khiến cho nhà thơ dù muốn chống lại cũng không thể cưỡng Sự xâmnhập của những yếu tố đời thường vào thơ ca Nguyễn Khuyến là một bướcchuyển hóa tất yếu đúng quy luật, trên tiến trình vận động của thơ ca Yên Đổ

Và tổng hợp đầy đủ hình ảnh muôn vẻ của những yếu tố đời thường ấylại, kể cả tâm lý chịu thua, chịu nhục, hay là sự cưỡng chống lại những tâm lý

mà mình vẫn mặc cảm là kém cỏi ấy, trong con người nhà thơ, sẽ tạo nên mộtthế giới nghệ thuật nhiều sắc diện, nhiều lớp nghĩa, có giá trị mới mẻ về chất,

nó nói lên rằng chính cái phần đời cực nhọc mà vào nửa cuối cuộc đờiNguyễn Khuyến mới được chứng sống, cái cuộc sống vật lộn với miếng cơmmanh áo của người bình dân nước Việt thuở ấy, đang diễn ra hàng ngày ởkhắp mọi miền đất nước, mới là cái phần thật sự có ý nghĩa thi vị mà trongchiều sâu của cảm hứng, nhà thơ rõ ràng đã dành hết tâm hồn cho nó Đócũng sẽ là hình ảnh có ý nghĩa tương phản để nhà thơ soi chiếu lại một phầnđời khác, cái phần đã đi vào quá khứ nhưng chưa phải bị gạt bỏ hẳn, cáiphần sống hết sức trừu tượng, bao gồm những kỷ cương, giềng mối, nhữngtrung thần nghĩa sĩ, những danh và lợi… mà có một thời ông Tam nguyên đã

ngỡ như hết sức trọng đại; vì nó, ông đã bỏ phí tâm lực đến hơn nửa đờingười.

2 Bởi thế, không thể nói như một ý kiến nào trước đây, rằng Nguyễn

Khuyến là một bậc thầy về thơ, nhưng ông không phải là một nhà tư tưởng.Làm thế nào có thể tách tư tưởng ra khỏi thơ ca, nếu chúng ta coi thơ ca làmột sự tìm kiếm, phát hiện bằng hình thức ngôn từ có sức gợi cảm nhất, bảnchất của sự sống, cao hơn nữa là cảm nhận cái Đạo của vũ trụ, tức là cái bảnthể bí mật tối thượng, mà quan niệm của Hy–lạp cổ đại, cũng như củaphương Đông cổ đại Trung Hoa, Ấn–độ – đều có nhiều chỗ tương đồng.Nguyễn Khuyến là một bậc thầy thơ Nôm, người mà bản thảo văn chươnglưu lại ở làng quê mãi rất lâu về sau vẫn khiến cho đám quần chúng bình dânmỗi lần cầm đến đều không ngăn được cảm giác kinh lạ, tưởng như có mộtsức mạnh thần kỳ ẩn trong từng câu từng chữ – giồng với trường hợp TruyệnKiều của Nguyễn Du – hiển nhiên cũng có đầy đủ tư cách của một nhà tưtưởng, biểu hiện ở khả năng lay động phi thường của những vần thơ do ôngsáng tạo, đối với mọi tầng lớp công chúng thuộc thế hệ cùng thời với ông,hơn thế nữa, còn biểu hiện ở sức nén trong nội hàm của từng hình tượng;nhà thơ đã biết làm cho ngay những chi tiết không có mấy ý nghĩa khi đi vàothơ ông cũng mang dạng thức của một sự suy nghĩ, cũng nhằm chống lạinhững khuôn sáo cổ truyền:

Đời có hai điều này đáng sợ, Sóng chết người, quyền ở trong tay.

(Lời vợ anh phường Chèo) Đời loạn, đi về như hạc độc

Tuổi già, hình bóng tựa mây côi.

(Gửi bạn) Chiếc bóng lưng trời am các quạnh, Mảnh bia thuở trước bể dâu đầy!

(Nhớ núi Đọi, I) Mấy chùm trước giậu, hoa năm ngoái, Một tiếng trên không, ngỗng nước nào?

(Thu Vịnh)

Có tiền việc ấy mà xong nhỉ!

Đời trước làm quan cũng thế à?

(Kiều bán mình) Phận thua, suy tính càng thêm thiệt, Tuổi cả, chơi bời, bọn sống lâu.

“quan chèo vai nhọ” mà không biết gì sỉ nhục

Nhưng ông còn băn khoăn, day dứt với ngay cả những hành động Cầnvương phục quốc mà thâm tâm ông rất ngưỡng mộ Bài thơ Dân xuân thương

con thiêu thân (Xuân dạ liên nga) vừa bộc lộ niềm cảm phục chân thành củanhà thơ đối với các chí sĩ Cần vương, lại vừa mang dư vị đau xót của một lờiđánh giá nghiêm chỉnh trước cái chết uổng phí và không kết quả của nhữngcon người ấy:

Tiễn nhĩ tiêm tiêm nhất vũ hàn, Đầu minh nhi tử, tử nhi an.

Nhược vi thảng thốt lâm nghi dị, Đáo đắc thoan tuần, biện diệc nan.

Tố phú tri năng do vị dẫn, Đương tiền danh lợi bất tương quan.

Cô đăng sát nhĩ do liên nhĩ, Đãi đáo thành hôi, lệ vị can.

(Khen mày là loài cánh bé nhỏ, Lại biết gieo mình vào chỗ sáng mà chết, chết rồi mới cam tâm.

Nếu là thảng thốt mà xông vào chỗ chết thì còn dễ, Nhưng dùng dắng mà quyết chết được, thật khó thay!

Trời phú cho mày có lương tri, lương năng chưa đến nỗi mất,

Cho nên danh lợi ngay trước mắt cũng không vướng víu gì Ngọn đèn cô độc tuy giết mày nhưng vẫn thương mày, Cho đến thành tro mà vẫn chưa khô giọt lệ).

Bài này tương truyền được Nguyễn Khuyến làm ra khi nghe tin ngườibạn đồng niên, ông nghè Giao Cù Vũ Hữu Lợi, đứng lên khởi nghĩa, bị Phápbắt được và xử chém Bản thân hình tượng con thiêu thân là biểu tượng củamột sự mù quáng vô nghĩa, nhưng nội dung bài thơ lại muốn khen con thiêu

thân đã biết đi tìm một sự vô nghĩa mà không mù quáng, cũng đã nói lên dunglượng suy nghĩ chứa đựng trong những dòng thơ tượng trưng của ông Tamnguyên Nhận thức nghệ thuật của Nguyễn Khuyến về người nghĩa sĩ so vớitrước, đã bắt đầu có một sự đổi thay cơ bản: hành động cần vương cứu nướcdước con mắt ông vẫn luôn luôn là những hành vi quá khổ và sáng chói,nhưng giờ đây đã là việc làm vô vọng của những con thiêu thân Và mặc dù

có thể vẫn có dăm ba con thiêu thân nào đấy còn lởn vởn trong tâm trí mọingười như những hình ảnh không mù quáng, nhưng không thể nào còn nữanhững con thiêu thân mà lại không vô nghĩa trước yêu cầu của hiện thực đốisống Vài chục năm về sau, một nhà chí sĩ tiêu biểu cho thế hệ cứu nước mới

là Phan Bội Chân, khi nhìn lại lớp người Cần vương kháng Pháp ít nhiều cũng

có một nỗi cảm khái giống như Yên Đổ: “Có người quyết chiến với Pháp màchết Có người bị Pháp nã bắt phải chết Có người giả làm quan với Pháp đểngầm kết nghĩa đảng, bị người Pháp phát giác ra mà chết Có người phẫn nộquá đầy tâm can, tự tìm cách chết để mà chết Đáng tiếc anh nhân nghệ sĩmấy nghìn năm tinh khí non sông hun đúc nên, gặp phải vận nước khôngmay, như hoa lan bị khói xông, ngọc quý bị lửa đốt, đều hóa làm ngọc sáng ởbiển Nam mà cuốn đi Oan uổng thay! Đau đớn thay!” Không nên xem đâychỉ là một lời cảm thán bi phẫn nặng âm hưởng ngợi ca, mà quan trọng hơnđây còn là sự tổng kết chính xác một hành vi lịch sử, một hành vi có ý nghĩađặc trưng cho cả một thời đoạn lịch sử Nguyễn Khuyến trong nghệ thuật thơ

ca của mình cũng đã làm được điều ấy, và đó chính là chỗ lớn của một nhàthơ lớn Quan sát một cách tinh vi các dạng thái biểu hiện của con người mất

lý tưởng, bất lực trước lý tưởng, và trở nên vô nghĩa trong sự thực hành lýtưởng bất chấp hiện thực cay nghiệt quy định và ràng buộc mình, NguyễnKhuyến đã giành được một điểm son trong cái nhìn nghệ thuật về con người

so với lớp nhà thơ cùng thế hệ

3 Mặt khác, cùng với việc phơi bày quá trình mất nghĩa của “cái cao

cả” như sự mờ nhạt tất yếu của một phạm trù thẩm mỹ, sự xuất hiện “yếu tốđời thường” trong thơ Nguyễn Khuyến lại cũng diễn ra như một quá trình tìmkiếm và tăng cấp dần dà ý nghĩa thẩm mỹ, là chuyển biến thứ hai, song song

ngược chiều với chuyển biến thứ nhất, nhưng trên thực tế là sự bổ sung trọnvẹn quá trình vận động trong tư duy nghệ thuật của nhà thơ Ở phương diệnthứ hai này, quan niệm mới của Nguyễn Khuyến về con người tuy chưa hìnhthành rõ nét và hệ thống, nhưng cũng đã ám ảnh sâu nặng tiềm thức nhà thơ,đến mức nhiều hình tượng nghệ thuật đột xuất chợt hiện ra dưới ngòi bút củaông mà chừng như ông cũng chưa dự cảm hết được sức sống phi thườngcủa chúng Tập hợp những sáng tạo rải rác của ông về phương diện này sẽthấy quan niệm con người trong thơ Nguyễn Khuyến giờ đây đã có mộtchuyển biến đáng kể, chủ yếu ở ba cấp độ:

a Con người xét từ một ý nghĩa nào đấy vốn cũng là một sinh vật tầmthường, hèn mọn, không phải lúc nào cũng vượt được lên như ý mình muốn,

mà luôn luôn bị giông bão lịch sử dập vùi và hoàn cảnh trớ trêu đưa đẩy.Nhưng cũng như mọi sinh vật khác, dù hoàn cảnh nào thì dục vọng sống vẫngiúp con người tìm thấy lý do và phương thức để tồn tại

b Con người có trong mình nhiều nét tốt nhưng cũng có tất cả mọi thói

hư tật xấu Cái tốt, cái xấu không nhất thiết tách con người thành hai loại đốilập mà thường khi vẫn tồn tại xen lẫn trong cùng một con người Và cả cái tốtlẫn cái xấu đều hiện ra thông qua những điều kiện cụ thể của cái môi trường

cụ thể mà con người đang sống: đó là môi trường mưu sinh quẩn quanh, vậtlộn hàng ngày Vì sự sống vặt vãnh nhưng bức bối đó, con người đâm ragiành giật, hãm hại lẫn nhau, bon chen, lừa phỉnh, bóp nặn nhau đến ty tiện,đôi khi khuynh đảo cả quan hệ gia đình (Điền gia tức sự ngâm, Vịnh tuầnđinh, Thiền sư), lục đục bất an trong cộng đồng làng xã (Túy ông ngâm, Xãnhật cái, Lân cẩu hành) Song ngẫm cho kỹ thì hình như cũng chính tất cảnhững chuyện mưu sinh quẩn quanh vặt vãnh ấy mới làm nên sự sống đíchthực, mới làm cho cái tốt, cái lương tri trong con người có dịp trỗi dậy, và đómới là cái tốt, cái xấu có thực của thế giới nhân quần, không phải ở đâu trongsách vở mà hiện diện mọi nơi, mọi lúc giữa cuộc sống hàng ngày Quan niệmcon người lưỡng phân này đã khác rất xa cách nhìn nhất thể hóa đối với conngười trong thơ ca cổ điển, kể cả đối với Nguyễn Du

c Con người đang bị tha hóa từng bước, đồng thời hoàn cảnh xã hộicũng đang làm cho các bậc thang giá trị từng bước bị đảo lộn Vì thế, mọi giátrị của con người hiện ra trước mắt giờ đây đều trở thành khó hiểu, khôngthực, và đầy mâu thuẫn: giữa hình thức bề ngoài và thực chất bên trong, giữađịa vị, quyền thế, danh vọng và mặt trái của tất cả những thứ ấy, thậm chígiữa nhu cầu sống, dục vọng sống và ý nghĩa sự sống ở mỗi cá nhân cá thể,hoặc ở một nhóm người đại diện cho một tầng lớp xã hội nhất định… Ở đâycũng bắt đầu thấp thoáng hé lộ những cảm nhận sâu sắc của Nguyễn Khuyến

về một kiểu người mà ông gọi là “bậc ăn dưng” – kiểu người thừa: kiểu người

vô vị, mất lý do tồn tại, nhưng vẫn đang sống trong “quán tính” của chút hàoquang và danh vọng xưa kia

Đối với ba loại quan niệm trên về con người, ngòi bút tài năng củaNguyễn Khuyến cũng đã tìm thấy một sự thích ứng trong bút pháp thể hiện.Bút pháp trữ tình vận dụng vào đây rõ ràng không thể nào lột tả được đặcđiểm thẩm mỹ của cả ba con người ấy nữa Vì thế, bút pháp trào phúng trởthành phương thức lựa chọn hữu hiệu bậc nhất Tuy nhiên, xuyên qua ba conngười rất đặc trưng ấy, ta vẫn thấy hiện lên đây đó hình ảnh Nguyễn Khuyếnnhư một nhân vật tự họa, với những nỗi dằn vặt khắc khoải, một sự chiêmnghiệm đầy chua xót nhưng cũng vị tha về người đời và tình đời Cũng dovậy, bút pháp trào phúng của Nguyễn Khuyến rất chua cay nhưng cũng chứađựng một dung lượng triết lý thâm thuý Ở chỗ này phần nào ông có khác TúXương Mặt khác, quan niệm con người thay đổi trong đó có con người cánhân, cái “tôi” của nhà thơ, nên gắn liền với sự chuyển động của hình ảnh cái

“tôi”, quan niệm về thời gian và không gian nghệ thuật trong thơ NguyễnKhuyến cũng bắt đầu có những chuyển động rõ rệt Có thể nói, những ý niệmmới trong tư duy về thời gian, không gian nghệ thuật với Nguyễn Khuyến,từng bước đã hình thành

4 Trong thơ trữ tình Việt Nam vào thời trung đại, điều dễ nhận thấy là

nghệ thuật biểu hiện thời gian và không gian đều mang tính ước lệ rất cao.Thời gian trong thơ bị phong bế chặt chẽ bởi đối tượng miêu tả, và đối tượng

này lại bị quy phạm hóa dưới những công thức nghệ thuật tồn tại từ hàngtrăm năm trước, khó mà phá vỡ ở nhà thơ này hay nhà thơ khác Vì thế, nếuđọc tách riêng từng bài thơ vịnh cảnh hay vịnh vật của một tác giả nào đó, đôikhi sẽ thấy hầu như không còn ý niệm thời gian tồn tại, cũng đúng nhưLikhasôp (D Likhachev) đã nhận xét về nghệ thuật phong cảnh và nghệ thuậtxây dựng chân dung các vị thánh trong văn học và hội họa cổ Nga Nhưng khixếp các bài thơ đó lại thành chuỗi với nhau - mà sự xâu chuỗi này là đặc điểm

tự nhiên của thơ trữ tình phương Đông, trong sáng tạo cũng như trong tiếpnhận, bởi không ai chỉ đọc và thưởng thức riêng một bài thơ, trái lại phải đọctrong mối quan hệ liên hoàn của cả thi tập – thì vẫn có một sự vận động thờigian trong thơ của từng tác giả Cũng có cả một sự di chuyển không giantương ứng, cho thích hợp với cảnh sắc bốn mùa Chẳng hạn, trong tập thơHồng Đức quốc âm thi tập, cảnh vật được quy ước bằng “xuân hạ thu đông”,bằng “mười hai tháng”, bằng “năm canh”… và đọc hết bài này đến bài khác,

sẽ thấy cái vòng quay tháng năm đã trở thành hình thức biểu hiện nghệ thuậtcủa thơ Vòng quay ấy diễn ra trên bối cảnh một không gian cũng luân chuyểntheo tầm vĩ mô Tất nhiên, tính ước lệ của cảnh vật trong con mắt nghệ thuậttrung đại bắt buộc nhà thơ không thể đi ra ngoài các đối tượng miêu tả cósẵn, hoặc vận dụng những chất liệu nghệ thuật khác với chất liệu đã đượcquy định Các loại hoa và cây, những giống vật, những màu sắc tượng trưngcho mỗi mùa nhất là mối quan hệ ứng xử của người quân tử, khí tiết ngườiquân tử biểu hiện trong mỗi mùa, là những cái được coi là cố định Nhà thơchỉ cần sắp xếp, vận dụng từ chương học sao cho thuần thục để bài thơ gâyđược một cảm hứng thơ – cũng là cảm hứng đạo lý – thật sâu sắc Bài thơnhư vậy được coi là “tân kỳ” Rốt cuộc, bài thơ nào về bốn mùa cũng chỉ cần

có chừng ấy: mùa xuân thì có mai và lan, có chim oanh, có ong và bướm, và

có “khí dương hòa” làm “đượm nhuần” tấm lòng người quân tử Mùa hè thì cósen, có lựu, có chim cuốc, và tiếng ve gợi nỗi nhớ nhà, “tư quy”, có “cái nóngnung người” làm “mồ hôi mướt” và “phận liễu bồ” thêm vất vả, nhưng cũng có

“ngọn gió nam huân” khiến người quân tử được “vô sự”, “nhàn tâm” Mùa thuthì có hoa cúc vàng buộc người ta nhớ đến ngày trùng cửu, tiết thù du, và

nhớ đến nhân cách của một Đào Tiềm, có hoa lau trắng, có ngô đồng rụng lá,

có “tiếng thu” xào xạc mà Âu Dương Tu đã từng nhắc nhở, nhưng cũng có

“đám mây vân cẩu” để nghĩ đến “hoạn hải ba đào” Và cuối cùng là mùa đôngthì có trúc, có tùng, những loài cây quân tử bền gan với sương giá, có ngọngió heo may, tuyết phơi đầu bãi, và “tiếng nhạn kêu sương” làm ngẩn ngơlòng khách giang hồ, v.v…

Bên cạnh dòng thời gian tượng trưng bằng cảnh vật bốn mùa như trên,trong thơ trữ tình cổ điển quá khư còn có một dòng chảy thời gian khác: đó làcác biến cố trong đời những con người ôm ấp “chí nam nhi”: những cuộcphân ly, viễn hành, lữ thứ, những bước chân gắn liền với tráng chí của ngườiquân tử in trên khắp mọi nẻo đường phận sự (đánh Đông dẹp Bắc, kinh lý, sứtrình…) Và đến khi cánh chim đã mỏi thì lại có những cuộc hồi trình, quy khứ,rồi điền viên hoặc mai danh ẩn tích với “u cư”, “độc tọa”… Dòng chảy thờigian này cũng sẽ gắn chặt với một nghệ thuật biểu hiện không gian riêng.Trên mọi nẻo viễn trình, nhà nghệ sĩ ẩn trong nhà Nho vẫn luôn luôn tìm thấyđiều kiện để hòa nhập với trời cao biển rộng, để trèo lên những ngọn núi chótvót mà nhận chân ra lẽ tuần hoàn của con Tạo Đó chính là lúc “tiểu vũ trụ” ởtrong mỗi người có dịp hòa làm một với “đại vũ trụ” - mỗi cá nhân nhỏ bé thấymình hòa tan vào cái mênh mông của trời đất và được trường tồn “Đăng caoviễn vọng” để thấu hiểu được càn khôn là vô cùng, kim cổ là vô cùng, đượcthu sơn hà vào trong tầm mắt và đồng nhất hoá cái vô cùng của càn khôn vớicái “đạo” mà người quân tử ôm ấp trong lòng, đó là cảm quan tạo nên khônggian nghệ thuật trong thơ trữ tình

Khỏi phải nói, các mảng thơ bốn mùa và thơ du vịnh trong văn học cổ,hay cả những trường hợp đột xuất đi nữa, đều chỉ đưa đến sự biểu hiện thờigian và không gian siêu cá thể mà thôi Thời gian ở đây được ước lệ hóa rấtcao nên không còn là thời gian của chủ thể thẩm mỹ, cũng không phải là thờigian khách quan như nó đã diễn ra trong thực tế Không gian cũng vậy, khi

“đăng cao” thì núi nào chẳng bé nhỏ như nhau, khi nhìn hút tầm mắt thì xómlàngnào chẳng man mác xa thẳm? Và tất cả cái thế giới tưởng chừng bao la