Thợ Lò Cũng Là Chiến Sĩ

Thời sinh viên, ngay học kỳ đầu tiên nhà trường đã cho chúng tôi xuống mỏ thực tập nghề nghiệp trong suốt 5 tháng bắt đầu từ những việc đơn giản như mặc quần áo bảo hộ lao động sao cho đ

THỢ LÒ CŨNG LÀ CHIẾN SĨ

Bạn đang làm thợ lò mỏ than, mỏ quặng; đang làm cán bộ kỹ thuật, quản lý, chỉ huy ở mỏ hầm lò hay đang theo học nghề làm mỏ hầm lò, bạn nên đọc cuốn sách này Tôi viết ra nó để tri ân những đồng nghiệp thợ lò đã giúp đỡ tôi, đi cùng tôi nhiều năm tháng và tặng cho các đồng nghiệp hiện thời cũng như tương lai Mong rằng, sau khi đọc xong nó, bạn ghi nhận được một vài điều có ích giúp bạn làm việc vui hơn, an toàn hơn.

Người thân của thợ lò, những ai quan tâm đến nghề làm mỏ hầm lò, đến thợ lò, đến phát triển năng lượng bền vững có thể tìm thấy ở đây đôi điều đáng chia sẻ.

Xin trân trọng cảm ơn các đồng nghiệp đã và đang công tác trong ngành mỏ tại Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam và Tổng Công ty Đông Bắc đã góp ý để tác giả hoàn thiện cuốn sách; cảm

ơn Trường Quản trị Kinh doanh - Vinacomin, Tạp chí Than - Khoáng sản Việt Nam đã tạo điều kiện cho cuốn sách này được ra mắt bạn đọc nhân dịp kỷ niệm 20 năm thành lập Tổng Công ty Than Việt Nam (10/10/2014).

MỞ ĐẦU

Cũng như nhiều đồng nghiệp khác, tôi xuất thân từ gia đình nông dân, được Chính phủ cho sang Ba Lan học ngành khai thác mỏ hầm lò rồi về nước làm việc trong Ngành Than - Khoáng sản từ cuối năm 1974 đến cuối năm 2009, liên tục trong 35 năm, nếu tính cả thời gian từ khi tôi bước chân vào lò, xuống hầm sâu - 600m để thực tập nghề nghiệp thì cả thảy là 41 năm học và làm mỏ, 41 năm “đi lò” Thời sinh viên, ngay học kỳ đầu tiên nhà trường đã cho chúng tôi xuống mỏ thực tập nghề nghiệp trong suốt 5 tháng bắt đầu từ những việc đơn giản như mặc quần áo bảo hộ lao động sao cho đúng, đi lại trong hầm lò sao cho

an toàn đến cầm cái xẻng, cầm cái búa thế nào cho chắc lại nhàn, rồi làm các công việc thường ngày của thợ lò từ đơn giản đến phức tạp; từ lò chuẩn bị vào đến lò chợ khai thác Nhà trường nói rằng, làm nghề mỏ hầm lò có nhiều rủi ro, nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm đòi hỏi ở con người sự sáng tạo, sức chịu đựng, lòng dũng cảm và tính kỷ luật cao Ai vượt qua được 5 tháng thực tập nghề nghiệp này thì có thể học tiếp để 5 năm sau trở thành thạc sỹ - kỹ sư mỏ, ai không vượt qua được hay ngại nó, sợ nó thì chuyển sang học ngành khác cho đỡ mất thì giờ và tiền bạc Tôi còn có ba kỳ nghỉ hè xuống mỏ thực tập nghề nghiệp, làm việc như một thợ lò thực thụ hay một nhân viên kỹ thuật ở bộ phận thông gió, chống bụi, phòng chống cháy nổ và trạm cấp cứu mỏ ở Mỏ than hầm lò Đimitờrốp - Đó là mỏ than sâu nhất ở

Ba Lan thời kỳ bấy giờ (-930m) lại có nguy cơ cao về khí nổ, bụi nổ, than tự cháy Tôi đã vượt qua thử thách thời sinh viên và được thợ lò ở Mỏ than Đimitờrốp làm lễ tiếp nhận vào “đội ngũ thợ lò” mùa hè năm 1973 Hai năm sau tôi gia nhập “Đội ngũ thợ lò” của Xí nghiệp Xây lắp 6 Mông Dương Tôi làm việc

ở Mông Dương 10 năm và 2 năm ở Công ty Xây lắp Cẩm Phả Ở Mông Dương tôi đã trải qua các thang bậc nghề nghiệp từ anh kỹ sư tập sự; trưởng ca, đội phó Đội đào lò hơn 200 quân; phó phòng, phụ trách phòng kỹ thuật đến phó giám đốc, giám đốc Xí nghiệp Xây lắp mỏ Mông Dương chuyên đào lò, xây lắp các công trình mỏ than hầm lò Mông Dương, Khe Chàm, Khe Hùm, Khe Bố

Các thợ lò đàn anh và cả đàn em nữa đã dạy cho tôi các “ngón nghề”, rèn luyện tôi thành một thợ lò, một

kỹ sư mỏ có nghề, dám dấn thân, biết yêu thương kính trọng đồng nghiệp Nếu không có sự rèn luyện ấy chắc chắn tôi đã không trở thành Tổng giám đốc Tổng Công ty Than Việt Nam (10.1994) rồi Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam Tôi biết ơn các đồng nghiệp thợ mỏ đã rèn luyện mình, giúp

đỡ mình và cả che chở cho mình nữa Những việc tôi đã làm được để đền đáp thợ mỏ còn rất ít, chưa thấm tháp gì so với nỗi vất vả, hiểm nguy mà hàng vạn thợ mỏ, trước hết là thợ lò, phải đối mặt hàng ngày, hàng giờ trong lòng đất chẳng khác gì những người chiến sỹ ở ngoài mặt trận

Từ lâu tôi đã muốn viết một cuốn sách về thợ lò, xoay quanh nghề làm mỏ hầm lò để tri ân thợ lò, nhưng ngại rằng mình khó làm được điều đó Với những gì mình đã trải qua, đã biết, đã chứng kiến, đã chỉ huy giải quyết, tôi đã rút ra được một số điều tâm đắc nay đem ra chia sẻ với các đồng nghiệp thợ lò mong sao các bạn làm việc vui hơn, an toàn hơn Những người khác, nhất là cán bộ, công nhân, nhân viên làm việc ở mỏ hầm lò cũng có thể tìm thấy điều gì đó cần cho mình.

CHƯƠNG I: THỢ LÒ - ANH LÀ AI?

I.1 TRƯỜNG HỌC VÀ SÁCH VỞ NÓI GÌ?

Ở trường đào tạo hay trong các tài liệu chuyên môn người ta nói với bạn rằng thợ lò là những người làm việc trong hầm mỏ, đào lò khai thác than, khai thác quặng và đưa nó ra khỏi lòng đất Những người làm việc trong hầm lò bao gồm cả công nhân, kỹ thuật viên, kỹ sư và những người chỉ huy Công nhân làm việc trong hầm lò bao gồm thợ đào lò xây dựng cơ bản, lò chuẩn bị sản xuất; thợ khai thác (trước đây thường gọi là thợ chống cuốc), thợ cơ điện lò, thợ làm các công việc cứu hộ, cứu nạn, thông gió, thoát nước, vận tải, tín hiệu… Ở góc độ hẹp hơn thợ lò chỉ gồm thợ đào lò và thợ khai thác Trong cuốn sách này tôi mong các bạn hiểu thợ lò là tất cả những người làm việc thường xuyên trong hầm lò từ công nhân lao động trực tiếp đến giám đốc điều hành mỏ Và, hầm lò là nơi gian khó với nhiều hiểm họa thiên nhiên, môi trường làm việc ẩm ướt, độc hại, nặng nhọc, rủi ro cao

I.2 TỰ THỢ LÒ NÓI GÌ?

Khác với trường học hay sách vở, thợ lò thường tự nói về mình là những “người trần gian làm việc dưới

âm phủ” Không phải vậy hay sao khi mà các nghề khác đều được làm trên mặt đất, mặt nước dù ở trong nhà hay ngoài trời đều được thở khí trời, đều ít hay nhiều nhìn thấy mặt trời, còn thợ lò suốt ca làm việc trong lòng đất không nhìn thấy bầu trời đâu cả, chỉ thở bằng “gió tươi” được bơm từ mặt đất xuống Người đời vẫn ví lòng đất sâu là âm phủ, nơi đầy đọa linh hồn của những người đã chết Chẳng có mấy

ai lại không sợ âm phủ cả, ấy thế mà thợ lò làm việc quanh năm, tháng tháng, ngày ngày ở đó Âm phủ (hay địa ngục đều là nó cả) được người đời hay các tôn giáo nói có tới 9 tầng thậm chí 18 tầng, càng sâu càng khổ vậy mà nơi làm việc của thợ lò còn sâu hơn vượt ra ngoài sự tưởng tượng của người bình thường Thế mới biết thợ lò thật to gan, thật dũng cảm chẳng biết sợ cõi âm là gì cả, có chăng anh ta chỉ

sợ …vợ hay bạn gái của mình thôi Hết ngày làm việc những người làm nghề khác có thể không tắm chỉ rửa ráy tay chân, hoặc tắm để “tẩy trần” còn thợ lò nhất thiết phải tắm “tẩy âm” Anh nào cũng thích “tẩy âm” bằng nước thật nóng, không chỉ tẩy bụi bặm mà tẩy cả âm khí từ dưới âm phủ ám vào người cho nên trên đời này hiếm có thợ nào sạch sẽ được như thợ lò! Ra khỏi hầm lò anh nào cũng khát, cũng muốn uống một cái gì đó cay cay để “tẩy âm” ở cả bên trong nữa Khoa học đã chứng minh rằng thợ lò sau ca làm việc uống sữa để tẩy độc là tốt nhất Còn thợ lò thì bảo uống sữa là tốt rồi, nhưng giá có thêm vại bia hay chén rượu nữa thì hay hơn Chả thế mà thợ lò Nông Văn Sơn ở Công ty Than Hòn Gai khi được cứu ra khỏi lò sập sau 72 giờ đã đòi ngay “cho tao chén rượu” Điều đó giải thích tại sao thợ lò uống rượu nhiều hơn các nghề khác Nếu bạn đã xem phim Xô Viết thì bạn cũng thấy những người lính sau trận chiến ác liệt cũng uống nhiều rượu như vậy Bộ đội ta tửu lượng cũng khá, chỉ tội sau trận mạc không có rượu mà uống thôi Xem ra bộ đội và thợ lò đều là chiến sỹ cả

Nói chuyện kỹ hơn với thợ lò bạn có thể biết thêm một nghịch lý nữa cũng khá thú vị Thợ lò bảo rằng họ làm nghề “chống gỗ ngược” Thật vậy, ở trên mặt đất người ta “chống gỗ xuôi” ngọn ở trên, gốc ở dưới; còn ở dưới hầm mỏ thì dứt khoát phải “chống gỗ ngược” gốc ở trên, ngọn ở dưới mới đảm bảo cho đường lò được vững chắc Khắp thế gian này ở bên Tây, bên Tàu hay ở bất cứ quốc gia nào trong hầm

mỏ đều chống gỗ ngược cả Không chống gỗ ngược không phải là hầm mỏ hay công trình ngầm! Đó là nói chuyện trước đây, ngày nay đã khác xa rồi, hầm lò vẫn còn dùng gỗ nhưng ít thôi Các mỏ đã chống

lò bằng sắt thép, bằng kết cấu thủy lực, kết cấu neo bền vững hơn, an toàn hơn, góp phần bảo vệ môi trường tốt hơn.

Thời tôi làm giám đốc Xí nghiệp Xây lắp mỏ Mông Dương (1981-1986) anh em thợ lò còn nói với tôi rằng

“chúng em phải chịu nhiều tầng nấc “áp bức”, à quên “cai quản” quá Hỏi kỹ hơn thì anh em bảo: này nhé, ở trên cùng có anh (giám đốc), rồi các ông phó của anh, các phòng ban, quản đốc, đội trưởng rồi đến các bà, các cô ở nhà ăn, nhà tắm, nhà đèn cũng bắt nạt chúng em Thậm chí cái bà ở phòng lao động chuyên làm cái việc cấp phát bảo hộ lao động cùng với thủ kho cũng chèn ép chúng em Xin đi khám bệnh thì quản đốc nghi ngờ, đến trạm y tế thì người ta bảo giả vờ ốm… Nhân viên thống kê cùng với quản đốc có khi bớt công, bớt lương, bớt thưởng của chúng em, lại còn gửi lương nữa chứ, lĩnh rồi đấy mà có được tiêu đâu! Kể ra thì còn nhiều lắm Lần theo ý kiến của thợ lò tôi đã sắp xếp lại để các đồng nghiệp dễ chịu hơn, và họ đã gọi tôi là “giám đốc của thợ lò” Ngày nay trong Ngành Than Việt Nam vẫn nhà ăn, nhà đèn, nhà tắm, trạm y tế, nhưng đã tiến bộ hơn nhiều, đã bớt đi rất nhiều phiền hà nhưng vẫn còn đấy cách đối xử không trân trọng, vẫn còn đấy chuyện gửi lương, bớt lương, bớt thưởng ở một

số mỏ Vừa rồi (16.3.2014) khi giao lưu với gần 600 công nhân, cán bộ chủ chốt của Công ty than Quang Hanh với chủ đề “xây dựng mối quan hệ hài hòa trong công ty than hầm lò” tôi đã nói: “mục tiêu của quản đốc phân xưởng là hoàn thành và hoàn thành vượt mức kế hoạch, đảm bảo an toàn, nội bộ đoàn kết, thợ

lò phấn khởi Nếu hoàn thành kế hoạch mà thợ lò không vui thì coi chừng kỳ kế hoạch sau có thể bị đổ vỡ…” Giờ nghỉ trưa mấy anh quản đốc nói với tôi: lần đầu tiên chúng em được nghe “nếu hoàn thành kế hoạch mà thợ lò không vui thì coi chừng… Đúng thế anh ạ!”

Thợ lò còn khác người ở chỗ “ăn to, nói lớn”; có như thế mới đủ sức mà đối mặt với âm phủ nhiều cạm bẫy, đủ sức mà truyền đạt thông tin từ anh này đến anh kia; để át đi, để xua đuổi ma quỷ dưới âm phủ thợ lò thường hay văng tục, chửi thề nhưng khi đã lên đến mặt đất, “tẩy âm” xong, quần áo sạch sẽ, tinh tươm, nhìn thấy bầu trời, nhìn thấy chị em thì anh nào anh ấy đều nói năng lịch sự cả Thợ lò thương yêu bạn gái, yêu chiều vợ, thương con chẳng khác gì những người lính trận Nhưng bạn có biết thợ lò sợ cái

gì không? Có thể bạn chưa đoán ra nhỉ? Thợ lò thường sợ… nắng gắt đấy Hình phạt hiệu quả đối với thợ lò là chuyển đi làm việc khác trên mặt đất, nơi hàng ngày có nhiều nắng

I.3 NGƯỜI ĐỜI NÓI GÌ?

Người đời bình luận khác nhau về nghề làm mỏ nói chung và nghề thợ lò nói riêng Những người thông hiểu, tử tế thì bảo đó là nghề lao động nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm có nhiều rủi ro nhưng đem lại niềm vui, hạnh phúc cho rất nhiều người khác Họ hiểu rằng không có thợ lò thì ai đào ra than để phát điện, để làm xi măng xây nhà; không đào mỏ sâu vài ba ngàn mét thì lấy đâu ra vàng, ra kim cương làm đồ trang sức cho người đời khoe mẽ… Bởi vậy họ trân trọng và biết ơn thợ lò, vinh danh thợ lò Không ít người lại

“lên giọng” dạy đời buông một câu: Ối giời, “rừng vàng, biển bạc” chỉ có việc đào mỏ lên mà ăn thế mà còn kêu khó, kêu lỗ Những người này có thể không biết hoặc giả vờ không biết đến cái sự vất vả, hy sinh của thợ lò khi lấy được hòn than, hòn quặng ra khỏi lòng đất sâu Than đấy, quặng đấy không chỉ thấm mồ hôi mà còn thấm cả máu và nước mắt của thợ lò, nước mắt của người thân nữa Lắm kẻ chẳng coi ai ra gì, chỉ mình họ là nhất thôi Vì vậy, một mặt Ngành Than không thể chỉ “hữu xạ, tự nhiên hương”

mà phải tích cực tuyên truyền để cho những người chưa biết được biết, những người đã biết hiểu thêm; mặt khác cần phải vạch mặt chỉ tên đúng lúc, đúng chỗ những người cố tình nói sai, hoặc là lờ họ đi không chấp nhặt

Có một lực lượng trong xã hội luôn trân trọng thợ lò, lấy lao động và cuộc sống của thợ lò làm cảm hứng sáng tác và biểu diễn Đó là các nhà văn, nhà thơ, nhạc sỹ, ca sỹ, họa sỹ, nhà điêu khắc, nhà nhiếp ảnh, nhà biên kịch, nhà làm phim, nhà báo chân chính sống ở Thủ đô, ở mọi miền của đất nước và sống ngay tại Vùng Mỏ Bằng lao động sáng tạo và tình yêu của mình họ đã làm nên các tác phẩm để đời về Vùng

Mỏ, về Thợ Mỏ Thợ lò có thể tự hào rằng họ đã hiểu mình, chia sẻ với mình, đã sáng tác những bài ca

đi cùng năm tháng mà mỗi khi hát lên mỗi người trong ngành đều thấy như có luồng điện chạy qua cơ thể, đều thấy thêm yêu nghề, yêu Vùng Mỏ, yêu cuộc sống Chỉ một câu “mỗi khi lò thủng đón cơn gió nồm nam mát rượi” trong bài “Tôi là người thợ lò” của Nhạc sỹ Hoàng Vân đã làm “mát lòng, mát dạ” mỗi người thợ lò Chữ “lò thủng” ở đây đắt giá lắm, thợ lò khoái lắm, và chỉ có họ mới cảm nhận được nó một cách sâu sắc Không thể thay chữ “thủng” bằng bất kể từ đồng nghĩa nào được Hay khi nghe bài hát

“Khi chúng tôi vào lò” của Nhạc sỹ Trần Chung:

Khi chúng tôi vào lò, trăng về khuya chờ đợi.

Khi chúng tôi vào lò, sương dần buông đầu núi…

Khi chúng tôi vào lò, những vì sao mờ dần.

Khi chúng tôi vào lò, ánh bình minh rạng rỡ…

Khi chúng tôi vào lò, thấy ngày mai gần lại.

Khi chúng tôi vào lò, thấy càng yêu cuộc sống…

Những ai tử tế đều cảm nhận được thợ lò vất vả là thế nhưng sao lại lãng mạn, lại yêu đời đến thế! Ấy thế mà trong tháng 1.2014, trên chương trình “Giai điệu tự hào” của Đài Truyền hình Việt Nam có người nhân danh thạc sỹ, bác sỹ của giới trẻ đã nói rằng bài ca “Tôi là người thợ lò” chỉ đơn thuần làm cổ động thôi, chẳng phải đỉnh cao nào cả Nhưng khán giả cả giới trẻ lẫn giới già vẫn cho điểm rất cao Lời bình luận của anh thạc sỹ-bác sỹ kia đã nói lên sự thay đổi nhận thức và hành động trong xã hội Các bạn Thợ

lò đừng buồn và đừng chấp nhé Tốt hơn là ta vừa phải cố gắng làm việc hiệu quả hơn, tuyên truyền nhiều hơn, “tự tỏa sáng” hơn nữa “Nếu không tỏa sáng, không tồn tại” (Trần Nhuận Minh Trường ca Đá cháy) Dù xã hội thay đổi, dù hầm lò thay đổi thì những bài ca vừa cách mạng, vừa lãng mạn kia vẫn sẽ đồng hành với thợ lò trên con đường đi tới tương lai tốt đẹp hơn

I.4 NGƯỜI THÂN CỦA THỢ LÒ NÓI GÌ?

Cách nay hơn 30 năm (1982) tôi được nghe anh Nguyễn Trọng Bảo-Phó thư ký (Phó chủ tịch) Công đoàn Ngành Than kể câu chuyện về người vợ đảm ở Mạo Khê chăm chồng thợ lò như thế nào Khi được hỏi bí quyết nào mà chồng chị đã hơn 55 tuổi rồi nhưng vẫn còn làm thợ lò giỏi như vậy? Chị bảo rằng: Chồng tôi làm thợ lò vất vả lắm, trên tay, trên mặt đều hằn lên các nốt than mầu đen xanh Kỳ cọ thế nào cũng không tẩy đi được Trong hầm lò lại ngột ngạt, hay xảy ra tai nạn có khi làm chết người Ông ấy lại

là lao động chính trong nhà nên tôi phải chăm bẵm cho ông ấy Bao giờ tôi cũng đun sẵn cho ông ấy nồi nước để đi làm về ông ấy tắm, sắp cho ông ấy ăn riêng mới có sức mà đi làm Những tuần ông ấy đi ca

ba về tôi phải nâng giấc, vỗ về cho ông ấy ngủ Hơn 20 năm sau cũng tại Mạo Khê, tôi đã cùng anh em ở

Mỏ và Tạp chí Than đến thăm ba cụ thợ lò 100 và trên 100 tuổi, một cụ ở Thị trấn Mạo Khê, hai cụ khác cùng ở Làng Hạ Chiểu bên Kinh Môn - Hải Dương Các cụ đều có chung một ý kiến: cái nghề thợ lò của mình cực nhọc lắm, lại hay bị tai nạn nhưng bây giờ đã khác ngày xưa nhiều rồi nên vẫn động viên con cháu học và làm nghề thợ lò Một cụ ở Hạ Chiểu có tới 5 người con, cháu làm trong hầm lò, cả thợ chống cuốc lẫn kỹ sư Cụ bảo: tôi vẫn dặn các cháu phải cẩn thận tự bảo vệ mình và người cùng làm, đừng chủ quan

Một lần đi lò Vàng Danh (1999), tôi bất ngờ vào thăm nhà bếp công trường nơi mấy chị em đang chuẩn

bị cơm hộp để đưa xuống lò cho bữa giữa ca Nhìn thấy một chị bỏ đôi đũa rồi cái tăm vào hộp cơm tôi

đã xúc động chảy nước mắt và nói “các chị chu đáo quá” Chị ấy trả lời rằng: chồng em là thợ lò, các anh

ấy vất vả lắm nên phải được ăn uống chu đáo để có sức mà làm Một chị khác nói: anh trai em là thợ lò… À ra thế, họ đều hiểu rõ sự gian nguy, vất vả trong công việc của người thân dưới hầm lò nên đã cố

gắng chu toàn với tình thương yêu chứ không chỉ là trách nhiệm của người 'làm công, ăn lương” Còn những người vợ trẻ Khe Chàm không chỉ thấu hiểu nỗi vất vả, rủi ro của chồng trong hầm lò mà còn biết

sẻ chia “chịu thiệt” nữa Hôm Khe Chàm đưa lò chợ cơ giới hóa vào vận hành (2007), tôi và Giám đốc

mỏ cùng Tổng biên tập Tạp chí Than-Khoáng sản Việt Nam vừa ra khỏi lò thì gặp hai chị ngả nón chào Các chị bảo, chồng chúng em cũng là thợ lò làm việc trong cái lò chợ cơ giới hóa của mỏ đấy Suốt hơn hai tháng nay các lão mải mê trong lò, quên hết mọi thứ bác ạ Anh nào dám quên cái… lò ở nhà cơ chứ!

- Giám đốc mỏ buông một câu đùa Cả hai chị cùng phá lên cười, một chị nói quên thật mà, nhưng không sao để giành các bác ạ…

Tôi đã nhiều lần tiếp xúc với những người vợ ngồi ngoài cửa lò đợi tin chồng đang bị sự cố mắc kẹt trong hầm lò Các chị đều biết rõ cái rủi ro nghề nghiệp của chồng nhưng đều tin là chồng mình có thể tránh được Biết chồng đã hy sinh các chị cố nén, cố nuốt nỗi đau để nuôi con sống tiếp trong sự đùm bọc của đồng nghiệp Tôi cũng đã giao lưu với các bạn trẻ có người yêu là thợ lò, có bạn đã tốt nghiệp đại học đang làm công việc quản lý ở mỏ hay công tác đoàn, có bạn làm công nhân xây dựng, vận hành thiết bị, sàng than hay làm ở nhà ăn, nhà đèn… Hỏi: biết thợ lò là “người trần gian làm việc âm phủ” vất vả, nguy hiểm là thế sao vẫn yêu, vẫn muốn lấy làm chồng ? Trả lời: chúng em biết chứ, có số cả anh ạ, với lại thợ lò thẳng thắn và chiều vợ lắm Cũng có chị bảo: thợ lò lương cao lại yêu chiều vợ con, anh bạn của

em lại đẹp trai, vui tính nữa anh bảo không yêu sao được!

Vậy là người thân đều biết lao động của thợ lò vất vả, độc hại, nguy hiểm hơn các nghề khác nhưng đều tin tưởng người nhà mình có thể tránh được, và nếu rủi ro xảy ra thì đó là do số mệnh! Nói thế không phải là không có người thân muốn con mình, chồng mình hay bạn trai của mình chuyển sang làm nghề khác đỡ vất vả hơn, ít rủi ro hơn

I.5 CÁC NHÀ CHÍNH TRỊ NÓI GÌ?

Có thể nói các nhà chính trị Việt Nam đều hiểu nỗi vất vả, hiểm nguy mà thợ lò phải đối mặt; đều trân trọng thành quả lao động của thợ lò Có điều, tùy thuộc vào hoàn cảnh của đất nước mỗi thời kỳ và sự sâu sát của cá nhân nhà lãnh đạo mà chính sách đối với thợ mỏ mỗi thời có khác nhau Thợ lò thời nay

có thể chưa biết chuyện thời chiến tranh chống Mỹ nhà nước cấm nấu rượu lậu, khi thăm và nói chuyện với thợ lò Mỏ than Thống Nhất biết thợ lò ta không có rượu uống Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã giao cho

Bộ trưởng Nội thương Hoàng Quốc Thịnh cung cấp rượu cho thợ lò trong khi cả nước phải hạn chế sản xuất rượu giành lương thực nuôi quân đánh giặc

Ngày 15.11.1968, khi gặp Đoàn đại biểu công nhân, cán bộ Ngành Than tại Phủ chủ tịch, Bác Hồ đã nói

“Ngành sản xuất than cũng như quân đội đánh giặc…” Không biết có so sánh nào hoàn hảo hơn? Ai cũng biết đánh giặc thì phải chịu đựng gian khổ, hy sinh một mất, một còn; ngày đêm đối mặt với bom đạn, chất độc hóa học của kẻ thù; xung phong “đánh giáp lá cà” hay “bám thắt lưng địch mà đánh”, “nhìn thẳng quân thù mà bắn” Vậy mà không phải trận nào cũng thắng Để giành chiến thắng các chiến sỹ, sỹ quan quân đội không chỉ chịu đựng gian khổ, hy sinh mà còn rất mưu trí, dũng cảm… Nghề làm mỏ hầm

lò cũng vậy, kẻ thù luôn rình rập thợ lò là các hiểm họa sập lò, bục nước, nổ khí, khí độc, cháy mỏ, nổ bụi than và cả bệnh nghề nghiệp nữa Không biết chịu đựng gian khổ, không dám dấn thân, không mưu trí, dũng cảm làm sao “sản xuất được nhiều than cho Tổ quốc!” Mỗi thợ lò là một chiến sỹ, mỗi cán bộ chỉ huy là một sỹ quan chiến trường Chiến sỹ, sỹ quan quân đội đánh giặc chắc chắn là gian khổ hy sinh nhiều hơn thợ lò trong sản xuất, nhưng thời bình thì có thể ít hơn Thợ lò chiến đấu liên tục từ ngày này sang ngày khác, năm này qua năm khác, bền bỉ từ lúc vào nghề cho đến khi nghỉ hưu anh nào ít cũng 20 năm, nhiều thì hơn 30 năm, trừ những anh bỏ nghề giữa chừng hay bị tai nạn, sự cố

Ngày nay, thời đổi mới lãnh đạo cấp cao năm nào cũng về Vùng Mỏ Quảng Ninh thăm thợ mỏ, lắng nghe

và cho ý kiến chỉ đạo giải quyết những khó khăn, vướng mắc của Ngành Than Lãnh đạo địa phương

cũng quan tâm phối hợp thúc đẩy sự phát triển sản xuất và đời sống thợ mỏ Lãnh đạo Quảng Ninh vẫn khẳng định: nói đến Quảng Ninh là nói đến Ngành Than, thợ mỏ - cái nôi của giai cấp công nhân Việt Nam và nói đến Vịnh Hạ Long - kỳ quan thiên nhiên của thế giới Có lẽ do còn bận nhiều việc khác nên các nhà chính trị bây giờ ít sâu sát với Ngành Than và thợ mỏ so với trước đấy Cũng có thể do Ngành Than đã lớn mạnh hơn nên sự quan tâm thực sự bớt đi chăng? Có một nhà chính trị xuất thân từ thợ lò

Mỏ than Mạo Khê, đã từng bị tai nạn lao động gãy chân khi làm Giám đốc Xí nghiệp Xây lắp 6 Mông Dương Sau này Ông làm Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, Bí thư Thành ủy Hà Nội, Ủy viên Thường vụ, Thường trực Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Việt Nam (1996-2001) rồi Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Ông quan tâm một cách sâu sắc đến Ngành Than, đến các đồng nghiệp thợ lò, đến con của thợ lò đã hy sinh trong một tai nạn lao động gần hai mươi năm trước Ông là Phạm Thế Duyệt

Nhìn xa hơn các mỏ lộ thiên đang giảm dần, các mỏ hầm lò tăng lên nhanh chóng, bây giờ đang là 50/50%, đến sau năm 2020 trên 70% sản lượng than từ lao động của thợ lò An ninh năng lượng quốc gia nằm một phần rất quan trọng trong tay những người thợ lò đang ngày đêm “bạt đá ngăn, mở hầm sâu” để “khơi dòng suối than cho Tổ quốc đẹp giàu!” Ai nói gì thì nói, thợ lò và thành quả lao động của họ luôn là niềm tự hảo của giai cấp công nhân Việt Nam, của “Đất mỏ Anh Hùng”

I.6 THỢ LÒ MONG MUỐN ĐIỀU GÌ?

Có một thực tế là đa số thợ lò xuất thân từ nông thôn Đồng bằng Bắc bộ, Trung bộ, gần đây còn đến từ các tỉnh miền núi phía bắc Thợ lò sinh ra trên đất mỏ không nhiều Tôi đã tìm hiểu, nói chuyện trực tiếp với thợ lò mọi lứa tuổi trong suốt gần 40 năm qua và xin nêu ra đây những mong muốn chung nhất của thợ lò, các bạn xem thử có đúng không nhé

- Thứ nhất, thợ lò mong muốn có thu nhập kha khá không chỉ để nuôi sống mình mà còn nuôi được vợ, con, giúp đỡ cha mẹ già yếu ở quê “không có lương hưu”, làm mỏ lâu lâu thì có tích lũy để xây hoặc mua được chỗ ở tươm tất một chút cho “bằng anh bằng em” Làm thợ lò mà thu nhập kém các nghề “thổ mộc” trên mặt đất thì chán lắm, ít ra phải cao hơn anh thợ xây dựng vài ba lần Không được như thế nhiều anh tìm cách bỏ nghề Thời bao cấp ở Xí nghiệp Xây lắp mỏ Mông Dương tôi đã quyết định trả lương cho thợ

lò cao gấp 3 lần thợ xây dựng trên mặt bằng, xem ra cánh thợ lò yên tâm “choòng cuốc trong tay ta vào hầm sâu” Thời Tổng Công ty Than Việt Nam tôi đã quyết định trả lương “theo định mức” cho thợ lò cao hơn thợ mỏ lộ thiên và các nghề khác Thợ lò tính thu nhập bằng số tiền họ thực sự được tiêu, được dùng chứ không phải số tiền ghi trong bảng lương hay sổ thưởng họ ký lĩnh rồi lại phải nộp cho ai đó một phần như tình trạng đã có từ xưa đến nay (2014) vẫn còn diễn ra ở một vài mỏ Không bị ăn bớt bằng cách “gửi lương” như trên thì có thể bị ăn bớt bằng cách chỉnh cân ăn bớt sản lượng than của thợ lò làm

ra hàng ngày rồi bảo thợ lò bỏ tiền ra mua sản lượng Thậm chí thợ lò còn bị phạt tiền vì cái tội gì đấy Trong báo cáo của công ty thì thu nhập bình quân hàng tháng của thợ lò có thể là 8 triệu, 10 triệu đồng thậm chí cao hơn, nhưng số tiền thực được tiêu chưa chắc đã phải như vậy Các nhà quản lý và công đoàn nên thường xuyên kiểm tra kỹ lưỡng loại trừ các gian lận, đảm bảo thu nhập thực tế của thợ lò

- Thứ hai, thợ lò mong muốn cái “âm phủ” của mình, cái thành phố ngầm của mình, tức là nơi làm việc trong hầm lò ấy được an toàn, dễ chịu hơn, nghĩa là được thông gió tốt, chiếu sáng tốt, cơ giới hóa nhiều hơn để không phải cuốc bộ nhiều trong lò cũng như đỡ tốn sức hơn khi đào lò hay khai thác than hoặc quặng Rồi các hiểm họa thiên nhiên được cảnh báo tốt hơn, đề phòng kỹ hơn, đường lò thông thoáng hơn, tai nạn lao động ngày càng ít đi, tính mạng được bảo đảm Và bữa ăn đầu ca, giữa ca chất lượng hơn để họ đủ sức lực, đủ tỉnh táo làm việc với năng suất cao mà lại ít phải đổ mồ hôi, ít xảy ra sự cố, tai nạn lao động Để rồi mỗi khi tan ca 'tẩy âm” xong sức lực vẫn dồi dào, vẫn vui vẻ “cùng em ghi thêm một chiến công” lại còn “là la, lá la” nữa

- Thứ ba, đã vào hầm lò thì không sợ gian khó (trừ một số ít anh lười nhác) mà lại sợ sự đối xử tệ hại thiếu tôn trọng của các cấp lãnh đạo, chỉ huy, của những người làm các công việc phục vụ, phụ trợ Này nhé, ông quản đốc thì lúc nào cũng “khó đăm đăm”, hơi tý thì quát nạt Việc khó, lò đổ đã không hướng dẫn, chỉ huy trực tiếp lại còn đùn đẩy cho lò trưởng, quát nạt hết anh này đến anh khác ra vẻ ta đây oai lắm Nhà có việc đột xuất không đừng được phải xin nghỉ phép (khác với lịch đã đăng ký) quản đốc đã không cho còn chửi “mày nói dối” Xin đi khám bệnh thì ông ấy bảo “đợi tao vào lò đã”, đợi được ông ấy

ra thì hết giờ khám ở trạm y tế đành phải kiếm mấy viên thuốc tự chữa cho mình Có những ông quản đốc, lò trưởng rất quái, liên kết với nhân viên thống kê, với phòng ban ăn bớt, ăn xén sản lượng nghiệm thu cho thợ lò, gửi lương, cắt thưởng hay phạt bằng tiền vô cớ Có ông còn giấu cả giấy thông báo cho thợ lò bị bệnh bụi phổi về Hà Nội chữa, lý do rất đơn giản: đang cần người làm Quản đốc thì cần người làm, còn giám đốc thì sợ tăng chi phí mà quên mất trách nhiệm phải chữa bệnh nghề nghiệp cho người lao động Đó là nói về những người chỉ huy tệ hại còn xuất hiện đó đây trong Ngành Than, còn những người phục vụ, phụ trợ thì sao? Không ít mâu thuẫn, đụng chạm phát sinh hàng ngày Thợ lò bảo rằng

họ bị nhân viên hay người quản lý nhà ăn, nhà tắm, nhà đèn bắt nạt Thật ra không phải như vậy, sự bắt nạt có chăng cũng ít thôi, cái chính là chưa hiểu nhau, đúng hơn là chưa hiểu công việc của nhau, chưa chia sẻ với nhau Nếu cả thợ lò và anh chị em phục vụ, phụ trợ mà “để mắt” đến nhau hơn chút nữa thì

va chạm sẽ ít đi trông thấy

Sự thiếu tôn trọng thợ lò không chỉ xảy ra ở cấp phân xưởng, cấp đội mà ngay cả cấp công ty và cao hơn Nhiều chuyện bức xúc thợ lò đã nêu ra ở phân xưởng nhưng không được giải quyết còn bị ỉm đi Bằng cách này hay cách khác (đơn thư, nhắn tin, gọi điện, báo cáo trực tiếp) họ chuyển lên giám đốc, đảng ủy, công đoàn công ty Không phải nơi nào giám đốc, công đoàn cũng sâu sát, điều tra giải quyết một cách đúng đắn sự việc đâu, có khi còn bênh vực cho nhau nữa Đó cũng là lý do vì sao thợ lò bỏ mỏ này xin đến mỏ khác làm việc, thậm chí các mỏ mà họ xin đến thu nhập không cao hơn (có khi thấp hơn) nhưng được đối xử tốt hơn Anh em quản đốc ở Công ty than Quang Hanh đã đồng tình khi tôi nói rằng: hoàn thành kế hoạch mà thợ lò không vui thì coi chừng kỳ sau đổ vỡ đấy Tôi cũng biết trong giới chức quản lý ở Tập đoàn Than - Khoáng sản Việt Nam không phải ai cũng hiểu kỹ và chia sẻ với thợ lò, chả thế mà khi tăng quỹ lương của thợ lò lên 5% (2014) có người nói hàm ý như là sự ban ơn Hay lại có nhiều người bảo rằng làm nhà ở cho thợ lò à, họ có ở đâu Nhà đấy bỏ không còn thợ lò vẫn thích tự thuê lấy chỗ ở dù lụp sụp, nhếch nhác nhưng tự do Tự do đi về, tự do ăn uống, chơi bời, tự do mang sổ lương cắm quán… Nói vậy là không hiểu thợ lò rồi, thật buồn, chả trách ở một số mỏ số thợ lò bỏ việc bằng hoặc đông hơn số mới tuyển vào Mà bây giờ tuyển thợ lò đâu có dễ Liên tục tuyển dụng, liên tục tốn kém Các bạn thợ lò nghĩ thế nào về chuyện này? Bạn có ý định bỏ việc không và trong hoàn cảnh nào? Hãy nói nhỏ với các nhà quản lý có khi họ lại giúp bạn yên tâm làm việc đấy

- Thứ tư, thợ lò muốn Giám đốc, Đảng ủy, Công đoàn công ty, Tập đoàn và các cấp quản lý nhà nước đừng coi họ đơn thuần chỉ là “người làm công ăn lương” theo hợp đồng lao động có hoặc không có thời hạn mà là lực lượng chủ lực, là các chiến sỹ, sỹ quan chiến trường đang ngày đêm đối mặt với các hiểm họa trong lòng đất làm ra nhiều than đưa công ty đến thành công, đưa Tập đoàn đến thắng lợi, bảo đảm

an ninh năng lượng quốc gia, đưa nước nhà tiến lên sánh vai với các nước tiên tiến Thợ lò muốn nhà nước khôi phục lại chế độ thâm niên cho họ như trước năm 1993 đã làm Họ muốn Nhà nước, truyền thông và xã hội tôn vinh nghề nghiệp của mình và tạo điều kiện cho họ làm việc tốt hơn, an toàn hơn, nhẹ nhàng hơn với năng suất cao hơn, sống dễ chịu hơn Nếu chẳng may họ bị hy sinh khi làm nhiệm vụ sản xuất than trong lòng đất thì công nhận liệt sỹ cho họ giống như các chiến sỹ quân đội hy sinh trong chiến đấu, trong luyện tập, bởi lẽ “Ngành sản xuất than cũng như quân đội đánh giặc” (Hồ Chí Minh 15.11.1968) Thợ lò không cần sự ban ơn mà cần được tôn trọng, được đối xử công bằng, được động viên thỏa đáng để họ yên tâm “sản xuất thật nhiều than cho Tổ quốc” Chỉ vài năm nữa thôi khi các mỏ lộ thiên vùng Hòn Gai kết thúc khai thác, các mỏ hầm lò lại chưa kịp đầu tư mới và mở rộng, Vùng than Đồng bằng Sông Hồng chưa ai quyết định cho khai thác, thợ lò lại thiếu trong khi nhập khẩu than đâu

phải dễ thì thảm họa thiếu điện xảy ra là cái chắc, bất hạnh và tụt hậu sẽ ập đến cho cả quốc gia và dân tộc Xin đừng để thảm họa đó xảy ra! Đừng mơ nhập khẩu được nhiều than để phát điện, hãy chủ động phát triển nguồn than trong nước bằng cách xuống sâu tăng sản lượng Bể than Đông Bắc, đầu tư phát triển Bể than Đồng bằng sông Hồng và bằng cách tôn vinh thợ lò.

Tóm lại, Thợ lò Ngành Than - Khoáng sản cũng giống như chiến sỹ quân đội, khi làm việc trong lòng đất

họ là những người luôn phải chịu đựng gian khổ, hy sinh nhưng lại mưu trí, dũng cảm, gan dạ hơn người Có khác chăng là khi ở trên mặt đất lúc đời thường thợ lò có chút tự ti về nghề nghiệp, họ rất nhạy cảm và vì thế dễ bị tổn thương Những mong muốn của thợ lò không phải là quá đáng mà rất thực

tế, nó thẳng thắn, giản dị và cởi mở như chính bản thân họ Hiểu được nó, hóa giải được nó thì thợ lò sẽ

ít bỏ việc, sẽ yên tâm làm việc lâu dài trong hầm lò, sẽ tự hào về nghề làm mỏ của mình Có niềm tự hào nghề nghiệp là có sự gắn bó, có sự phát triển, có tác phong công nghiệp với tính kỷ luật cao, làm việc sẽ năng suất hơn, an toàn hơn, vui hơn Không hóa giải được nó thì nó là những nguyên nhân dẫn đến việc thợ lò bỏ việc hàng loạt và cái gì đến sẽ đến Mong rằng các cấp quản lý trong từng công ty than, trong tập đoàn, ở địa phương và các cơ quan trung ương chủ động hóa giải được, đáp ứng được những mong muốn chính đáng của thợ lò Đáp lại thợ lò sẽ không quản ngại gian khổ “vững thêm bước chân đi vào lò”, “bạt đá ngăn”, “mở hầm sâu”, “khơi dòng suối than cho Tổ quốc đẹp giàu”! Thợ lò sẽ ngẩng cao đầu cất lên tiếng hát:

“Tổ quốc thân yêu đêm ngày chờ than, Ghi nhớ trong tim ta chẳng hề quên…”

Kết thúc chương I (Thợ lò anh là ai) này tôi muốn bạn hiểu và tự hào về nghề nghiệp của mình Thợ lò luôn phải đối mặt với những bất trắc trong lòng đất vì thế mà họ rất to gan, sáng dạ, mạnh mẽ, dũng cảm

và rất yêu đời Họ chịu đựng gian khổ, hy sinh để cả nước có than dùng, có điện thắp sáng đến hang cùng ngõ hẻm Thợ lò cũng như chiến sỹ ngoài mặt trận, “nơi hầm tối” của họ chính là “nơi sáng nhất!”

CHƯƠNG II: NƠI LÀM VIỆC CỦA THỢ LÒ THẾ NÀO?

II.1 KHÁI QUÁT

Bạn đã vào hầm lò bao giờ chưa? Nếu chưa thì bạn hãy tìm đến bài ca “Đất mỏ anh hùng” của nhạc sỹ Xuân Giao Năm mươi năm trước (1964), ông đã viết “nơi thành phố than xây dưới đường hầm”, đọc rồi tập hát bài ấy bạn sẽ hình dung ra phần nào nghề làm mỏ than cả hầm lò lẫn lộ thiên Sau đó bạn nên đến Mỏ than Mông Dương hay Vàng Danh, hay Mạo Khê hoặc bất cứ mỏ hầm lò nào khác xuống lò thăm một chuyến xem sao Bạn sẽ thấy hệ thống đường lò ngang dọc với tổng chiều dài hàng chục cây số được chiếu sáng tốt trông tựa như thành phố về ban đêm Nhưng đó là nơi thợ lò đã đào xong, đã được lắp đặt thiết bị, đường goòng, đã được quét vôi, được chiếu sáng dành cho giao thông vận tải, còn thợ lò thì tiếp tục tiến sâu vào lòng đất cả chiều rộng lẫn chiều sâu đào những đường lò mới nối dài thêm, sâu thêm hệ thống đường lò Nơi thợ lò đào lò mới hay khai thác than được gọi là gương lò (“nhìn gương than lấp lánh”), vậy là có gương lò đá, gương lò than Đào lò trong đá để xuống tầng sâu (lò giếng đứng, giếng nghiêng), rồi từ chân tầng đi đến và xuyên qua các vỉa than (lò xuyên vỉa), rồi đi dọc vỉa than (lò đá dọc vỉa) vào đến nơi mở lò chuẩn bị sản xuất đào trong vỉa than (lò cái chân, lò cái đầu, lò song song, lò thông gió, lò thượng, lò ngầm) và cuối cùng là lò khai thác (lò chợ hay buồng…) Bạn sẽ mất một ngày làm việc đi theo người hướng dẫn bắt đầu từ cửa lò, cửa giếng qua các hầm trạm , lò xuyên vỉa, lò dọc vỉa vào đến lò cái chân, trèo lên thượng vào lò khai thác, đi dọc lò khai thác xem thợ lò làm việc rồi lên lò thông gió ở mức trên và đi ra ngoài Chuyến đi mệt đấy nhưng đầy trắc ẩn và thú vị khi lần đầu tiên bạn bước chân vào lò Có thể có chút sợ hãi nhưng bạn sẽ khám phá ra nhiều điều mà có giỏi tưởng tượng đến mấy khi ở trên mặt đất bạn cũng không thể nào hình dung ra được Cả hệ thống đường lò trong đá,

trong than và các gương lò đang đào, đang khai thác tạo nên cái 'âm phủ” của thợ lò Đã là “âm phủ” thì

dù có được ví với thành phố ngầm đi chăng nữa nó vẫn chật hẹp, ẩm ướt, bụi bặm, thiếu ánh sáng tự nhiên, thậm chí thiếu dưỡng khí, rồi có khi nóng bức ngột ngạt, có khi lại lạnh run người nếu không mặc

đủ ấm Lại còn những bất trắc khó lường luôn rình rập Làm việc trong điều kiện như vậy người ta bị tiêu hao sức lực nhiều hơn, thấm mệt nhanh hơn ở trên mặt đất Công việc lại nặng nhọc vì vậy thợ lò luôn phải cố gắng, không cố gắng không được, lười nhác sẽ tự làm hại mình, làm hại đồng nghiệp Đó cũng là

lý do để hiểu tại sao thợ lò hay vì nhau, nhìn nhau mà làm, cùng cố gắng Thợ lò làm việc theo nhóm hay

có “cặp đôi”, có tinh thần tập thể là như vậy; đoàn kết hay “đồng tâm” cũng là nó cả Chỉ khi nào đã thực

sự trở thành thợ lò rồi bạn mới hiểu được điều đó, mới thấy được giá trị của nó

Có một câu chuyện vui thế này: Một anh nọ được đấng tối cao cho đi chu du một chuyến Đầu tiên anh ta xuống âm phủ đến tầng địa ngục sâu nhất, ở đó anh ta thấy trên cái bàn tròn rộng bày la liệt đồ ăn, với những đôi đũa dài hơn một mét Những kẻ bị đầy xuống địa ngục ngồi xung quanh bàn ăn, ai cũng gầy giơ xương trông có vẻ đói khát lắm Thức ăn thì đầy đủ mà người ăn lại gầy đét, các bạn có hiểu tại sao không? Chỉ tại thế này thôi, các đôi đũa đều dài hơn một mét nên họ không thể tự gắp thức ăn mà đút vào mồm được Anh bạn kia bèn rời âm phủ lên thiên đàng Vừa đến thiên đàng anh ta đã gặp toàn người béo tốt, khỏe mạnh và đến bữa cũng thấy cái bàn ăn rộng với đầy đủ thức ăn và những đôi đũa giống như ở dưới địa ngục Nhìn vào thấy người ta cầm đũa gắp thức ăn đút vào miệng người ngồi đối diện, vậy là ai cũng được ăn no đủ Kết thúc chuyến chu du anh chàng kia liền mang thắc mắc ra hỏi đấng tối cao Đấng tối cao bèn chỉ ra rằng: bọn ở dưới âm phủ rất ích kỷ, đứa nào biết đứa ấy thôi, không

lo cho ai cái gì bao giờ nên đũa dài chúng không thể tự gắp thức ăn cho vào miệng mình được Còn người trên thiên đàng thì ngược lại họ biết chia sẻ, đoàn kết, thương nhau nên gắp thức ăn cho nhau, ai

ai cũng khỏe mạnh, vui vẻ cả Thợ lò khác người ở chỗ họ làm việc dưới “âm phủ” nhưng lại cư xử với nhau như người trên “thiên đàng”

II.2 HẦM LÒ VÀ CÁC HIỂM HỌA

Lòng đất để nguyên thì không sao nhưng khi ta đã đào sâu vào nó tạo ra các đường hầm công trình hay khai thác mỏ tức là đã phá vỡ thế ổn định hay sự cân bằng của nó nên nó phản ứng lại, tìm cách đáp trả

Sự đáp trả ấy là các hiểm họa thiên nhiên vốn trú ngụ trong lòng đất và các hiểm họa do sự tùy tiện, cẩu thả thiếu hiểu biết của chính con người gây ra, chúng chờ có dịp là sập xuống, xì ra, bật lại, tác oai tác quái gây khốn khổ và cả sự hy sinh cho con người Để giữ cho mình an toàn khi đi vào và làm việc trong hầm lò bạn phải học cách đối phó hữu hiệu Con người từ đời này qua đời khác đã rút được nhiều kinh nghiệm và tìm ra được những cách thức ngày càng hiệu quả chống lại các hiểm họa sập lò, khí độc, cháy, nổ khí mê tan, nổ bụi than, cháy mỏ do than tự cháy hay do con người gây ra, bục nước, chấn động trong hầm lò v.v… Tôi sẽ lần lượt trao đổi với bạn về điều kiện và cách thức hình thành và nhận diện các hiểm họa thường hay xảy ra và liên hệ với thức tế các vụ việc đã xảy ra ở các mỏ hầm lò Ngành Than Việt Nam trong vài chục năm vừa qua mà tôi được biết, đã chứng kiến hay đã trực tiếp chỉ huy xử lý…

II.2.1 Áp lực mỏ và hiểm họa sập lò

Áp lực mỏ hay nói cách khác là sự nén trên nóc lò, bên hông lò và cả từ dưới nền lò nữa tùy thuộc vào

độ bền vững của đất đá xung quanh đường lò thế nào Khi bạn đào một đường lò thì đất đá xung quanh đường lò gây sức nén vào khoảng trống bạn vừa đào, nếu bạn không kịp thời chống giữ thì nó có thể sập xuống từ nóc, lở ra từ hông lò hay đẩy từ phía nền lò lên Thường thì áp lực lớn nhất từ phía nóc lò theo phương thẳng đứng Bạn thử hình dung nếu bạn đào một đường lò đá có chiều cao 4m thì đá vách (đá phía trên nóc lò) có thể bị nứt cao đến 32m thậm chí 80m Người ta đã tính được chiều cao vết nứt

có thể đạt từ 8 đến 20 lần chiều cao của đường lò tùy thuộc vào độ bền vững và tính khó hay dễ nứt của

đá vách Chính vì vậy mà các kỹ sư hay kỹ thuật viên phải tính toán xem nên chống lò bằng gỗ, bằng các

loại vì sắt hay bê tông cốt thép Tuy nhiên chống bằng gì còn phụ thuộc vào tuổi thọ của đường lò dự kiến là bao nhiêu năm nữa Ngày nay, Ngành Than Việt Nam đã giảm dùng gỗ rất nhiều, gỗ chỉ còn dùng

ở các đường lò chuẩn bị sản xuất ngắn hạn hay trong một số đường lò khai thác Ở lò khai thác bây giờ

đã dùng chủ yếu là giá thủy lực di động, cao hơn là dàn chống tự hành Ở lò đá, lò chuẩn bị sản xuất thường dùng bê tông, bê tông cốt thép và nhiều nhất là vì chống bằng thép lòng máng được chế tạo riêng cho hầm mỏ Vì chống thép thường gồm 3 đoạn hai cột và một xà Ở những nơi đất đá nền yếu do

có áp lực từ dưới nền lò lên (gọi là bồng nền) thì vì chống có thêm dầm nữa Ở một số đường lò đào trong đá có thể không cần phải chống hoặc chỉ chống bằng vì neo do đá bao quanh đương lò liền khối với độ bền vững cao

Sự cố sập lò thường xảy ra khi đào lò tạo ra khoảng trống mà không chống đỡ kịp thời, hoặc có chống

mà sơ sài hay làm sai quy cách, thậm chí ở nơi đã được chống đỡ chắc chắn nhưng qua thời gian chịu tải lò bị nén nặng quá, vì chống biến dạng méo mó đi không còn đủ sức chịu tải mà bạn lại chưa kịp củng

cố, gia cường Nhất là khi bạn đang chống xén đường lò bị nén để khôi phục lại tiết diện ban đầu của nó hay khi bạn thu hồi vì chống mà làm không cẩn thận thì nó sập xuống Ở lò khai thác cũng vậy, khi bạn lấy than, lấy quặng đi, tạo ra khoảng trống mà không chống đỡ ngay thì nguy cơ sụp đổ là cái chắc (trừ những nơi được phép không chống giữ như ở một số mỏ quặng kim loại, mỏ muối…) Ở ta hiện nay khoảng trống sau các luồng khai thác (lò chợ) được lấp đầy bằng việc để cho đá vách tự sập xuống (đó gọi là phá hỏa) hoặc nếu nó không tự sập thì nổ mìn ép cho nó sập xuống (phá hỏa cưỡng bức) Chỉ có

ở hai mỏ than mỡ Khe Bố và Làng Cẩm là được chèn lò bằng đất sét Sự cố sập lò khai thác xảy ra nhiều hơn ở các lò khai thác theo kiểu buồng-cột so với các lò chợ Lò buồng-cột khai thác ở các vỉa than dốc hay vừa dày vừa dốc, còn lò chợ ở các vỉa khấu một hay hai lớp ở các vỉa có chiều dày từ 2m đến 6m, ngày nay lò chợ hạ trần có thể khai thác ở các vỉa dày hơn, thậm chí 14-15m Còn tại sao gọi là “lò chợ” thì có lẽ là ngày xưa lò khai thác thủ công, chống gỗ, đông thợ lò, tiếng ồn ào nhiều nên thợ lò ta ví như cái chợ quê chăng Ở ta thì là “lò chợ” còn ở bên tây người ta gọi là “bức tường”, vì trông gương than chả khác nào bức tường cả; lò chợ dài thì gọi là bức tường dài, lò chợ ngắn tương ứng với bức tường ngắn

Sập lò (hay đổ lò) xảy ra không chỉ do không chống đỡ kịp thời, do áp lực mỏ lớn hơn mức chịu đựng của vì chống hay do chống đỡ sai quy cách mà còn xảy ra bởi bục nước hay nhẹ hơn là nước chảy xói chân cột chống làm cho hệ thống cột thủy lực, dàn chống thủy lực mất áp, mất đi sức chống đỡ hay do cháy, nổ khí mê tan, cháy mỏ từ các nguyên nhân khác Cho đến nay ở ta chưa ghi nhận được các vụ chấn động trong lòng đất ở các mỏ hầm lò, nên chưa có vụ sập lò nào từ nguyên nhân này gây nên

Sự cố sập lò có thể xảy ra ở bất cứ đường lò nào, vì vậy mà bạn đừng chủ quan nhé Nó có thể gây tai họa ở đường lò đá, đường lò cái, lò song song đào trong than hay trong lò chợ, lò buồng-cột… Ở lò đá sập lò hay xảy ra ở nơi đào xuyên qua lò cũ đã sập đổ, mở rộng lò cũ, đào các hầm trạm cao tiết diện lớn, nơi bắt mép mở đường lò mới (ngã ba, ngã tư), nơi tiếp giáp với vỉa than, nơi có nhiều nước thoát

ra, nơi đào qua phay cát hay vùng đứt gãy Nõ cũng xảy ra ở ngay đường lò đào qua đá vững chắc nếu bạn chủ quan không cạy om cho kỹ, không chống tạm ngay sau khi nổ mìn Ngày 31/7/1977, ở đường lò xuyên vỉa chính Cánh Tây Mỏ than Mông Dương mức -97,5m đã xảy ra sự cố sập lò làm chết một thợ lò đang vận hành máy khoan Nguyên nhân được Đoàn điều tra tai nạn lao động Quảng Ninh xác định là nhóm thợ lò ca 1 hôm ấy đã cạy om không kỹ và bỏ qua công đoạn chống tạm Chỉ một tảng đá không lớn, nhưng ở độ cao 5,1m sập xuống trúng người đang khoan lỗ mìn Tôi là người có dính líu trách nhiệm trong sự cố đó Hồi đó tôi phụ trách phòng kỹ thuật xí nghiệp, lại trực tiếp lập biện pháp thi công và giám sát thi công Biện pháp thì đúng nhưng Đoàn điều tra vẫn quy trách nhiệm cho tôi là thiếu sự giám sát chặt chẽ quá trình thi công… Quản đốc đào lò bị cách chức, còn tôi bị cảnh cáo Ở các đường lò chuẩn bị sản xuất đào trong than sự cố sập lò có thể xảy ra ở bất cứ chỗ nào nếu bạn không chống đỡ kịp thời và đúng quy cách đã quy định trong biện pháp kỹ thuật thi công Bạn đừng nghĩ rằng mình đã có

nhiều năm trong nghề, bàn tay đã chai sạn, kinh nghiệm đã đầy đầu nên không thể xảy ra sự cố được Trong nghề mỏ hầm lò lúc nào cũng phải chú ý bạn ạ Và xin bạn nhớ cho: sập lò than hay xảy ra khi tháo vì chống để thu hồi nó, khi chống xén các đoạn lò cũ đã bị nén, nơi có nước chảy nhiều, nơi vỉa than

bị vò nhàu, nơi bắt mép mở lò mới (ngã ba, ngã tư) và đặc biệt khi mở các lò thượng dốc trên 30 độ Lò thượng hay lò ngầm thì cũng đều là lò nghiêng cả, gọi là lò thượng là do bạn đào từ phía dưới lên, còn khi đào từ trên xuống gọi là lò ngầm Trước tết năm 2004 ở Mỏ than Vàng Danh đã xảy ra vụ sập lò ở nơi bắt mép mở lò thượng từ lò song song làm chết 4 thợ lò Vấn đề là ở chỗ cái lò thượng đang được mở

ấy dốc khoảng 50 độ được nhóm thợ lò chống bằng gỗ tốt với kích cỡ tiêu chuẩn, cả cột lẫn xà đều chắc chắn, đều có đường kính Φ20cm, còn văng gỗ cũng đúng tiêu chuẩn Φ>12cm Vậy sai sót nằm ở đâu bạn có biết không? Nó nằm ngay ở biện pháp chống lò ấy Ở lò bằng thì chống như vậy là ổn, đằng này

ở lò thượng dốc 50 độ mà quân ta vẫn chống như ở lò bằng Có lẽ là do thói quen chăng, hay do thiếu kinh nghiệm? Ở lò bằng nóc lò chịu áp lực mỏ theo chiều thẳng đứng, nên cột và xà gánh vác trách nhiệm chịu tải, còn văng đánh căng giữa các vì chống để giữ thế đứng ổn định cho chúng, vì vậy văng không chịu lực nên được dùng gỗ nhỏ, thường là Φ12-14cm Còn ở lò thượng dốc nóc lò chịu sức nén theo cả chiều thẳng đứng lẫn chiều nghiêng theo độ dốc của đường lò Những cái văng bây giờ trở thành cột chịu lực nghiêng nên phải dùng gỗ to, chắc như xà như cột và phải làm mồm cột để đánh cho căng, cho khít và còn phải liên kết văng với cột bằng đinh đỉa nữa Thường thì để cho chắc chắn người ta phải đánh khuôn để tăng cường sự liên kết giữa các vì chống nơi bắt mép Đáng tiếc cả người chỉ huy và nhóm thợ lò đã bỏ qua việc đó Lò càng dốc áp lực theo chiều nghiêng càng cao và những cái văng phải chịu tải càng lớn Trong trường hợp này nó không còn là văng nữa mà làm nhiệm vụ của cột rồi Sai lầm

là ở chỗ các đồng nghiệp ở Vàng Danh hôm đó vẫn đánh văng nhỏ và không có đinh đỉa liên kết nên khi

lò bị nén ban đầu văng bị bật ra gây sập nóc xuống Đó là câu chuyện ở trong lò thượng dốc, vậy còn lò chợ thì sao? Vụ đổ lò chợ ở Xí nghiệp than Cẩm Thành (Mỏ Khe Chàm 2) thuộc Công ty than Hạ Long đầu năm 2005 làm chết 4 thợ lò lại có nguyên nhân khác, đó là sự tham lam Lò chợ được mở trong một vỉa than tốt có độc dốc dưới 30 độ với hướng khai thác giật lùi từ ranh giới mỏ về cửa lò Hướng khai thác đúng, lò được chống bằng cột thủy lực đơn vững chắc, luồng khai thác đầu tiên được mở đúng sát với trụ bảo vệ ranh giới mỏ Sau khi đã khai thác xong luồng thứ ba lẽ ra phải tiến gương về phía trước

và chuẩn bị phá hỏa ban đầu nhưng không hiểu sao quân ta đã không làm như vậy Có lẽ thấy than ở trụ bảo vệ “ngon quá” nên họ đã không tiến gương mà mở thêm một luồng nữa ở phía sau ăn vào trụ bảo

vệ Hành động trên đã làm trụ bảo vệ suy yếu không đủ sức chịu tải khi áp lực trên nóc lò gia tăng và nó

đã sập xuống, vùi lấp 4 thợ lò mãi đến ba ngày sau mới đưa được thi thể anh em ra Vậy là chỉ vì tham, muốn thêm tý sản lượng mà gây ra tai họa

II.2.2 Hiểm họa khí mỏ

Bầu không khí trong hầm lò cũng tương tự như ở trên mặt đất, ôxy (dưỡng khí) chiếm gần 21%, nitơ 78% và một số chất khí khác Đó là nói về không khí được dẫn vào hầm lò theo hệ thống thông gió Vì lý

do nào đó khí ôxy giảm xuống dưới 20% bạn bắt đầu cảm thấy khó chịu; ôxy xuống dưới 19% bạn thấy ngột ngạt, nhức đầu, mắt díu lại, buồn ngủ Đó là lúc bằng cách nhanh nhất bạn phải thoát ra nơi có luồng gió tươi (gió sạch) Ôxy giảm tức là các khí có hại đã tăng lên, cần phải cảnh giác bằng cách gọi đội cấp cứu mỏ vào kiểm tra cụ thể, còn mình phải thoát ra nơi có gió tươi và tuân thủ lệnh của người chỉ huy Đừng bao giờ xem nhẹ, chủ quan khi đột nhiên thấy khó thở, nhức đầu bạn nhé

Nói về nguy cơ khí mỏ tôi muốn bạn chú ý đến hai nguy cơ chính sau đây: trước hết là nguy cơ cháy, nổ trong hầm lò do khí mê tan (CH4) gây ra và sau đó là nguy cơ nhiễm độc các khí sinh ra sau nổ mìn, và

từ đám cháy; đó là ôxýt các bon rất độc và các bon níc gây ngạt; rồi đến các khí độc khác có thể xuất hiện trong hầm lò ở hoàn cảnh nhất định Nổ mìn là giải pháp thông thường trong hầm lò khi đào lò trong

đá, trong than hay khi cần phá hỏa cưỡng bức, có điều bạn phải chờ thông gió 30 phút sau nổ mìn cho

khí độc hại loãng đi rồi mới trở lại vị trí làm việc, đừng vội lúc này mà tự gây hại cho mình và đồng nghiệp.

Bây giờ trở lại với khí mêtan Trước hết nó là một chất khí nhẹ, không màu, không mùi, không vị có sẵn trong các vỉa than, khi bạn đào lò xuyên qua vỉa, cắt ngang vỉa hay dọc vỉa hoặc mở luồng khai thác nó thoát ra và tích tụ trên nóc lò, tích tụ nơi đầu tang quay cắt than của máy khấu liên hợp (combainer) Thứ hai, bạn cần nhớ rằng mêtan nhẹ nên nó chỉ tích tụ trên cao, ở nóc lò chứ không ở nền lò, trừ khi mêtan thoát ra quá nhiều chiếm cả tiết diện đường lò Thứ ba, mêtan là một khí gây cháy nổ mạnh, là kẻ thù không đội trời chung với thợ lò trừ khi ta biết hóa giải nó, kiểm soát được nó bằng cách thông gió tích cực, phòng chống cháy nổ tốt, đặc biệt là phải tháo khí mêtan trước khi đào lò trong than nếu như hàm lượng mêtan thoát ra đủ lớn Ở các nước như Ba Lan, Nga, Úc người ta thu mêtan từ mỏ than hầm lò để phát điện hay đưa vào hệ thống cung cấp khí đốt của khu vực Mỏ than Khe Chàm đã thực hiện tháo khí mêtan từ mức -225m trước khi khai thác (từ 2012) Vậy khi nào thì mêtan nổ, khi nào nó cháy? Các vụ

nổ khí mêtan trong các mỏ hầm lò thường xảy ra khi hàm lượng mêtan trong bầu không khí mỏ chiếm từ 5% đến 15%, có lửa và ôxy lớn hơn 12% Dưới 5% và trên 15% nó cháy khi có lửa Vụ nổ cũng có thể xảy ra ở mức dưới 5% hoặc trên 15% nhưng rất ít gặp Để đảm bảo an toàn cho thợ mỏ quy chuẩn kỹ thuật an toàn đã khống chế hàm lượng mêtan cho phép ở luồng gió thải chính không quá 1% Lớn hơn mức đó thì phải thông gió tích cực làm cho nó loãng ra Bây giờ các mỏ hầm lò đã lắp đặt hệ thống cảnh báo khí mê tan, khi nó vượt 1% thì lập tức có báo động để thợ lò rút ra nơi có luồng gió tươi và hệ thống điện trong hầm lò bị cắt để đề phòng tia lửa điện kích nổ Không phải vỉa than nào, mỏ than nào cũng chứa mêtan vì vậy người ta phải phân loại cấp độ chứa khí mêtan ở mỏ than theo quy chuẩn kỹ thuật an toàn mỏ Trước đây hầu hết các mỏ hầm lò ở ta đều khai thác ở lò bằng nên chưa có hay ít có mêtan và chủ yếu là khai thác theo phương pháp thủ công, chống gỗ và dùng đèn đất Thợ lò mang vào lò cái lồng chim để nhìn phản ứng của chim mà dự báo mêtan Ngày nay mỏ than hầm lò nào ở ta cũng có khí mêtan, không còn tàu điện cần vẹt, tất cả thiết bị đều phòng nổ cao, mỏ nào cũng có hệ thống cảnh báo khí nổ mê tan Xin bạn lưu ý, hệ thống cảnh báo dù có tốt đến mấy cũng có khi trục trặc vì vậy đừng chủ quan, đừng quên đọc bảng ghi kết quả đo khí, đừng quên mang và sử dụng máy đo khí cầm tay nếu bạn

là cán bộ chỉ huy hay giám sát kỹ thuật, an toàn, đừng quên thông báo cho đồng nghiệp mỗi khi hàm lượng các chất khí vượt ngưỡng cho phép

Sự cố cháy, nổ khí mêtan đã xảy ra không ít ở các mỏ than hầm lò nước ta trong vòng 20 năm qua Lớn nhất, nặng nề nhất phải kể đến vụ nổ khí mêtan xảy ra lúc 8h30 sáng ngày 11.1.1999 tại Mỏ than Mạo Khê ở cúp xuyên vỉa số 1 từ lò dọc vỉa đá mức -25 vào vỉa 9 do Phân xưởng khai thác 5 thi công làm chết 19 người, bị thương 12 người Hôm đó rơi vào ca 1 ngày thứ hai, sau nghỉ chủ nhật, thợ lò vào ca

để thi công tiếp lò chuẩn bị sản xuất Tôi đã cùng các anh Nguyễn Văn Long (Phó tổng giám đốc), Vương Văn Đốc (Công nghệ trưởng hầm lò), Phùng Mạnh Đắc (Viện trưởng Khoa học Công nghệ mỏ), Trần Bảo Ngọc (Trưởng Ban sản xuất) và các cán bộ kỹ thuật Mỏ Mạo Khê đến nơi vừa xảy ra sự cố Lò không bị đổ mà chỉ xiêu một đoạn, nơi ranh giới các vì lò xiêu về hai phía ở cúp xuyên vỉa số 1 có lẽ là điểm phát nổ Kiểm tra thực tế hệ thống đường lò chúng tôi đi đến nhận xét hệ thống thông gió cục bộ có vấn đề Cũng trong năm 1999 ở một xí nghiệp thuộc Công ty Đông Bắc đã xảy ra vụ cháy khí mêtan làm chết và bị thương một số người Nói là cháy, chứ không phải nổ là căn cứ vào việc kiểm tra hệ thống đường lò sau sự cố thấy còn nguyên vẹn và lời khai của nhân chứng Liên tiếp trong hai ngày 19 và 20 tháng 12 năm 2002 xảy ra hai vụ cháy nổ khí mêtan ở Mỏ than Suối Lại và Mỏ than Hồng Thái Cháy mêtan ở Suối Lại, Công ty than Hạ Long làm chết 6 người và nổ mêtan ở đường lò dọc vỉa dài gần 600m

do Xí nghiệp Địa chất 909 đào thuê cho Mỏ than Hồng Thái Công ty than Uông Bí cũng làm chết 6 người Ngày 6.3.2006 ở khu Yên Ngựa thuộc Công ty than Thống Nhất cũng cháy mêtan làm chết 8 người và ngày 8.12.2008 đã xảy ra nổ khí mêtan ở Công ty than Khe Chàm làm chết 9 người trong đó có một phó giám đốc công ty phụ trách an toàn và một đội viên Trung tâm cấp cứu mỏ Sự cố xảy ra vào ca 3 chủ nhật 7.12 (đã sang ngày 8.12) trong khi phó giám đốc đang chỉ huy một đội thợ kiểm tra, bảo trì, củng cố

hệ thống đường lò ngầm dẫn xuống mức -225m để chuẩn bị cho tuần làm việc tiếp theo của tháng cuối năm Đó là một việc làm đúng, chỉ tiếc rằng mêtan đã xuất hiện nhiều một cách bất thường mà không được phát hiện và xử lý kịp thời.

Các vụ cháy khí mêtan (Suối lại 2002; Yên Ngựa Thống Nhất 2006) thường xảy ra nhanh, không có tiếng

nổ và ít khi gây ra sập lò vì vậy việc giải quyết hậu quả cũng nhanh Ngược lại các vụ nổ khí mêtan thường gây tiếng nổ làm chấn động hệ thống đường lò, gây ra sập lò hoặc làm siêu vẹo các vì chống (Mạo Khê -1999; Địa chất 909-2002; Khe Chàm-2008) Việc xử lý sự cố cũng lâu hơn, có khi phải mất 1-

2 ngày mới đưa được thi thể người bị nạn ra

Nổ mìn, than tự ủ nóng, các đám cháy ở mỏ thế nào cũng sinh ra nhiều khí các bon níc (CO2) gây ngạt

và khí ôxýt các bon (CO) rất độc Vào trong hầm lò mà nhìn thấy khói hay ngửi thấy mùi khen khét thì đó

là dấu hiệu cho biết có cháy ở đâu đó hay vừa nổ mìn xong, bạn cần phải bình tĩnh xem xét, phán đoán, nếu cảm thấy có đám cháy thì phải mở ngay bình tự cứu, sử dụng nó như đã được hướng dẫn để thở cách ly và chạy ngay ra nơi có luồng gió sạch, báo cho mọi người biết Chỉ những người biết dùng máy thở công tác và máy đó còn đang sử dụng được thì mới được phép vào nơi nghi có đám cháy, tất nhiên phải tuyệt đối tuân thủ lệnh của người chỉ huy

Nếu bạn khoắng chân xuống rãnh nước mà ngửi thấy mùi trứng thối thì bạn cũng phải rút ra ngay, báo cho đồng đội và người chỉ huy biết Đó đích thị là sunphua hydro (H2S) - một thứ khí rất độc Nó có thể làm bạn chết ngay khi hàm lượng đủ lớn

Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn trong khai thác hầm lò (QCVN-01, 2011/BCT) đã xác định hàm lượng các chất khí trong hầm lò như sau:

- Ôxy không nhỏ hơn 20%

- Các bon níc (CO2) không lớn hơn 0,5% ở nơi làm việc; 0,75% ở luồng gió thải và 1,0% nơi khôi phục sụp đổ

- Khí độc ôxýt các bon (CO) không lớn hơn 0,0017%

- Khí độc ôxýt nitơ (NO2) không lớn hơn 0,00025%

- Khí độc sunphua hydro (H2S) không lớn hơn 0,00070%

- Khí độc anhydrit sunfurơ (SO2) không lớn hơn 0,00038%

- Khí mêtan (CH4) trong luồng gió thải không lớn hơn 1%, ở nơi tích tụ cục bộ không lớn hơn 2%

Hàng ngày bạn cần để mắt đến các bảng đo gió, đo khí để biết xem bầu không khí nơi mình làm việc thế nào, nếu có các cảnh báo là phải thực hiện ngay Hàm lượng khí độc mà vượt quá mức quy định sẽ gây nguy hiểm cho bạn và đồng nghiệp vì vậy phải luôn cảnh giác bạn nhé

Còn một việc nữa có thể bạn và các đồng nghiệp còn ít chú ý, đó là nhiệt độ và độ ẩm ở nơi làm việc, chúng có thể ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của thợ lò Quy chuẩn kỹ thuật an toàn hầm lò không cho phép thợ lò làm việc trong các đường lò có nhiệt độ lớn hơn 30oC, trong trường hợp cần thiết thì phải giảm số giờ làm việc xuống còn 6 giờ hoặc 4 giờ

II.2.3 Hiểm họa nước mỏ

Ít có mỏ than hầm lò nào mà lại không phải đối phó với hiểm họa nước mỏ Hiểm họa nước mỏ trước hết

là các sự cố bục nước gây ngập mỏ, gây sập lò làm chết người Vậy bạn có biết nước ở đâu ra mà nhiều thế không? Trước hết đó là nước có sẵn trong các tầng đất đá (thuộc cấu tạo của vỏ trái đất, có những tầng chứa nước, ngậm nước); trong các vỉa than, vỉa quặng, ổ quặng Nước có nhiều trong các khu vực đứt gẫy, đất đá bị vò nát (các nhà địa chất quen gọi là phay/phá, mặt trượt) Bạn thử nhìn lên bề mặt của đồi núi chỗ nào có đường phân thủy (nơi tụ nước, nước từ hai bên dồn xuống chảy qua) chỗ đó ở bên dưới bị nứt nẻ và chứa nhiều nước hơn những chỗ khác Rồi nước từ các lỗ khoan địa chất không được bịt kín, từ các đường lò cũ, nhất là các khu vực đã phá hỏa sau khai thác, từ các lò than trái phép (than thổ phỉ), và nước từ các sông, hồ, bể chứa trên mặt mỏ vì một lý do nào đó chảy xuống hầm lò gây tai họa

Nước có thể chảy vào lò từ một phía, hai phía hay cả tứ phía: từ nóc lò, từ hai bên hông lò hay đùn từ dưới nền lò lên Trong nước mỏ có thể có chứa chất ăn mòn kim loại, ăn mòn bê tông phá hủy cơ cấu chống lò

Bạn đừng bao giờ chủ quan với nước mỏ, nếu thấy dấu hiệu bất thường phải báo ngay cho người chỉ huy để thực hiện công việc theo dõi, phòng ngừa hay xử lý Nếu thấy có nguy cơ bục nước thì đừng chần chừ mà hô nhau chạy cho nhanh đến nơi an toàn

Để bạn hiểu rõ hơn hiểm họa của nước đối với các mỏ hầm lò tôi sẽ nêu ra mấy sự cố cụ thể đã xảy ra

mà tôi đã chứng kiến, đã biết, thậm chí đã chỉ huy xử lý Có thể bạn mới vào làm mỏ, bạn chưa biết đến

vụ nước làm ngập toàn bộ mức -97,5m Mỏ than Mông Dương ngày 31.5.1987 Đêm thứ bảy 30.5.1987 trời mưa tầm tã như trút nước, thủy triều lại đang cường, sông Mông Dương không thoát kịp nước nên toàn bộ Trạm biến thế khu vực 110KV và mặt bằng sân công nghiệp mức +6,0m Mỏ than Mông Dương

bị ngập sâu Nước tràn vào giếng phụ (giếng đứng từ +6,0m xuống -97,5m) chảy thẳng xuống mức -97,5m Ở phía suối Mông Dương cửa lò thượng H-10 (nối mặt đất với mức -97,5m) cũng bị ngập, nước tràn xuống mỏ Đến sáng 31.5.1987 toàn bộ mức -97,5m bị ngập, may mà trước đó đã kịp rút toàn bộ lực lượng lên mặt đất, không có thiệt hại về người nhưng mỏ phải mất hơn ba tháng mới khôi phục được sản xuất Ngay sau đó mỏ phải xây dựng cửa chắn kín để phòng ngừa nước ngập mặt bằng +6,0m chảy vào

mỏ Vậy tại sao mỏ hiện đại như thế lại bị ngập? Tôi cho rằng khi thiết kế chọn cốt cao của mặt bằng sân công nghiệp mỏ và nhất là cốt cao cửa giếng phụ người ta đã làm đúng quy định là tham khảo mức nước lịch sử nhưng lại không dự báo được việc suối, sông Mông Dương bị đất đá thải mỏ lộ thiên Cọc Sáu, Cao Sơn bồi lấp làm cho nông cạn hơn, thu hẹp mất dòng chảy Sự cố lại rơi vào thời điểm thủy triều đang cao và mưa lại quá lớn, quá lâu Thời nay người ta gọi những tác động như vậy là do biến đổi khí hậu và thiết kế công trình không chỉ tham khảo mực nước lịch sử mà phải tính đến nước biển dâng trong tương lai nữa Các kỹ sư, các nhà thiết kế cần lưu ý điều đó

Ở Mỏ Mạo Khê dưới lò xuyên vỉa chính mức -80,0m vào ngày 20.3.1996 đã xảy ra sự cố bục nước làm chết 4 thợ lò Vào thời điểm đó lò đá xuyên vỉa chính đã đào đến vùng ảnh hưởng của phay FA Đó là một đứt gãy lớn được thể hiện rất rõ ràng trên bề mặt cũng như trên bản đồ địa chất Mỏ than Mạo Khê

Cả chỉ huy, các kỹ sư và đội thợ lò đều đã thấy nước chảy từ hông lò ra nhiều hơn một cách bất thường nhưng vẫn tiếp tục đào lò bằng phương pháp thông thường Sự cố đã xảy ra, nước từ vùng đứt gẫy (FA) bục ra làm chết 4 thợ lò và ngập cả đường lò Bạn thử tưởng tượng xem vùng đứt gẫy , cái phay FA có chứa nhiều nước ấy có khác gì một dòng sông ngầm không? Muốn vượt qua nó phải dùng biện pháp đặc biệt cách ly được nước với vị trí đường lò đi qua Người ta có thể khoan trước các lỗ khoan rồi bơm vữa

xi măng vào đó thậm chí làm cho nước đóng băng lại rồi mới đào qua Sự cố bục nước khi đào qua phay

và cách xử lý nó sau đó đã để lại cho Mạo Khê và cả Ngành Than bài học đắt giá

Bây giờ mời bạn trở lại Mông Dương Chắc bạn còn nhớ những hình ảnh và thông tin khá đậm đặc trên các phương tiện truyền thông ngày 31.3 và 1.4.2006 nói về sự cố bục nước làm sập lò gây mắc kẹt 21

thợ lò và chiến dịch giải cứu họ? Nước bục ra từ lò thông gió mức +9,8m chảy ào xuống lò thượng khai thác nối với mức -97,5m Nước làm xói chân cột chống thủy lực làm cho nó mất áp lực đổ xuống Vậy nước từ đâu ra, có nhiều không mà gây ra sự cố lớn chưa từng có như vậy? Khi chạy vào lò thông gió +9,8m xem xét chúng tôi đã thấy nước bục ra từ một đường lò cũ (người thì bảo là lò than trái phép nhưng tôi đã xác định đó là một lò cũ từ thời Pháp thuộc) với khối lượng vào khoảng 300 mét khối Bằng trí thông minh sáng tạo và lòng dũng cảm lực lượng cứu nạn của Mỏ Mông Dương và toàn Ngành Than

đã giải cứu sống được 18 thợ lò bị mắc kẹt trong lò thượng bị đổ Ba người chết ngay từ đầu khi bị nước dồn xuống chân thượng vùi lấp bùn than lên Một người được cứu sống nhưng do bị thương nặng nên

đã qua đời tại bệnh viện

Vào ngày 30.9.2009 tại Mỏ than Thành Công, Công ty than Hòn Gai đã xảy ra vụ bục nước tệ hại nhất trong lịch sử 15 năm năm (1994-2009) của Ngành Than Việt Nam Nước tràn vào lò thượng khai thác làm mắc kẹt 4 thợ lò, rồi tràn xuống làm ngập sâu lò xuyên vỉa chính được đào từ chân giếng nghiêng Vào thời điểm đó không ai biết rõ nước từ đâu ra mà nhiều như vậy Sau khi xem xét kỹ mới tạm đi đến kết luận nước từ trên mặt đất theo các khe nứt chảy vào lòng đất rồi tích tụ lại đó và có thể có một tầng đất đá chứa nhiều nước mà trước đó chưa xác định được một cách chắc chắn Phải vật lộn với nước và bùn trong lòng đất chật hẹp suốt 6 ngày đêm, đến sáng ngày thứ 7 lực lượng cứu nạn mới đưa được thi thể của bốn đồng nghiệp xấu số lên khỏi mỏ

Qua bốn sự cố bục nước nói trên chắc bạn đã thấy nguồn nước gây ra sự cố khác nhau: vụ đầu (1987) ở Mông Dương là do nước từ trên bề mặt tràn xuống sau trận mưa dữ dội trong lúc triều cường; vụ ở Mạo Khê (1996) là do nước từ “dòng sông ngầm” phay FA bục ra; vụ thứ hai ở Mông Dương (2006) là nước

từ lò cũ đã tích tụ mấy chục năm, tuy không nhiều và vụ cuối cùng ở Mỏ than Thành Công là do nước ngầm đã chứa sẵn trong tầng đất đá trên vách vỉa than kết hợp với nước từ bề mặt theo khe nứt chảy xuống Vậy là nguồn nước gây ra sự cố bục nước thì có nhiều nhưng tác hại thì chả khác gì nhau, làm ngập mỏ, làm sập lò gây chết người… Vậy nên khi phát hiện thấy dấu hiệu bất thường thì phải đặc biệt chú ý theo dõi, áp dụng ngay các biện pháp cần thiết để phòng ngừa hoặc xử lý phù hợp với kế hoạch thủ tiêu sự cố của mỏ

II.2.4 Hiểm họa cháy mỏ

Cháy mỏ là một hiểm họa khủng khiếp chẳng kém gì nổ khí mêtan hay bục nước trong hầm lò Cháy mỏ

có thể xảy ra từ nguyên nhân nội sinh hoặc ngoại sinh Nội sinh tức là không cần có lửa mà nó vẫn tự cháy được, còn ngoại sinh thì phải có nguồn lửa mới gây được cháy trong điều kiện thích hợp Có một

số loại than có tính tự cháy Thường thì than chứa nhiều lưu huỳnh có tính tự cháy như than nâu ở Na Dương (lưu huỳnh 6,5%), than mỡ ở Mỏ Khe Bố, Mỏ Làng Cẩm (lưu huỳnh 2,0 4,0%), than bán an tờ ra xít Khánh Hòa (lưu huỳnh 2,5 -3,0%) Than an tờ ra xít vùng Đông Bắc lưu huỳnh thấp, chất bốc thấp nên thường không có tính tự cháy Từ năm 2004 tôi nghi ngờ một số vỉa than vùng Đông Tràng Bạch Đông Triều có tính tự cháy thấp nhưng chưa có thí nghiệm nào xác minh Bạn có thể hiểu cơ chế than tự cháy như sau: Đó là quá trình ôxy hóa ở điều kiện bầu không khí mỏ bình thường của một đống than vỡ vụn với cỡ hạt thích hợp Đống than không cần lớn đâu, chỉ cần tập trung với khối lượng vài cân có cỡ hạt thích hợp (thường là than cám vụn) là nó tự nóng dần lên đến một nhiệt độ nhất định thì phát sinh đám cháy Phải lấy mẫu than ở mỏ để làm thí nghiệm mới xác định được nó có tính tự cháy hay không, ở quy

mô khối lượng nào thì có thể cháy và nhiệt độ nào thì đống than đang ủ nóng phát ra ngọn lửa Riêng than tự cháy đã rất nguy hiểm, nhưng nếu trong mỏ có khí mêtan nữa thì sự nguy hiểm nhân lên gấp bội Cộng hưởng của cháy mỏ và nổ khí mêtan có thể là một thảm họa rất khó lường Vậy làm thế nào để nhận biết được dấu hiệu tự ủ nóng của than? Nếu bạn thấy đống than và không khí chung quanh nó nóng hơn bình thường (tức là nhiệt độ than và không khí đã gia tăng), thấy hơi nước bốc lên và cảm thấy

có mùi khét thì đích thị là đống than đang trong quá trình tự ủ nóng, phải dập nguội nó ngay Ở các mỏ

có than tự cháy người ta duy trì một đội ngũ chuyên gia chuyên đi kiểm tra, phát hiện than tự cháy Thời

tôi là sinh viên, vào cuối năm 1968 tôi đã làm quen với một thợ mỏ già (bố của một bạn học với tôi) có trình độ trung cấp kỹ thuật mỏ, đã 65 tuổi rồi mà mỏ vẫn cố mời làm chuyên gia phát hiện than tự cháy Bác ấy chỉ cần nhìn, ngửi và sờ là phát hiện được.

Ở các mỏ hầm lò có than tự cháy quy trình kỹ thuật thông gió và khai thác rất nghiêm ngặt Nguyên tắc

cơ bản là sạch và nhanh Các đường lò phải sạch, luồng khai thác phải sạch và tiến gương nhanh, dọc các lò vận chuyển không được để than tồn đọng thành đống ở dưới gầm băng tải, nơi đầu băng tải, đầu máng cào… Ở các mỏ này người ta thường áp dụng biện pháp chèn lò bằng cát, bằng đá nghiền hay bằng đất sét vì than sót lại trong vùng đã phá hỏa hay phát sinh cháy

Tuy đã được chèn lò bằng đất sét nhưng vào mùa hè năm 1987 ở Mỏ than Khe Bố đã xảy ra sự cố cháy

mỏ Đám cháy xuất hiện vào đêm chủ nhật (mỏ không làm việc, thông gió cục bộ bị ngừng) tại một đường lò thông gió đào trong than Vào đầu ca 1 ngày thứ hai mỏ mới phát hiện có đám cháy (do có khói

ở cửa lò) Rất đáng tiếc do đặt sai vị trí khởi động từ của quạt gió cục bộ (lẽ ra phải đặt ở ngoài cửa lò nhưng phân xưởng đã đặt ở trong lò) và không sử dụng máy thở công tác mà một thợ lò, một quản đốc

và một phó phòng kỹ thuật đã hy sinh Bạn cần chú ý ở khu vực nào trong mỏ mà thấy hàm lượng ôxy giảm đi, cácbonic (CO2) tăng lên thì có thể nghĩ đến ở đâu đó trong khu vực ấy đang có đống than được

ủ nóng Còn nếu ôxy giảm, cácbonic tăng ở khu vực liền kề với lò khai thác cũ đã được phá hỏa thì có thể than còn sót lại ở trong đó đang được ủ nóng hoặc đang cháy Trong trường hợp này cách duy nhất

là cách ly vùng đã phá hỏa với vùng ngoài bằng các đập chắn rồi phun khí trơ vào trong đó, đừng phí công đào lò vào vùng đã phá hỏa để tìm đám cháy, nguy hiểm lắm! Chuyện này đã xảy ra ở vỉa 24 Mỏ than Hồng Thái hồi năm 2004 Còn để phòng ngừa thì phải tuân thủ nguyên tắc khấu sạch, dọn sạch không để than tích tụ và đảm bảo tốc độ khai thác, tốc độ gió đã được xác lập

Bây giờ ta tìm hiểu về đám cháy ngoại sinh Cháy ngoại sinh tức là cháy từ nguyên nhân bên ngoài Vậy trong điều kiện nào thì đám cháy trong hầm lò xuất hiện? Điều kiện cháy bao gồm vật liệu cháy + nguồn lửa + ôxy Thiếu một trong ba cái đó đám cháy không thể hình thành Vật liệu cháy trong hầm lò thường là: mêtan, than, gỗ, gỗ dăm, giẻ, dầu, mỡ, vỏ cáp điện, cao su (băng tải), quần áo, vải bạt, can nhựa, hộp nhựa (đựng thực phẩm), chai nhựa; cồn công nghiệp… Nguồn lửa thường phát sinh từ nổ mìn, diêm, bật lửa, tia lửa điện (chập điện), hàn điện, va chạm mạnh của sắt thép, ma sát ở rulô băng tải, thiết bị chạy quá tải sinh nhiệt cao trên bề mặt, lưỡi dao máy khấu, vệt nóng do máy khấu để lại khi khấu đá vách…Bạn có thể hỏi, vậy các đám cháy ngoại sinh thường hay xảy ra ở chỗ nào trong hầm lò? Trả lời: ở mọi nơi có đủ ba điều kiện: vật liệu cháy, nguồn lửa, ôxy Ôxy thông thường không thiếu vậy còn lại hai điều kiện thôi Chẳng hạn bạn tập kết gỗ chống lò ở đoạn lò rộng lại có luồng gió tươi chạy qua rồi dùng búa chém bóc bì các cây gỗ, chặt mồm xà, mồm cột, cưa cột cho vừa kích thước… Vậy là ở đấy có mạt cưa,

có dăm gỗ và gỗ (là chất cháy) Ngồi đợi thấy buồn ngủ bạn chép miệng cho qua điều đã học về an toàn lấy đất bua mìn nặn điếu, lấy miếng vỏ gỗ làm đóm rồi bật lửa hút thuốc lào (bạn đang làm điều cấm kỵ trong hầm lò); bạn hút rồi rủ đồng nghiệp hút, hút xong đứng dậy đi làm Chẳng may tàn lửa từ đóm rơi vào cái giẻ có dầu máy nằm trên đống dăm gỗ Bạn và đồng nghiệp đi rồi lửa âm ỷ cháy lan ra cả đống gỗ… Nguy cấp! Hay bạn là thợ cơ điện hầm lò trực trạm bơm chính ở mỏ Đầu ca bạn lau chùi máy móc, xong việc bạn lấy một miếng giẻ khô để lau sạch dầu mỡ trên tay, vô tình bạn để miếng giẻ đó trên mặt máy động cơ Dịp ấy mưa nhiều, máy bơm phải chạy liên tục nên mặt máy nóng khác thường Đến một lúc nào đó cái giẻ kia nóng quá lại sẵn có dầu trong đó nên nó âm ỷ rồi cháy Chẳng hiểu sao từ một cái giẻ cháy mà lửa lại lan sang cáp điện bọc vỏ cao su ở gần đó Có lần một thợ điện mở nắp khởi động từ quạt gió cục bộ để sửa chữa, sửa xong lắp lại nhưng không vặn đủ chặt các bu lông, đến khi cho quạt cục bộ làm việc trở lại trong khởi động từ phát sinh tia lửa điện Nắp hở nên tia lửa điện gặp được khi mêtan mới tích tụ nhiều ở bên ngoài thế là đám cháy lập tức xảy ra Ở nơi đầu băng tải rulô phải chạy nhiều, ma sát lớn làm nóng cao su băng tải gây ra cháy (bây giờ người ta đã dùng băng tải không cháy) Hay trong lò chợ dùng máy khấu than nhưng không kiểm soát tốt thông gió và khí mỏ nên khi răng máy

khấu cắt vào đá vách sinh ra tia lửa đúng ở chỗ có tích tụ mêtan Đám cháy bùng phát Đám cháy cũng

có thể xảy ra khi nổ mìn cưỡng bức phá hỏa… Tóm lại bạn phải cẩn thận với các vật liệu cháy, đừng bao giờ để chúng bừa bãi, đừng bao giờ mang diêm, bật lửa xuống hầm lò, đừng làm gì gây ra tia lửa…Vào năm 1985, ở Mỏ than Vàng Danh đã xảy ra đám cháy lớn trong lò chợ, cháy vào vỉa than phải mất nhiều thời gian mới dập tắt được Có điều cơ quan điều tra đã lấy mẫu phân tích, thử đi, thử lại, đã tìm kiếm rất lâu mà không làm sao tìm ra nguyên nhân gây cháy Năm 2004 ở Mỏ than Hồng Thái, Công ty than Uông Bí đã xảy ra đám cháy trong vùng đã phá hỏa không gây tổn hại về người nhưng buộc phải cách ly cả khu vực khai thác Gần đây nhất vào đêm 15.1.2014 tại Mỏ than Đồng Vông Công ty than Uông Bí đã xảy ra vụ cháy trong lò chuẩn bị sản xuất làm chết 6 thợ mỏ Phân xưởng khai thác 5 đang chuẩn bị diện khai thác từ mức +72m xuống mức -100m bằng hệ thống các đường lò chuẩn bị sản xuất Vào đầu ca 3 lò trưởng và nhóm công nhân đã phát hiện khói và khí nóng nhưng 6 người trong đó có lò trưởng đã không chạy kịp Trước đó lò trưởng đã kịp gọi điện báo cho quản đốc phân xưởng Lửa cháy

từ chỗ nào đó trong đường lò than, đã cháy lan vào vỉa than Có nhiều ý kiến khác nhau về nguyên nhân

và vị trí phát sinh đám cháy Có ý kiến cho rằng đám cháy phát sinh do ma sát ở rulô đầu băng tải rồi lan sang vách ngăn bằng gỗ và bắt vào vỉa than Có ý kiến nghi ngờ rằng có thể than Đồng Vông (khoáng sàng Đông Tràng Bạch) có tính tự cháy… Dù sao thì cũng phải cách ly khu vực bị cháy bằng tường ngăn

và bơm khí trơ vào để dập tắt nó Chỉ khi nào mở lại khu vực đó thì nhà điều tra mới có thể vào tận nơi

để xem xét Kinh nghiệm cho biết nếu vùng cháy bị cách ly sớm mở lại được (nhiệt độ đã về mức ổn định, khí ôxýt các bon và các bon níc trở lại dưới mức cho phép) thì đám cháy đã xảy ra có nguyên nhân ngoại sinh; nếu phải nhiều tháng hay nhiều năm sau mới mở ra được thì thường là đám cháy nội sinh Bạn đã thấy rồi đấy, cháy mỏ rất nguy hiểm nhưng không dễ gì xác định ngay được nguyên nhân một cách cụ thể, chính xác

II.2.5 Hiểm họa nổ bụi than

Bạn hỏi tại sao lại có chuyện nổ bụi than? Có gì nhầm lẫn ở đây không? Không nhầm đâu bạn ạ Nổ bụi than là một nguy cơ kinh khủng ở các mỏ than có chất bốc cao, thường là lớn hơn 15% (V>15%) Tuy vậy không phải mỏ nào có than chất bốc cao cũng sinh ra nguy cơ nổ bụi than Phải làm các thí nghiệm

cụ thể mới xác định được ở mỏ nào có nguy cơ này Những hạt bụi than cực nhỏ, lơ lửng trong các đường lò với mật độ thích hợp, cộng thêm một số điều kiện khác có thể gây nổ trong hầm lò Bụi than cũng có thể làm cho thợ lò mắc bệnh nghề nghiệp bụi phổi Nổ bụi than là vụ nổ của hỗn hợp bụi than với không khí mỏ Nếu trong mỏ mà có khí nổ (mêtan) thì vụ nổ bụi than với mêtan càng kinh khủng Đó

là vụ nổ mang tính dây chuyền có thể lan ra khắp cả mỏ gây ra thảm họa khốc liệt Nổ bụi than cũng có thể xảy ra trong nhà máy tuyển than

Có điều may mắn là các mỏ than vùng Đông Bắc thường có chất bốc thấp, ví dụ than vùng Uông Vàng Danh chất bốc từ 3 đến 6%, than vùng Hòn Gai-Cẩm Phả chất bốc thường là 8-10% Tuy nhiên, vẫn có ngoại lệ một số lộ vỉa than vùng này có chất bốc 13-15% Các mỏ than Khe Bố, Làng Cẩm chất bốc cao hơn, thường trên 15%, than vùng Đồng bằng Sông Hồng có chất bốc trên 20%

Bí-Hiện tại (đến 2014) Ngành Than Việt Nam chưa có phòng thí nghiệm xác định than tự cháy và nguy cơ

nổ bụi than Được biết dự án này đang được triển khai đầu tư

II.2.6 Hiểm họa chấn động trong mỏ

Chấn động mỏ gây thảm họa sập lò thường xảy ra ở các mỏ khai thác các vỉa than nằm sâu dưới lòng đất (thường là ở độ sâu trên 700m như ở Ba Lan đã từng xảy ra) và ở phía trên nó có lớp đất đá có sự biến động lớn Ở Việt Nam chưa ghi nhận được vụ chấn động nào trong các mỏ hầm lò, có lẽ vì ta khai thác chưa sâu (mới đến -250m ở Mông Dương và -300m ở Hà Lầm

II.2.7 Các hiểm họa do sai lầm của con người gây ra

Có thể nói rằng từ xưa đến nay con người đã gây ra không ít hiểm họa cho mình trong các mỏ hầm lò

Đó là sai lầm của các nhà quản lý các cấp lẫn sai lầm của thợ lò - những người trực tiếp làm việc trong

mỏ hầm lò Trươc hết tôi muốn bạn hiểu rằng các nhà quản lý gây ra không ít tai họa đâu Bạn hãy tham khảo phần trình bày dưới đây

- Ban hành các văn bản quy phạm pháp luật không phù hợp với thực tế công nghiệp mỏ Việt Nam đã gây

ra không ít khó khăn cho người thực hiện Một thời gian rất dài Việt Nam áp dụng Quy phạm tạm thời về

an toàn trong các mỏ hầm lò than và diệp thạch được dịch từ Quy phạm của Liên Xô và ban hành vào năm 1967 Cái quy phạm tạm thời ấy kéo dài gần ba mươi năm Không chỉ quy phạm tạm thời về an toàn

mỏ mà rất nhiều văn bản tạm thời khác đã được áp dụng vài ba chục năm hoặc lâu hơn Vì thế, người đời thường nói rằng, ở ta cái tạm thời là cái vĩnh cửu! Theo quy phạm việc khai thác vỉa dày chia lớp thì

lò khai thác lớp trên phải cách lớp dưới ít nhất 30m, không có trường hợp ngoại lệ Ở Mỏ than Khe Bố khai thác vỉa dày chia hai lớp có chèn lò bằng đất sét Nếu thực hiện đúng giãn cách tối thiểu 30m thì lò

đổ Làm đi làm lại nhiều lần lò vẫn đổ và suýt gây thảm họa chết nhiều người, may mà thợ lò chạy kịp Nhưng nếu để giãn cách 8-10m thì lò không đổ, việc khai thác được an toàn Năm 1987, Công ty than 3 báo cáo cơ quan có thẩm quyền xin điều chỉnh xuống 8-10m nhưng không được xem xét đành phải quyết định vượt cấp cho mỏ làm

- Thiết kế mỏ không phù hợp với điều kiện tự nhiên, địa chất công trình, địa chất thủy văn, địa chất mỏ của mỗi mỏ hay khu vực mỏ Chọn sai hệ thống khai thông, mở vỉa; chọn sai kết cấu chống lò, chọn sai

hệ thống và phương pháp khai thác, chọn sai hệ thống thông gió, thoát nước, cấp điện, cấp nước, thoát khí v.v… đều có thể gây ra sự cố lớn nhỏ thậm chí thảm họa khôn lường Cái gì sai có thể sửa chữa được, chứ đã thiết kế sai hệ thống khai thông, mở vỉa, đã thi công xong rồi mới phát hiện ra thì khó sửa chữa lắm Các kỹ sư mỏ! Bạn đừng tưởng rằng cứ có thiết kế được cấp có thẩm quyền phê duyệt rồi là đúng đâu, cứ thi công đi, cứ làm đi… Nếu suy nghĩ và hành động như vậy thì bạn chưa phải là kỹ sư mỏ thực thụ đâu Ai cũng có thể phạm sai lầm Các kỹ sư thiết kế kể cả chủ nhiệm đồ án có kinh nghiệm cũng vậy Trong đội ngũ đó có những người tài giỏi, có những người “thường thường bậc trung” và có cả những người dốt nữa đấy Nghề nào cũng vậy thôi Người tài có khi chủ quan cũng phạm sai lầm Nhiều nhà thiết kế chưa từng kinh qua chút thực tế nào ở mỏ, ra trường về Viện thiết kế làm việc cho đến khi nghỉ hưu, họ nặng về sách vở, thậm chí sách vở đã quá cũ, nhiều người không bám theo được thực tế khoa học, công nghệ đã tiến xa tới đâu Có một câu chuyện vừa tức vừa buồn cười thế này: Chủ nhiệm

đồ án thiết kế hơn hai mươi năm tuổi nghề mà không giải thích được cho Phó Tổng giám đốc Tổng Công

ty Than Việt Nam sơ đồ công nghệ lò chợ chống bằng cột thủy lực đơn (1998) Anh ta không hề nhận ra sai lầm trong bản vẽ thiết kế mà mình đã chủ trì, đã ký vào đó Chính Phó Tổng giám đốc đã chỉ cho anh

ta cái sai sót “chết người” đó Bạn là kỹ sư làm việc ở mỏ có thể không giỏi lý thuyết bằng các nhà thiết

kế chuyên nghiệp nhưng chắc chắn bạn có nhiều kinh nghiệm thực tế hơn họ Bạn hãy đọc, hãy nghiên cứu kỹ các thiết kế để đưa ra các ý kiến phản biện, ngay cả khi nó đã được phê duyệt Duyệt rồi nhưng thấy sai, thấy có nguy cơ gây hại thì nhất định bạn phải có ý kiến, ý kiến đến cùng Phải đấu tranh đòi thay đổi Bạn cũng nên nhớ bạn làm ở mỏ, là cơ quan giữ vai trò chủ đầu tư, cơ quan thiết kế làm thuê cho chủ đầu tư đó, họ không phải là cấp trên của bạn, đừng sợ họ Nếu có là cấp trên đi chăng nữa (cấp trên phê duyệt thiết kế do chủ đầu tư trình) khi thấy thiết kế sai bạn cũng phải kiên quyết yêu cầu điều chỉnh, duyệt rồi mà thấy sai thì duyệt lại là việc cần phải làm Mình làm chủ, phải chủ động, đừng thụ động bạn nhé

hó tổng giám đốc Tổng Công ty Than Việt Nam sơ đồ công nghệ lò chợ chống bằng cột thủy lực đơn (1998) Anh ta không hề nhận ra sai lầm trong bản vẽ thiết kế mà mình đã chủ trì, đã ký vào đó Chính phó Tổng giám đốc đã chỉ cho anh ta cái sai sót “chết người” đó Bạn là kỹ sư làm việc ở mỏ có thể không giỏi lý thuyết bằng các nhà thiết kế chuyên nghiệp nhưng chắc chắn bạn có nhiều kinh nghiệm

thực tế hơn họ Bạn hãy đọc, hãy nghiên cứu kỹ các thiết kế để đưa ra các ý kiến phản biện, ngay cả khi

nó đã được phê duyệt Duyệt rồi nhưng thấy sai, thấy có nguy cơ gây hại thì nhất định bạn phải có ý kiến, ý kiến đến cùng Phải đấu tranh đòi thay đổi Bạn cũng nên nhớ bạn làm ở mỏ, là cơ quan giữ vai trò chủ đầu tư, cơ quan thiết kế làm thuê cho chủ đầu tư đó, họ không phải là cấp trên của bạn, đừng sợ

họ Nếu có là cấp trên đi chăng nữa (cấp trên phê duyệt thiết kế do chủ đầu tư trình) khi thấy thiết kế sai bạn cũng phải kiên quyết yêu cầu điều chỉnh, duyệt rồi mà thấy sai thì duyệt lại là việc cần phải làm Mình làm chủ, phải chủ động, đừng thụ động bạn nhé

- Biện pháp kỹ thuật thi công các đường lò, biện pháp kỹ thuật và tổ chức lao động trong khai thác; các quy trình kỹ thuật sai cũng gây hậu quả không kém Biện pháp kỹ thuật, sơ đồ công nghệ, hộ chiếu khoan nổ mìn, sơ đồ thông gió, quy trình vận hành, quy trình làm việc… thường là do các kỹ sư ở mỏ lập, lãnh đạo duyệt rồi cho làm Nếu bạn chủ quan không khảo sát kỹ, không đọc kỹ quy chuẩn, không cập nhật những tiến bộ khoa học, công nghệ, quản lý, không tham khảo ý kiến những người có kinh nghiệm, không tham khảo những người trực tiếp thực hiện và phổ biến kỹ cho họ thì tai họa có thể xảy ra

- Chỉ huy tồi cũng gây tai họa cho người lao động Tôi chắc rằng bạn có thể đã làm việc dưới quyền một

số người chỉ huy, trong số đó có người được bạn và các đồng nghiệp khen “ông này được đấy”, và có người bị các bạn chê “cha này đã dốt lại còn vênh váo” Vậy cái anh dốt ấy hay thể hiện ra thế nào? Trước hết dù có học nhưng anh ta không nắm chắc công việc, anh ta không hiểu rõ đội ngũ những người làm việc dưới quyền của mình nên không biết phân công sao cho hợp lý Anh ta có thể nói “thao thao bất tuyệt” nhưng trong đầu rỗng tuếch không đưa ra được điều gì cụ thể trong những lúc gay cấn Nhiều lần như vậy sẽ chẳng còn ai lắng nghe anh ta nữa, anh ta phát cáu và phạm thêm sai lầm Trong những lúc gay cấn mà người chỉ huy trực tiếp không nắm được công việc, không dám dấn thân chịu đựng, không gương mẫu xông pha, không biết xoay xở thế nào thì chắc chắn tai họa xảy ra Lính có thể chết oan do chỉ huy dốt và nhát là như vậy Gặp những người chỉ huy như vậy thật là chán phải không bạn? Nhưng đừng nản, hãy đấu tranh đòi thay đổi bạn nhé! Nếu người chỉ huy kém thì đơn vị của bạn có nguy cơ không hoàn thành kế hoạch sản xuất, có nguy cơ xảy ra sự cố kỹ thuật, tai nạn lao động, thu nhập của bạn bị giảm sút Thế là đổ vỡ rồi còn gì Lò trưởng hay ca trưởng, hay quản đốc chỉ huy một lò chợ, một phân xưởng đào lò hay khai thác không khác gì trung đội trưởng, đại đội trưởng, tiểu đoàn trưởng chỉ huy trận đánh Sỹ quan chỉ huy dốt và nhát thì có trang bị đến tận răng trận đánh cũng thua Trong hầm

lò cũng vậy, thợ lò là chiến sỹ, lò trưởng, trưởng ca, quản đốc là sỹ quan chỉ huy Nếu bạn được giao làm

lò trưởng, trưởng ca, hay cao hơn là quản đốc bạn nên lắng nghe xem các chiến sỹ thợ lò nói về bạn thế nào, nhớ tiếp thu chân thành và rèn luyện nhiều hơn để xứng đáng với họ, chứ đừng hơi tý đe nạt, cao giọng “dọa cả làng” đấy nhé

Chuyện về những sai sót của các nhà quản lý thì còn nhiều, tôi chỉ nêu bốn cái 'gạch đầu dòng” để bạn tham khảo Là chiến sỹ thợ lò bạn có nghĩ rằng mình cũng có thể mắc sai lầm gây tai họa cho bản thân

và đồng nghiệp không? Có đấy, vậy nó thường xảy ra trong các trường hợp nào? Các nhà quản lý về an toàn, vệ sinh lao động quốc gia đã đưa ra nhận xét hơn một nửa, thậm chí 60-70% số vụ tai nạn lao động xảy ra là do người lao động thiếu chú ý tự bảo vệ mình, bảo vệ đồng nghiệp Trong hầm lò ở ta thợ lò hay mắc sai lầm trong các trường hợp dưới đây:

- Thiếu chú ý quan sát khi đi lại trong lò, thậm chí chủ quan không vào đúng chỗ tránh khi có đoàn tàu điện đi qua, không đi lại đúng hành lang quy định (thường là lối đi ở phía có rãnh nước), trèo qua các toa goòng; không chú ý nền lò trơn nên bị trượt ngã, không chú ý các vật cản như đống gỗ, đống vì lò, các toa goòng hỏng v.v… Rồi liều lĩnh đi trên ván trượt hay máng cào đang chạy, nằm dưới băng tải đang di chuyển hay đặt vật liệu lên đó thay cho việc khiêng vác Gần đây, trên Tạp chí Than Khoáng sản Việt Nam đăng bài viết “Tắc xi hầm lò” để nhắc nhở việc vận chuyển vật liệu trái phép bằng băng tải theo chiều ngược lại với dòng than ra trên băng

- Dại dột chui vào nơi đã treo biển cấm, thậm chí tháo cả lưới thép B40 bịt đoạn lò cấm để chui vào trong như đã xảy ra ở nhiều mỏ và gần đây nhất là ở Mỏ than Đồng Vông ngày 31/7/2013 làm chết ba người

do bị ngạt khí Đầu tiên là một cơ điện lò mở biển cấm và lưới thép ra chui vào đó (làm gì chưa rõ), không thấy anh này ra anh giám sát viên an toàn đi tìm cũng bị nạn, rồi đến phó quản đốc Cả ba người đều chết do lò đã đóng hơn 20 ngày không được thông gió, thiếu ôxy nghiêm trọng Bạn đừng bao giờ liều lĩnh chui vào các khu vực đã treo biển cấm, đã có rào ngăn cách Nếu muốn giải quyết nhu cầu cá nhân thì đến nơi được thông gió nhưng vắng người rồi vùi phế thải đi Nếu muốn cất giữ dụng cụ lao động thì làm cái tủ sắt để nơi hầm trạm được thông gió, đừng liều lĩnh giấu vào hông lò đã bị “cấm vào”

- Không làm đúng quy trình thao tác hay các bước công việc, thích làm tắt cho nhanh-đó là lỗi phổ biến của thợ lò bao gồm cả thợ cơ điện lò Chẳng hạn thợ đào lò bỏ qua bước cạy om, sửa gương, chống tạm trước khi khoan chu kỳ tiếp theo; thợ lò chợ bỏ qua việc kiểm tra áp lực trên đồng hồ giá chống thủy lực di động hoặc là trong lò chợ dốc cặp thợ phía trên làm ẩu gây tai họa cho cặp thợ phía dưới; ca trước làm ẩu gây tai họa cho ca sau; thợ vận hành tời trục ở giếng nghiêng bỏ qua động tác kiểm tra đầu cáp v.v… Sự bỏ qua ấy chính là sự tùy tiện mà người ta thường gọi là làm bừa, làm ẩu đấy Không biết bao nhiêu người làm bừa, làm ẩu đã tự gây thương tích cho mình và đồng nghiệp; đã tự đưa mình và đồng nghiệp vào chỗ chết? Bạn ơi, hàng ngày khi đi làm bạn nên nghĩ về ba cái “gạch đầu dòng” tôi vừa nêu ở trên và có thể bạn sẽ thêm vào đó một vài cái gạch đầu dòng nữa Mỗi cái gạch đầu dòng ấy là bao nhiêu mạng sống trong đó có bản thân mình?

- Còn một điều nữa mong bạn lưu ý, có một số (không ít đâu) tai nạn lao động nhưng bản chất là tai nạn rủi ro đã xảy ra trong hầm lò do người bị nạn không biết sử dụng đúng cách trang bị bảo hộ lao động, không đi khám sức khỏe định kỳ, nên không biết mình mắc bệnh tiềm ẩn trong cơ thể; rồi rượu bia bét nhè khi xuống lò làm thì buồn ngủ díu mắt lại, chân tay lóng ngóng hay đêm trước ham vui ngồi chiếu đánh bài thâu đêm hoặc là người yêu hay vợ mới đến thăm yêu nhau quá đà, mang cơ thể mệt mỏi và

sự buồn ngủ vào lò… Nếu chả may rơi vào những trường hợp như vậy thì xin bạn thực hiện lời khuyên sau đây: nói thẳng với người chỉ huy về tình trạng sức khỏe của mình và xin phép nghỉ làm việc, làm bù vào ngày khác và đừng lặp lại việc đó nữa Hãy giữ mọi sinh hoạt (rượu, bia; chơi bài, ca hát, làm tình

…) trong tầm kiểm soát Bạn có thể xả hơi vào ngày nghỉ cuối tuần

Tại sao cả các nhà quản lý quy chuẩn kỹ thuật - thiết kế - biện pháp kỹ thuật - chỉ huy lẫn những người lao động trực tiếp lại mắc vào nhiều “cái gạch đầu dòng” đến thế? (Nhiều sai lầm đến thế?) Câu hỏi này không ngoại trừ bất cứ ai trong đó có cả tôi, tác giả quyển sách này Nguyên nhân của căn bệnh tùy tiện, làm bừa, làm ẩu này có nhiều; nhưng ở đây tôi xin chỉ ra một nguyên nhân cơ bản đó là tác phong công nghiệp kém Hay nói đúng hơn là chưa có tác phong công nghiệp, tức là chưa biết tuân thủ một cách nghiêm ngặt kỷ luật lao động, quy trình làm việc, quy chuẩn kỹ thuật an toàn… Đa số thợ lò bao gồm cả các kỹ sư đều xuất thân từ nông thôn, dù đã qua đào tạo vẫn mắc “căn bệnh tùy tiện” vốn có của người nông dân Vậy bạn có muốn tự bảo vệ mình, bảo vệ đồng nghiệp trong điều kiện làm việc ở hầm lò không? Chắc là có rồi! Không có cách nào khác, cả thợ lò làm việc trực tiếp lẫn các kỹ sư, các cán bộ chỉ huy, cán bộ giám sát an toàn đều phải tự mình hàng ngày, hàng giờ rèn luyện thói quen chấp hành kỷ luật lao động, thực hiện đúng các quy trình kỹ thuật, tuân thủ chỉ huy, nếu phát hiện điều gì sai, cái gì không đồng ý thì phải nêu ý kiến ngay Rèn luyện tính kỷ luật tự giác, tác phong công nghiệp là cả một quá trình, không phải ngày một, ngày hai là đạt được, và nếu chưa làm điều đó thì bạn hãy bắt đầu đi, chưa bao giờ là muộn cả, mỗi ngày bạn cố một tý, cứ thế tiến dần, tôi tin là bạn sẽ thành công Tôi muốn nói thêm một điều: người chỉ huy phải gương mẫu tự rèn luyện mình trước thì mới thành công trong huấn luyện công nhân dưới quyền… Làm việc tùy tiện, thiếu tác phong công nghiệp nhất định tai nạn sẽ xảy ra đe dọa mạng sống của bạn và đồng đội, mỏ có thể bị đóng cửa Rèn luyện tác phong công nghiệp

là vấn đề cốt lõi giữ sinh mạng của thợ lò, giữ cho mỏ được an toàn và phát triển Ngược lại thì tôi nói không quá đâu mọi thứ sẽ sụp đổ Kỷ luật lao động trong hầm mỏ chẳng khác gì kỷ luật sắt của quân đội

ngoài chiến trường vậy Trong quân đội có phương châm rèn luyện cho các chiến sỹ và sỹ quan là: đổ

mồ hôi trên thao trường (luyện tập) càng nhiều thì đổ máu trên trên chiến trường (chiến đấu) càng ít Bạn thấy đấy xét về việc tập luyện kỹ năng, rèn luyện kỷ luật thì bộ đội và thợ lò giống nhau đến 100%

Ở nước Đức và nước Ba Lan người ta quản lý, chỉ huy công việc hầm mỏ và thợ lò giống như hệ thống quản lý, chỉ huy của quân đội Nói cách khác theo kiểu quân sự hóa Nhờ vậy tính kỷ luật trong hầm mỏ được đề cao, tai nạn, sự cố cũng ít hơn nhiều nơi khác “Kỷ luật sắt” đó là kỷ luật bắt buộc đòi hỏi phải rèn luyện hàng ngày với sự cố gắng lớn lao, với tình yêu ở trong đó Nếu các quan chức nhà nước yêu nghề, yêu người ban hành các tiêu chuẩn kỹ thuật an toàn đúng; các nhà thiết kế mỏ yêu người, yêu nghề thiết kế đúng; các nhà quản lý ở mỏ lập biện pháp kỹ thuật, công nghệ đúng, chỉ huy đúng, kiểm tra giám sát đúng thì sẽ giảm đi được quá nửa số vụ sự cố, tai nạn lao động trong hầm lò Phần còn lại phụ thuộc vào sự rèn luyện tay nghề, rèn luyện kỷ luật lao động và lòng yêu nghề của công nhân lao động trực tiếp

Trước khí kết thúc chương II (Nơi làm việc của thợ lò thế nào?) để chuyển sang chương III (Tự bảo vệ

an toàn cho mình và đồng nghiệp) tôi muốn bạn ghi nhớ mấy điều sau đây:

(1)- Nơi làm việc của thợ lò dù có được cải thiện bằng cơ giới hóa, tự động hóa, hay điều hòa không khí

đi chăng nữa thì nó vẫn là “âm phủ” đầy bất trắc, nó chuyển dịch theo thời gian và không gian và càng xuống sâu thì các hiểm họa càng nhiều

(2)- Dù là hiểm họa tự nhiên (khí mỏ, nước mỏ, áp lực mỏ, chấn động mỏ, than tự cháy, bụi than …) nhưng nếu con người cẩn thận (thiết kế đúng, biện pháp đúng, thi công đúng, thao tác đúng) tuân thủ các quy trình kỹ thuật, kỷ luật lao động thì sẽ kiểm soát được các hiểm họa, đưa thiệt hại về người và của đến mức nhỏ nhất

(3)- Nơi làm việc (môi trường làm việc) hiện đại mà con người không theo kịp, không hiện đại một cách tương xứng thì sự cố, tai nạn lao động vẫn cứ xảy ra vì vậy rèn luyện tác phong công nghiệp tuân thủ kỷ luật lao động, nâng cao tay nghề qua đó mà nâng cao năng suất lao động là vấn đề sống còn của mỗi thợ lò, của mỗi mỏ than hầm lò và cả Ngành Than Việt Nam

CHƯƠNG III: TỰ BẢO VỆ AN TOÀN CHO MÌNH VÀ ĐỒNG NGHIỆP III.1 AN TOÀN MỎ, AN TOÀN LAO ĐỘNG LÀ GÌ?

Đọc đến cái đề mục “an toàn mỏ là gì” có thể bạn cười thầm cho là ngớ ngẩn và tự nhủ: ngày nào chúng tôi chả hô, chả nhắc nhau “an toàn nhé” ngay từ đầu ca làm việc, chúng tôi biết tỏng rồi cần gì phải hỏi nữa Bạn đúng, nhưng có thể chưa đủ đâu, vậy nên thêm một lần tìm hiểu xem “an toàn mỏ là gì?” cũng đáng Và ở đây sẽ đề cập cụ thể đến an toàn mỏ than hầm lò Chữ “an” trong tiếng Hán có nghĩa là an hay yên trong tiếng Việt ta Người Hán xưa kia biểu thị sự yên ổn bằng hình tượng người đàn bà ở trong nhà (chữ an ở trên có bộ mái nhà, ở dưới có chữ nữ) Khi trong nhà có người đàn bà thì mọi việc yên ổn, ngược lại chị ta yên tâm khi được sống dưới một mái nhà với người chồng là chỗ dựa An là sự yên ổn hay sự sắp đặt sao cho được yên, được thoải mái Còn toàn thì sao? Toàn ở đây là đủ, cả, tất cả, là sự trọn vẹn, trọn bộ hay là sự lành lặn Người Hán xưa thể hiện chữ toàn bằng ký tự mái lều ở trên và chữ vương ở dưới Có thể “chiết tự” rằng, ông vua đứng dưới mái lều trên núi cao nhìn bao quát xung quanh, phóng tầm mắt đến tận chân trời và nói rằng ta cai quản cả thiên hạ Vậy an toàn là sự yên ổn trọn vẹn,

là sự lành lặn không sứt mẻ gì Còn đảm bảo an toàn là làm sao giữ được sự yên ổn trọn vẹn đó, sự lành lặn đó; đừng để con người bị tổn thương, đừng để vật dụng hay hoàn cảnh bị sứt mẻ Nói một cách ngắn gọn an toàn là yên lành

Cái mỏ đang được khai thác khác với cái nhà máy nào đó đang vận hành ở chỗ nhà máy thì đứng yên một chỗ, chỉ có dây chuyền sản xuất và con người hoạt động đưa nguyên liệu vào, chế biến ra sản phẩm nhập kho Còn mỏ thì dịch chuyển cả trong thời gian, lẫn không gian nên khó quản lý, khó đảm bảo an toàn hơn nhất là mỏ hầm lò, ở đó chỉ có máy móc trong các hầm trạm chính, trong giếng đứng là ở yên một chỗ, còn mọi thứ khác và con người đều dịch chuyển Dịch chuyển theo chiều dài, chiều rộng, chiều cao hay chiều sâu, biển đổi hàng giờ, hàng ngày Làm sao giữ cho tất cả sự họat động đó, sự dịch chuyển đó, sự biến động đó được lành lặn không sa sẩy gì? Tức là làm sao tất cả hoạt động của mỏ từ trên mặt đất đến trong lòng đất không bị nguy hiểm, không xảy ra sự cố, tai nạn gì! Nếu không giữ yên lành cho thợ lò, cho toàn bộ công trình mỏ, cho tất cả máy mỏ, tất cả các hệ thống cấp điện, thông gió, cấp thoát nước, thông tin liên lạc, vận tải v.v… và vv được yên ổn, không giữ cho tất cả các đường lò được yên ổn thì sự cố sẽ xảy ra mang sự nguy hiểm đến cho con người, đe dọa tính mạng con người

Đó chính là an toàn mỏ Nói một cách ngắn gọn an toàn mỏ hầm lò là giữ cho mọi hoạt động trên mặt đất, trong lòng đất của mỏ được yên ổn/lành lặn Còn an toàn vệ sinh lao động là giữ cho con người được lành lặn, khỏe mạnh trong quá trình lao động hàng ngày An toàn lao động trong mỏ hầm lò là một phần đặc biệt quan trọng trong an toàn mỏ hầm lò Thợ lò mưốn được lành lặn, khoẻ mạnh (không mắc bệnh nghề nghiệp) trong lao động thì phải giữ cho mọi hoạt động của mỏ hầm lò được yên Đó là cách tự bảo vệ mình, bảo vệ đồng nghiệp, bảo vệ mỏ Các mục nêu trong chương này sẽ trao đổi với bạn về các

kỹ năng tự bảo vệ và các giải pháp cơ bản đảm bảo an toàn mỏ

III.2 RÈN LUYỆN KỸ NĂNG TỰ BẢO VỆ - LÀM VIỆC VỚI TÌNH YÊU TRONG ĐÓ

III.2.1 Sử dụng đúng trang bị bảo hộ lao động

Nhiều lần tôi xuống mỏ đã gặp không ít thợ lò cả công nhân và kỹ sư sử dụng không đúng các trang bị bảo hộ lao động Đây có thể là một trong nhiều nguyên nhân gây ra sự cố hay tai nạn lao động Trước hết nói về bộ quần áo lao động Bạn hãy chọn cho mình bộ quần áo đúng cỡ vừa với mình, nếu mặc chật quá khó làm việc và dễ vấp ngã Nếu rộng “thùng thình” thì lại vướng víu cũng có thể làm cho bạn bị ngã hoặc cản trở thao tác (Ví dụ: Ca ba ngày 25.02.2013 tại Phân xưởng vận tải lò 2 Khu Đông Vàng Danh thuộc Công ty than Đồng Vông đã xảy ra tai nạn lao động làm chết thợ vận hành tời ma-nơ JD-11.4 bậc 3/7 do bị cáp tời quấn vào áo khoác chống rét khi anh này sơ ý không cài cúc và thắt đai áo) Cúc quần phải chắc chắn và tốt nhất bạn nên luồn dây lưng vào đảm bảo sao cho khi gặp sự cố quần không tuột ra khỏi người bạn Bạn cũng cần giữ gìn đôi tay bằng việc mang găng tay vừa với kích cỡ của mình Mới đeo găng tay làm việc có vẻ khó khăn nhưng rồi sẽ quen thôi Còn đôi bàn chân bạn phải luôn giữ cho chúng được khô trong đôi ủng không chật quá mà cũng không rộng quá Có mỏ may sẵn cho thợ mỏ đôi bao chân bằng vải hình đôi tất có dây buộc, có nơi dùng tất, nhưng tốt nhất là miếng ghệt hình tam giác bằng vải bông dễ thấm mồ hôi Thợ lò khắp nơi trên thế giới hay ít nhất là những nơi tôi đã đến như Ba Lan, Ucraina, Nga, Trung Quốc, Đức, Pháp, Nhật đều cuốn chân bằng ghệt cả Làm như vậy đôi chân bạn sẽ được giữ chắc chắn và êm ái trong đôi ủng cao su hay đôi giày cao cổ Thực ra tôi vẫn chưa ưng những đôi ủng cao su mà một số mỏ của ta đang dùng, so với thời bao cấp thì tốt lắm rồi đấy nhưng vẫn chua đủ độ bám, độ dày cần thiết và đặc biệt là độ mềm dẻo Trước đây Tổng Công ty Than đã cho đặt ở Hải phòng nơi có thể cho ra đời những đôi ủng tốt nhất cho thợ lò, nhưng nhiều người lý sự “kinh tế thị trường” vẫn ngấm ngầm mua ủng giá rẻ về mỏ Ở Ba Lan hay Đức nơi hầm lò khô ráo người ta trang bị cho thợ lò giày da lộn có mũ thép rất an toàn Bây giờ nói đến mũ lò, bạn cũng phải chọn mũ cho vừa với

cỡ đầu của mình sao cho có thể điều chỉnh được cầu mũ cho nó ôm lấy đầu mà bạn vẫn thấy thoải mái Bạn nên cài quai mũ vào cho chắc chắn và đừng bỏ mũ ra khỏi đầu khi đi lại, làm việc trong hầm lò.Cái mũ lò cùng với đèn lò và bình tự cứu là thần hộ mệnh của bạn đấy Đèn lò phải đảm bảo sáng được

24 giờ và bạn phải cài nó lên mũ, giữa đèn, mũ và lưng bạn phải được kết nối bằng dây đeo đèn và cáp đèn Ở một số mỏ đã xuất hiện đèn nhỏ gọn bằng bao thuốc lá, cán bộ đi lò cầm tay hoặc cài lên túi áo Tôi đã phê phán, đó là một sai lầm, ở mỏ hầm lò không được phép làm việc đó Tại sao? Vì đèn phải

luôn gắn với người, chả may mũ có bị bật ra khỏi đầu thì vẫn còn dây cáp đèn gắn trên mũ, bạn có thể nhanh chóng đội lại mũ và sử dụng đèn Còn nếu đèn cài lên túi áo nó mà bật ra nhất là trong khi gặp sự

cố thì bạn có thể không có đèn mà dùng đâu Nó ngăn cản đường thoát của bạn đấy

Bây giờ nói đến cái bình tự cứu bắt buộc lúc nào cũng phải ở bên người Người Nga, người Nhật gọi nó

là bình tự cứu, còn người Ba Lan gọi nó là bình lọc tẩu thoát Cái bình này chỉ có tác dụng lọc không khí khi có đám cháy mỏ xảy ra giúp bạn tránh nhiễm phải khí độc ôxýt các bon, khí ngạt các bon níc trong một khoảng thời gian đủ để bạn chạy thoát từ khu vực cháy ra nơi có luồng gió sạch, an toàn Trong thời gian đó bạn thở hoàn toàn bằng ôxy được sinh ra từ bình tự cứu, cách ly với bầu không khí mỏ Vậy khi ngửi thấy mùi khét hay cảm nhận thấy có đám cháy bạn phải ngay (lập tức) mở bình tự cứu, sử dụng nó như đã được hướng dẫn và chạy thoát ra nơi có luồng gió sạch Trong trường hợp nhìn thấy đám cháy

hở trong đường lò đang ở mức độ nhỏ có thể dập tắt nhanh được thì sau khi mở dùng bình tự cứu bạn phải cùng đồng đội dập tắt đám cháy rồi hãy chạy ra ngoài Bạn đừng chạy gấp gáp quá, quan trọng là tốc độ nhanh và đều để cái bình tự cứu giúp bạn thở được Người ta thường thiết kế các loại bình tự cứu

30 phút, 45 phút, 60 phút để trang bị cho thợ lò Ở các mỏ Ngành Than ta thường là các bình 60 phút Cái bình này giúp bạn chạy thoát hiểm và chỉ dùng một lần Bạn phải học cách mở và dùng nó một cách nhanh chóng, hữu hiệu nhưng tôi lại mong rằng không bao giờ bạn phải dùng đến nó

Để kết thúc phần này tôi mời bạn thử hình dung xem nếu đám cháy mỏ xảy ra mà bạn lúng túng không biết mở và dùng ngay bình tự cứu, hay mở được rồi mà đèn, mũ văng ra không thu nhanh về được, hay đang chạy mà bị vấp ngã do quần áo quá chật hay quá rộng, hoặc là ủng bị tụt mấy do đi đôi tất lỏng trong cái ủng rộng thì sự thể sẽ ra thế nào? Có thể dẫn tới kết cục người khác thoát được còn bạn thì không; chỉ vì bạn thiếu cẩn thận không sử dụng đúng trang bị bảo hộ lao động

Những thứ vừa nêu ở trên như quần áo, ủng, ghệt, mũ, đèn, găng tay, bình tự cứu là những thứ bắt buộc chứ chưa phải là hết Khi bạn làm các công việc ở nơi phát sinh ra bụi như ở gương lò đá, lò chuẩn bị sản xuất, trong lò chợ bạn phải đeo khẩu trang hay cái lọc bụi đã được mỏ trang bị để tránh cho phổi của bạn nhiễm bụi đá, bụi than dẫn đến mắc bệnh nghề nghiệp bụi phổi Ở một số công việc bạn còn được trang bị kính bảo vệ mắt và cái nút lỗ tai để tránh tiếng ồn Bạn cũng cần mang theo bông băng để tự sơ cứu khi cần thiết Đừng xem nhẹ hay coi thường bất cứ thứ gì được trang bị để bảo vệ cho bạn trong quá trình làm việc Nếu công ty tổ chức gắn một con chíp điện tử vào mũ hay đèn lò của bạn thì bạn hãy giữ gìn nó thật cẩn thận nhé Nhờ nó mà lực lượng cứu nạn có thể sớm tìm ra bạn khi bạn bị mắc kẹt đâu đó trong đường lò bị đổ Con chíp ấy xác định chính xác vị trí của bạn đang ở chỗ nào đấy Hệ thống định vị trong hầm lò là một tiến bộ của công nghệ thời hiện đại, nó giúp ta một cách hữu hiệu trong quản lý sản xuất và cứu nạn nơi hầm lò

III.2.2 Đi lại trong hầm lò

Khi bạn vừa được tiếp nhận vào mỏ làm việc, thế nào bạn cũng phải trải qua huấn luyện an toàn ban đầu Ở đó bạn được hướng dẫn sử dụng trang bị bảo hộ lao động, cách đi lại trong hầm lò sao cho an toàn Tôi muốn bạn tham khảo những điều dưới đây

Trước hết bạn nên làm quen với bản đồ mỏ để nhận biết cho được đâu là các lối thông từ mặt đất vào trong lòng đất hay nối thông với các tầng sâu được mở ra bằng giếng nghiêng hay giếng đứng Đâu là cửa lò, cửa giếng cho người ra vào, đâu là giếng nghiêng hay giếng đứng chuyên dùng để vận tải than, đâu là giếng gió hay lò thông gió Bạn cần biết gió vào mỏ từ đường lò nào hay giếng nào và ra khỏi mỏ bằng lò nào, giếng nào, khi xảy ra sự cố thì người thoát ra từ lối nào Bạn đọc bản đồ càng kỹ càng tốt, ban đầu có thể chưa quen nhưng chắc chắn bạn sẽ quen dần Trên bản đồ có những ký hiệu chỉ hướng

đi của gió tươi (gió sạch), gió thải (gió bẩn), (gió từ ngoài vào gương lò làm việc gọi là gió sạch hay gió tươi, gió đã đi qua gương lò làm việc gọi là gió thải hay gió bẩn, gió bẩn thoát ra ngoài theo các đường lò

thông gió), chỉ hướng vận tải, chỉ nơi có hầm trạm, nơi có trạm đo khí, đo gió, nơi có trạm để dụng cụ cứu hỏa, nơi có gương lò làm việc hay dự phòng… Bạn nên làm quen với các ký hiệu đó để đọc bản đồ cho nhanh, cho đúng Thật sai lầm nếu bạn nghĩ rằng mình là công nhân lao động trực tiếp đọc bản đồ làm gì, đó là việc của mấy ông chỉ huy, mấy ông kỹ thuật Bạn nên tự rèn cho mình thói quen đọc bản đồ Khi đến thăm một mỏ khác bạn nên yêu cầu được xem bản đồ trước khi xuống mỏ, hãy xem và nhận biết đường vào hầm lò nơi bạn sẽ đến thăm và đường từ đó trở ra ngoài Nếu bạn lần đầu chưa quen xuống

mỏ bằng giếng đứng thì khi đứng trong thang máy bạn há miệng ra một chút để tránh bị ù tai

Trong các hầm trạm và các đường lò chính chống bằng bê tông hay vì thép người ta thường quét vôi trắng cho dễ quan sát và có ghi tên các đường lò, các ngã ba, ngã tư, các biển chỉ dẫn cửa gió, đầu đo khí mêtan, trạm điện, lò cụt, lò cấm hay nơi cấm vào… Bạn cần làm quen với tất cả các biển chỉ dẫn ấy, làm quen với các đường đi lối lại trong hầm lò Đừng nghĩ rằng mình đã làm lâu ở mỏ rồi thì không cần làm quen nữa Hầm lò biến đổi liên tục, người ta vừa mở ra lò này lại đóng lò kia, hôm qua bạn có thể đi qua chỗ đó được nhưng hôm nay thì không Bất cứ lúc nào khi đi lại trong hầm lò bạn cũng đều phải quan sát để phát hiện ra sự thay đổi (sẽ nói kỹ hơn ở III.2.3.), và nên đi về phía bên phải đường lò nơi có rãnh nước được đậy bằng các tấm bê tông đúc sẵn, bạn nên đi trên các tấm đậy rãnh nước đó Nếu cần phải mang vác dụng cụ hay vật liệu thì bạn nhớ làm cho cẩn thận không gây cản trở người khác, không

để va chạm vào đoàn goòng đang chạy hay thiết bị điện, cáp điện gần đó Nếu cần bám tay cho chắc thì bạn bám vào tay vịn (nếu có), bám vào vì chống, bám vào đường ống, đừng bám vào cáp điện Ngồi trong toa xe (song loan) hay xe treo trên ray đơn bạn phải cài xích chắn và đừng thò đầu, thò tay ra ngoài Bạn cũng cần ghi nhớ đừng bảo giờ trèo qua các toa xe goòng, vượt qua chỗ tiếp giáp giữa hai cái xe goòng; đừng vượt qua băng tải hay máng cào ở nơi không có cầu vượt, đừng đi trên máng cào, máng trượt, đừng liều lĩnh nằm trên băng tải Đã có nhiều trường hợp bị thương, bị chết do thực hiện các hành động liều lĩnh vừa kể trên Đã có một chuyên gia Liên Xô ở Mỏ than Vàng Danh bị chết khi trèo qua khoảng trống giữa hai xe goòng 3 tấn Cổ ông ta bị dính vào đường dây điện trần của tàu điện cần vẹt, điện giật, chết ngay tại chỗ (1965) Một điều nữa đã trở thành nguyên tắc là thợ lò làm việc có đồng đội,

đi lại tìm kiếm, làm gì đó trong hầm lò ít nhất phải có hai người, người nọ theo rõi người kia, giúp đỡ người kia, canh chừng cho nhau để đảm bảo an toàn Thợ lò có “cặp đôi” là vậy Đừng xem nhẹ điều này Đi lại một mình trong hầm lò có thể dẫn bạn đến sự nguy hiểm

Trong trường hợp sự cố, mất điện, mất cả đèn lò thì bạn cần nhớ điều sau đây: cứ men đường lò mà đi theo hướng ngược với chiều gió hay xuôi theo hướng nước chảy trong rãnh nước thế nào bạn cũng ra đến cửa lò hay đến được sân ga đáy giếng, đó là nơi tập kết an toàn Nhớ lại bản đồ bạn đã đọc bạn sẽ biết vì sao Nước chảy về hướng cửa lò bằng hay chảy về hầm chứa nước ở sân ga đáy giếng, gió thì ngược lại từ cửa lò hay chân giếng thổi vào nơi bạn làm việc Vậy đi ngược chiều gió thồi hay xuôi chiều nước chảy đều như nhau cả, cái nào bạn cảm nhận được rõ ràng hơn thì bạn theo nhé Còn nữa, khi có

sự cố bị mất thông gió bạn bị ngột ngạt mà ở đấy lại có đường ống khí nén thì bạn tìm cách trích nó ra,

có thể bạn gặp may đấy, bạn có thể thở tạm bằng khí nén

Tóm lại nếu bạn đi lại trong hầm lò một cách cẩn thận, đúng cách thì bạn được an toàn, ngược lại bạn có thể gặp nguy hiểm nhẹ thì gẫy tay, gẫy chân nặng thì mất mạng như một số trường hợp đã xảy ra (Ví dụ: Cuối ca 3 ngày 25.7.2014 đã xảy ra vụ tai nạn lao động làm chết một thợ lò bậc 4/6 tại đề-pô tàu điện sân ga mức -150 Mỏ than Mạo Khê Anh này cởi trần, trên người đeo một cái cuốc chim không có cán,

do thiếu chú ý quan sát trong khi đang đi nên bị ngã, một đầu nhọn của cuốc chim đâm vào ngực Nếu như anh ấy mặc áo bảo hộ lao động và chú ý quan sát thì sự thể đã khác)

III.2.3 Rèn luyện kỹ năng quan sát, cảm nhận

Như đã nói ở phần trên, mỏ hầm lò biến đổi liên tục theo thời gian và trong không gian Có những thay đổi bạn nhìn rõ mồn một như mở thêm lò đá, đào thêm lò than, lò chợ đi đến đâu phá hỏa đằng sau đến

đó Có những biến đổi bạn phải để ý kỹ mới thấy rõ dần như nước thấm ra từ hông lò, vài hôm sau thấy

nó chảy thành dòng hay đường lò bị nén méo mó dần đi Và có những biến đổi khó mà nhìn thấy được như khí mêtan thoát ra tụ lại ở đâu đó, mấy cái gông vì chống thép đã bị nới lỏng ra theo thời gian… Để nhận biết được nhanh và rõ ràng những biến đổi trong hầm lò mà đề phòng sự cố có thể xảy ra ở bất cứ chố nào bạn phải tự rèn luyện kỹ năng quan sát, cảm nhận

Bước chân vào hầm lò là mắt bạn phải chú ý nhìn, tai phải lắng nghe và mũi phải ngửi và có lúc tay phải

sờ để phát hiện, nhận dạng những thay đổi Bạn quan sát và cảm nhận trong suốt quá trình từ khi vào cửa lò, trên đường đến nơi làm việc, tại nơi làm việc và trên đường về Hết ca làm việc bạn đã mệt mỏi nhưng đừng quên để ý dọc đường ra Mắt bạn để ý xem có gì mới xuất hiện trên các đường lò có thể gây trở ngại cho việc đi lại, thông tải; xem có vì chống nào biến dạng, có chỗ tường bê tông nào mới nứt,

có chỗ nào nước mới chảy ra hay đã xuất hiện từ trước nhưng nay dòng chảy mạnh hơn, chỗ nào thấy

có khói, có hơi nước, những chỗ nào ống gió, ống cấp nước, ống cấp khí nén mới bị bục, tấm đậy rãnh nước nào hỏng hoặc bập bênh, chỗ nào đường ray bị bật mất bulông v.v và vv Những cái gì có thể chỉnh sửa ngay được thì bạn cần cùng đồng nghiệp làm ngay, chẳng hạn như kê lại tấm đậy rãnh nước

để người sau khỏi bị ngã Nếu bạn là thợ cơ điện lò bạn phải chú ý quan sát hệ thống cấp điện, cấp nước, cấp hơi, hệ thống cảnh báo khí mỏ, hệ thống tháo khí mêtan, nói chung là xem xét các hầm trạm đặt thiết bị, nếu thấy có gì khác thường là phải xử lý ngay Trong hầm lò bạn nên luyện thói quen chú ý nghe ngóng để biết được, dự báo được những sự kiện khác thường có thể xảy ra Không chỉ mắt bạn nhìn thấy lò bị nén mà tai bạn có thể nghe thấy âm thanh riêng của nó đấy Tai bạn có thể phân biệt tiếng máy chạy bình thường hay khác thường, tiếng nước chảy, tiếng gió luồn qua khe hở, tiếng đá rơi, đá lăn

và cả tiếng kêu cứu của đồng đội dù nó yếu ớt Có những người làm lâu năm trong hầm lò có thể nghe được những âm thanh của sự chuyển động trong lòng đất mà những người bình thường không nghe được Họ đã trở thành chuyên gia ở Ba Lan hồi những năm 1970 có một thợ mỏ già thính tai đến độ thăng hoa, dự báo được chấn động trong lòng đất sâu -600m của mỏ than hầm lò Mỏ này bị hiểm họa chấn động lòng đất đe dọa Và ngườu thợ già chuyên gia này được mời ngồi ở một vài chỗ dưới tầng -600m chỉ để lắng nghe

Hầm lò có mùi đặc trưng của nó, chỉ những người thợ lò mới phân biệt được một cách rõ ràng Trong hầm lò còn xuất hiện các mùi khác có người nhận biết được, có người không Bạn cần chú ý nhiều nhất mỗi khi thấy xuất hiện mùi khét Mùi khét có thể từ chỗ cáp điện bị quá tải nóng lên, cáp điện bị chập; đầu rulô băng tải bị nóng quá do ma sát Mùi khét có thể từ một đống than đang ủ nóng âm ỷ, hay từ một đám cháy nào đó mà bạn có thể nhìn thấy hoặc không Phàm là thấy mùi khét là bạn phải hành động ngay, phải đoán nhanh xem nó từ cái gì, nếu do điện quá tải thì phải ngắt điện ngay, nếu do cháy thì phải dùng bình tự cứu lập tức và tẩu thoát đến nơi an toàn và báo ngay cho người chỉ huy trực tiếp và/hoặc trung tâm điều khiển mỏ Còn nếu ngửi thấy mùi trứng thối thì đích thị là khí độc sunphua hyđro (H2S) đấy, phải tránh ngay đến luồng gió sạch và yêu cầu đẩy mạnh thông gió, gọi người đeo máy thở đến kiểm tra,

xử lý Còn nếu bạn ngửi thấy mùi ẩm mốc nặng thì lò đã lâu không được thông gió đấy, đừng có liều mà vào đó hay đi qua đó bạn nhé kể cả trong trường hợp không treo biển “cấm vào” Thợ lò còn ngửi và thậm chí nếm thử xem nước chảy từ khe đá, từ vỉa than ra có mùi vị gì để đánh giá nguồn gốc của nó: nước có sẵn trong các tầng đá, nước mặt, nước từ lò cũ hay từ sông hồ chảy xuống …) Nhiều thợ lò chỉ đặt tay lên vì chống hay lên vách đá, gương than cũng cảm nhận được điều gì đó Chẳng hạn tay họ cảm nhận được sự rung, cảm nhận được sức nén lên vì chống Tay sờ lên mặt máy cảm nhận được nó chạy quá tải… Tổng Công ty Than Việt Nam đã ban hành quy chế bắt buộc các mỏ hầm lò phảo tổ chức diễn tập theo kế hoạch thủ tiêu sự cố để cho thợ lò và hệ thống chỉ huy các cấp tập phản ứng nhanh khi sự cố xảy ra Bạn sẽ tham khảo cụ thể phần này ở chương IV mục IV.2

III.2.4 Tập làm việc đúng quy trình

Ở đây tôi dùng chữ “Tập” với nghĩa làm đi làm lại nhiều lần cho quen, cho đúng, cho thạo để bày rỏ rằng không phải bảo làm đúng quy trình là làm ngay tắp lự được đâu mà phải tập từng tý một, từng giờ, từng ngày, từng tháng, từng năm và năm này qua năm khác cho đến khi hết nghĩa vụ làm việc Thợ mỏ ta lại xuất thân từ nông dân, nông thôn vẫn quen tùy tiện nên cái sự “Tập” này khó hơn người bên trời Tây hay Nhật Bản-nơi công nghiệp đã phát triển hàng trăm năm Trước khi đào một đường lò mới, mở một lò chợ mới hay chuyển diện khai thác, trước khi lắp một trạm biến áp mới hay di chuyển nó từ chỗ này đến chỗ khác bạn đều được nghe phổ biến biện pháp kỹ thuật để thực hiện sao cho an toàn và năng suất hay đảm bảo thời hạn Thậm chí phòng kỹ thuật hay phòng cơ điện đến tận phân xưởng phổ biến thiết kế, quy trình thực hiện các bước công việc và không thể thiếu các biện pháp đảm bảo an toàn Những bước như vậy nhiều người chăm chú lắng nghe nhưng cũng có người lơ đễnh, thậm chí không buồn nghe hay không thèm nghe Có người còn bảo nó na ná như nhau cả mà, nghe mãi rồi cần gì phải nghe nữa, mất thì giờ Nói và làm như vậy là chủ quan, thiếu trách nhiệm với chính bản thân mình và đồng nghiệp Bạn nên lắng nghe, cái gì chưa rõ thì cần phải hỏi cho rõ, thậm chí bạn nên tranh luận, nên đề xuất ý tưởng nếu bạn thấy nó hay hơn cái người ta vừa trình bày Chính bạn đã trải qua công việc cụ thể, bạn nhiều kinh nghiệm và bạn có thể đưa ra ý kiến hay hơn đấy, thậm chí ý kiến của bạn có thể là một sáng kiến tốt giúp cho phòng kỹ thuật hay cơ điện hoàn thiện thiết kế, biện pháp hay quy trình thao tác Bạn sẽ được biết ơn, có thể được nhận tiền thưởng sáng kiến, nhưng quan trọng hơn cả là bạn đã góp phần làm cho công việc được tốt hơn, an toàn hơn An toàn cho chính bạn, cho đồng nghiệp của bạn và cho cả mỏ Đừng bỏ qua việc góp ý, tranh luận bạn nhé Đừng nghĩ rằng mình là công nhân, người ta bảo gì làm nấy việc gì đến mình mà góp ý với tranh luận Bạn ơi! Người lính binh nhì cũng có thể giúp vị đại tướng lừng danh ý kiến hay góp phần thắng trận với ít tổn thất đấy.

Khi bạn đã nắm được thiết kế hay biện pháp kỹ thuật, đã nắm được trình tự các bước công việc (quy trình) bạn sẽ thực hiện nó một cách dễ dàng hơn những người chưa nắm được nó Chưa nắm được thì làm việc một cách “tù mù”, bị động; còn nắm chắc như bạn thì làm việc chủ động, thoải mái và dễ dàng hơn, đỡ tốn sức hơn, an toàn hơn Trong quá trình làm việc bạn có thể phát hiện ra cái gì đó không phù hợp trong biện pháp kỹ thuật hay quy trình vận hành, bạn nên trao đổi việc đó với cán bộ chỉ huy để xem xét điều chỉnh Nếu việc đó cần điều chỉnh và được chấp nhận điều chỉnh thì có nghĩa là bạn đã có đóng góp tích cực làm cho công việc của bạn và đồng nghiệp được tốt hơn, an toàn hơn Và nếu bạn là cán bộ

kỹ thuật, cán bộ tham mưu hay chỉ huy các cấp bạn cần lắng nghe ý kiến của những người thợ trực tiếp thực hiện biện pháp hay quy trình công nghệ, quy trình vận hành do bạn đề ra hoặc chỉ huy họ làm Bạn

sẽ thu nhận được nhiều điều bổ ích Tôi viết ra điều này vì tôi đã từng làm cán bộ kỹ thuật trực tiếp giám sát thực hiện; có lúc tôi đã làm cán bộ chỉ huy cấp phân xưởng đào lò, cán bộ tham mưu cấp phòng ở xí nghiệp, ở công ty cho đến phó giám đốc kỹ thuật thi công và giám đốc xí nghiệp chuyên đào lò Tôi đã được thợ đào lò, thợ cơ điện lò, thợ lắp máy góp cho nhiều ý kiến hay, có việc gì khó tôi lại hỏi họ, đặc biệt là hỏi các “thợ to” (lành nghề có uy tín trong đồng nghiệp) Sau này làm Tổng giám đốc Tổng công ty/Tập đoàn Than-Khoáng sản Việt Nam cũng vậy Một phần quan trọng năng lực công tác của tôi được chuyển giao, được tiếp thụ từ thợ lò, từ công nhân trực tiếp sản xuất và từ cán bộ tham mưu, cán bộ chỉ huy các cấp Tôi biết ơn họ rất nhiều

Bây giờ tôi liệt kê ra đây các bước công việc của một chu kỳ đào lò đá để các bạn tham khảo xem mình

có bỏ qua bước nào không nhé Giả định rằng bắt đầu ca làm việc nhóm của bạn thực hiện một chu kỳ mới, ca trước đã dựng xong vì chống sát gương lò

- Bước 1, Đưa nơi làm việc về trạng thái an toàn Bạn cùng các đồng nghiệp phải kiểm tra xem các vì chống do ca trước chống đã thực sự chắc chắn hay chưa, nếu chưa thì phải làm cho nó chắc chắn chẳng hạn như xiết chặt các gông vì chống nối xà với cột, sửa lại văng gỗ cho căng, chèn thêm đá vào sau tấm chèn Bạn kiểm tra tiếp xem gương lò đã thực sự sẵn sàng cho việc khoan chu kỳ mới hay chưa Nếu gương lò chưa được phẳng còn mấp mô nhiều, đá nóc treo có thể tự rơi xuống trong lúc bạn

khoan gây nguy hiểm Hãy sửa sang lại, cạy om kỹ thêm một lần nữa Trong khi đó một vài người khác trong nhóm của bạn kiểm tra máy khoan, máy xúc, đường ray, xe goòng, ống hơi, ống gió xem có bình thường không…? Và, dù là lò đá thì cũng phải đo khí xem có gì bất thường, nếu cán bộ chưa làm thì bạn yêu cầu cán bộ làm điều đó.

Bước 2, Khoan các lỗ mìn Bạn có thể khoan bằng búa khoan khí nén hoặc máy khoan một cần hay hai cần tự hành hay chạy trên đường ray Trong trường hợp này tôi nói đến việc khoan bằng máy khoan hai cần tự hành Trước khi khoan bạn nên xem lại hộ chiếu-sơ đồ bố trí lỗ khoan để xác định rõ những lỗ nào khoan trước, lỗ nào khoan sau và chiều sâu của các lỗ khoan Thường thì người ta khoan các lỗ trên cao trước, đường biên trước Lỗ khoan dưới nền còn kết hợp sao cho việc đào hố chân cột và đào rãnh nước được thuận tiện Trong khi bạn điều khiển máy khoan nhất thiết phải có một người theo rõi, hướng dẫn và cùng bạn xác định đúng vị trí lỗ khoan Khoan xong các lỗ các bạn phải làm một việc nhất thiết không bao giờ được bỏ qua đó là lấy phoi làm sạch các lỗ khoan Nếu không làm kỹ việc này công khoan của bạn có thể trở thành “công cốc” Trong quá trình làm sạch cần kết hợp kiểm tra độ sâu các lỗ khoan

và nếu lỗ nào chưa đủ độ sâu thì phải khoan tiếp cho đủ

- Bước 3, Nạp và nổ mìn Trước khi nạp mìn nhóm của bạn phải đưa các thiết bị như máy khoan, máy xúc (bây giờ đã có máy vừa khoan, vừa xúc, vừa nâng vì chống) và các thiết bị trong gương lùi ra vị trí

an toàn mà hộ chiếu nổ mìn đã xác định Bạn cũng phải củng cố lại các vì chống sát gương cho chắc chắn Phía ngoài phải treo biển “nạp mìn-cấm vào” để người khác biết mà tránh… Thợ mìn phải chuẩn bị trước bua mìn một cách kỹ càng Bua mìn có thể bằng bao nước (nơi có nhiều mêtan, bụi than) hay bằng đất sét có pha cát Bua mìn không tốt, không đủ độ ma sát thì khi nổ mìn dễ bị phụt làm kém hiệu quả rõ rệt, gương sẽ không phẳng phải khoan nổ bổ sung hoặc cả gương không đạt được tiến độ cần thiết Khi thợ mìn nạp mìn những người khác phải tránh ở nơi an toàn và canh không cho người ngoài vào khu vực gương lò Nạp mìn xong thợ mìn phải đấu nối và kiểm tra sự đấu nối đó rồi mới rút ra vị trí an toàn chuẩn bị nổ mìn Thợ mìn phải báo cáo người chỉ huy phát lệch nổ mìn (khai hỏa) khi đã tin chắc rằng mọi người đã rút ra vị trí an toàn và việc nạp mìn đã hoàn tất, đã được kiểm tra

- Bước 4, Thông gió sau nổ mìn Sau nổ mìn bạn phải chờ ít nhất 30 phút thông gió cho khói tỏa dần ra, khí độc hại phát sinh sau nổ mìn loãng đi rồi mới được vào gương lò kiểm tra Nếu ống gió trong tình trạng không tốt thì người chỉ huy phải tổ chức chấn chỉnh lại và gia tăng thời hạn thông gió Đã không ít thợ lò phạm sai lầm khi vội chạy vào kiểm tra gương sau nổ mìn Vào thời điểm đó dễ bị nhiễm khí độc hại và nhiễm bụi Người chỉ huy phải đo khí và chỉ cho phép thợ vào gương lò khi xác định được hàm lượng các khí ôxýt các bon (CO), các bon níc (CO2) và mêtan (CH4) ở trong giới hạn cho phép

- Bước 5, Kiểm tra sau nổ mìn Sau ba mươi phút thông gió người chỉ huy và thợ mìn phải vào gương lò kiểm tra xem mìn nổ có tốt không, có còn mìn câm không Nếu còn mìn câm thì phải đánh dấu để xử lý Thợ mìn thu dây và hoàn tất việc nổ mìn Người chỉ huy kiểm tra tình trạng các vì chống lò nếu cần thì bổ sung lệnh cho nhóm thợ lò củng cố các vì chống

- Bước 6, Cạy om, sửa gương lò Việc cạy om phải do thợ có kinh nghiệm thực hiện bằng cách dùng sào thép chọc lên nóc lò cạy hết những chỗ đá om xuống Nếu không cạy kỹ đá có thể rơi trúng đầu bạn khi bạn đang chống tạm nóc lò Cùng với việc cạy om trên nóc bạn phải cạy om ở gương lò, đừng để đá đe dọa rơi khi bạn thực hiện việc khoan chu kỳ tiếp theo Sửa gương là làm cho gương lò tương đối phẳng

để khoan nổ mìn chu kỳ tiếp theo đạt hiệu quả mong muốn Nhiều tai nạn hầm lò đã xảy ra chỉ vì không cạy om hoặc cạy om không kỹ Chỉ một tảng đá rơi đè lên làm bạn bị thương hoặc chết ngay tại chỗ Vậy bạn phải chú ý đừng bao giờ bỏ qua hay làm một cách sơ sài, qua loa công đoạn cạy om, sửa gương này, dù là lò đá hay lò than

- Bước 7, Chống tạm Nhóm thợ lò phải thực hiện biện pháp chống tạm theo hướng dẫn trong biện pháp thi công để nóc lò phía trên đầu bạn được che chắn khi bạn thực hiện công việc ở bên dưới Ngày nay máy móc hiện đại có thể giúp bạn thực hiện công việc chống tạm hoặc chống luôn cả vì chống một cách nhanh chóng và an toàn Còn thời trước đây chúng tôi phải treo hai thanh ray trên xà nóc (xà vòm), nổ mìn xong thì đẩy nó vào sát gương rồi gác xà nóc lên trên đó, lát ván lên trên và cố định lại… Tóm lại kiểu gì thì kiểu, cách gì thì cách khoảng không gian trống trên đầu bạn đã lộ ra sau nổ mìn phải được chống đỡ, che chắn cho bạn làm việc bên dưới được an toàn.

- Bước 8, Xúc bốc, vận tải Dù xúc bằng máy hay cực chẳng đã phải xúc thủ công thì bạn cũng phải xúc dọn sạch sẽ từ ngoài vào trong, xúc đến đâu sạch đến đó Trước đây thường chất tải lên các xe goòng 1 tấn, hay 3 tấn rồi đầu tàu điện kéo ra ngoài Ngày nay đã có nhiều gương đào lò được cơ giới hóa cao hơn, phía sau máy xúc là cầu chuyển tải và băng tải thải đá ra ngoài Nếu có đá quá cỡ máy xúc và băng tải “không nhằn” được thì bạn phải đập, phải căn nhỏ ra, thậm chí phải nổ mìn cẩn thận cho vỡ ra, nhất thiết không để lại bên hông lò gây cản trở thậm chí gây nguy hiểm cho bạn và đồng nghiệp Xúc xong lại phải kiểm tra và sửa gương sao cho không còn hòn đá nào có thể đột ngột tách ra, rơi xuống và gương

lò phải tương đối phẳng để việc khoan nổ mìn chu kỳ sau được an toàn, hiệu quả

- Bước 9, Chống chính thức Thợ lò thường ngại đào hố chân cột khi chống chính thức do vậy công việc này cần được chú ý phân công luân phiên và giám sát cẩn thận Khi chống lò bạn cần chú ý điều chỉnh sao cho vì chống phải ngay ngắn, vuông góc với trục tâm đường lò Để đạt được sự ngay ngắn đó bạn nên chống sao cho xà vòm tiến trước về phía gương lò một chút (5-10cm, tùy theo kinh nghiệm) để sau khi nổ mìn chu kỳ sau nó trở lại ngay ngắn, vuông vức (do sức nén của nổ mìn) Nếu bạn chỉ chèn tấm

bê tông mà không chèn đá vào khoảng trống giữa các tấm chèn và sườn hông lò thì vì chống sẽ không vững chắc, có thể bị xiêu vẹo, thậm chí bị đổ sau nổ mìn Bạn đừng xem thường các văng gỗ giữa hai vì chống, các văng này phải bằng gỗ tròn và phải được đánh căng, cũng như các êcu gông lò phải được xiết chặt

Trên đây là 9 bước công việc của một chu kỳ đào lò đá điển hình, khi sử dụng công nghệ khác nhau thì

số đầu việc có thể thêm hoặc bớt Nhưng làm gì thì làm bạn đừng bao giờ quên công đoạn cạy om, sửa gương và làm mái che trên đầu (chống tạm hay chống cố định) trước khi thực hiện các công việc khác Đào lò trong than cũng tương tự như vậy Nếu đào bằng máy liên hợp thì việc cạy om, chống lò sao cho nhanh và chắc là việc quan trọng nhất Thế còn trong lò chợ thì sao? Dù khai thác bằng cuốc thủ công kết hợp nổ mìn hay khấu bằng máy; dù lò chống bằng gỗ, bằng cột thủy lực đơn, giá thủy lực di động hay dàn chống tự hành thì bạn cũng phải chú ý đến công việc đầu tiên của ca sản xuất là kiểm tra tình trạng

an toàn của lò chợ Nếu mất điện hay ngày nghỉ vì lý do gì đó mà lò chợ không được thông gió thì bạn đừng có liều lĩnh mà vào đó Phải yêu cầu thông gió đã, sau 30 phút đo khí rồi mới được vào Lò trưởng cùng với thợ cả phải vào trước kiểm tra tình trạng các vì chống, nếu là kết cấu thủy lực thì phải kiểm tra đồng hồ đo áp lực, nếu không đủ áp quy định là có chuyện phải xử lý ngay Nếu chống gỗ mà lò bị nén mạnh thì phải xử lý tăng cường thậm chí xếp cũi lợn tại đó Lò trưởng cũng đừng quên đo khí mêtan trên nóc lò hay ở nơi rãnh bánh răng máy khấu trên gương lò Mêtan thường tích tụ ở những chỗ đó Nếu lò dốc mà lại có nước thì bạn phải đặt chân cột chống lên đá trụ vỉa, đừng đặt trên nền than Nước chảy làm xói chân cột gây mất áp lực đấy Lò sẽ đổ Trong những năm vừa qua đã có một số vụ sự cố lớn, nhỏ xảy ra ngay đầu ca làm việc, nhất là ca sáng đầu tiên sau nghỉ chủ nhật hay ngày lễ Nguyên nhân chỉ có một đó là không kiểm tra hay kiểm tra sơ sài, đại khái trước khi thợ lò vào làm việc Không ít lần

sự cố xảy ra do từ đầu ca đã không phát hiện được cột thủy lực đơn bị non áp Chỉ khi nào kiểm tra xong, xác nhận tình trạng an toàn của lò chợ thì lò trưởng mới cho thợ lò vào làm việc Các bước công việc diễn ra theo quy trình công nghệ kèm theo các chỉ dẫn trong ca lệnh và sự chỉ huy trực tiếp của lò trưởng Bạn được phân công làm gì thì phải làm đúng việc đó, có gì chưa rõ hay thắc mắc thì phải hỏi lại

lò trưởng Nếu có sáng kiến thì đề xuất, khi chưa được chấp thuận thì vẫn phải làm theo quy trình và

lệnh chỉ huy, tuyệt đối không được tùy tiện cắt bớt, không được làm tắt Tính đồng bộ trong lò chợ cơ giới hóa rất cao, nhất là ở các lò chợ chống bằng dàn chống tự hành có hạ trần (vỉa dày) được trang bị máy khấu than và hai máng cào Làm việc trong lò chợ này an toàn hơn, đỡ tốn sức hơn, nhưng nếu bạn tùy tiện cắt giảm các bước công việc bạn sẽ gây ra nguy hiểm cho mình và đồng nghiệp đấy (Ví dụ: Ca 2 ngày 29.7.2014 tại phân xưởng khai thác số 6 Công ty than Thống Nhất đã xảy ra vụ tai nạn lao động chết người trong lò chợ được chống bằng giá thủy lực ZH Một thợ lò bậc 5/6 đã quên đóng van di chuyển trở lại trạng thái không làm việc khi thao tác di chuyển giá chống số 87/141 nên bị tấm chắn đá

ép đầu vào khung treo gây tai nạn)

Đến đây tôi dừng việc của thợ đào lò, thợ khai thác lại để nói về công việc của thợ cơ điện lò Bạn là thợ

cơ điện lò, bạn thử hình dung xem nếu mình làm sai quy trình thì sẽ gây hậu quả gì? Trong các mỏ than hầm lò hiện nay mỏ nào cũng có khí mêtan, vì vậy tất cả thiết bị điện đều ở chế độ “phòng nổ” Bản chất của “phòng nổ” ở đây là gì? Nói một cách đơn giản các thiết bị điều khiển như máy ngắt, khởi động từ đều phải đặt trong vỏ kín, bền vững Kín đến mức cách ly hoàn toàn với không khí bên ngoài Nếu có tia lửa điện phát ra trong nó thì mêtan bên ngoài vỏ dù có nhiều đến đâu cũng không cháy hay nổ được Đấy là nói lý thuyết, là thiết kế của thiết bị Nhưng (chỉ một chữ nhưng) nếu khi cần bạn mở một cái khởi động từ ra để kiểm tra chẳng hạn, khi đóng lại bạn không xiết các bu lông theo đúng trình tự và đủ chặt đảm bảo cho nó được kín, đủ sức nhốt tia lửa điện ở bên trong thì có thể bạn đã làm hại bao nhiêu người, trong đó có bản thân mình đấy Đã có lần tôi bắt gặp thợ cơ điện mở khởi động từ ra, khi lắp lại không đủ các bu lông, và có mấy cái không được xiết chặt Những năm gần đây Ngành Than đã có Trung tâm an toàn mỏ rồi, nơi đó có đủ điều kiện kiểm định phòng nổ của các thiết bị điện hầm lò Hay bạn vận hành tời chở người và vật liệu xuống ngầm Đầu ca bạn không kiểm tra khởi động từ, không kiểm tra múp nối cáp, không kiểm tra cáp, không kiểm tra hệ thống phanh hãm, hệ thống tín hiệu và barie… Chỉ một sơ suất chẳng hạn múp nối cáp lâu ngày không được kiểm tra, xiết chặt nó lỏng ra, hay

hệ thống phanh không làm việc có thể làm cho nhiều người chết và bị thương khi đang được bạn điều khiển tời kéo toa chở người theo giếng nghiêng xuống tầng dưới Sao vậy? Đầu dây cáp đã bị tuột ra, toa xe chở người lao nhanh xuống dốc không được hãm lại thế là lật, đổ, là tang thương Đành rằng ngày nay tời trục đã có hệ thống bảo vệ tự động Tự động mà con người thiếu trách nhiệm thì vẫn bị vô hiệu hóa đấy Tất cả do con người cả thôi Đã có nhiều sự cố liên quan đến tời xuống ngầm xảy ra ở các

mỏ than hầm lò, làm chết và bị thương nhiều người Vụ gần đây nhất đã xảy ra tại Mỏ than Vàng Danh năm 2013 làm chết 3 người

Trên phạm vi cả nước Việt Nam có tới 75,02% số vụ tai nạn lao động được thống kê có nguyên nhân do người lao động vi phạm các vấn đề về an toàn lao động (Phó Cục trưởng Cục an toàn lao động- Bộ Lao động Thương binh-xã hội Vũ Như Văn trả lời phỏng vấn của phóng viên Báo Gia đình và xã hội năm 2010-Gia đình.net-6/3/2010)

Con số trong Ngành Than ta có thể thấp hơn số chung của Toàn quốc do có sự chủ động, tích cực phòng ngừa từ phía các doanh nghiệp và bản thân người lao động Tổng Công ty than Việt Nam/Tập đoàn Than-Khoáng sản Việt Nam đã đầu tư lớn, có thể nói là không tiếc tiền cho công tác an toàn, bảo

hộ lao động theo hướng đổi mới công nghệ và nâng cao trách nhiệm cá nhân, nâng cao ý thức tự bảo vệ của người lao động Đã quy định rõ ràng nếu phát hiện ai làm sai, làm tắt quy trình sẽ bị nhắc nhở, nếu

cứ tái phạm sẽ cho nghỉ làm việc để học lại quy trình làm việc, quy tắc an toàn, phải bồi thường thậm chí

bị sa thải Tổng Công ty cũng đã chỉ đạo các mỏ hầm lò thiết lập hệ thống giám sát viên an toàn và phân công một phó giám đốc chuyên trách công tác an toàn, bảo hộ lao động Nhìn lại hơn 10 năm thực hiện thấy tình hình đã được cải thiện nhưng chưa nhiều, chưa thật rõ nét Như thế đủ biết xây dựng nền nếp công nghiệp, rèn luyện tác phong tự bảo vệ mình, bảo vệ đồng nghiệp đòi hỏi sự kiên trì và quyết tâm cao đến mức nào Mỗi cá nhân thợ lò dù là thợ đào lò đá hay đào lò than, thợ lò hay thợ cơ điện mỏ, thợ thông gió, vận tải, thoát nước; hay đội viên cứu hộ, cán bộ chỉ huy hay cán bộ giám sát an toàn v.v… và

vv đều phải tự mình chăm chỉ rèn luyện làm đúng quy trình, làm đúng chức trách, nhiệm vụ được giao; mỗi ngày cố một tý là mỗi ngày tiến lên một chút Sự cố gắng này thật xứng đáng vì nó đánh đổi cho bạn

sự an lành

Để chốt lại mục này xin mách bạn một điều Bạn đừng bao giờ bắt chước những người hay làm bừa, làm

ẩu Đừng chép miệng bảo “nó làm (ẩu) được thì tao cũng làm (ẩu) được” Đó là việc làm thật tệ hại, đáng xấu hổ Bạn nên bắt chước, làm theo những người làm việc cẩn thận, đúng quy trình kỹ thuật, quy tắc an toàn Học hỏi ở họ những kinh nghiệm hay, thế nào bạn cũng mau thuần thục Rồi đến lượt bạn truyền nghề cho những người khác non trẻ hơn Chắc bạn còn nhớ câu thợ lò làm việc có “cặp đôi” hay là làm việc có tính đồng đội (tập thể) rất cao Anh nọ đỡ cho anh kia, yểm trợ anh kia, “bọc lót” cho anh kia Chỉ một anh làm bừa, làm ẩu là khổ cho cả nhóm đấy Một đội thợ lò có khác gì một tiểu đội hay trung đội chiến sỹ đang chiến đấu ngoài chiến trường, có khác gì một đội bóng đá trên sân cỏ đâu hả bạn? Vậy hãy vì bản thân mình, vì đồng đội, vì mục tiêu sản xuất an toàn mà cố gắng!

III.2.5 Rèn luyện sức khỏe

Thời xưa binh pháp của cha ông ta đã dạy “thực túc, binh cường” (ăn no, quân mạnh) sau này Ngành Hậu cần Quân đội nhân dân Việt Nam thường lấy câu “ăn no, đánh thắng” làm phương châm hành động

và mục tiêu phấn đấu Chả thế mà chỉ trong chiến dịch Điện Biên Phủ (1954) ta huy động 50 ngàn bộ đội nhưng có đến trên 260 ngàn dân công và thanh niên xung phong phục vụ tải gạo, tải đạn lên chiến trường Còn ở Ngành Than thời bao cấp các cô gái thường bảo “thứ nhất thợ lò, thứ nhì bò tót” Ý muốn nói sự vất vả và kèm theo đó là tiêu chuẩn đãi ngộ đối với thợ lò là cao nhất rồi đến các anh thợ lái xe bò tót (xe MAZ của Liên Xô) trên mỏ lộ thiên Thợ lò thời bao cấp được tiêu chuẩn 24 kg gạo, 3kg thịt, 1kg đường mỗi tháng, trong khi những người lao động trên công trường xây dựng chỉ được 15kg gạo, 0,5kg thịt và 0,3kg đường mỗi tháng Dù còn chiến tranh, dù còn khó khăn nhà nước đã chăm lo cho thợ lò có

đủ lương thực, thực phẩm để ăn no, để “sản xuất thật nhiều than cho Tổ quốc” Ngày nay thợ lò ta không còn phải bận tâm nhiều về cái ăn vì các mỏ đã lo bữa ăn đầu ca, giữa ca khá chu đáo, ăn ở nhà vợ hay

mẹ nấu cho cũng tươm tất Chỉ còn lại những anh tự thuê nhà ở, tự nấu lấy ăn thì phải bàn Có anh tự biết chăm lo cho sức khỏe của mình, có anh lười nấu ăn nên đi ăn cơm bình dân không mấy sạch sẽ hoặc là trót dại tiêu hết tiền nên ăn uống qua loa, đói thì cắm sổ lương ở quán Vậy là không đủ sức để làm việc Một vấn đề khác là rượu bia quá nhiều ảnh hưởng xấu đến cả thể lực và tinh thần làm việc, dễ xảy ra tai nạn lao động Lại còn một số thợ lò không chịu đi khám sức khỏe định kỳ, không biết mình có bệnh mà đề phòng

Thợ lò sau ca làm việc bao giờ cũng muốn tắm nước nóng, và nước phải nóng già Tắm nước nóng để 'tẩy âm” là rất tốt nhưng xin bạn đừng tắm nóng quá ảnh hưởng không tốt đến sức khỏe sinh sản Chẳng

ai muốn “chưa đến chợ đã tiêu hết tiền”, ngược lại anh nào cũng muốn vợ vui Vậy thì hãy tắm nóng vừa vừa thôi nhé

Cùng với việc ăn uống điều độ hợp vệ sinh, tắm nước nóng vừa phải thợ lò nên rèn luyện thói quen tập thể dục hàng ngày, chơi môn thể thao nào đó để rèn luyện sự dẻo dai Các mỏ đều có nhà thể thao, sân chơi, thậm chí có cả bể bơi như ở Mạo Khê hay Mông Dương; vậy bạn còn chờ gì nữa mà không tập? Bạn đừng bao giờ nói rằng: úi dào, làm lụng đã vất vả bỏ bố rồi còn tập với chả tành, rách việc! Tập thể dục, chơi thể thao, đọc sách, xem truyền hình, vào mạng internet mở rộng giao lưu, tham gia các hoạt động xã hội đều có ích cho việc nâng cao thể lực, trí lực, mở rộng tầm nhìn, qua đó mà nâng cao năng lực nghề nghiệp của bạn

Thêm một chút nữa, về mặt tinh thần bạn nhớ tự quan tâm đến mình nhé, không ai thương mình, yêu mình bằng mình đâu, bạn có tự yêu mình, thương thân mình thì mới biết thương người khác, yêu người khác Người Việt mình hay dùng từ “tự ái” chứ ít dùng từ “tự yêu” (tự ái tức là tự yêu mình đấy) Nói đến

tự ái cứ như là điều gì đó không hay ấy Nhưng bạn đừng ngại nhé Hãy tự chăm sóc bản thân, hãy chỉ mang niềm vui chứ đừng mang sự bực dọc, sự mệt mỏi từ nhà đến nơi làm việc và từ nơi làm việc về nhà Giả sử bạn mới về quê nghỉ phép, do có chuyện gì đó bạn phải ở lại nhà nên mãi đến tối mới về đến

mỏ để đi ca 3, bạn đang bực bội lại thấm mệt nữa Hay là trong đời bạn chưa từng xảy ra như đêm qua

“hoàn cảnh xô đẩy” hay “trời cho” thế nào mà cả bạn và vợ nổi hứng lên, không kìm lại được yêu nhau đến mấy lần, lúc yêu thì thăng hoa, sung sướng đến tột độ, nhưng đến sáng thì bạn mệt lử, lại phải dậy sớm đi ca 1 Trong những trường hợp bất đắc dĩ như vậy bạn hành động như thế nào? Cứ xuống lò làm việc bình thường hay xin nghỉ hoặc nhờ người bạn nào đó làm thay mình một ca? Bạn phải suy nghĩ đấy, làm gì thì do bạn nhưng phải chú ý rằng mang sự bực bội và sự mệt mỏi (kể cả mệt mỏi sau cú sướng) vào hầm lò dễ bị rước lấy tai họa Tôi tin bạn là người tích cực, có kỷ luật và tôi không phải là “kẻ nối giáo cho giặc”, tôi tin là trong cuộc sống thỉnh thoảng có chuyện xảy ra một cách ngoại lệ, một cách đặc biệt hay ngoài ý muốn, và tôi ủng hộ bạn nói thẳng và chân thành với người chỉ huy về trạng thái của bạn để cùng đưa ra cách giải tốt nhất, cách giải bảo vệ sức khỏe của bạn Thời làm giám đốc Xí nghiệp Xây lắp

Mỏ Mông Dương (1981-1986) tôi đã quy định cho thợ lò được nghỉ trước kỳ phép một ngày và sau phép một ngày dể tránh vội vàng, cập rập, mệt mỏi tức là tránh xảy ra tai nạn đáng tiếc Tôi sẽ đề cập kỹ hơn đến việc chăm lo sức khỏe tinh thần ở chương VI nói về xây dựng mối quan hệ hài hòa

Tôi và bạn vừa đi qua mục “rèn luyện kỹ năng tự bảo vệ”, bạn có thấy khó lắm không? Chắc là không khó nhỉ, hay bạn lại bảo “ối giời đất ơi! nói thì dễ, làm mới khó” Nếu bạn có nói thế cũng chẳng đáng trách đâu; đúng là như vậy đấy; nói ra, viết ra thì dễ, làm mới khó hơn gấp bội Bởi thế cả mục này và cũng là mục quan trọng nhất của cuốn sách chỉ xoay quanh một chữ “TẬP” Rèn luyện, tập dượt, tập luyện đều là tập cả Chốt lại, để cho công việc trong hầm lò được an toàn trước hết và trên hết mỗi thợ lò phải tự tập cho mình thói quen sử dụng đúng trang bị bảo hộ lao động; thói quen quan sát, cảm nhận (mắt tinh - tai thính - mũi ngửi - tay sờ nhạy cảm); thói quen làm việc đúng quy trình kỹ thuật, quy tắc an toàn , thói quen ăn uống điều độ, sạch sẽ, tắm nước nóng vừa phải, tập thể dục, chơi thể thao và thói quen tự chăm sóc bản thân, sống vui vẻ, hài hòa…Đó chính là tác phong công nghiệp đấy Tập luyện càng nhiều tác phong công nghiệp của bạn càng cao, bạn làm việc càng hiệu quả, càng an toàn, càng được vợ, con và đồng nghiệp yêu quý, càng được mỏ trân trọng Vậy nên chỉ xin bạn ghi nhớ hai chữ, một chữ “TẬP” và một chữ “YÊU” Nếu bạn yêu bản thân mình, yêu đời, quý trọng cuộc sống thì khó mấy bạn cũng “TẬP” được Tập luyện với tình yêu ở trong đó, làm việc với tình yêu ở trong đó (chứ không phải là đối phó) bạn

sẽ thành thục, sẽ thăng hoa vượt qua khó khăn, nguy hiểm đến đích thành công an toàn và hiệu quả Bạn đã yêu nghề, yêu ngành rồi đó! Bạn càng yêu nghề thợ lò, yêu Ngành Than bạn càng tự hào về nó, càng muốn làm việc nhiều hơn vì sự phát triển của nó và của cá nhân bạn, gia đình bạn Chỉ khi nào đa

số thợ lò đều tự hào, đều hãnh diện về nghề làm mỏ hầm lò, về Ngành Than thì sản xuất than mới đạt mức an toàn cao hơn, sản lượng cao hơn Ngành Than khi đó mới thực sự vững mạnh

Tóm lại LÀM VIỆC VỚI TÌNH YÊU TRONG ĐÓ sẽ cho bạn AN TOÀN - NĂNG SUẤT - CHẤT LƯỢNG - HIỆU QUẢ

CHƯƠNG IV: CÁC BIỆN PHÁP CƠ BẢN ĐẢM BẢO AN TOÀN MỎ HẦM LÒ

IV.1 BẢY THÔNG, BA THOÁT (HAY TỪ THÔNG ĐẾN THOÁT)

Ở trong trường dạy nghề hay trường đại học hoặc là ở mỏ người ta có thể dạy cho bạn nhiều biện pháp đảm bảo an toàn lao động, an toàn mỏ Bằng kinh nghiệm thực tế của mình tôi đã đúc rút và phổ biến công thức 1+7+3+1 Nếu thực hiện tốt công thức này cùng với ý thức tự bảo vệ của thợ lò được nâng cao thì chắc chắn các hoạt động của mỏ hầm lò được an toàn hơn Vậy 1+7+3+1 là gì? Thưa: số 1 đầu tiên là “thông tư tưởng”, tức là bạn muốn làm và tự giác làm điều gì đó Tư tưởng mà thông suốt thì làm việc gì cũng được, ngược lại có thể sẽ thất bại Con số 7 biểu thị cho 7 cái cần phải thông trong mỏ hầm

lò Đó là Thông đường - Thông điện - Thông gió - Thông nước - Thông khí ép - Thông tin và Thông tải

Tiếp đến là con số 3 đại diện cho 3 thoát gồm Thoát áp lực mỏ - Thoát bục nước - Thoát cháy, nổ Và số

1 cuối cùng đó là thoát nạn Nếu có bảy thông, ba thoát thì kết quả sẽ là thoát nạn, thoát được tối đa tai nạn, sự cố Nhiều cán bộ ở các mỏ hầm lò đã đồng ý với tôi và cùng thống nhất gọi công thức nói trên là

“bảy thông, ba thoát” Bảy thông, ba thoát trước hết đảm bảo cho sản xuất ở mỏ được thông suốt, ít bị ách tắc, và đó là các giải pháp quan trọng đảm bảo cho các hoạt động trong hầm lò được an toàn Nếu chẳng may xảy ra sự cố thì “bảy thông, ba thoát” sẽ giúp ta xử lý nhanh hơn Ta sẽ lần lượt phân tích xem bảy thông ba thoát là thế nào nhé

IV.1.1 Bảy thông

- Thứ nhất, Thông đường:

Đường đi lối lại trên mặt mỏ và ở bên trong lòng đất đều phải được thông thoáng không gây cản trở cho

sự giao thông, không làm cho người ta bị vấp ngã, không đe dọa sập đổ Như vậy giám đốc điều hành

mỏ, các cấp chỉ huy phải tổ chức sản xuất, tổ chức lao động sao cho toàn bộ hệ thống đường lò được thông thoáng, có đủ biển chỉ dẫn, có đủ ánh sáng Nơi nào cần để vật liệu phải xếp gọn gàng và có biển báo rõ ràng, không để bừa bãi cản trở giao thông Các lối đi lại bên phía rãnh nước phải đủ rộng (tối thiểu 0,7m), các tấm đậy rãnh nước phải chắc chắn, không bập bênh Nếu là lò thượng, lò ngầm thì bên phía lối đi phải có tay vịn… Nền đường phải giữ cho khô ráo, nếu phía trên nóc các đường lò có đặt xà (dầm) ngang làm giá đặt quạt cục bộ hay thứ gì đó, có treo thứ gì đó thì phải đảm bảo chiều cao tối thiểu

và có biển báo rõ ràng, chiếu sáng đầy đủ Đã có trường hợp đặt dầm ngang làm giá quạt cục bộ nhưng không treo biển cảnh báo, lại thiếu ánh sáng thế là thợ lái tàu điện bị tử nạn khi đang đứng lái tàu điện ắc quy chạy nhanh qua đó (Mỏ Mông Dương-1979) Vậy “thông đường” ở trong hầm lò cũng giống như ở trên phố, làm gì thì làm cũng phải đảm bảo sao cho việc đi lại của con người cũng như các phương tiện được thông thoáng, đảm bảo thời gian, đảm bảo an toàn

- Thứ hai, Thông điện:

Mỏ than hầm lò là hộ tiêu thụ điện loại một, phải đảm bảo cung cấp điện 24/24 giờ mỗi ngày Nguyên tắc mỗi mỏ phải có hai nguồn điện, một chính thức một dự phòng để có điện liên tục chạy ít nhất ba hệ thống bơm - trục - quạt Nghĩa là trong mọi trường hợp phải có đủ điện cho hầm bơm chính, tời chở người (giếng đứng, giếng nghiêng) và quạt gió làm việc Theo quy định an toàn của Việt Nam thì không được phép để mất điện trong hầm lò quá 30 phút, vì vậy các mỏ than hầm lò đều đã đầu tư trạm phát điện cục

bộ dự phòng, phòng khi mất điện lưới là bơm - trục - quạt chạy được ngay Thông điện không phải chỉ là

có điện liên tục cấp vào mỏ mà toàn bộ hệ thống đường dây tải điện, các trạm biến áp trên mặt mỏ, dưới lòng đất, các máy ngắt, các khởi động từ và các thiết bị điện khác phải luôn sẵn sàng mang tải, làm việc một cách an toàn Nếu mọi thứ đều đầy đủ đấy nhưng khi đóng điện mà cái nào đó không chạy được thì vẫn là “tắc” chứ “chưa thông” Trong vụ sự cố ngập nước ở Mỏ than Thành Công ngày 30.9.2009 có chuyện một máy bơm công suất lớn đã được mỏ lắp đặt trước mùa mưa bão nhưng lại không chạy được cùng lúc với hai máy bơm khác Hỏi kỹ mới được biết mỏ chỉ lắp thêm bơm nhưng lại không thay trạm biến áp hầm lò sang công suất lớn hơn, khi chạy cả ba bơm thì quá tải Vậy là có bơm lớn cũng như không, cuộc cứu hộ bị kéo dài do chậm thoát nước Trong trường hợp này điện vẫn có đấy nhưng không thông bạn ạ Phải thông đồng bộ mới gọi là thông! Vậy thông điện tức là toàn bộ hệ thống thiết bị có sử dụng điện kể cả dự phòng đều chạy được khi cần phải chạy và chạy một cách ổn định, an toàn Khi cần cắt điện ở thiết bị nào đó hay khu vực nào đó là cắt được ngay không có trục trặc

- Thứ ba, Thông gió:

Thông gió tức là cấp đủ dưỡng khí cho mọi người làm việc trong mọi ngõ ngách của hầm lò Không có dưỡng khí người ta chết ngay Thế mới biết việc thông gió ở mỏ hầm lò quan trọng như thế nào Bạn có

thể hỏi: vậy còn thông gió tự nhiên thì sao? Có đấy, nếu một đường lò bằng đào thông qua quả núi, có thể dài đến cả cây số thì gió có thể vào ở cửa lò ở phía bên này rồi ra ở phía bên kia đủ cho một số người thở Hay trong một cái hang có ít nhất hai lối thông ra ngoài trời cũng vậy Còn từ đường lò bằng khi mà bạn đào thêm các đường lò mới thì phải lắp quạt gió cục bộ, chẳng hạn bạn mở một cái ngã ba, rồi đào thêm độ 8m, quá lắm là 10m thì gió tự nhiêm vẫn vào được, đào thêm nữa mà không chạy quạt cục bộ thì bạn chả có gì để mà thở đâu, đừng có dại nhé Đừng bao giờ vào cái lò cụt không được thông gió bằng hệ thống quạt và ống gió cục bộ

Ở mỏ hầm lò gió tươi (hay gió sạch) đi vào từ một cửa lò, thông gió cho các nơi làm việc rồi đi ra bằng một cửa lò khác Gió ra khỏi nơi làm việc gọi là gió thải (hay gió bẩn) Trạm quạt gió chính có thể được đặt ở gần cửa lò hay cửa giếng nơi luồng gió sạch bắt đầu được đẩy vào mỏ hoặc được đặt ở gần cửa

lò thông gió, hay cửa giếng gió nơi gió bẩn được hút ra khỏi mỏ Ở trường hợp đầu người ta gọi là “thông gió đẩy”, trong trường hợp sau gọi là “thông gió hút” Dù đẩy hay hút thì gió sạch vẫn vào mỏ theo một cái cửa lò ấy thôi, chỉ khác nhau ở vị trí đặt quạt Ở các mỏ lớn hay các mỏ cũ được đào thông nhau có thể có hai nhay nhiều trạm quạt gió chính Các kỹ sư thông gió căn cứ vào số lượng người tối đa làm việc trong mỏ và số lượng, công suất của các thiết bị được lắp đặt, cấp độ nguy hiểm về khí nổ, bụi nổ và một số điều kiện khác để thiết kế công suất trạm quạt gió chính, tiết diện các đường lò Khi đi lại trong hầm lò bạn phải chú ý đóng các cửa gió để đảm bảo cho gió lưu thông Khi đường lò bị nén bẹp tức là tiết diện bị nhỏ đi, lượng gió qua đó ít hơn, nếu không kịp thời chống xén khôi phục lại tiết diện đường lò thì khu vực làm việc của bạn có thể bị thiếu dưỡng khí đấy Khi đào mới hay khôi phục các đường lò cụt việc đầu tiên bạn phải làm là lắp đặt hệ thống thông gió cục bộ, và đừng bao giờ rạch ống gió ra để lấy gió giữa chặng đường làm như thế gió không đủ sức mà chạy vào đến gương lò cho bạn thở đâu Bạn chỉ có thể rạch ống gió trong trường hợp khẩn cấp để cứu người

Xin nói với bạn một câu “chắc như đinh đóng cột” rằng: bất kể nơi nào trong hầm lò có người làm việc nơi đó đều phải có gió đi qua, tôi nói “đi qua” tức là có thể đo được tốc độ gió ở đó, chứ không phải kim đồng hồ đo gió đứng yên với tốc độ bằng không đâu nhé Thông gió ở mỏ hầm lò là như vậy Nơi có đông người làm việc (như lò chợ, gương lò đá, lò than đang đào, hầm trạm) nhất thiết phải được cấp gió tươi Gió ra từ các nơi ấy gọi là gió thải, gió thải đi theo lò thông gió ra ngoài, ở luồng gió thải trong lò thông gió vẫn đủ dưỡng khí cho bạn đi lại, làm việc, nhưng chất lượng gió không được tốt như ở luồng gió tươi

Xin bạn ghi nhớ thêm một điều nữa, hệ thống thông gió chính của mỏ có thể đảo chiều từ đẩy sang hút

và ngược lại từ hút sang đẩy trong trường hợp xảy ra sự cố cháy mỏ Hệ thống đảo chiều gió này phải được kiểm tra định kỳ đảm bảo sao cho khi có lệnh đảo chiều là đảo được ngay Trong khi xử lý sự cố cháy mỏ Đồng Vông ngày 16.1.2014 người chỉ huy cao nhất có mặt tại hiện trường đã ra lệnh đảo chiều gió để đưa được thi thể các thợ lò bị mắc nạn trên đường lò thông gió ra ngoài Đảo chiều gió để dồn khí độc, khí ngạt và hơi nóng về phía đám cháy tạo thuận lợi cho lực lượng cứu hộ tiếp cận vị trí các nạn nhân Trong vụ sự cố bục nước làm đổ lò thượng khai thác Mỏ Than Mông Dương ngày 31.3.2006 làm mắc kẹt 21 thợ lò tôi đã ra lệnh đảo chiều gió cục bộ từ đẩy gió từ mức +9,8m xuống lò thượng sang hút gió từ lò thượng lên để tạo ra luồng gió từ mức -97,5m qua khe nứt vào lò thượng bị đổ lên mức +9,8m phù hợp với chiều gió tự nhiên để có gió cho anh em thở

Kết lại mục “thông gió” này tôi muốn bạn ghi nhớ thật kỹ: đừng bao giờ vào những nơi không được thông gió Vào nơi không được thông gió tức là tự mình dấn thân vào chỗ chết đấy

- Thứ tư, Thông nước:

Thông nước ở đây gồm cả cấp nước và thoát nước Nước cấp vào mỏ hầm lò phải được tính đủ cho các nhu cầu sản xuất và phòng chống cháy nổ Lượng nước dự trữ trên bể và tiết diện hệ thống đường ống

cấp nước phải tính đủ cho nhu cầu tối đa của sản xuất và dập tắc đám cháy xảy ra trong mỏ Trong thực

tế phải luôn giữ cho khối lượng nước dự trữ ở bể được đủ theo thiết kế và hệ thống đường ống phải kín, luôn ở trạng thái sẵn sàng hoạt động đầy tải Các van nước phải luôn được kiểm tra, chạy thử không để xảy ra trục trặc khi cần vận hành Không phải không có trường hợp bể chứa thì cạn nước, hệ thống đường ống cấp nước bị hở ở các mối nối, thậm chí ống nước bị thủng (kể cả ống sắt) không được thay, van nước nhiều cái han rỉ Đến khi có đám cháy cần đến nước thì không có, đành bó tay Thế còn sản xuất hàng ngày thì sao, nếu đường ống nước 'tậm tịt” hở tếch, hở toác ở nhiều chỗ, vào đến búa khoan, máy khoan hay máy đào lò, máy khấu than liên hợp (combainer) nước đã yếu (không đủ áp lực) thì bạn khoan đã khó lại hưởng thêm suất bụi đá hay bụi than, dù đã mang khẩu trang trong phổi bạn vẫn có ít bụi Bụi tích lại làm cho bạn khó thở Đó là dấu hiệu của bệnh nghề nghiệp bụi phổi đấy Vậy nên để làm việc suôn sẻ, đỡ bực mình, có năng suất và hạn chế tối đa bị nhiễm bụi nước cấp cho máy khoan, máy xúc, máy đào lò, máy khấu than phải sạch, phải đủ áp lực và bạn cần mang khẩu trang hay cái lọc bụi.Thoát nước ở mỏ hầm lò, nhất là lò giếng nghiêng hay giếng đứng là vấn đề quan trọng hàng đầu trong việc bảo vệ sức khỏe, bảo vệ tính mạng của bạn và bảo đảm cho sản xuất mỏ được trôi chảy Để làm việc này trước hết hệ thống rãnh thoát nước dọc các đường lò phải có đủ độ dốc, ở các lò cố định lâu dài phải được đặt máng nước bằng vật liệu chắc chắn như bê tông cốt thép, xây gạch hay bằng thép Rãnh nước phải được nạo vét thường xuyên Hầm chứa nước cũng phải được nạo vét định kỳ Nếu không nạo vét bùn đất đầy dần lên làm giảm dần sức chứa Trạm bơm chính trung tâm ở gần đáy giếng liền kề với hầm chứa nước và hệ thống đường ống thải đảm nhận vai trò đưa nước từ đáy các tầng khai thác lên mặt đất đến trạm xử lý nước thải mỏ Hệ thống này mà trục trặc thì hậu quả khôn lường, mỏ có thể bị ngập, theo đó thợ mỏ bị mắc kẹt, hoặc bị chết Chính vì vậy mà trạm bơm chính bao giờ cũng có cơ số

dự phòng đủ lớn Về mùa mưa thường chỉ chạy khoảng một nửa tổng công suất các máy bơm, chỉ đợt nào mưa to liên tục nhiều ngày thì mới huy động hết công suất Nếu không được như vậy thì là thiếu đấy,

có thêm sự cố bục nước trong nhiều ngày mưa to thì khó lòng mà xoay xở được Các máy bơm phải được kiểm tra, bảo dưỡng cẩn thận, thay nhau chạy để máy nào cũng sẵn sàng chạy khi có yêu cầu Hệ thống ống cũng vậy phải đảm bảo luôn trong trạng thái sẵn sàng làm việc Ngoài các bơm ở trạm chính

mỏ còn phải lắp đặt một số trạm bơm khu vực và luôn có sẵn một số bơm và đường ống dự phòng, khi cần có thể huy động được ngay

Thông nước là cả cấp và thoát nước phải luôn ở trạng thái đảm bảo cho sản xuất được ổn định, an toàn

và khi có sự cố thì sẵn sàng làm việc đủ tải, đầy tải, cần bổ sung là có ngay Muốn có thông nước phải thông đường và thông điện trước đã Điện mà không đủ (không đồng bộ) thì lúc cần chỉ còn kêu trời thôi, giống như vụ ngập nước ở Mỏ than Thành Công năm 2009 ấy (bơm có, điện không đủ!)

- Thứ năm, Thông khí ép:

Trong mỏ than hầm lò khí ép thường dùng để chạy các búa căn, búa khoan khi đào lò đá, đào hố chân cột lò than, phá đá quá cỡ trong lò chợ Ở các mỏ có nguy hiểm về khí nổ khí ép còn được dùng để chạy các quạt gió cục bộ, chạy bơm thoát nước cục bộ Khí ép còn được dùng để chèn lò bằng đá, sỏi Các

mỏ lớn thường có trạm nén khí trung tâm ở trên mặt đất hoặc trong một hầm lớn dưới lòng đất cung cấp khí nén đến các gương lò qua hệ thống đường ống treo dọc đường lò cùng với hệ thống ống cấp nước Các máy ép khí cục bộ được đặt trong một hầm hay ngách trên luồng gió sạch Cũng như hệ thống đường ống cấp nước, hệ thống ống cấp khí nén phải chắc chắn, kín đảm bảo cho khí ép đến các máy sử dụng có đủ áp lực cần thiết Không đủ áp lực búa khoan, búa căn chạy cầm chừng làm cho bạn bực mình Trong những năm gần đây Tập đoàn Than-Khoáng sản Việt Nam đã chỉ đạo đưa đường khí ép đến các gương lò chợ và các ngõ ngách khác của hầm lò; đã dùng khoan khí ép they cho khoan điện nâng cao mức độ đảm bảo an toàn trong mỏ có khí mê tan

Khi xảy ra sự cố sập lò nếu ở đó có đường dẫn khí ép đội cứu hộ có thể xử lý nhanh hơn Vụ sự cố bục nước làm đổ lò thượng khai thác ở Mỏ Mông Dương tháng 3.2006 là một ví dự tốt Ở đó sẵn có đường ống khí ép nên việc phá đá quá cỡ được nhanh hơn, nhanh chóng giải cứu những người bị mắc kẹt trong lò đổ Nếu chẳng may bạn đang ở trong một đoạn lò độc đạo (lò cụt) một chỗ bất ngờ sập xuống vít mất đường ra, bạn bị mắc kẹt Dưỡng khí ở đó giảm dần, bạn hãy bình tĩnh xem xét, nếu có đường ống cấp khí nén thì bạn tìm cách trích ra lấy khí mà thở, đợi đội cứu hộ giải cứu Sự tiêu hao khí ép ở đó cũng là tín hiệu báo cho bên ngoài biết bạn bị mắc kẹt

Vậy là khí ép mà thông thì chẳng những sản xuất thông mà cứu nạn cũng nhanh và có thể giúp bạn sống sót khi bị mắc kẹt trong lò cụt bị đổ

- Thứ sáu, Thông tin:

Bây giờ là thời đại của thông tin, chứ vài chục năm trước khổ lắm, làm gì có hệ thống điện thoại trong hầm lò trong những năm 1970, 1980 ngoại trừ hai mỏ Vàng Danh, Mông Dương do Liên Xô cung cấp thiết bị đồng bộ Hệ thống thông tin nói ở đây là toàn bộ các phương tiện thông tin, tín hiệu, biển báo giúp cho hệ thống chỉ huy ở mỏ kiểm soát được quá trình sản xuất, kiểm soát được các hoạt động đang diễn

ra dưới lòng đất; giúp cho thợ lò tránh được các hiểm họa, giữ được an toàn Đầu tiên là các biển báo được đặt ở cửa lò, được viết lên tường lò, được treo ở các ngã ba, ngã tư, các hầm, trạm, v.v…và v.v để cảnh báo các nguy hiểm cần tránh; các nơi cấm vào; để chỉ dẫn đường đi lối lại; thông báo kết quả đo gió, đo khí; hướng dẫn quy trình vận hành thiết bị Các biển bảo này phải được viết bằng sơn một cách

rõ ràng, đúng kích thước quy định, đặt hay treo ở nơi dễ nhìn thấy Khi biển bị mờ phải được thay mới Thứ hai là hệ thống tín hiệu như tín hiệu máy nâng ở giếng đứng, tín hiệu tời ở giếng nghiêng, ở lò thượng, lò ngầm, lò bằng, tín hiệu ra vào các hầm trạm Chuông hay còi tín hiệu phải luôn trong trạng thái sẵn sàng làm việc, người đánh tín hiệu (ở giếng) phải chuyên nghiệp nếu không “sai một ly, đi một dặm” Tất cả thợ lò làm việc dưới mỏ đều phải thuộc và nhớ quy định về tín hiệu thế nào thì chở người lên, người xuống, mấy tiếng là chở vật liệu, mấy tiếng là dừng… Thứ ba, là các mỏ bây giờ đều có hệ thống liên lạc điện thoại giữa tổng đài mỏ với các hầm, trạm, gương lò thuận lợi cho điều hành sản xuất, cứu hộ, cứu nạn Bạn phải cùng đồng nghiệp bảo vệ cho hệ thống điện thoại này luôn trong trạng thái làm việc tốt, đừng bao giờ làm bất cứ việc gì hại đến nó Tôi còn nhớ hồi năm 1983-1984 ở Mỏ than Mông Dương một số anh thợ lò lười biếng muốn trốn việc hay bực tức chuyện gì đó với cán bộ chỉ huy

đã phá các trạm điện thoại, vô hiệu hóa nó đi, làm các chuyên gia Liên Xô rất ngạc nhiên Cũng ở Mông Dương hơn 20 năm sau nhờ có thông tin điện thoại thông suốt mà chiến dịch giải cứu 21 thợ lò bị mắc kẹt trong lò thượng bị sập do bục nước (31.3.2006) đã diễn ra khẩn trương, hiệu quả Tôi ngồi ở trung tâm điều hành, giám đốc mỏ Doãn Văn Quang chỉ huy trực tiếp ở gương lò bị sập đã thường xuyên trao đổi, cập nhật thông tin Rồi Phó thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng vào cửa lò +9,8m qua điện thoại nói chuyện, động viên đội cứu nạn đang làm việc trong lò thượng từ phía trên xuống Vụ bục nước sập lò ở

Mỏ than Nam Khe Tam (Công ty 86, Tổng công ty Đông Bắc) ngày 23.1.2007 cũng vậy, thông tin điện thoại thông suốt và chỉ trong 14 giờ đồng hồ đã giải cứu được 10 thợ lò còn sống, hai người đã hy sinh.Trong mấy năm vừa qua ở các mỏ than hầm lò đều đã có hệ thống cảnh báo khí cháy nổ (mêtan) hoạt động rất hiệu quả Có một trường hợp xảy ra sự cố ở Công ty 86 năm 2013 sau khi hệ thống cảnh báo mêtan đã “lên tiếng” Nồng độ mêtan đến mức 1%, hệ thống cảnh báo đã tác động bằng còi và cắt điện nhưng một số người làm việc ở đó vẫn không ngừng công việc như quy định Vậy là mêtan tăng cao và

sự cố đã xảy ra gây thiệt hại về người và của Bạn thấy đấy thông tin đã cảnh báo nhưng con người

“không tin” hay lấn cấn cái gì đó hoặc như dân gian thường nói “bị chập mạch” thế nào ấy nên đã không thực thi việc rút khỏi nơi làm việc Trong Ngành Than (Mỏ Khe Chàm) hiện đang thử nghiệm việc quản lý sản xuất, quản lý lao động trong hầm lò bằng hệ thống truyền hình có xác định vị trí của mỗi thợ lò (hệ thống định vị GPS) Người chỉ huy ngồi ở phòng điều khiển trung tâm có thể nhìn thấy các hoạt động trong hầm lò, nhìn thấy người thợ lò đang di chuyển ra sao Không chỉ nhìn thấy mà còn trao đổi thông

tin, truyền lệnh sản xuất Trong trường hợp xảy ra sự cố thợ lò bị mắc kẹt thì hệ thống định vị GPS này

dễ dàng xác định vị trí người bị nạn đang ở đâu mà tìm

Bạn thấy đấy các phương tiện thông tin ở mỏ ngày càng đa dạng và hiện đại Nó giúp bạn làm việc nhàn hơn, an toàn hơn nhiều so với trước đây với một điều kiện duy nhất là bạn phải tuân thủ quy tắc làm việc Không phải mình bạn tuân thủ là được, mà các đồng nghiệp của bạn, người chỉ huy của bạn phải tuân thủ quy tắc làm việc đã được phổ biến, được huấn luyện Bạn đừng ngại nhắc thậm chí yêu cầu người chỉ huy tuân thủ trong trường hợp bạn phát hiện thấy anh ta đang cố tình hay vô tình lờ đi vì một lý do nào đó Bạn thử nghĩ xem lỡ ra lúc đó anh ta đang “bị chập mạch” thì sao? Phải đánh thức anh ta, phải hành động để bảo vệ mình, bảo vệ cả anh ta nữa chứ

- Thứ bảy, Thông tải:

Tôi để “thông tải” xuống cuối cùng không phải vì nó không quan trọng bằng các “thông” khác mà là vì nó

là kết quả, là mục tiêu của các cái thông đã nói ở trên Tuy vậy bản thân sự “thông tải” động đến hoạt động của hệ thống vận tải cả đầu vào lẫn đầu ra ở mỏ Đầu vào bao gồm vật tư, thiết bị dụng cụ và sự đi đến nơi làm việc và trở về của thợ lò Đầu ra là đất đá, than thải ra trong quá trình đào hệ thống các đường lò, hầm trạm, than ra từ lò khai thác đưa lên mặt mỏ… Cả hệ thống vận tải qua giếng bằng máy nâng hay tời trục, qua các đường lò chính bằng hệ thống đuờng ray, tàu điện, xe goòng hay bằng máng cào, băng tải, ray đơn, xe tự hành mà ách tắc thì đào lò hay sản xuất than bị đình trệ, sản lượng giảm sút, thu nhập của bạn cũng theo đó mà giảm đi Chỉ đơn cử một việc đường ray không chắc chắn, các mối nối ray bị lệch, tà vẹt, đá lót không đủ, không chắc tàu sẽ chạy không êm, thậm chí hay bị cặm, nhiều khi bị đổ cả xe chở than lẫn “song loan” chở người Hầu hết các mỏ hầm lò hiện nay chưa chú ý đúng mức đến việc lắp đặt đường ray và bảo trì nó cho tốt để tàu chạy cho êm, cho nhanh Đã có anh chỉ huy

ở mỏ nọ nói với tôi “anh chê thì chúng em nhận lỗi và sẽ cố gắng sửa chữa, nhưng anh thấy đấy cũng chưa đến nỗi nào, chả kém đường sắt Thống Nhất hay Hà Nội -Lào Cai mấy đâu” Tôi biết nửa sau anh nói vui thôi Cái tội thứ hai là sự thiếu đồng bộ về công suất hay khả năng thông tải của cả hệ thống vận tải từ lò chợ ra đến sân ga đáy giếng và qua giếng Vậy là toàn bộ hệ thống từ đầu đến cuối phải theo cái đoạn “cổ chai” nào đó có công suất bé nhất Ai cũng biết cái sự không đồng bộ là “vớ vẩn” nhưng “biết rồi, khổ lắm, nói mãi” mà vẫn chưa sửa được

Tóm lại bản thân hệ thống vận tải mà được thông một cách đồng bộ và cùng với đường thông, điện thông, gió thông, nước thông, khí ép thông, thông tin thông thì mọi thứ đầu vào, đầu ra ở mỏ đều thông, tức là sản xuất được thông suốt, thợ lò làm việc đỡ vất vả hơn, đỡ bực bội hơn và chắc chắn là an toàn hơn Nếu có xảy ra sự cố sập lò do áp lực mỏ, do bục nước hay xảy ra cháy, nổ thì việc cứu nạn cũng nhanh hơn, đỡ thiệt hại về người và của hơn Bảy thông này là bảy thông tạo ra sự an toàn, tạo ra tốc

độ, năng suất, chất lượng và niềm vui của bạn đấy Bạn đồng tình hay phản đối nào?

IV.1.2 Ba thoát

- Thứ nhất, Thoát áp lực mỏ:

Ở phần trước tôi đã đề cập khi bạn đào lò tạo ra một khoảng trống trong lòng đất thì xung quanh không gian trống đó xuất hiện áp lực của đất đá: phía trên nóc thì đè xuống (đẩy xuống) phía hai bên sườn (bên hông) thì đẩy vào và phía dưới nền thì đẩy lên; sức đẩy từ các phía nặng nhẹ khác nhau Nếu ta cân bằng được áp lực thì khoảng không gian trống vừa được tạo ra sẽ tồn tại, nếu không cân bằng được

áp lực thì nó sẽ sập đổ vào lúc nào đấy Bạn thường hiểu rằng để cân bằng áp lực thì phải chống đỡ khoảng không gian trống đó (tức là các đường lò, hầm trạm) bằng cái gì đó Điều đó hoàn toàn đúng, nhưng chưa đủ Có những chỗ bạn không cần chống gì cả mà đường lò đá vẫn tồn tại một cách an toàn, bền vững cả trăm năm hay nhiều hơn Nếu bạn đến Mỏ than Mông Dương, bạn vào lò xuyên vỉa +9,8m

đi suốt chiều dài gần 1000m, xuyên qua mấy vỉa than, ngước mắt lên nhìn bạn chỉ thấy vòm đá, chỉ có chỗ nào đi qua vỉa than mới có vì chống Người Pháp đã cho đào đường lò xuyên vỉa này, đặt đường goòng ở đó để chở than về trung tâm mỏ từ đầu thế kỷ 20, đến năm 1975 Xí nghiệp Xây lắp 6 đã khôi phục đường lò này, cho đến ngày nay nó vẫn vững vàng Các kỹ sư người Pháp đã tính được sự cân bằng áp lực trong khối đá vững chắc và họ đã quyết định không cần chống lò Ở Ngành Than ta ngày nay đã có một số đường lò đá không chống hoặc được chống bằng neo thép hay neo dẻo Tổng Công ty Than đã ban hành cả một quy định chi tiết và quy trình kỹ thuật chống vì neo để giảm bớt công sức, tiền của nhưng kết quả thực hiện chưa được nhiều Có một lý do cơ bản là sợ trách nhiệm Các nhà thiết kế

mỏ ở ta bao giờ cũng thiết kế chống tất cả các đường lò, các kỹ sư mỏ ngại thay đổi vin vào thiết kế để làm “cho an toàn” (cho bản thân mình) Chỉ có các nhà nghiên cứu khoa học thì hăng hái hơn Thực ra nếu quy chuẩn kỹ thuật đề cập một cách rõ ràng, bắt buộc phải khảo sát, tính toán chỗ nào không cần chống thì dứt khoát không chống Nếu các nhà thiết kế mỏ, các kỹ sư ở mỏ hăng hái hơn, ít sợ trách nhiệm (sợ quy chuẩn) hơn thì ở Vùng than Đông Bắc (Quảng Ninh, Bắc Giang) có thể bỏ chống ở nhiều đuờng lò đá như người Pháp đã làm, hoặc chỉ chống bằng neo thôi Như vậy sẽ tiết kiệm được nhiều công sức của thợ lò, tiền bạc của công ty

Nhưng thôi, ta trở lại với việc chống lò Thường thì người ta căn cứ vào tiết diện đường lò to hay nhỏ, thời gian cần duy trì đường lò trong bao nhiêu năm và độ bền vững của đất đá, than xung quanh mà quyết định xem chống lò bằng cái gì: xây gạch, bê tông cốt thép, vì thép hay vì gỗ và khoảng cách giữa các vì chống Thiết kế giỏi là làm sao cho vì chống cân bằng được với sức nén của áp lực mỏ để đường

lò không hoặc ít bị biến dạng Có khi thiết kế đã chọn đúng nhưng thi công sai hay nhẹ hơn là lắp đặt các

vì chống không “ke” (không ngay ngắn, vuông góc với trục của đường lò), các bu lông không được xiết chặt (việc này thường xảy ra), không chèn đá cẩn thận vào khoảng trống giữa vì chống với hông lò, nóc

lò cũng làm cho vì chống bị biến dạng Hoặc là các vì chống không được kiểm tra, xiết chặt định kỳ cũng dẫn đến nhanh bị biến dạng Ở lò khai thác (lò chợ, lò buồng- cột) chống lò sai quy trình, tốc độ khai thác chậm, phá hỏa ban đầu ẩu cũng dẫn đến tình trạng lò bị nén Ở các lò chợ dốc cột chống không đặt trên

đá trụ mà đặt trên nền than cũng là nguyên nhân gây trượt dẫn đến đổ cục bộ hay cả lò chợ Nếu chống

lò chợ bằng cột thủy lực đơn, giá thủy lực di động hay dàn chống tự hành mà không kiểm tra, duy trì áp lực dầu thì cũng dẫn đến đổ cục bộ hay toàn bộ lò chợ Muốn cân bằng được áp lực mỏ, tránh được sự

cố sập lò (hay đổ lò) bạn và các đồng nghiệp phải chống lò đúng thiết kế, đúng các trình tự quy định đã được hướng dẫn và thường xuyên để ý, theo rõi đảm bảo cho nó luôn ở trạng thái làm việc tốt Nếu thấy

có dấu hiệu bất thường thì phải xử lý ngay, tự mình không làm được thì phải gọi thêm người, phải báo cáo chỉ huy, đừng chờ đợi Cái khó trong khai thác hầm lò là điều khiển đá vách ở khoảng không đã khai thác (đã lấy than, lấy quặng đi) Ở Ngành Than Việt Nam các mỏ đều dùng biện pháp phá hỏa, tức là để cho đá vách tự sập hoặc cưỡng bức cho nó sập xuống lấp đầy dần khoảng trống Chỉ có Mỏ than Khe Bố

và Mỏ than Làng Cẩm dùng biện pháp chèn lò bằng đất sét Viện Khoa học công nghệ mỏ và Công ty than Mạo Khê đang chuẩn bị thử nghiệm chèn lò bằng tro xỉ từ nhà máy nhiệt điện gần đó Tro, xỉ cùng với nước sẽ được dẫn xuống lò bằng hệ thống đường ống giống như ở Nga hay Ba Lan người ta chèn lò bằng cát Phá hỏa ban đầu, phá hỏa cưỡng bức thường nguy hiểm hơn, nếu được giao việc này bạn phải hết sức cẩn thận, làm việc có sự chỉ huy, giám sát chặt chẽ bạn nhé Ở các lò chợ khai thác vỉa dày

có “hạ trần” (kể cả lò chợ chống bằng dàn tự hành, bạn phải chú ý kỹ càng khi hạ trần tháo than sau lưới thép hay mở cửa sổ cho than vào luồng máng cào Không chỉ có than đâu nhé, có khi cả đá vách tạt xuống “xông vào” gây nguy hiểm cho bạn

Khép lại phần này tôi muốn bạn ghi nhớ “thoát áp lực mỏ” có nghĩa là đảm bảo cho được sự cân bằng giữa sức nén của đá vách, đá trụ, của vỉa than với sức chống đỡ của vỏ chống, vì chống hay dàn chống Bạn phải hành động sao cho các kết cấu chống đỡ này luôn ở trạng thái làm việc tốt Muốn vậy khi chống

đỡ bạn phải làm đúng thiết kế, đúng trình tự thi công và sau đó phải theo dõi, kiểm tra duy tu, củng cố, sửa chữa Nếu làm được như thế bạn không có gì phải sợ áp lực mỏ cả