Tồn tại xã hội và ý thức xã hộiI.Định nghĩa và phân tích kết cấu 1.Định nghĩa: Ý thức xã hội thuộc về lĩnh vực đời sống tinh thần của xã hội, là toàn bộ những tư tưởng, quan điểm cùng
Trang 1Tồn tại xã hội và ý thức xã hội
I.Định nghĩa và phân tích kết cấu
1.Định nghĩa: Ý thức xã hội thuộc về lĩnh vực đời sống tinh thần
của xã hội, là toàn bộ những tư tưởng, quan điểm cùng những tình cảm, tâm trạng, truyền thống về chính trị, pháp quyền, đạo đức, triết học, thẩm mỹ, tôn giáo và khoa học của một cộng đồng người phản ánh tồn tại xã hội của họ
-Ý thức xã hội thuộc về lĩnh vực đời sống tinh thần của xh nhưng lĩnh vực tinh thần này không khái quát toàn bộ những hiện tượng tinh thần được phản ánh trong phạm trù ý thức mà chỉ phản ánh ý thức một số mặt của đời sống xã hội như: đạo đức, pháp quyền (7 lĩnh vực)
-Yếu tố tinh thần được biểu hiện ở các cấp độ, trình độ khác nhau: ở cấp độ thấp là tâm trạng, tình cảm và ở cấp độ cao là tư tưởng, quan điểm
-Ý thức xã hội nảy sinh từ tồn tại xã hội nên tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, ý thức xã hội chỉ là sự phản ánh tồn tại xã hội mà thôi
-Ý thức xã hội mang tính lịch sử, tính giai cấp, tính dân tộc và tính nhân loại
+Tính lịch sử xã hội vì: ý thức có quá trình hình thành, tồn tại, phát triển và diệt vong
+Tính giai cấp:
+Tính dân tộc: các dân tộc khác nhau có tâm lý, tư tưởng khác nhau do đời sống, hoàn cảnh lịch sử khác nhau
+Tính nhân loại: những giá trị mang tính phổ biến toàn lịch sử nhân loại như: chân, thiện mỹ
Lưu ý: Ý thức xã hội và ý thức cá nhân có mối quan hệ với nhau
Ý thức xh tồn tại ở mỗi cá nhân song mang tính chất chung của 1 cộng đồng
-Ý thức xã hội chỉ tồn tại thông qua sự tồn tại của ý thức con người
2.Phân tích kết cấu:
Tùy theo cách tiếp cận mà người ta chia ý thức xã hội theo các lát cắt khác, có cấu trúc khác Ở đây, chúng ta xem xét ý thức xã hội theo cấp độ, trình độ phát triển của nó và chúng ta có ý thức xã hội thông thường và ý thức lý luận
a Ý thức xã hội thông thường: là những tri thức, những quan
niệm, tình cảm, tập quán hình thành trực tiếp từ cuộc sống hàng ngày của con người Chúng phản ánh đời sống sinh động và thường xuyên chi phối đời sống của họ
Trang 2Ý thức xã hội thông thường chưa hệ thống hóa, chưa khái quát hóa mà nó phản ánh trực tiếp đời sống của con người Ý thức xã hội thông thường đa dạng, phong phú như chính đời sống của họ
-Trong ý thức xã hội thông thường, tâm lý xã hội giữ vai trò đặc biệt quan trọng Đó là những tình cảm, tâm trạng, ước muốn
b.Ý thức lý luận: là những tư tưởng, quan điểm được hệ thống
hóa, chúng phản ánh hiện thực một cách khái quát và sâu sắc hơn -Đặc điểm cơ bản của ý thức lý luận là tính hệ thống, khái quát hóa
-Phản ánh gián tiếp đời sống xã hội
-Nó có khả năng vạch ra được quy luật, các mối liên hệ có tính bản chất
-Trong ý thức lý luận thì hệ tư tưởng giữ vai trò đặc biệt quan trọng Hệ tư tưởng là hệ thống những quan điểm, tư tưởng
II.Ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội:
1.Tồn tại xã hội: là đời sống vật chất cùng những điều kiện sinh
hoạt vật chất của xã hội
-Tồn tại xã hội là đời sống vật chất (còn ý thức xã hội thuộc về lĩnh vực tinh thần) mà trước hết là đời sống của con người trong sản xuất, tiêu dùng của cải vật chất nhằm đáp ứng yêu cầu ăn, mặc, ở, đi lại
-Những điều kiện sinh hoạt vật chất bao gồm: hoàn cảnh địa lý, dân số, phương thức sản xuất Trong đó, phương thức sản xuất giữ vai trò quan trọng nhất
Ngoài ra, người ta còn nói đến các mối quan hệ như: quan hệ gia đình, quan hệ cộng đồng quốc tế cũng thuộc về tồn tại xã hội
2.Ý thức xã hội là sự phản ánh tồn tại xã hội: (Tồn tại xã hội
quyết định ý thức xã hội)
Chủ nghĩa duy vật lịch sử khẳng định rằng: tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội Ý thức xã hội chỉ là sự phản ánh của tồn tại xã hội
mà thôi Hay nói cách khác, tồn tại xã hội nào thì ý thức xã hội đó -Tồn tại xã hội thay đổi sớm muộn gì cũng kéo theo sự thay đổi của ý thức xã hội
-Tồn tại xã hội quyết định bản chất, xu hướng vận động của xã hội
-Tồn tại xã hội có giai cấp thì ý thức xã hội mang tính giai cấp
-Ý thức xã hội phản ánh logic khách quan của tồn tại xã hội
III Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội:
Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, đồng thời ý thức xã hội có tính độc lập tương đối của nó Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội thể hiện ở những nội dung cơ bản sau:
1.Ý thức xã hội thường lạc hậu hơn so với tồn tại xã hội
Trang 3-Vì ý thức xã hội là cái phản ánh, còn cái tồn tại xã hội là cái được phản ánh, do đó cái được phản ánh thay đổi trước kéo theo thay đổi của cái phản ánh
-Do tốc độ phát triển mạnh mẽ của tồn tại xã hội mà ý thức xã hội nhiều khi không theo kịp
-Do sức ỳ, thói quan của truyền thống lạc hậu nhiều khi bám rễ sâu trong đời sống xã hội nên khó thay đổi
-Do lợi ích: Một bộ phận muốn níu kéo, bảo vệ lợi ích của mình
2.Tính vượt trước của ý thức
-Trong ý thức xã hội có một bộ phận có khả năng vượt trước tồn tại xã hội Đó là những lý thuyết, phát minh khoa học Sự vượt trước này chỉ có tác dụng khi ý thức xã hội phản ánh đúng những mối liên hệ bản chất, tất yếu, phản ánh được các quy luật vận động
và phát triển của tồn tại xã hội
3.Tính kế thừa trong sự phát triển của ý thức xã hội
-Kế thừa là một trong những tính quy luật của sự phát triển nói chung, của ý thức xã hội nói riêng
4.Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội trong
sự phát triển của chúng
-Trong sự phát triển của các hình thái ý thức xã hội trong chúng luôn luôn có sự tác động qua lại lẫn nhau, thâm nhập vào nhau
5.Ý thức xã hội tác động trở lại tồn tại xã hội
Trước hết, cần khẳng định tính quyết định của tồn tại xã hội với ý thức xã hội Ý thức xã hội có tính độc lập tượng đối, tác động trở lại tồn tại xã hội Thậm chí trong những giới hạn, điều kiện nào đó, ý thức xã hội còn làm thay đổi cả tồn tại xã hội
Sự tác động của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội theo 3 xu hướng sau:
-Cùng chiều, cùng hướng với tồn tại xã hội sẽ thúc đẩy tồn tại xã hội phát triển
-Ngược chiều với sự phát triển của tồn tại xã hội sẽ kìm hãm sự phát triển của tồn tại xã hội
-Theo hướng vừa kìm hãm vừa thúc đẩy (kìm hãm mặt nào đó và thúc đẩy mặt nào đó)
*Mức độ ảnh hưởng của ý thức xã hội với tồn tại xã hội phụ thuộc vào:
-Điều kiện hoàn cảnh lịch sử cụ thể
-Tính chất của các mối quan hệ kinh tế mà trên đó tư tưởng nảy sinh
-Vai trò lịch sử của giai cấp mang ngọn cờ tư tưởng
-Tính khoa học hay không khoa học của tư tưởng đó
-Mức độ mở rộng, thâm nhập của tư tưởng đó vào trong quần chúng