Bài 1: Chuyển động cơ

Về kiến thức - Hiểu được các khái niệm cơ bản: tính chất tương đối của chuyển động, chất điểm, quỹ đạo, hệ quy chiếu - Biết cách xác định vị trí của một chất điểm bằng tọa độ - Xác định

Bài 1:

CHUYỂN ĐỘNG CƠ

I Mục tiêu

1 Về kiến thức

- Hiểu được các khái niệm cơ bản: tính chất tương đối của chuyển động, chất điểm, quỹ đạo, hệ quy chiếu

- Biết cách xác định vị trí của một chất điểm bằng tọa độ

- Xác định thời gian bằng đồng hồ, phân biệt khoảng thời gian và thời điểm

- Hiểu rõ tầm quan trọng của việc chọn hệ quy chiếu khi giải các bài toán về chuyển động của chất điểm

- Nắm vững cách xác định tọa độ và thời điểm tương ứng của một chất điểm trên hệ trục tọa độ

2 Về kỹ năng

- Xác định được vị trí của một chất điểm trên một quỹ đạo cong hoặc thẳng

- Vận dụng các kiến thức được học để giải các bài toán về hệ quy chiếu, đổi mốc thời gian

3 Về thái độ

- Học sinh có ý thức làm việc theo nhóm, học hỏi bạn bè và giúp đỡ nhau trong quá trình tự xây dựng, lĩnh hội tri thức

III Phương pháp chủ đạo

- Sử dụng phương pháp đàm thoại

IV Chuẩn bị

Giáo viên

- Một số thí dụ thực tế về cách xác định vị trí của một chất điểm nào đó (có thể

vẽ phóng to hình 1.4 SGK)

- Một số tranh ảnh, video clip minh họa cho chuyển động tương đối

- Một số loại đồng hồ đo thời gian

Học sinh

Học sinh: HS chuẩn bị những gì mà giáo viên đã phổ biến như quan sát xe đang chạy, ngồi trên xe quan sát các vật hai bên đường, cọc tiêu, quan sát đu quay, lịch tàu chạy,

… các kiến thức tổng hợp đã được học ở THCS

V Thiết kế hoạt động dạy học

Trợ giúp của giáo viên Hoạt động của học sinh

Hoạt động 1 Kiểm tra

Mục tiêu:HS Nhớ lại khái niệm chuyển động cơ và

khái niệm vật mốc

GV yêu cầu học sinh nhắc lại khái niệm chuyển động

cơ học (đã được học ở lớp 8) và nêu một vài ví dụ về

chuyển động cơ học

HS: Cá nhân nhớ lại và trả lời câu hỏi của GV

Tùy HS có thể là:

- Một đoàn tàu đang đi từ Đông Hà đến Huế

GV cho HS xem một số

tranh ảnh, video clip về

chuyển động cơ

GV chính xác hóa khái

niệm: chuyển động cơ học và

khái niệm về vật mốc

- Một quả bóng đang lăn trên sân cỏ,…

Cá nhân tiếp thu và ghi nhớ

* Chuyển động cơ là sự dời chỗ của vật theo thời gian Vật đứng yên gọi là vật làm mốc.

Hoạt động 2: Tìm hiểu khái niệm chất điểm và

cách xác định vị trí của một chất điểm, cách xác

định thời gian chuyển động

Mục tiêu:Biết được chất điểm, xác định vị trí chất

điểm, xác định thời gian chuyển động.

GV yêu cầu HS đọc SGK mục 2 để tìm hiểu khái niệm

chất điểm, quỹ đạo và trả lời câu hỏi:

- Khi nào vật được coi là một chất điểm?

- Quỹ đạo chuyển động là gì?

Yêu cầu HS hoàn thành câu C1 SGK

GV cho học sinh xem quỹ đạo của chiếc van xe đạp,

khi xe đạp đang chạy.(Dùng flash)

Thông báo: Chất điểm là một khái niệm trừu tượng

không có trong thực tế nhưng rất thuận tiện trong việc

nghiên cứu chuyển động của các vật Trên quỹ đạo

chuyển động, làm thế nào có thể xác định được vị trí

của một chất điểm?

GV sử dụng hình vẽ 1.4 để hướng dẫn HS cách xác

định tọa độ điểm M trên trục tọa độ

Cá nhân HS trả lời

HS khác nhận xét

- Khi kích thước vật rất nhỏ

so với phạm vi chuyển động của nó thì vật được gọi là chất điểm

- Những đường mà chất điểm vạch ra trong không gian trong quá trình chuyển động gọi là quỹ đạo chuyển động

Làm việc cá nhân, trả lời:

4

10 4 ,

≈

qđ

TĐ

R

R

(rất nhỏ)

=> có thể coi Trái Đất là một chất điểm trong chuyển động trên quỹ đạo quanh mặt trời

Các nhân nhận thức được vấn đề cần nghiên cứu

HS trả lời

Để xác định vị trí của một chất điểm, người ta chọn

Một chiếc xe xuất phát từ Hà Nội lúc 7h, đến Hải

Phòng lúc 9h, hãy xác định thời gian xe chạy?

Thông báo: Trong câu hỏi trên cần xác định thời gian

hay chính là xác định khoảng thời gian, và do đó câu

trả lời đúng là 2 giờ = 120 phút Trong đó 7h được gọi

là gốc thòi gian, chính là thời điểm xe bắt đầu đi và 9h

là thời điểm mà xe đến Hải Phòng

- Dụng cụ đo thời gian? Đơn vị đo thời gian chuẩn?

GV chính xác hóa câu trả lời của HS

một vật làm mốc, gắn vào

đó một hệ tọa độ, vị trí của chất điểm được xác định bằng tọa độ của nó trong hệ tọa độ này

Dự đoán câu trả lời của HS:

- HS1: Thời gian xe chạy là 7h

- HS2: Thời gian xe chạy là 2h (120 phút)

- HS 3:…

Hoạt động 3 Tìm hiểu khái niệm hệ quy chiếu và

chuyển động tịnh tiến

Mục tiêu:

- Hiểu được về hệ quy chiếu

- Biết được chuyển động tịnh tiến

Thông báo: một vật mốc gắn với một hệ tọa độ và một

gốc thời gian cùng với một đồng hồ hợp thành một hệ

quy chiếu

Tức là:

Hệ quy chiếu = Hệ tọa độ gắn với vật mốc + Đồng

hồ và gốc thời gian

GV yêu cầu HS hoàn thành yêu cầu câu C3 trong SGK

và đọc phần thông tin về phương trình chuyển động

GV dùng một chiếc xe lăn trên mặt bàn (video clip) và

cho HS quan sát quỹ đạo của các điểm bất kì trên

Cá nhân tiếp thu, ghi nhớ Làm việc cá nhân

Các nhân quan sát và thống nhất câu trả lời:

khung xe

(chú ý: mỗi HS có thể cho quan sát các điểm khác

nhau)

- Hãy nhận xét về quỹ đạo của các điểm trên khung xe

khi xe chuyển động trên đường thẳng?

- Hãy quan sát hình vẽ ở C4 và cho biết quỹ đạo các

điểm của khoang ngồi A khi đu quay hoạt động?

- Chuyển động của khung xe ôtô được coi là một dạng

của chuyển động tịnh tiến Vậy chuyển động của

khoang ngồi trên đu quay có phải là chuyển động tịnh

tiến không?

GV chính xác hóa câu trả lời của học sinh và giới

thiệu hai loại chuyển động tịnh tiến: chuyển động tịnh

tiến thẳng (là chuyển động của khung xe ôtô) và

chuyển động tịnh tiến tròn (là chuyển động của

khoang ngồi của đu quay)

Nhấn mạnh: khi vật chuyển động tịnh tiến, mọi điểm

trên nó có quỹ đạo giống hệt nhau, thậm chí có thể

chồng khít lên nhau được Vì thế khi khảo sát chuyển

động tịnh tiến của một vật, ta chỉ cần xét chuyển động

của một điểm bất kì trên nó

Để hiểu rõ hơn về chuyển động tịnh tiến, GV có thể

cho HS nêu thên ví dụ về chuyển động tịnh tiến, đặc

biệt là chuyển động tịnh tiến tròn

Thông báo: quỹ đạo của một vật chuyển động tịnh tiến

có thể là một đường cong chứ không nhất thiết phải là

thẳng hay tròn (GV có thể dùng hình ảnh trục của

bánh xe lăn trên đoạn đường cong để minh họa)

- Các điểm trên khung xe có quỹ đạo là những đường thẳng song song với mặt đường

- HS1: Các điểm của khoang ngồi có quỹ đạo là một vòng tròn

- HS2: Các điểm của khoang ngồi có quỹ đạo là những vòng tròn có độ dài bằng nhau

HS có thể không trả lời được hoặc trả lời “Không”

vì thông thường HS nghĩ rằng cứ chuyển động tịnh tiến là phải chuyển động thẳng

Các nhân tiếp thu, nghi nhớ

Cá nhân nêu ví dụ về tịnh tiến tròn:

- Chuyển động của một điểm ở đầu kim đồng hồ

- Chuyển động của một điểm ở đầu cánh quạt khi quạt quay ổn định

…

Hoạt động 4 Củng cố - dặn dò Định hướng bài

mới

GV nhận xét giờ học

Yêu cầu HS hoàn thành bài tập 1 tại lớp

(gợi ý: Có thể tính thời gian tàu chạy từ HN đến Vinh

và tàu chạy từ Vinh đến SG Khi tính tổng thời gian

tàu chạy từ HN đến SG cần tính thêm thời gian tàu

nghỉ tại Vinh)

- Về nhà học bài, làm bài tập cuối bài

- Ôn lại kiến thức về chuyển động đều và các yếu tố

của lực đã học ở bài 3, bài 4 - Vật lí 8

- Các kiến thức về hệ tọa độ, hệ quy chiếu

- Đọc trước bài mới

HS: Cá nhân tính được: t = 33h