SKKN giải toán có lời văn lớp 3

Trong thực tiễn giáo dục tiểu học hiện nay, việc giáo viên vận dụng kết hợp các phương pháp khác để hướng dẫn học sinh giải toán thông qua phân tích, tìm... Qua thực tế giảng dạy, tôi th

PHẦN MỞ ĐẦU

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

Đất nước ta đang bước vào thế kỷ mới, thế kỷ của đỉnh cao trí tuệ, con người là trung tâm của sự phát triển Vì vậy khi bàn về tương lai không thể không bàn đến giáo dục là quốc sách hàng đầu, là cốt yếu của sự phát triển đất nước Bởi lẽ sự gắn bó của giáo dục với kinh tế xã hội, đặc biệt với cuộc sống -lao động là sự gắn bó sống còn, gắn bó máu thịt, không phải đến bây giờ mà ngay từ buổi đầu của cuộc cách mạng Đảng và Bác Hồ kính yêu đã đặc biệt chú trọng đến, coi đó là cơ sở, là nền tảng để xây dựng và phát triển đất nước Nghị quyết hội nghị lần thứ 4 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VII đã thông

qua chính sách và biện pháp cho sự nghiệp giáo dục đào tạo: " Đổi mới phương pháp dạy và học ở tất cả các bậc học, cấp học Áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại để bồi dưỡng và nâng cao năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề của học sinh" Đến nghị quyết TW2 (khóa VIII) lại một lần nữa khẳng định: "Muốn tiến hành Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa thắng lợi phải phát triển mạnh giáo dục - đào tạo, phát huy nguồn lực con người, yếu tố cơ bản của sự phát triển nhanh và bền vững".

Bậc tiểu học được xác định là bậc học nền tảng của hệ thống giáo dục quốc dân Đây là bậc học tạo tiền đề cơ bản để nâng cao dân trí, là cơ sở ban đầu rất

quan trọng để đào tạo thế hệ trẻ "Giáo dục tiểu học phải đảm bảo cho học sinh có hiểu biết đơn giản, cần thiết về tự nhiên, xã hội và con người, có kĩ năng cơ bản

về nghe, nói, đọc, viết và tính toán " (Điều 24: Luật giáo dục) Thế nhưng mục

tiêu trên có thực hiện được hay không? Điều đó còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố,

ở đây không chỉ là sự truyền đạt tri thức đơn thuần của giáo viên theo phương pháp truyền thống thầy giảng trò nghe và ghi chép mà người giáo viên phải biết vận dụng phương pháp dạy học một cách hợp lý cho từng thể loại Hơn nữa việc đổi mới giáo dục tiểu học trước hết phải đổi mới phương pháp dạy học, xem đây

là giải pháp cơ bản để nâng cao chất lượng giáo dục Phương pháp dạy học có vị trí đặc biệt quan trọng, bởi vì hoạt động dạy học đang là hoạt động chủ yếu của nhà trường Mặt khác, xét cho đến cùng thì khoa học giáo dục là khoa học về phương pháp, sáng tạo về khoa học giáo dục là sáng tạo về phương pháp và chính nhờ những sự sáng tạo đó sẽ đem lại bộ mặt mới, sức sống mới cho giáo dục trong xã hội hiện đại Hơn nữa bậc tiểu học là bậc học nền tảng

Trong thực tiễn giáo dục tiểu học hiện nay, việc giáo viên vận dụng kết hợp các phương pháp khác để hướng dẫn học sinh giải toán thông qua phân tích, tìm

tòi lời giải cho những bài toán số học có lời văn Đây cũng chính là vấn đề mang tính bức xúc cần có biện pháp cụ thể để không ngừng bồi dưỡng kĩ năng giải toán cho học sinh Giải toán có lời văn là một trong những vấn đề được coi trọng, vì nó được coi là một hoạt động nhằm mục đích củng cố và vận dụng những khái niệm, kĩ năng, kĩ xảo đã được hình thành và phát triển tư duy cho học sinh

Qua thực tế giảng dạy, tôi thấy các em rất thích học toán và say mê nó nhưng các em đều chưa có một phương pháp học tập hay và tối ưu nhất để đạt được kết quả cao trong việc giải toán có lời văn Vì vậy, tôi đã chú ý và nghiên cứu đề tài này

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:

- Tìm ra các giải pháp có tính khả thi cao trong việc bồi dưỡng kĩ năng giải toán có lời văn ở lớp 3

- Đề ra những biện pháp nhằm khắc phục những khó khăn để góp phần nâng cao chất lượng môn Toán ở tiểu học

III NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU:

- Tìm hiểu một số vấn đề lí luận về phương pháp dạy học môn Toán, dạy học giải toán có lời văn

- Thực trạng dạy toán có lời văn ở lớp 3

- Đề xuất một số giải pháp về hướng dẫn học sinh giải toán có lời văn

IV PHẠM VI NGHIÊN CỨU:

- Nghiên cứu kĩ năng giải toán có lời văn của học sinh lớp 3

V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp thực nghiệm: Xây dựng bài tập để phát hiện thực trạng

- Phương pháp phân tích và tổng kết kinh nghiệm,

PHẦN NỘI DUNG

I CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC GIẢI TOÁN CÓ LỜI VĂN CHO HỌC SINH TIỂU HỌC:

1 Cơ sở tâm lí học:

Qua những thành tựu về tâm lí học khẳng định: Trẻ em là một nhân cách đang hình thành và phát triển, nó vận dụng theo qui luật của chín nó Vì vậy trẻ

em trở thành nhân vật trung tâm của nhà trường phải lấy trẻ em làm chuẩn Thầy, cô đóng vai trò quyết định, là người tổ chức các việc làm với thao tác cụ thể để học sinh tiếp nhận tri thức vào cuộc sống

Khi dạy Toán cần phải hiểu rõ những cơ sở về tâm lí để dự kiến những phương pháp dạy học phù hợp với đặc thù lứa tuổi học sinh tiểu học nhằm đưa đến kết quả dạy học tốt nhất Quá trình dạy học sẽ đem đến kết quả khả quan nếu như giáo viên biết tổ chức đúng đắn, khêu gợi những hoạt động nhận thức cần thiết ở các em

Học sinh tiểu học rất hồn nhiên, mang đậm đà màu sắc cảm tính dễ xúc động, khóc đấy nhưng cười ngay Tư duy của các em thường thiên về tính cụ thể

ở lứa tuổi này cũng đã có những yếu tố của tư duy trừu tượng nhưng còn hạn chế nhiều Khẩu khí của các em còn nhiều nhược điểm mà giáo viên cần lưu ý trong quá trình dạy học để hình thành dần khả năng trừu tượng hóa cho các em Nếu người giáo viên không có kiến thức về quá trình tâm lí ở con người nói chung và trẻ em tiểu học nói riêng thì không thể giảng dạy tốt và hình thành kĩ năng - kĩ xảo, đặc biệt là trong tư duy toán học

2 Cơ sở về giáo dục học:

Ở học sinh tiểu học, nhất là học sinh đầu cấp học, hệ thống tín hiệu thứ nhất còn chiếm ưu thế hơn so với hệ thống tín hiệu thứ hai Do đó các em rất nhạy cảm với tác động bên ngoài Do khả năng phân tích kém, các em thường tri giác trên tổng thể Đối với học sinh tiểu học: không gian, phương nằm ngang, phương thẳng đứng còn mang tính trực giác, còn ưu thế hơn, nhất là học sinh lớp dưới Về sau các hoạt động nhận thức khác chính xác dần Nhưng với môn Toán việc phân tích và tổng hợp của các em phát triển không đồng đều Khi nghe một mệnh đề toán học các em chưa có khả năng phân tích rành mạch các thuật ngữ và các bộ phận của câu mà còn hiểu nó theo một sơ đồ tổng thể, chưa thật rõ ràng Đặc biệt các em còn lẫn lộn giữa giả thiết với kết luận Sự khéo léo khêu gợi, nêu vấn đề của giáo viên trong dạy học sẽ làm nảy sinh nhu cầu kiểm tra, suy luận, điều này làm ảnh hưởng to lớn đến cấu trúc và tính chất của tư duy

3 Cơ sở lí luận:

a Vị trí môn Toán ở tiểu học:

Mỗi môn học đều góp phần vào việc hình thành và phát triển những cơ sở ban đầu rất quan trọng của nhân cách con người Việt Nam Trong các môn học

ở tiểu học, cùng với môn Tiếng Việt, môn Toán có vị trí quan trọng vì:

Toán học với tư cách là một môn khoa học nghiên cứu một số mặt của thế giới hiện thực, có một hệ thống kiến thức cơ bản và phương pháp nhận dạng hình thức cần thiết để học sinh học môn học khác và nhận dạng thế giới xung quanh

Khả năng giáo dục môn Toán rất lớn, nó có khả năng phát triển tư duy logic, bồi dưỡng và phát triển những thao tác trí tuệ cần thiết để nhận thức thế giới hiện thực như: Trừu tượng vai trò quan trọng trong việc rèn luyện nề nếp phong cách, tác phong làm việc khoa học, cần thiết cho mọi hoạt động của con người Nó góp phần giáo dục ý chí và những đức tính cần cù, nhẫn nại, có ý chí vượt khó khăn, làm việc có kế hoạch, có nề nếp và tác phong khoa học

b Vị trí của việc giải toán có lời v ă n :

Toán học giúp con người giải quyết các bài toán thực tế được diễn giải bằng lời văn từ đó có tên gọi "Bài toán có lời văn" Nói đến bài toán có lời văn

ta nghĩ ngay đến đề bài và lời giải của nó

Đề bài của một bài toán có lời văn bao gồm 3 thành phần:

- Những cái đã cho

- Những cái phải tìm

- Mối liên hệ giữa những cái đã cho và cái phải tìm

Để giải được một bài toán thì cần phải thực hiện một khâu không thể thiếu

đó chính là tóm tắt, tìm tòi, phân tích để đi đến một lời giải hay Bài toán của học sinh là kết quả tổng hợp của tất cả các bước trong quá trình giải toán, là kết quả trực tiếp của khâu trình bày lời giải

Song, nhiều học sinh không nhận ra tầm quan trọng của khâu tìm ra lời giải

và trình bày lời giải coi như hoàn tất công việc Vì khâu trình bày lời giải không được chu đáo nên nhiều khi học sinh giải được bài toán mà không biết cách trình bày lời giải, còn có nhiều khuyết điểm Chính vì vậy mà các bài toán có lời văn

là dịp để học sinh vận dụng một cách tổng hợp và ngày càng cao các tri thức và

kĩ năng phân tích, tìm tòi lời giải bài toán số học có lời văn

Ngày nay, xu thế chung của sự phát triển giáo dục tiểu học thế giới là hiện thực đổi mới nội dung cơ bản sau:

Kế thừa đúng mức kinh nghiệm dạy học toán của đất nước, từng bước thực

hiện đổi mới nội dung dạy học toán theo quan điểm: "Cập nhật hóa" nghĩa là làm

cho nội dung dạy học toán có tính thực tiễn cao giúp học sinh có phương pháp học tập để tự phát triển năng lực của mình và có thể vận dụng những điều đã học góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống

Tích hợp nội dung dạy học toán là mối quan hệ giữa dạy học toán với dạy học các môn học khác, nhằm gắn liền giữa dạy học toán với đời sống xã hội Tích hợp nội dung dạy học toán để:

- Tập trung vào nội dung trọng tâm của môn học là số học, đo đại lượng và một số yếu tố hình học và những ứng dụng của chúng trong đời sống hàng ngày

- Thực hiện phối hợp lồng ghép nội dung giáo dục mới trong nội dung các môn học đã có truyền thống như thực hiện giáo dục dân số, môi trường trong quá trình dạy học toán

- Đổi mới hình thức tổ chức, phương pháp, thiết bị và cách đánh giá về dạy học toán để thực hiện cá thể hóa dạy học, phát huy cao nhất năng lực của từng học sinh

c Nội dung môn toán ở bậc tiểu học:

Nội dung trọng tâm của môn toán ở bậc tiểu học là số học, các số tự nhiên, các số thập phân, các đại lượng cơ bản và một số yếu tố hình học Trong đó những tri thức về số học là hạt nhân của toàn bộ chương trình, gắn bó với hạt nhân này ngoài các đại lượng cơ bản, một số yếu tố hình còn có một số yếu tố đại số, một số yếu tố của thống kê đơn giản và các bài toán cơ bản có lời văn Các bài toán có lời văn mà học sinh tiểu học được giải có nội dung là những vấn đề trong cuộc sống hết sức phong phú và có cấu trúc đa dạng khác nhau của cùng một phép tính (cộmg, trừ, nhân, chia) đến những dạng kết hợp của hai hay nhiều phép tính Vì vậy giải các bài toán là dịp để học sinh vận dụng một cách tổng hợp và ngày càng cao các tri thức và kĩ năng về toán tiểu học với kiến thức cuộc sống

Nội dung giải toán có lời văn ở lớp 3 như sau:

- Giải các bài toán đơn

- Giải các bài toán hợp có hai phép tính (cộng, trừ, nhân, chia) Giải bài toán cò lời văn là một trong những vấn đề cần được coi trọng, vì nó được coi là hoạt động nhằm các mục đích:

1 Củng cố và vận dụng những kĩ năng, kĩ xảo đã được hình thành.

2 Phát triển tư duy của học sinh

II THỰC TRẠNG :

Thực tế ở các lớp 3 thi giải toán có lời văn từ 2 phép tính trở lên các em rất

bỡ ngỡ, lũng túng vì lớp 2 các em mới chỉ giải các bài toán đơn Mặt khác, các

em chưa biết phân tích đề toán để tìm ra hướng đi đúng để giải được bài Khi nghe một mệnh đề toán các em chưa có khả năng phân tích rành mạch các thuật ngữ và các bộ phận của câu Chính vì thế số lượng học sinh giải được các bài toán có lời văn (toán hợp) còn chưa nhiều

Khi đánh giá thực trạng chất lượng giải toán của học sinh tôi dựa vào kết quả giải bài tập có trong chương trình toán 3 Trên phương pháp soạn thảo ra một số bài toán cho học sinh lớp 3C Trường Tiểu học Tân Mai Hoàng Mai

-Hà Nội làm như sau:

Một số kết quả nghiên cứu bước đầu

Khách thể đo nghiệm:Lớp 3C (56 học sinh) - Trường Tiểu học Tân Mai Nội dung đo nghiệm : Kiểm tra kĩ năng giải toán (toán đơn và toán hợp) Kết quả đo qua 2 lần đo

1 Đ o các bài toán đơ n

Bài toán: Một Công ty ong sản xuất được 32650 lít mật ong và đã bá được

21900 lít Hỏi công ty còn lại bao nhiêu lít mật ong?

32650 lít

Sản xuất:

Bán được:

21900 lít

Bài giải

Số lít mật ong cò lại là:

32650 - 21900 = 10750 (lít)

Đáp số: 10750 lít Theo chủ quan của bản thân, tôi đặt ra những tiêu chí sau để đánh giá kết quả thực nghiệm

1 Loại a: Cho những bài học sinh làm đúng hoàn toàn

2 Loại b: Cho những bài biết tóm tắt đúng nhưng lời giải sai.

3 Loại c: Cho những bài lời giải đúng, tóm tắt sai

4 Loại d: Cho những bài làm sai kết quả

Từ bài tập trình bày ở trên cho thấy học sinh ở lớp thực nghiệm, kĩ năng giải toán khá cao

Loại a cho những bài đúng hoàn toàn tương ứng với 52 học sinh = 92,8% Loại b có 2 bài tương ứng với 3,6%

Loại c có 2 bài tương ứng với 3,6%

2 Đ o nghiệm các bài toán hợp :

Bài toán: Một đội công nhân sửa đoạn đường AB dài 2350m và đoạn đường CD dài 3km Hai đoạn đường này có chung nhau một chiếc cầu từ B đến

C dài 350m Tính độ dài đoạn thẳng từ A đến D

2350m 3km

A C350mB D

?km (m)

Tóm tắt:

B i gi iài giải ải Cách 1

Độ dài đoàn đường AC là:

2350 - 350 = 2000 (m)

Đổi: 2000m = 2km

Độ dài đoạn đường AD là:

2 + 3 = 5 (km)

Đáp số: 5km

Cách 2 Đổi 3km = 3000m

Độ dài đoạn đường BD là:

3000 - 350 = 2650 (m)

Độ dài đoạn đường AD là:

2650 + 2350 = 5000 (m)

Đáp số: 5000m Với những loại bài tập này tôi đặt tiêu chí như sau:

1 Loại a cho những bài làm đúng hoàn toàn

2 Loại b cho những bài tóm tắt sai, lời giải đúng

3 Loại c cho những bài lời giải sai, tóm tắt đúng

4 Loại d cho những bài lời giải sai

Với bài tập trên: Loại a đạt 41 bài tương ứng 73,2%

Loại b đạt 5 bài tương ứng 8,9%

Loại c đạt 10 bài tương ứng 17,9%

3 Nhận xét khái quát:

Qua phân tích và dựa vào kết quả trên ta thấy bài toán hợp 2 phép tính học sinh còn lúng túng khi tóm tắt bài toán, có bài lời giải còn bị sai

Kết quả về bước đầu thử nghiệm: Theo kết quả nghiên cứu bước đầu cho thấy học sinh lớp 3 rất thành thạo giải toán bằng một phép tính, song còn nhiền nhầm lẫn với việc giải toán có lời văn (đặc biệt là dạng toán hợp) Qua đây tôi thấy cần phải hướng dẫn các em phân tích kĩ đầu bài để tìm lời giải bài toán có lời văn đạt kết quả cao

III.CÁC BIỆN PHÁP :

Chính vì thế vấn đề dạy giải toán như thế nào luôn được giáo viên quan tâm nghiên cứu Bên cạnh có nhiều công trình nghiên cứu cho thấy có được một quy trình dạy học thích hợp dựa trên việc hình thành ba thao tác trí óc cơ bản: Thao tác phân tích, thao tác lập mô hình và thao tác mô hình: ngay từ bậc tiểu học, học sinh được lĩnh hội một số khái niệm trừu tượng Với bài toán có lời văn

ở lớp 3 (toán đơn và toán hợp) đối tượng nhận thức là một quan hệ toán nào đó

bị che dấu bởi những tình huống ngôn ngữ trong đề bài Để làm bộc lộ được nó, người ta có thể dùng kí hiệu ngắn gọn bằng cách ghi tóm tắt điều kiện của bài toán hoặc minh họa điều kiện này bằng sơ đồ, hình vẽ

Để giải bài toán có lời văn học sinh càn nắm được những thao tác sau:

- Nghiên cứu kĩ đầu bài

- Thiết lập mối quan hệ giữa các điều kiện của đầu bài

- Lập kế hoạch giải toán

- Thực hiện các phép tính theo trình tự đã thiết lập để viết bài giải

Ví dụ :

 Bài toán 1: Một cửa hàng, buổi sáng bán được 245kg gạo, buổi chiều bán được gấp đôi buổi sáng Hỏi cả ngày hôm đó cửa hàng bán được bao nhiêu kg gạo?

B

ư ớc 1 : Đọc kĩ đề toán để xác dịnh cái đã cho và cái phải tìm, ở đây bài toán cho 2 điều kiện

1 Buổi sáng bán được 245kg gạo

2 Buổi chiều bán được gấp đôi buổi sáng

Bài toán hỏi: Cả ngày bán được bao nhiêu kg gạo?

Ở đây ta cần chú ý đến điều kiện thứ 2: Buổi chiều bán được gấp đôi số kg gạo buổi sáng, nghĩa là phải tìm số kg gạo buổi chiều bán được và từ đó tìm ra

số kg gạo cả ngày bán được

B

ư ớc 2 : Tóm tắt đề toán

Buổi sáng: 245 kg

?kg

Buổi chiều:

?kg Đoạn thẳng thứ nhất chỉ số kg bán được của buổi sáng Đoạn thẳng thứ hai gấp đôi đoạn thẳng thứ nhất chỉ số kg gạo buổi chiều bán được Để mô tả câu hỏi của bài toán ta vẽ dấu móc ôm lấy cả hai đoạn thẳng kèm theo dấu hỏi ngụ ý phải tìm xem cả ngày cửa hàng đó bán được bao nhiêu kg gạo?

B

ư ớc 3 : Phân tích bài toán để tìm cách giải

1 Bài toán hỏi gì? (Số kg gạo bán được cả ngày?)

2 Muốn biết số kg gạo bán được cả ngày, ta làm như thế nào? (Lấy số kg gạo bán được buổi sáng số gạo bán được buổi chiều)

3 Số kg gạo buổi sáng biết chưa: (biết rồi)

4 Số kg gạo buổi chiều biết chưa? (chưa biết)

5 Muốn tìm số kg gạo buổi chiều bán được ta làm như thế nào? (Lấy số gạo bán được buổi sáng nhân 2)

Có thể diễn tả quá trình suy nghĩ trên bằng sơ đồ sau:

Cả ngày



Sáng + chiều



Sáng x 2 (245 x 2)

Ở sơ đồ này có 2 dấu "=" viết dọc Dấu "=" thứ nhất chỉ rõ cách tính số gạo

cả ngày bán được Dấu "=" thứ hai chỉ ra cách tìm số gạo bán được buổi chiều B

ư ớc 4 : Dựa vào bước 3 phân tích bài toán ở trên ta đi ngược từ (5) lên (1)

để thực hiện các phép tính và viết bài giải

Bài giải:

Số kg gạo bán được buổi chiều là:

245 x 2 = 490 (kg)

Số kg gạo cả ngày bán được là:

490 + 245 = 735 (kg)

Đáp số: 735 kg Khi làm xong mỗi phép tính ta có thể thử lại để xem đúng chưa

Muốn thử lại: 245 x 2 = 490 ta tính 490 : 2 xem có bằng 245 không, hoặc thử 490 : 245 có bằng 2 không?

Muốn thử lại: 490 + 246 = 735 không, ta tính 735 - 245 = 490 không?

 Bài toán 2: Theo kế hoạch một tổ công nhân phải trồng 20500 cây Tổ đã trồng được 1/5 số cây đó Hỏi theo kế hoạch tổ còn phải trồng bao nhiêu cây nữa?

B

ư ớc 1 : Đọc kĩ đề toán Bài toán cho 2 điều kiện:

1 Theo kế hoạch phải trồng 20500 cây

2 Đã trồng được 51 số cây đó

Bài toán hỏi: Tổ còn phải trồng bao nhiêu cây nữa?

B

ư ớc 2 : Tóm tắt đề toán

20.500 cây

Số cây phải trồng:

Số cây đã trồng:

Đoạn thẳng thứ nhất chỉ số cây phải trồng theo kế hoạch Để mô tả điều kiện thứ 2, ta chia đoạn thẳng thứ nhất làm 5 phần bằng nhau và vẽ đoạn thẳng chỉ số cây đã trồng được bằng 1 phần Để mô tả câu hỏi của bài toán ta vẽ dấu móc 4 phần và kèm theo dấu "?" Ngụ ý cần tìm số cây phải trồng thêm

B

ư ớc 3 : Phân tích bài toán để tìm cách giải Có thể làm như sau:

Giáo viên đặt câu hỏi cho học sinh trả lời

1 Bài toán hỏi gì? (số cây phải trồng thêm)

2 Muốn biết số cây mà tổ phải trồng thêm ta làm thế nào? (Lấy số cây phải trồng được theo kế hoạch trừ đi số cây đã trồng)

3 Số cây đã trồng biết chưa? (chưa biết)

4 Muốn tìm số cây đã trồng được ta làm như thế nào? (Lấy số cây phải trồng theo kế hoạch chia cho 5)

5 Số cây phải trồng thêm biết chưa? (chưa biết)