Qua thực tế nhiều năm giảng dạy khối Ba, tôi nhận thấy trong các kiếnthức toán ở chương trình thì mạch kiến thức “giải toán có lời văn” là mạchkiến thức khó khăn nhất đối với học sinh bở
Trang 11 Các biện pháp giúp học sinh năm vững phương pháp giải toán 5
2 Hướng dẫn học sinh nắm chắc phương pháp chung về các bước
* Bước 1: Hướng dẫn học sinh đọc đề kĩ toán 6
* Bước2: Hướng dẫn học sinh đọc tóm tắt đề toán 7
*Bước 5: kiểm tra lại bài làm(lời giải và kiểm tra kết quả) 16
Trang 2A PHẦN MỞ ĐẦU
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Song song với việc dạy và học môn Tiếng Việt, việc dạy và học Toán ởtrường Tiểu học có vai trò vô cùng quan trọng trong việc hình thành và pháttriển khả năng toán học cho học sinh Bởi từ đây, những bài học đơn giản đầutiên sẽ là nền móng đưa các em đi vào thế giới toán học bao la sau này Để pháttriển tốt khả năng toán học cho học sinh, hơn đâu hết, việc học toán ở trườngTiểu học phải đặc biệt được chú trọng Chúng ta đã và đang thực hiện tốt nộidung này
Trong môn toán ở bậc Tiểu học, các bài giải toán có lời văn có một vị tríhết sức quan trọng, chiếm phần lớn lượng thời gian trong học toán của học sinh.Việc giải thành thạo các bài toán là một trong những tiêu chuẩn để đánh giá khảnăng học toán của mỗi học sinh Việc giải toán được chú trọng như thế có lẽ vìnhững tác dụng thiết thực mà nó đạt được trên cả hai mặt lí thuyết và thực tế vớihọc sinh tiểu học:
- Trước hết giải toán tốt là một bước củng cố tốt trong việc khắc sâu kiến thức sốhọc, đo lường, các yếu tố đại số, hình học ở học sinh
- Bên cạnh đó thông qua nội dung thực tế nhiều hình, nhiều vẻ của các đề toán,học sinh sẽ tiếp nhận được những kiến thức phong phú về cuộc sống và có điềukiện để rèn luyện khả năng áp dụng các kiến thức toán học vào đời sống Thựchiện tốt lời dạy “Học đi đôi với hành” của Bác Hồ
- Ngoài ra việc giái toán sẽ giúp phát triển trí thông minh, óc sáng tạo, thói quenlàm việc một cách khoa học cho các em, bởi giải toán là quá trình đòi hỏi nhiềunhất sự tư duy, suy luận khả năng phân tích chọn lựa của học sinh
- Cuối cùng, giải toán là cách tốt nhất để rèn luyện tính kiên trì, tự lực vượt khó,cẩn thận chu đáo, yêu thích sự chặt chẽ, chính xác cho học sinh, bởi khi giải toánbắt buộc các em phải tự mình xem xét vấn đề, tự mình giải quyết vấn đề, tựmình kiểm tra lại kết quả Vì những tác dụng thiết thực như thế, việc giải toánkhông chỉ giúp các em học giỏi môn toán mà còn giúp các em học giỏi tất cả cácmôn học khác Muốn giải toán giỏi các em cần phải xác định hướng đi chungtrong hoạt động giải toán và việc dẫn dắt các em vào đúng lối đi đó là vai tròkhông thể thiểu của người giáo viên
Trang 3Qua thực tế nhiều năm giảng dạy khối Ba, tôi nhận thấy trong các kiếnthức toán ở chương trình thì mạch kiến thức “giải toán có lời văn” là mạchkiến thức khó khăn nhất đối với học sinh bởi vì đối với một số học sinh vốn
từ, vốn hiểu biết, khả năng đọc hiểu, khả năng tư duy lôgic của các em cònrất hạn chế Các em chưa biết cách tự học, chưa học tập một cách tích cực.Học sinh khi giải toán có lời văn thường rất chậm so với các dạng bài tập khác.Nhiều khi với một bài toán có lời văn các em có thể đặt và tính đúng phéptính của bài nhưng không thể trả lời hoặc lý giải là tại sao các em lại cóđược phép tính như vậy? Thực tế hiện nay cho thấy, các em thực sự lúngtúng khi giải bài toán có lời văn Một số em chưa biết tóm tắt bài toán, chưabiết phân tích đề toán để tìm ra đường lối giải, chưa biết tổng hợp để trìnhbày bài giải, diễn đạt chưa rõ ràng, thiếu lôgic Chính vì thế nhiều khi dạy họcsinh đặt câu lời giải vất vả hơn so với dạy các em thực hiện các phép tính để tìm
ra đáp số của bài toán Việc đặt lời giải là một khó khăn với các em học sinh vìcác em mới chỉ đọc được đề toán chứ chưa hiểu được đề, chưa trả lời các câu hỏicủa giáo viên nêu: Bài toán cho biết gì? Đến khi giải toán thì đặt câu lời giảichưa đúng, chưa hay hoặc không có câu lời giải
Vậy làm thế nào để học sinh hiểu đề bài, biết cách giải và tìm ra đáp số đúngcủa bài toán, đó là điều khiến tôi rất trăn trở Đây là lí do mà tôi chọn đề tài
“Một số biện pháp giúp học sinh lớp 3 giải toán có lời văn lớp 3”, mong tìm ra
những giải pháp nhằm góp phần nâng cao kỹ năng giải toán có lời văn cho họcsinh tiểu học nói chung và học sinh lớp 3/3 nói riêng Để các em có thể giảithành thạo hơn với những bài toán có lời văn khó ở các lớp trên
II MỤC ĐÍCH ĐỀ TÀI:
“Một số biện pháp giúp học sinh lớp 3 giải toán có lời văn” nhằm giúp các em
định hướng được cách giải các bài toán có lời văn một cách thuận lợi và chínhxác
B PHẦN NỘI DUNG
I THỰC TRẠNG:
1 Về tình hình học sinh lớp 3/3:
Năm học 2015 -2016 tôi được phân công dạy lớp 3 Lớp tôi chủ nhiệm có
34 em - nữ 14 Phần lớn học sinh lớp tôi là con nông dân Điều kiện kinh tế giađình còn gặp nhiều khó khăn nên các em chưa thực sự được bố mẹ quan tâmđúng mức Một số phụ huynh không quan tâm đến con cái, tất cả mọi việc học
Trang 4của con đều phó mặc cho nhà trường Điều đó ảnh hưởng rất lớn đến việc họctập của các em Nhất là với môn toán số lượng học sinh yếu còn nhiều, chấtlượng học tập chưa cao, có những học sinh không hiểu được đề bài toán nên làmcho có, dẫn đế kết quả của bài toán sai khá nhiều Để thực hiện được vấn đề này,tôi đã tìm hiểu và nắm rõ tình hình học sinh lớp tôi ngay khi được phân công.Trước tiên tôi xem sổ chủ nhiệm năm học trước đồng thời tôi trao đổi với giáoviên chủ nhiệm năm học trước để năm rõ hơn Sau đó tôi cho học sinh kiểm tralại để phân loại từng đối tượng học sinh
Đây là kết quả khảo sát chất lượng đầu năm môn Toán năm học 2015- 2016(vì tỉ lệ học sinh yếu môn Toán chịu ảnh hưởng rất lớn ở phần bài tập giải toán
+ Trong đó có 8 em là làm bài đạt điểm tối đa điểm 9 , 10
+ 10 em làm bài được điểm 7, 8 vì các các em tính toán chưa cẩn thận dẫnđến kết quả chưa chính xác
+ Còn 15 em còn lại thì rơi vào trường hợp các em không giải được bài toán
+ Một số em biết tìm ra phép tính đúng nhưng khi đặt lời giải cho bài toánchưa hợp lý
Trang 5* Để khắc phục và thực hiện được vấn đề này, tôi đã tìm hiểu và nắm rõ tìnhhình học sinh lớp tôi ngay khi được phân công Trước tiên tôi xem sổ chủ nhiệmnăm học trước đồng thời tôi trao đổi với giáo viên chủ nhiệm năm học trước đểnắm rõ hơn Sau đó tôi cho học sinh kiểm tra lại để phân loại từng đối tượng họcsinh.
3.Thực trạng về giải toán có lời văn hiện nay đối với học sinh lớp 3:
- Qua quá trình dạy học nhiều năm ở tiểu học, được trực tiếp thâm nhập vào quátrình học toán của học sinh nhất là học sinh lớp 3, tôi nhận thấy đa phần nhữnghạn chế trong kĩ năng giải toán của học sinh bắt nguồn từ những nguyên nhânsau:
+ Giáo viên chưa chú ý nhiều đến việc hướng dẫn kĩ năng đọc đề toán chohọc sinh Học sinh đọc đề vội vàng, chưa biết tập trung vào những dữ kiện trọngtâm của đề toán không chịu phân tích đề toán khi đọc đề
+ Việc tóm tắt, tìm hiểu đề toán, đang còn gặp nhiều khó khăn đối với họcsinh trung bình yếu của lớp 3 Vì kĩ năng đọc thành thạo của các em chưa cao,nên các em đọc được đề toán và hiểu đề còn thụ động, chậm chạp
+ Đa số học sinh bỏ qua một bước cơ bản trong giải toán là tóm tắt đềtoán học sinh chưa xác định các kiểu tóm tắt đề toán khác nhau phụ thuộc vàotừng dạng bài cụ thể
+ Học sinh chưa có kĩ năng phân tích và tư duy khi gặp những bài toánphức tạp Hầu hết, các em làm theo khuôn mẫu của những dạng bài cụ thể màcác em thường gặp trong sách giáo khoa, khi gặp bài toán đòi hỏi tư duy, suyluận một chút các em không biết cách phân tích dẫn đến lười suy nghĩ Một số
em biết tìm ra phép tính đúng nhưng khi đặt lời giải thì còn lúng túng và có khiđặt lời giải cho bài toán chưa hợp lý
+ Khi giải xong bài toán, đa số học sinh bỏ qua bước kiểm tra lại bài, dẫnđến nhiều trường hợp sai sót đáng tiếc do tính nhầm, do chủ quan Ngoài ra, còn
có những trường hợp học sinh hiểu bài nhưng còn lúng túng trong cách trình bàynhất là với các bài toán giải có lời văn phức tạp
+ Thực tế trong một tiết dạy 40 phút, vừa dạy bài mới, vừa làm bài tập vàcác bài toán có lời văn thường ở cuối bài nên thời gian để luyện nêu đề, nêu câutrả lời không được nhiều nên học sinh chưa khắc sâu kiến thức, chưa nắm đượcmẹo để giải bài toán
Trang 6Từ những thực trạng trên tôi mạnh dạn cải tiến nội dung, phương pháp giảngdạy như sau:
II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:
1 Các biện pháp giúp học sinh năm vững phương pháp giải toán
1.1/ Giáo viên và học sinh:
* Đối với học sinh lớp 3, đặc biệt là một số em học lực trung bình - yếu còn thụđộng, rụt rè trong giao tiếp Chính vì vậy tôi đã đề ra một số biện pháp sau:
- Để các em mạnh dạn hơn tự tin khi phát biểu, trả lời câu hỏi người giáo viêncần phải luôn luôn gần gủi, khuyến khích các em giao tiếp
- Khích lệ học sinh tạo hứng thú khi học tập Đặc điểm chung của học sinh tiểuhọc là thích được khen hơn chê, hạn chế chê các em trong học tập, rèn luyện.Tuy nhiên, nếu ta không biết kết hợp tâm lý từng học sinh mà cứ quá khen sẽkhông có tác dụng kích thích Đối với những em chậm tiến bộ, thường rụt rè, tự
ti, vì vậy tôi luôn luôn chú ý nhắc nhở, gọi các em trả lời hoặc lên bảng làm bài
Chỉ cần các em có một “ tiến bộ nhỏ” là tôi tuyên dương ngay, để từ đó các em
sẽ cố gắng tiến bộ và mạnh dạn, tự tin hơn Đối với những em học khá, giỏi phải
có những biểu hiện vượt bậc, có tiến bộ rõ rệt tôi mới khen Chính sự khen, chêđúng lúc, kịp thời và đúng đối tượng học sinh sẽ có tác dụng khích lệ các emtrong học tập
- Để giờ học có hiệu quả thì đòi hỏi tôi phải đổi mới phương pháp dạy học tức
là kiểu dạy học: “Lấy học sinh làm trung tâm”, hướng tập trung vào học sinh,học sinh là người hoạt động tích cực tự tìm tòi khám phá để phát hiện ra kiếnthức mới Thông qua các hoạt động các em sẽ lĩnh hội kiến thức và nhớ rất lâu(nhớ kiến thức một cách khoa học chứ không học vẹt) Trong mỗi tiết học, tôithường dành khoảng 3 - 4 phút để cho các em nghỉ giải lao tại chỗ bằng cách tổchức cho học sinh chơi các trò chơi học tập vừa giúp các em thoải mái sau giờhọc căng thẳng và qua các trò chơi học tập tạo cơ hội cho học sinh có cơ hộiđược trao đổi, được luyện nói nhiều trong các tiết học giúp các em có vốn từ lưuthông, các em có thể nhận xét và trả lời tự nhiên, nhanh nhẹn mà không rụt rè, tự
ti vừa giúp các em có phản ứng nhanh nhẹn, ghi nhớ một số nội dung bài đã học
kĩ hơn
- Để giúp học sinh giải toán có lời văn thành thạo, tôi luôn luôn chú ý rèn luyện
kỹ năng nghe, nói, đọc, viết cho các em bởi vì đọc thông, viết thạo là yếu tố
Trang 7“đòn bẩy” giúp học sinh hiểu rõ đề và tìm cách giải bài toán một cách hợp lý,chính xác.
- Trong một tiết dạy để đạt được kết quả cao đòi hỏi người giáo viên phải chuẩn
bị tốt Sự chuẩn bị càng tốt thì hiệu quả càng cao Vì vậy, người giáo viên phảinắm vững yêu cầu của từng loại bài để có phương pháp cụ thể phù hợp với loạibài đó Ngoài ra người giáo viên phải có thao tác linh hoạt và khắc sâu kiếnthức từng dạng bài tập cho học sinh
- Khuyến khích học sinh tham gia giải toán qua mạng Mua sách, báo nhi đồng
để tập giai các bài toán đố trong sách, phát huy thêm kiến thứ cho các em
1.2/ Đối với phụ huynh học sinh :
Để thực hiện tốt cuộc vận động “ Hai Không” của ngành giáo dục và giúp chophụ huynh có biện pháp phù hợp trong việc giáo dục con cái, tôi đã tổ chức gặp
gỡ các bậc cha mẹ học sinh vào đầu năm học để trao đổi với phụ huynh học sinh
về chỉ tiêu phấn đấu của lớp và những yêu cầu cần thiết giúp các em học tậpnhư: Mua sách vở, đồ dùng học tập, cách hướng dẫn các em tự học ở nhà Yêucầu phụ huynh dành thời gian quan tâm nhắc nhở các em có cách học tập ở nhàvào những ngày nghỉ
2/ Hướng dẫn học sinh nắm chắc phương pháp chung về các bước giải các bài toán có lời văn:
Mỗi bài toán các em có làm tốt được hay không đều phụ thuộc vào các phươngpháp giải toán được vận dụng ở mỗi bước giải bài toán đó Cho nên chúng tahướng dẫn học sinh nắm được các bước giải bài toán như sau:
Bước 1: Đọc kĩ đề toán
Bước 2: Tóm tắt đề toán
Bước 3: Phân tích bài toán
Bước 4: Viết bài giải
Bước 5: Kiểm tra lời giải và kết quả bài giải
* Cụ thể yêu cầu đối với học sinh như sau:
* Bước 1: Hướng dẫn học sinh đọc đề kĩ toán:
- Học sinh đọc ít nhất ba lần mục đích để giúp các em nắm được ba yếu tố cơbản Những “dữ kiện” là những cái đã cho, đã biết trong đầu bài, “những ẩn số”
là những cái chưa biết và cần tìm và những “điều kiện” là quan hệ giữa các dữ
Trang 8kiện với ẩn số Cần cho học sinh đọc kỹ đề toán giúp học sinh hiểu chắc chắnmột số từ ngữ quan trọng nói lên những tình huống toán học bị che lấp dưới cái
vỏ ngôn từ thông thường như: “gấp đôi”, “ tất cả’, “ cả hai”, “ nhiều hơn”,” íthơn” Nếu trong bài toán có từ nào mà học sinh chưa hiểu rõ thì giáo viên cầnhướng dẫn cho học sinh hiểu được ý nghĩa và nội dung của từ đó Phải tập chohọc sinh có thói quen tự tìm hiểu đề toán qua việc phân tích những điều đã cho
và xác định được những điều phải tìm Để làm được điều đó, cần hướng sự tậptrung suy nghĩ của học sinh vào những từ quan trọng của đề toán, từ nào chưahiểu hết ý nghĩa thì phải tìm hiểu hết ý nghĩa của từ đó
* Bước 2: Hướng dẫn học sinh đọc tóm tắt đề toán
- Sau khi đọc kĩ đề toán, các em biết lược bớt một số câu chữ, làm cho bài toángọn lại Nhờ đó mà mối quan hệ giữa cái đã cho và một số phải tìm hiện rõ hơn,các em có thể tóm tắt được một đề toán và biết cách nhìn vào tóm tắt đó để nhắclại đề toán
- Khi đã thâm nhập vào đề toán, việc tóm tắt đề toán sẽ giúp học sinh tự thiết lậpđựơc mối liên hệ giữa những cái đã cho và những cái phải tìm Học sinh tự tómtắt được đề toán nghĩa là nắm được yêu cầu cơ bản của bài toán
- Khi tóm tắt đề cần gạt bỏ tất cả những gì là thứ yếu, lặt vặt trong đề toán vàhướng sự tập trung của học sinh vào những điểm chính yếu của bài toán, tìmcách biểu thị một cách cô đọng nhất nội dung bài toán Trên thực tế có rất nhiềucách tóm tắt thì các em càng dễ dàng giải toán đúng và nhanh hơn Cho nên, khidạy tôi đã truyền đạt một số cách tóm tắt các đề toán thông dụng sau:
Tuy nhiên, tôi luôn luôn hướng các em chọn cách nào dễ hiểu nhất, rõ nhất, điều
đó còn tùy thuộc vào nội dung từng bài
a/ Cách 1: Tóm tắt bằng chữ (Lời):
Ví dụ 1: Bài tập 2 SGK toán 3 trang 33 Đây là dạng toán gấp một số lên nhiềulần
Trang 9Con hái được 7 quả cam, mẹ hái được gấp 5 lần số cam của con Hỏi mẹ hái được bao nhiêu quả cam?
Tóm tắt bằng lời
Con hái: 7 quả cam
Mẹ hái: gấp 5 lần số cam của con
Mẹ hái: … quả cam?
Ví dụ 3: Bài 3, 4 SGK toán 3 trang 68
Bài 3: Có 45kg gạo, chia đều vào 9 túi Hỏi mỗi túi có bao nhiêu ki-lô-gam gạo? Tóm tắt
Ví dụ : ( Bài tập 2- trang 51 toán 3)
Một thùng đựng 24 lít mật ong, lấy ra số lít mật ong đó Hỏi trong thùng cònlại bao nhiêu lít mật ong?
Trang 10c) Cách 3: Tóm tắt bài toán bằng lưu đồ:
Đây là cách tóm tắt ít được sử dụng hơn, tuy nhiên nó khá tiện lợi và hiệu quảvới một số bài toán suy ngược từ cuối như: Nếu gấp một số lên 8 lần rồi bớt đi 5thì được 43 Tìm số đó?
x 8 - 5
27kg
Trang 11Hoặc một ví dụ khác:
“Ba bạn Huệ, Cúc, Đào có trồng 3 cây: huệ, cúc và đào Trong 3 người không
có ai trồng cây trùng tên của mình cả” Hỏi bạn nào đã trồng cây nào?
Bài toán có hai nhóm đối tượng: một nhóm là tên các bạn, kí hiệu là H, C, ĐMột nhóm là tên các cây, kí hiệu là: h, c, đ Ta dùng nét liền để nối hai đối tượng
có sự tương ứng với nhau và nét đứt để nối hai đối tượng không có sự tươngứng
Người cây Dựa vào sơ đồ ta suy đựơc kết quả bài toán là: Bạn Huệ trồng cây đào, bạnCúc trồng cây huệ, bạn Đào trồng cây cúc
d) Cách 4: Tóm tắt bài toán bằng ngôn ngữ, kí hiệu ngắn gọn:
Thực chất đây là cách viết tắt các ý chính, chủ yếu của đề toán, phối hợp vớiviệc dùng một số dấu, kí hiệu mũi tên, dấu gạch ngang để biểu thị cái đã cho vàcái phải tìm.VD:
Bài toán : “Một tổ thợ xây có 3 người, trong 5 ngày xây được 45 bờ kè Nếu tổ
có 1 người xây trong 5 ngày thì xây dược bao nhiêu bờ kè?”
Có thể tóm tắt bài toán như sau:
HCĐ