Khảo luận thêm về nền dân trị Mỹ

Ông xem xét vấn đề ở nhiều bìnhdiện khác nhau, văn hoá, xã hội, chính trị, nhưng chỉ hai phương diệnvăn hoá và xã hội xác định cho ông đâu là của cái không thể tránh khỏi.Thật vậy, nếu n

HỆ THỐNG KHÁI NIỆM CỦA

TÁC PHẨM

“SỰ RA ĐỜI NỀN DÂN TRỊ NƯỚC MỸ” *

Ngay từ khởi thuỷ đã có điều gì đó bí ẩn khó hiểu trong chuyến điđầu tiên của Tocqueville qua Mỹ Lần đầu ông nghĩ đến chuyện đó làkhi nào vậy?Khi nào thì dự định đó hình thành?Và tại sao lại là chuyến

đi Mỹ chứ?

Cả những sự kiện mọi người đều biết, cả những tư liệu hiện đang

có, đều không cho phép ta trả lời ngay được vào các câu hỏi căn bản đó.Các sự kiện đều rõ ràng, nhưng chỉ soi sáng được một khía cạnh nhỏ: sứmệnh nghiên cứu chế độ nhà tù Khi Tocqueville và bạn là Beaumontcùng lên tầu tại cảng Le Havre vào tháng 4 năm 1831, người ta uỷ tháccho hai vị quan toà trẻ tuổi sứ mệnh xem xét các thiết chế nhà tù của

Mỹi Một sứ mệnh do những bên đương sự nhờ cậy, tuy không được trảcông nhưng là sứ mệnh chính thức, đến cuối đợt khảo sát sẽ phải có một

“báo cáo” gửi tới các cơ quan công ích rồi sau đó sẽ được đem xuấtbảnii Nhưng với Tocqueville là người không khi nào ngừng quan tâm tớiviệc cải cách chế độ nhà tù Pháp, chuyến nghiên cứu này dù có thú vịhấp dẫn bao nhiêu chăng nữa, thì trên bình diện trí tuệ, hiển nhiên đócũng chỉ là một điều nằm bên lề của cả một cuộc đại viễn du

Những tư liệu có trong tay không cho ta chứng cứ không thể bác

bẻ về những lý do nằm ở bề sâu Thật vậy, trong những thư từTocqueville và Beaumont trao đổi với nhau, chỉ thấy nói sơ qua trong láthư của Tocqueville đề ngày 14 tháng 3 năm 1831iii, thư viết đúng vàodịp trước khi xuất phát Chưa kể là thư đó chỉ nhắc đến những lý domang tính chất tình huống gắn liền với cuộc cách mạng năm 1830, tìnhhuống đã đặt hai người sắp viễn du, hai người con bị ruồng bỏ củanhững gia đình chính thống, vào một “tình huống tế nhị” Vả chăng,ngay cả khi bám víu vào cái “động cơ mang tính ngoại giao” đó, thì hà

cớ gì lại chọn nước Mỹ?Có vô khối nước khác có thể thoả mãn trí tò mòcủa đôi bạn, đồng thời cũng chính thức hóa được việc họ vắng mặt khỏinước Pháp Vào thời đó, nước Cộng hoà Mỹ quốc trẻ tuổi là khuôn mẫu

* Xin cảm ơn André Martin bạn tôi, chuyên gia lớn nhất hiện thời về Tocqueville, đã đọc giúp bản thảo và cho tôi nhiều lời khuyên.

của một gia đình những đầu óc xa lạ với cái truyền thống đã nuôi dưỡng

họ và đã tạo nên ở họ sự chống đối của những con người tự do vào thờiTrung Hưng Những con người có đầu óc tự do ấy thuộc mọi màu sắc,những người theo các Hội Kín, những người cộng hoà theo cây gậy chăndắt tượng trưng ở ông La Fayette(*), đã tạo thành cái mặt trận của những

La Fayette, và cứ theo quan hệ họ mạc thì chàng Tocqueville cũng có đủkhả năng gặp gỡ với những “người Mỹ” xưa như Chateaubriand(*), hoặcnhư Hyde de Neuville tay chân một thời của các vương tôn hồi Cáchmạng, cựu đại sứ tại Washington và bạn thân của bá tước Hervé deTocqueville, sau cùng là Đức ông de Cheverus tổng giám mục Bordeauxvốn là cựu giám mục tại Boston4bis

Thực ra thì Tocqueville và Beaumont có thể tìm học những thiếtchế tự do và lần tìm ra chỗ bí ẩn ở ngay những nước không vô cùng xa

lạ với truyền thống của họ và cũng thân thiết tự nhiên với họ hơn, như ởThuỵ Sĩ, và nhất là ở Anh Thế nhưng, nước Thuỵ Sĩ chỉ nổi tiếng “cộnghoà dân trị” nhờ ở chỗ lãnh thổ nhỏ hẹp, đó là diễn giải theo lý thuyếtchính trị cổ điển Còn nước Anh mà dư luận thời đó coi như là nước bên

bờ vực đổ vỡ, gì thì gì cũng không thể coi là một nền dân chủ cho được.Còn lại cái việc Tocqueville sẽ phải làm sau đó, ấy là thực hiện nhữngchuyến đi sang Anh Trong thư tín trao đổi của ông những năm trước

1830, vào thời điểm ông theo học những giáo trình nổi tiếng của Guizot

ở đại học Sorbonne, cho thấy ông quan tâm đến lịch sử so sánh giữaPháp và Anhv Vậy thì, tại sao bây giờ lại là Mỹ?

Với câu hỏi tại sao lại đi Mỹ, ít ra có câu trả lời của chínhTocqueville liền sau khi ông từ Mỹ trở về, ngay sau khi xuất bản tập

Một cuốn Nền Dân trị thì ông cũng viết thư cho bạn là Kergorlay vào

tháng giêng năm 1835vi Trong thư này, trước hết Tocqueville chỉ rõ con(*)(*) La Fayette, hầu tước, tên quý tộc đầy đủ là Marie Joseph Paul Yves Roch Gilbert du Motier

de LA FAYETTE, 1757-1834, quân nhân và chính trị gia, tham gia Cách mạng Mỹ giành độc lập

cho Mỹ chống lại nền cai trị của hoàng đế Anh, sau đó trở về Pháp tham gia hai cuộc Cách

mạng năm 1789 và 1834 (ND).

(*)(*) Chateaubriand, Tử tước François René de Chateaubriand (1768-1848), nhà văn và chính khách Pháp, từng phục vụ trong quân đội dưới thời vua Louis XVI của Pháp, vì thế sau cuộc Cách mạng 1789 ông đã lưu vong sang Mỹ (1791) rồi lại trở về tham gia “nổi dậy” ở vùng Condé, tham gia chính trường, rồi chết ở Pháp … Trong các tác phẩm của Chateaubriand có

tiểu thuyết Atala miêu tả tình yêu của nam nữ thanh niên người Anh-điêng Bắc Mỹ (ND).

đường tiến đến quyền bình đẳng là tất yếu không sao tránh khỏi, mà vấn

đề trung tâm vào thời này là tìm xem quyền bình đẳng có dung hoà đượcvới Tự do hay không; sau đó, Tocqueville nói thêm: “Không phải làchưa suy nghĩ cho chín vấn đề mà tôi lại quyết định bắt tay viết cuốnsách này Tôi không hề che dấu hoàn cảnh khó chịu của tôi lúc này:chẳng ai có thiện cảm mạnh mẽ với tôi hết Có những người thì sẽ thấyrằng về cơ bản tôi chẳng hề yêu thích gì Dân chủ và tôi tỏ ra khắc nghiệtvới khái niệm đó, còn có những người khác thì sẽ nghĩ rằng tôi đã bộpchộp ủng hộ sự phát triển nền dân trị Điều may mắn hơn cả với tôi, ấy

là thiên hạ không đọc sách đó của tôi, và may chăng vào lúc nào đó rồi

sẽ có cái hạnh phúc có người đọc sách ấy Tôi biết rõ điều này, nhưngđây là câu trả lời của tôi: từ mười năm trước tôi đã suy nghĩ về mộttrongnhững điều tôi vừa mới trình bày với anh Tôi chỉ đi sang Mỹ đểlàm sáng tỏ cho mình mỗi một điểm ấy Hệ thống lao ngục chỉ là một cái

cớ tôi viện ra Tôi lấy đó làm tấm giấy thông hành để thâm nhập vàokhắp nơi ở Hoa Kỳ Ở cái đất nước này nơi tôi gặp hàng ngàn điều ngoàiđiều mình trông đợi, tôi bắt gặp vô vàn điều khác cũng đáp ứng nhữngcâu hỏi biết bao lần tôi tự đặt ra cho chính mình.”

“Từ mười năm trước tôi đã …” Tocqueville viết thế vào năm 1835,

và ông sinh năm 1805: vậy là ở tuổi hai mươi ông đã hình dung câu hỏi

sẽ dẫn ông đến Mỹ và nói tổng quát hơn nữa, đó là câu hỏi chi phối toàn

bộ cuộc đời trí tuệ và chính trị của ông Tôi cảm thấy đó là một trườnghợp hết sức hiếm khi trong lịch sử tư duy lại có một sự kết tinh sớm đếnthế ở một con người được nuôi dưỡng trong một môi trường chật hẹpchẳng biết gì ngoài luật pháp Tự nhiên lời Sainte-Beuve hiện ra trongtâm trí: “Ông đã bắt đầu tư duy ngay từ trước khi chưa học được chút

gìvii.” Lấy lại ý đó và diễn đạt theo hình thức khác, ta có thể nói rằngTocqueville là kiểu người vô cùng rõ nét của nhà trí thức không bao giờ

“học thêm được” những gì ngoài khuôn khổ những điều đã nghĩ sẵn từtrước; điều này ngoài việc tiết kiệm thời gian và năng lượng, còn đồngthời mang lại cho ông sự hẹp hòi ngoại lệ và một sự sâu sắc cũng ngoạilệ: chẳng có điều gì được ghi nhận ngẫu nhiên hết, chẳng có gì chỉ làbiết để mà biết hết Chuyến đi Mỹ, cũng như việc nghiên cứu lịch sửnước Pháp hoặc Anh, là một yếu tố thực nghiệm có hệ thống của bộ ócdiễn dịch ấy Còn lại là chuyện chúng ta phải tìm hiểu xem vì sao và cái

gì buộc Tocqueville làm lại chuyến đi ngược dòng lịch sử các “tư tưởng”của ông.

Nếu như cái “hệ thống” đã được thiết lập sớm nhường ấy, tôi cảm

thấy rằng ở ngay trong bộ phận tường minh nó đã được xây dựng trên

một cái bệ không mang tính trí tuệ mà mang tính nhân sinh.Tocquevillethuộc về cái thế giới bị Cách mạng Pháp đánh bại, từ đó ông cũng nhưtoàn bộ thế hệ mình cảm nhận được đầy đủ cái bước tiến không thể đảongược của lịch sử Nhưng bởi đó là cái trí tuệ quen trừu tượng hoá sựvật, cái “số phận” nổi tiếng lãng mạn ở ông lại mang hình thù một kháiniệm, rút trực tiếp từ kinh nghiệm của môi trường mình, đó chính lànguyên lý dân trị chiến thắng nguyên lý quý tộc trị Toàn bộ công trìnhcủa Tocqueville có thể được coi như một sự suy tư không bao giờ ngừng

về giai tầng quý tộc

Đó là xuất phát điểm của ông, cả trên bình diện kinh nghiệm sốnglẫn trong tư duy: một quá trình suy tưởng bắt đầu từ tuổi thiếu niên vềbản thân mình, gia đình mình, đời mình, ý nghĩa lịch sử của những gìcha mẹ mình đã trải qua và cái gì chính mình đang trải, hoặc đang trải lạilần nữa qua những thất bại của cuộc Trung Hưng và sau các sự kiện năm

1830(*) Cha ông, Hervé de Tocqueville, may mắn thoát khỏi máy chémnhờ sự kiện ngày 9 tháng Nóng(*), cũng không ngừng mang trong lòngvẫn những câu hỏi đó Chứng cớ là cuốn sách mang nhan đề khác viết về

(*)(*)Trung Hưng (Restauration) và Sự kiện năm 1830 – Cách Mạng Tư sản Pháp bùng nổ năm

1789 với việc phá ngục Bastille nổi tiếng và thành lập nền Cộng hòa đệ nhất hoạt động theo Hiến pháp ngày 24 tháng 6 năm 1793 Hiến pháp này gồm 124 điều và không bao giờ thực thi,

vì Hội nghị quốc ước (Convention) tuyên bố sẽ “làm cách mạng cho tới khi có hòa bình” Hòa

bình chưa tới, Cách mạng thăng trầm, Hiến pháp nhiều lần sửa đổi lớn với Hiến pháp ngày 5

tháng Fructidor năm thứ III, Hiến pháp ngày 22 tháng Primaire năm VIII, Hiến pháp ngày 18 tháng Floréal năm X, Hiến pháp ngày 14 và 16 tháng Thermidor năm X, để tới Hiến pháp ngày

28 tháng Floréal năm XII (tức ngày 18-5-1804) lập lại Đế chế và 10 năm sau thì có Hiến pháp

ngày 6 và 7 tháng 4 năm 1814 Trung Hưng nền quân chủ Pháp dưới sự bảo trợ của Sa-hoàng

Alexandre Sự kiện năm 1830 đánh dấu những đòi hỏi tự do của tầng lớp quý tộc, dẫn đến Hiến chương ngày 14-8-1830 phân chia quyền lực giữa Nhà vua, Viện Nguyên lão (Chambre des

pairs) và Viện Dân biểu (Chambre des députés) (ND)

(*)(*)Ngày 9 tháng Thermidor (27-7-1794) – C uộc đảo chính chống lại “cánh tả” của Robespierre Cuộc chính biến bắt đầu hổi 11 giờ sáng ngày 27, Robespierre diễn thuyết bị ngắt lời 11 lần, rồi

2 dân biểu đòi đặt Robespierre ra ngoài vòng pháp luật (cùng với em trai là Augustin và các dân biểu khác cùng phe là Couthon, Saint-Just và Lebas) Đến 17 giờ 30, được nhân dân giải vây, nhưng đến 18 giờ Quốc hội đồng ý đặt Robespierre và cả nhóm ra ngoài vòng pháp luật và các ông bị giam giữ ở Tòa Thị chính Đến 2 giờ sáng hôm sau, nơi giam giữ các ông bị tiến công,

Robespierre tự tử cùng với các bạn tù khác (ND)

một thời kỳ khác8 [thời Louis XV – ND thêm], một công trình trái ngược

hẳn thế hệ mình công bố vào năm 1847 nghiên cứu các nguyên nhân lịch

sử của cuộc Cách mạng Là học trò của Montesquieu, vị bá tước già tậptrung phân tích sự suy thoái của những mối quan hệ giữa nền quân chủ

và giai cấp quý tộc cùng sự bất lực của Louis XV không đủ sức làm chochế độ cai trị thích nghi đựoc với những đòi hỏi tự do của giai cấp quýtộc “Richelieu và Louis XIV đã làm cho nền quân chủ thắng đượcnhững đòi hỏi tự do của công chúng, vì quốc gia khi ấy đã mệt mỏi bởinhững phân tranh đẫm máu trước đó Louis XV không nhận thức rõ tinhthần thời đại mình Những lời lẽ kêu gào tự do lặp đi lặp lại khắp nơi.Chúng vang lên dưới mái vòm các toà nhà công lý, và chúng thoát rangay từ cửa miệng những con người nơi triều chính Một bàn tay bạcnhược của một vị vua chuyên chế thất thế làm sao có thể đỡ nổi côngtrình được xây dựng bởi Louis Đại đế Khi đó Cách mạng đã xuất hiệnngay bên trong tầng lớp trên, và nó dần dần đi xuống tận tầng lớp dướicùng9.” Vậy là, với Hervé, để giải thích những gì ông trải nghiệm, ông

đã viện dẫn cái “tinh thần thời đại” hiện thân ở tầng lớp quý tộc trongkhi nền chuyên chế thì chẳng nhận ra Ngay từ trong nôi, Alexis deTocqueville đã thấy câu hỏi không sao tách rời khỏi môi trường mìnhđối với tấn đại bi kịch được trải nghiệm và được suy tư, coi là không thểtránh nối và dẫu sao vẫn cứ gắn liền với hai kẻ phải chịu trách nhiệm, làtầng lớp quý tộc và vua nước Pháp

Song, câu hỏi đó chưa bao giờ hết sức sống Kể từ năm 1815, nềnchuyên chế được trung hưng đã luôn luôn tích cực nuôi dưỡng các yếu

tố liên quan, với ý nguyện nhân danh cái liên minh đã được dựng lạigiữa nhà vua và giai cấp quý tộc của ông ta mà chiến đấu chống lại “tinhthần thời đại” Ở đoạn cuối của nền quân chủ ngày càng đậm mầu quýtộc trị đó, có các ngày tháng Bảy năm 1830: Cách mạng Pháp tiếp tụctiến bước Và chẳng phải ngẫu nhiên khi niên đại ấy lại kết tinh nhữnglựa chọn sâu xa của Alexis de Tocqueville, cho ta thấy cách thức ông táiđầu tư di sản gia đình vào những canh bạc chưa từng có và vào những tưtưởng mới mẻ Việc tuyên thệ trung thành với vị vua mới theo luật ngày

31 tháng Tám năm 1831 có đẩy ông xa ra bên lề môi trường của mình.Bạn thân nhất của ông, Louis de Kergorlay, rời bỏ quân đội và ít lâu sau

lao vào cuộc phiêu lưu [đảo chính – ND thêm] của nữ công tước Berry;

Tocqueville ngược lại đã tuyên thệ dù là không vui vẻ gì (“đó là mộtthời khắc khó chịu”, ông bình luận trong một lá thư10), nhưng cũngkhông có vấn đề gì quan trọng thuộc về lương tâm, đơn giản có thể coihành vi đó là vì quyền lợi ép buộc đồng thời cũng là bằng cớ về sự nhẫnnhịn Và quyết định cho chuyến đi Mỹ, cho dù sự vắng mặt dài ngày cóthể coi là cố ý để mọi người quên đi tình cảnh tế nhị đối với môi trườngcủa mình do việc tuyên thệ tạo nên, cũng có thể thấy ở đó mộtTocqueville dửng dưng với những gì đã diễn ra, nhưng đây là dửng dưngtrên bình diện lý luận: nó liên quan đến một hệ thống trí tuệ đã hìnhthành, qua đó câu tra hỏi của người cha không ngừng đặt lại mạnh mẽ,thoát khỏi mọi truyền thống quy phục và mọi cách nói năng uốn éomang màu sắc quý tộc

Trong hệ thống hình thành quan điểm mới mà chúng ta hầu nhưchẳng biết được gì, vì Tocqueville từ năm hai mươi tuổi đã thànhTocqueville rồi, ông chẳng quan tâm xem cái triều đại đang trị vì cóchính đáng hay không; xét đến kiệt cùng, cũng chẳng quan tâm là đã cómột triều đại hay không.Câu hỏi trung tâm không phải là về những mốiquan hệ giữa tầng lớp quý tộc và nền quân chủ; mà đó là câu hỏi về khảnăng dung nạp nhau giữa tầng lớp quý tộc và nền dân trị Từ ba thànhphần tản mát, nền quân chủ, tầng lớp quý tộc và tinh thần thời đại, cáimôi trường đã tạo ra nỗi bất hạnh cho lịch sử, Tocqueville đã xây dựngnên một hệ thống hai chiều cực kỳ giản dị Ở một cực phía này, ông giữlại tầng lớp quý tộc, là điểm xuất phát bắt buộc, là trải nghiệm xã hội cơbản, là chỗ bám rễ sống còn của lý thuyết sẽ được ông tạo ra: kiểu chínhquyền, hoặc kiểu xã hội, hoặc kiểu văn hoá, mang danh “quý tộc trị” sẽtrở thành cái-phải-là(*) của một nền quý tộc trị Ở một cực đằng kia, kẻthừa kế cái nguyên lý bị đánh bại ấy lại đưa cái nguyên lý chiến thắngvào cuộc: nền dân trị, cái chính quyền không bao giờ tách rời khỏi nhândân, cái xã hội bình quyền, và dùng ngôn từ của người cha xưa, cái “tinhthần thời đại”

Tham gia vào hệ thống hình thành quan điểm mới này có phầnđịnh mệnh chủ nghĩa, một sự đồng tình với cái không thể tránh khỏi, phùhợp với trải nghiệm lịch sử của môi trường: đó là bước tiến tới nền dân(*)(*)Chữ tác giả dùng là le devoir-être, cái quy phạm mà sự vật bắt buộc phải trở thành để nó thật sự là nó (ND)

trị càng ngày càng hoàn thiện, cái định nghĩa nội dung tiến hoá đã đượcCách mạng Pháp làm cho trở thành hiển nhiên Nhưng Tocquevillekhông đi tìm ở đó các lý do để giải thích sự việc, ít ra là vào giai đoạn

ấy Khác với Marx chẳng hạn, là người cho rằng có thể chứng minhđược ý nghĩa của [diễn biến] lịch sử, và chuyện kết thúc chủ nghĩa tưbản là điều suy ra được từ những quy luật kinh tế chi phối nó (phương

thức sản xuất ấy – ND thêm), và Marx cũng chỉ ra như một tiên đề hoặc

như một điều hiển nhiên rằng nhân loại sải những bước dài tới thời đạidân chủ Đó không phải là một sự suy lý, mà chỉ là một sự chuyển dịchtrừu tượng phù hợp với bản tính tự nhiên của thiên tài ấy, với trảinghiệm cá nhân và trải nghiệm của môi trường ông Đó là ý tưởngkhông mấy mới mẻ (mặc dù Tocqueville có góp mạnh mẽ phổ biến nó),

ý tưởng của vô khối tác giả thời ấy và ngay cả trong môi trường của ông(như người bà con Chateaubrriand chẳng hạn), nhưng ông là người duynhất, một khi đặt ý tưởng đó thành điểm xuất phát, thì ông sẽ phải đàosâu và khảo sát nó dưới mọi khía cạnh Ông xem xét vấn đề ở nhiều bìnhdiện khác nhau, văn hoá, xã hội, chính trị, nhưng chỉ hai phương diệnvăn hoá và xã hội xác định cho ông đâu là của cái không thể tránh khỏi.Thật vậy, nếu như ông cảm thấy là các xã hội thời ông sống có vẻ như bịmột thứ chủ nghĩa định mệnh đẩy tới một niềm tin ngày càng phổ biếnhướng tới sự bình đẳng và hướng tới các điều kiện càng ngày càng bìnhđẳng hoá, thì các hình thái chính trị đi kèm với công cuộc tiến hoá ấyvẫn tiếp tục phụ thuộc vào những chọn lựa của con người Vậy là, cáibài toán sẽ chế ngự toàn bộ cuộc đời trí tuệ Tocqueville từ đầu chí cuốikhông hẳn là việc xem xét những nguyên nhân của sự bình đẳng mà làvấn đề về các hệ quả của sự bình đẳng đối với nền văn minh chính trị.Cảtrong việc tiến hành công việc và trong cách đặt vấn đề, ở đâyTocqueville lại vẫn cứ là đối cực với Marx Marx quan tâm đến các quyluật của cấu trúc kinh tế và về những mối quan hệ giữa kinh tế với xãhội, ở đó ông có xu hướng “diễn dịch” sang chính trị Còn Tocquevillethì khảo sát những mối quan hệ giữa nguyên lý chi phối các xã hội vàkiểu chế độ chính trị có khả năng tạo ra từ nguyên lý đó, cho dù điều nàykhông hoàn toàn mang tính tất yếu

Vì thế, Tocqueville không ngừng pha trộn hai kiểu phân tích và haikiểu thuyết phục Trên bình diện suy lý, ông đặt cạnh nhau một lô-gích

về loại hình bắt đầu từ sự đối lập quý tộc trị/dân trị, và một lô-gích vềtiến hoá xây dựng trên cơ sở sự chiến thắng tất yếu của nền dân trị Vềthế giới quan chung của Tocqueville, ông cân đối quan niệm duy lý vềDân chủ bằng cuộc đấu tranh vì những giá trị không thể tách khỏi thếgiới quý tộc, mà trước hết đó là Tự do Từ rất sớm, toàn bộ cuộc đời ôngbộc lộ rõ vấn đề này, trộn lẫn lý thuyết với cuộc sống thực, hoặc trộn lẫncái sống thực của gia đình mình với lý thuyết, cái rồi sẽ pha trộn khôngngừng các sự kiện với/và các giá trị để rồi sẽ đem hội nhập cái kho tàngkhái niệm phong phú và những tư liệu đầy đủ chi tiết tỉ mỉ ấy với cácniềm tin chính trị.

Và nếu chuyến đi Mỹ đã nằm trong khuôn khổ khám phá ấy, đó là

vì nước Mỹ tạo ra một phòng thí nghiệm kép có cả hai mặt sinh tồn vàkhái niệm cho nhà quý tộc trẻ có đầu óc hệ thống ấy.Là một tổ quốcdựng xây trên cơ sở phủ định tầng lớp quý tộc (nghiã là ở đó không cóchỗ cho quý tộc tồn tại), nước Mỹ là tấm gương về cuộc thí nghiệm hoáhọc thuần khiết đối với nền Dân trị Nước Mỹ là một khám phá thực sựthiên tài vì nó đơn giản và nó táo tợn Tocqueville sẽ lấy đất nước nàylàm chốn kiểm nghiệm một ý tưởng và làm phong phú thêm một ýtưởng Tôi hình dung Tocqueville khi xuống tầu đi Mỹ đã dự cảm đượccái điều bí ẩn lớn lao rồi sẽ được ông nói ra với bá tước Molé khi trở lại

từ Anh sau chuyến đi thứ hai năm 1835 trong lá thư trả lời quá muộncho câu hỏi đặt ra từ năm 1831: tại sao lại là đi Mỹ11? “… Cần phải tựtin vào cái tư chất triết học thì mới hình dung nổi việc trong sáu tháng ta

có thể phán xét được nước Anh Một năm với tôi có vẻ là một khoảngcách quá ngắn để có thể định giá đúng đắn Hoa Kỳ, song cũng thực là vôcùng dễ để có thể có những ý tưởng minh bạch và những khái niệmchính xác về Liên bang Mỹ hơn là về Anh quốc Ở nước Mỹ, toàn bộluật pháp dường như đều thoát thân ra từ cùng một tư duy.Vì vậy, có thểnói toàn bộ xã hội được xây dựng trên một sự kiện duy nhất; tất cả đềuthoát ra từ một nguyên lý duy nhất Ta có thể so sánh nước Mỹ với mộtcánh rừng lớn với vô số con đường thẳng đâm xuyên qua và cùng đếnmột nơi chốn Chỉ cần bắt gặp cái bùng binh, mắt ta lập tức nhìn thấyđược tất cả mọi thứ.“

Vậy nước Mỹ là nơi tối hảo cho phép tiến hành phân tích in vivo(*)nguyên lý dân chủ đang vận hành, thấy rõ cả những nguy cơ tiềm

ẩn lẫn những thuận lợi đối với Tự do Các quốc gia châu Âu đều ở quãngđường dang dở giữa quý tộc trị và dân trị, bị giằng xé bở sự xung độtgiữa hai nguyên lý và hai thế giới, lắm khi bị làm mồi cho cái dạng dânchủ cực đoan gọi là cách mạng Tấm gương nước Mỹ không là tương laicho các nước châu Âu, tương lai đó tất yếu là khác rồi, nhưng tấmgương đó đem lại cho các nước này chất liệu để tư duy về một tương laisao cho có thể đem lại cho nền Tư do những thuận lợi tối đa và nhữngbất trắc tối thiểu Tocqueville khước từ mục đích của tầng lớp quý tộcnếu như di sản quý tộc về Tự do có thể sống sót vào thời Dân chủ

Vả chăng, nếu muốn hiểu rõ mối liên hệ chặt chẽ giữa chuyến đi

Mỹ và cuộc phân tích “Pháp” của Tocqueville, đi ngược lên, ta cũng cóthể liên hệ tới “nền dân trị” hoàn toàn hướng theo cách so sánh giữanước Anh và châu Âu Văn bản tường minh hơn cả về việc này nằm ởcuối chương IX trong cuốn II của tập Một Trước hết Tocqueville đặtcâu hỏi về tầm quan trọng của luật pháp và tập tục trong việc duy trì nềndân trị ở Mỹ, đối lập lại với cái ông gọi là “những nguyên nhân vật chất”tức là những đặc điểm của thế giới mới và những ưu đãi liên quan đếnmối quan hệ con người với không gian “vật chất” ấy Ông đứng trướcmột vấn đề cổ điển – có thể là vấn đề trung tâm – của các khoa học xãhội, là tách vai trò và ảnh hưởng của một biến số hoặc của một tập hợpbiến số khỏi tiến trình chung Ông thấy rất rõ khó khăn trong việc đó.Chứng cớ là, ông tìm điểm so sánh với một nước nằm ngoài châu Mỹ,tức là nơi không có những mối lợi về địa lý như ở các nước châu Mỹ,nhưng ngược lại, là nơi không có những tập tục khả dĩ so sánh được:song ông đã không tìm được nơi so sánh đó Từ đấy ông kết luận rằng,

do thiếu đối tượng so sánh, “ta chỉ còn cách liều đưa ra các ý kiến12”

Đó là đoạn văn điển hình khi ông muốn biểu lộ phương cách tưduy và cách chứng minh cơ bản của mình, đó là phương pháp so sánh.Một khi ông có một hoặc nhiều ý tưởng để làm giả thiết giải thích hiệntượng mà ông đang tìm hiểu căn nguyên, Tocqueville đem chúng ra thửthách tại nhiều “mảnh đất” khác nhau Khi ông không tìm thấy mảnh đất(*) (*)Tiếng la-tin trong nguyên bản, có nghĩa là trên thực địa, tại chỗ, ở nơi đang sống thực đối lại với in vitro có nghĩa là ở trong phòng thí nghiệm (ND)

thích hợp với vấn đề đặt ra, ông liền “liều đưa ra ý kiến”, nghĩa là trong

óc ông đó là những mệnh đề không chứng minh được mà cùng lắm làchúng gần như thật mà thôi Thế mà nước Mỹ lại là một trong những cựccủa chuyến khứ hồi trí tuệ đó, cái được đan dệt thành toàn bộ cuốn sáchcủa ông

Nhưng bao giờ cũng vậy, trong các khoa học về con người, không

có những định hạn cho phép có được sự so sánh chặt chẽ.Châu Âukhông phải chỉ thiếu vắng những “thuận lợi vật chất” mà người Mỹ gốcAnh có được.Châu Âu có những nét lịch sử khác hoàn toàn với Tân thếgiới.Tocqueville nói đến khối lượng dân cư, các thành phố lớn và các tổchức quân đội của châu Âu cùng những “sự rắc rối trong nền chính trịcủa họ” Những di sản này đủ cho họ ngăn chặn việc chuyển hệ thốngluật lệ của nền dân trị Mỹ sang châu Âu, vì ở đây những thứ này hẳn sẽđụng chạm tới các tập tục khác, các ý tưởng khác và các niềm tin tôngiáo khác Vậy là trong tư duy Tocqueville, người không phân biệt rànhrọt sự kiện với giá trị, đối với châu Âu, Hoa Kỳ không thể là một thựcnghiệm với các khái niệm có thể so sánh được, và cũng chẳng là mộthình mẫu nên theo Bởi vì, “ta có thể giả định là ở đây có những conngười dân chủ được tổ chức theo cách khác với nhân dân Mỹ13”

Tuy nhiên, cái tạo nên giá trị phổ quát của việc Tocqueville phântích nền dân trị nước Mỹ, ấy là sự tồn tại một vấn đề chung giữa nhândân Mỹ và nhân dân Âu châu Vấn đề chung gắn với việc con người ởđây và ở đó đều không khác nhau, ở đây và ở đó con người đều có cùngnhững đam mê, vốn là những đặc điểm của trạng thái xã hội dân chủ:nóng ruột với số phận, lo âu với thăng tiến, thèm muốn cái gì ở trên cao

Người Mỹ đã lấy cái trạng thái tinh thần ấy làm bản tính tự nhiên cho xã

hội của họ và làm động cơ cho xã hội.Nhưng mọi thứ đó đều được đưavào luồng bởi các quyền, bởi tôn giáo, bởi các thiết chế, các tập tục.Nhân dân Âu châu, do có cùng những đam mê xã hội tương tự, cùngphải đương đầu với một vấn đề về thiết chế xét theo nghĩa rộng của từnày: làm sao tổ chức được những đam mê đó thành luật pháp và thànhtập tục?

Vấn đề lại càng khó giải quyết khi, như Tocqueville rồi sẽ lý giải ởtập Hai (phần thứ ba, chương xxI), khi ông phân tích tinh tế hơn nữa,nhân dân Âu châu ít “dân chủ” mà nhiều “cách mạng” Ở chỗ này, ông

đưa ra một cách phân biệt căn bản trải dài suốt tập Hai và qua đó lý giảiđược tính ổn định chính trị và sự đồng thuận của nước Mỹ Ông chỉ rarằng trạng thái xã hội dân chủ ít thích hợp với các cuộc cách mạng, mànguyên nhân là tấm lưới ken quá chặt do các quyền lợi vi mô bảo thủkhông ngừng đan dệt ra và duy trì mãi Ngược lại, sự bất bình đẳng dẫntới cách mạng, và chính vì muốn tiêu diệt tình trạng xã hội quý tộc cùng

hệ ý thức bất bình đẳng mà người Pháp đã làm cách mạng; thế nhưngngười Pháp từ đó chỉ giữ lại những đam mê và một trạng thái tinh thần ít

có lợi cho sự ổn định của các thiết chế “Ở Mỹ, người ta có những ýtưởng và những niềm đam mê dân chủ; còn ở Pháp, chúng ta vẫn cònnhững đam mê và các ý tưởng cách mạng14”

Thế nhưng, ngay cả khi bài toán Âu châu tỏ ra khó giải quyết hơnbài toán Mỹ, chỉ còn sự so sánh để khoanh vùng các thành tố lại: “Tổchức và thiết lập nền dân trị ở người Ki-tô giáo là bài toán lớn của thờiđại chúng ta Người Mỹ hẳn là không giải quyết được chuyện đó, nhưng

họ cho ta những chỉ bảo có ích đối với những ai muốn giải bài toán đó.”Xuất phát từ cách đánh giá này, các trang tiếp theo đưa ra chiếc chìakhoá để ta mở vào các ý đồ của Tocqueville Nhằm vào tình hình củachâu Âu, các trang viết đó tiên báo một phần những điều sẽ được phân

tích hai mươi lăm năm sau trong cuốn “Chế độ cũ…” Dưới con mắt của

Tocqueville, điều gì đang hoặc đã diễn ra tại lục địa cũ là tạo ra nhữngđiều kiện lịch sử thuận lợi đặc biệt để thiết lập ra một quyền lực trungương thực sự chuyên chế Đó chính là mối nguy cơ phải nhận biết cho rõ

để mà tìm cách trừ khử nó Thật vậy, các nền quân chủ chuyên chế cũđều nổi danh tập quyền nhưng lại không tập quyền trong các sự việc cụthể: các thiết chế chính trị (đặc biệt là các tổ chức và các cộng đồng dâncư), các truyền thống trí tuệ và đạo lý (đặc biệt là mối dây liên hệ có tính

“gia đình” giữa nhà vua và thần dân, hoặc sự độc lập và danh dự quýtộc), và cuối cùng là tôn giáo, đã ngăn cản các nền tập quyền đó trởthành chuyên chế

Vậy mà các thiết chế đó, các truyền thống đó, và bản thân tôn giáo,

đã biến mất hoặc tàn tạ đi để thay vào đó là một xã hội với các giai tầngngày càng ít khu biệt với nhau, các cá nhân ngày càng giống nhau và côlập với nhau, dư luận ngày càng dễ bị điều khiển và không rõ rệt.Tocqueville viết thành một công thức tưởng như một sự vang vọng từ

Montesquieu, “Ngày nay, danh dự nhà vua hầu như đã mất đi mà chẳngđược đức độ thay thế vào, không có gì nữa để ủng hộ con người dứngbên trên chính mình, liệu ai còn dám nói được rằng đâu sẽ là điểm dừngcủa những ham hố quyền lực và những sa đà yếu hèn?15”

Nói cách khác: các quốc gia Âu châu đã có một trạng thái xã hộidân chủ rồi, đã có một trạng thái tinh thần dân chủ rồi, mà lại vẫn chưa

có những thiết chế dân chủ tương ứng, mà vì thiếu những thiết chế đó,nên lại cũng vẫn chưa có những truyền thống chính trị hoặc tôn giáo làmđối trọng cho trạng thái dân chủ ấy Đó là lí do vì sao lịch sử các nướcchâu Âu đều có đặc điểm là sự im lặng của những người dân thụ động

và nản chí khi đối diện với những chính quyền mạnh và có tổ chức, khúcdạo dầu của một tình hình có thể so sánh với thời kỳ cuối cùng của Cộnghoà La Mã(*) “Còn với tôi, khi tôi xem xét trạng thái nhiều quốc giachâu Âu đã đạt tới, trạng thái mà tất cả các quốc gia khác còn đanghướng đến, tôi thấy mình có thể tin rằng rồi đây trong các quốc gia đó sẽchẳng còn đất cho tự do dân chủ lẫn bạo quyền kiểu các vua César

“Điều này có đáng cho chúng ta suy nghĩ không nhỉ? Thật vậy, nếucon người phải đi tới cái điểm khiến tất cả họ sẽ thành con người tự dohoặc con người nô lệ, tất cả đều bình quyền hoặc tất cả chẳng có quyềngì; nếu những kẻ cai trị các xã hội rốt cuộc chỉ còn một lựa chọn là dầndần nâng cao cái đáy lên tới họ hoặc là để rơi tất cả các công dân xuốngdưới mức nhân loại, như vậy đã đủ chưa để khắc phục biết bao điều hồnghi, xoa dịu biết bao lương tri, và chuẩn bị cho từng con người sẵnsàng lao vào những hy sinh to lớn?

“Khi đó, liệu ta có nên xem xét sự phát triển dần dần của các thiếtchế và các tập tục dân chủ không phải là những cái tốt nhất, mà như làbiện pháp duy nhất cho phép chúng ta tồn tại như những con người tựdo; và chẳng cần phải yêu mến cái chính quyền của nền dân trị, liệu ta

có sẵn sàng chấp nhận nó như là phương thuốc đem dùng tốt hơn cả và

(*)(*)La Mã cổ đại ra đời năm –753 theo truyền thuyết là do Romulus dựng nên trên đồi Palatin

gần sông Tibre Từ năm –753đến –509theo chế độ quân chủ Vua Tarquin Vĩ đại bị dân chúng

lật đổ vào năm –31 và lập chế độ Cộng hòa Nước công hòa mở rộng đến năm –272 thì có vùng lãnh thổ như Italia ngày nay, và dần dần trở thành đế quốc La Mã Đến hậu kỳ đế quốc này, dưới quyền cai trị của các hoàng đế có tên chung là César, để chống ngoại xâm và nội

loạn, nó hoàn toàn trở thành một nhà nước cực kỳ chuyên chế (ND)

là giải pháp lương thiện nhất để có thể chống lại những điều xấu xa đang

có trong xã hội?16”

Theo ý tôi, trên đây là đoạn văn rất cơ bản, vì nó gắn liền chuyến

đi Mỹ không chỉ với dụng ý cơ bản của Tocqueville, với mục đích đờiông, mà cả với phép tắc tư duy của ông.Tại triền dốc bên này trong lốiphân tích của ông, là cái thường hiếm khi được nói ra một cách tườngminh, Tocqueville là người định mệnh chủ nghĩa Ông tin vào cái khôngthể tránh khỏi, và điều không thể tránh khỏi ấy chính là bước tiến củacác xã hội hướng tới “nền dân trị” Tiến trình đó là chung cho cả ở Lụcđịa cũ cũng như ở Tân thế giới, cho dù nó chỉ thể hiện một cách rõ ràngthuần khiết trong trải nghiệm ở nước Mỹ Có điều là nhân dân Mỹ thì đãtạo cho mình những tập tục và lệ luật thích nghi được với trạng thái xãhội và văn hoá ấy, trong khi các dân tộc Âu châu thừa hưởng những nhànước tập quyền mâu thuẫn lại với sự phát triển những định chế chính trịhay với những tập tục quốc gia mang tính dân chủ Trong trường hợpngười Mỹ, lịch sử đã khiến Nhà nước phục tùng xã hội.Trong trườnghợp các dân tộc Âu châu, lịch sử phó mặc xã hội cho Nhà nước

Thế nhưng bản thân tiến trình thứ hai này của các dân tộc Âu châulại cũng không phải là không thể tránh đựoc Đó chính là triền dốc bênkia của tư tưởng Tocqueville, nó khiến cho sách của ông viết ra có chút

gì đó mang tính chiến đấu Vấn đề là phải làm cho các luật pháp và tậptục của các quốc gia lâu đời của châu Âu, trước hết là nước Pháp, đượctiến hoá hài hoà với những tiến bộ của nền dân chủ cả trên việc làm và

trong tư tưởng: đó là điều kiện sine qua non (*)để tránh được nạn độc tàicủa riêng một người trở thành người đứng đầu nhà nước Với một ngườiquý tộc như Tocqueville, đó là một cái giá phải trả, đó là những hy sinh

cả về tình cảm lẫn quyền lợi, nhưng ông đồng tình trước để có thể vàocuộc: “Các nguyện vọng dân chủ là khả biến, các tác nhân dân chủ thìthô lậu, hệ thống luật pháp của dân chủ thì không hoàn thiện, tôi thừanhận điều đó Nhưng nếu đúng là rồi đây sẽ chẳng còn cái gì trung giangiữa đế chế của dân trị với cái ách cai trị của kẻ độc tài cá nhân, phảichăng ta nên hướng đến cái đế chế này còn hơn là tự nguyện phục tùngcái ách kia? Và nếu cuối cùng ta cũng đi tới được một sự bình quyền(*) (*)Tiếng la-tin trong nguyên văn, có nghĩa: không thể thiếu (ND)

hoàn toàn, nên chăng ta để cho nền Tự do khiến ta bị cào bằng còn hơn

là để một tên bạo chúa làm việc ấy?17”

Vậy là Tocqueville đi Mỹ để tìm tòi không phải một hình mẫu, mà

đi tìm một nguyên lý để học hỏi, và tìm một vấn đề để minh hoạ và giảiquyết.Ấy là, nền dân trị, với tư cách là một trạng thái xã hội, và để tránh

không đi tới một nền độc tài, phải trở thành một trạng thái chính quyền

trong những điều kiện nào?

Xét đến kỳ cùng, được hình thành từ rất sớm, hệ thống tư duy lýluận của Tocqueville diễn ra xoay quanh một vài điều tương phản đơngiản, được ông sử dụng một cách tinh tế thông qua một phép biện chứngtrước sau như một, [tương phản] giữa cái văn hoá, cái xã hội và cáichính trị Trên bình diện xã hội và văn hoá, có hai tình trạng có thể hìnhdung được về mặt lịch sử: đó là, tình trạng quý tộc và tình trạng dân chủ

Về mặt chính trị, tình trạng quý tộc không thể tách rời khỏi chính quyềnđịa phương, còn tình trạng dân chủ thì hướng đến chính quyền trungương hoá.Nhưng ở đây mở ra một lựa chọn thứ hai thuần tuý mang tínhchính trị, ấy là mọi quyền lực trung ương hoá đều không nhất thiết mangtính chất áp chế Chính quyền đó có thể hoặc là bạo ngược hoặc là tôntrọng quyền tự do của công dân Trên bình diện khái niệm thứ nhất,Tocqueville suy nghĩ về cặp đối lập quý tộc/dân chủ Trên bình diệnkhái niệm thứ hai, Tocqueville suy nghĩ về sự lựa chọn giữa dân trị củaCesar/tự do dân chủ, tức là phân tích những điều kiện tương thích giữaDân trị và Tự do Điều đó lý giải tại sao, như người ta thường giảithích18, đối với khái niệm “dân trị”, Tocqueville lại thường xuyên trượt

từ ý nghĩa xã hội sang ý nghĩa chính trị và ngược lại, tuỳ theo việc ôngkhám phá mặt xã hội hoặc mặt chính trị trong các khái niệm đó

Cả với tư cách là một xã hội hoặc một nền văn hoá, nước Mỹ đemlại cho Tocqueville một nền dân trị thuần khiết, và một chính quyền sinh

ra từ nên dân trị tinh khôi đó.Cả hai trường hợp đó đều là một cái gìhoàn toàn chọi lại châu Âu, nó không có di sản quý tộc, nó không có hệquả chuyên chính, nó không có các đam mê cách mạng Ngược lại, nó

có một truyền thống những quyền tự do tập thể của mỗi địa phương Với

tất cả những nét đó, mutatis mutandi(*), đây quả là một đối tượng suy tưchủ yếu cho người Âu châu

(*) (*)Tiếng la-tin trong nguyên văn, có nghĩa: với những điều chỉnh, sửa chữa cần thiết (ND)

* *

Chúng ta biết rằng bộ “Nền Dân trị“ đã được xuất bản làm hai lần.

Phần Một ra đời năm 1835 cơ bản là việc miêu tả có tính phân tích cácthiết chế nước Mỹ Phần Hai ra đời năm 1840 từ điển hình của Mỹ,nghiên cứu một cách trừu tượng hơn ảnh hưởng của nền dân trị đối vớicác tập tục và nếp sống của cả dân tộc Việc bình luận cái chuyến đithông minh nhất thế kỷ thứ XIX đã lấy mất của Tocqueville gần mườinăm nghiên cứu bổ sung và lao động trí tuệ miệt mài Những ý tưởnggốc, nhất là những ý tưởng trong tập Một là cực kỳ “Mỹ”, đều đã nằmtrong các bài du ký19: đó là bằng cứ nói rõ rằng du khách Tocqueville đãđến nơi với “hệ thống” của mình có sẵn trong đầu Nhưng nếu ông đãmất nhiều công để viết ra, đó không phải là ý thích làm “văn chương”;

đó chỉ là “chuẩn bị bữa tiệc lớn” cho đề tài nghiên cứu, một công việcđòi hỏi đọc thêm vô số tài liệu, đặc biệt là tài liệu về hiến pháp, chính trị

và pháp chế20 Sau đó, còn là vì Tocqueville muốn “suy tư” hoàn toànđầy đủ mọi điều “đã học được”, muốn đào sâu thêm sơ đồ khái niệm củamình nhờ các tư liệu Mỹ và trau chuốt thêm cái “bài học” đem lại chocác dân tộc Âu châu Tocqueville là một trí tuệ cày đi xới lại khôngngừng những tư tưởng đã có và từ đó lại luôn luôn đào bới lên được

những khía cạnh mới mẻ: phần Hai của bộ “Nền Dân trị“ là thí dụ tốt

nhất của kiểu kiên trì trí tuệ đó

Ngoài các khả năng đơn giản hoá những điều to lớn, nước Mỹ cònban thưởng thêm cho Tocqueville điều ông chẳng mấy quan tâm, đó là

bí mật của những nguồn gốc Ở Tân thế giới, Dân chủ không bị chekhuất trong đêm dài thời gian hoặc trong những ý đồ tốt lành “Trời”dành sẵn cho con người(*) Nó đã được đem tới đây bởi những người didân, những người Thanh giáo ở New England hoặc những người Quaker

ở Pensylvania, như một nguyên lý tôn giáo để đắp xây tổ quốc mới Thế

là đã có được một ổ bụng văn hoá chứa đựng nền dân trị Mỹ, đã có mộtlô-gich tiến hoá được ghi sẵn trong lịch sử các nguồn gốc, ngay lập tức(*) (*)Nguyên văn … ý đồ tốt lành của Thiên Mệnh (Thiên Mệnh, hoặc Thiên hựu, thuật ngữ Ki-tô giáo) (ND).

ai cũng thấy lô-gích đó sáng sủa tường minh và sẵn lòng chấp nhận Hơnthế nữa, ngay trên lãnh thổ của mình, nước Mỹ cũng có một phản đề lịchsử: miền Nam, cư dân là tầng lớp quý tộc nhỏ làm điền trang, không cóthực quyền đối với đám cư dân tự do vì nó chỉ cai trị được lớp nô lệ Ở

đó tinh thần tôn giáo và tự do gắn bó chặt chẽ với nhau, song mặt khác,

ở đó nền văn minh dựa cơ sở trên chế độ nô lệ, nguyên lý phá hoại trạngthái xã hội

Nhưng Tocqueville không dừng lại lâu la ở ngọn ngành phổ hệ của

xã hội Mỹ: ông ít nhấn mạnh vào khía cạnh này của thực tại Mỹ, so vớicùng vào thời đó chẳng hạn như Michel Chevalier, trong tác phẩm “Thưtín viết về Bắc Mỹ21” Ở đây nữa, câu hỏi về lai lịch mọi chuyện vào thời

đó ít làm ông quan tâm so với sự thấu hiểu cái hiện tại và sự chẩn đoántương lai.Trung tâm phân tích của ông, ấy là “trạng thái xã hội” củangười Mỹ gốc Anh chứ không phải là lịch sử của họ Cái trạng thái xãhội “thông thường là sản phẩm của một sự việc, đôi khi là của luật lệ,thông thường hơn là gồm cả hai nguyên cớ; thế nhưng một khi đã tồn tạitrạng thái xã hội, thì ta có thể xem xét bản thân nó như là nguyên nhân

cơ bản của hệ thống luật pháp, các tập tục và các ý tưởng chỉ đạo hành

vi của các quốc gia; cái gì nó không tạo ra, thì nó sửa đổi cái đã có đi22”.Vậy là, không có những cuộc tranh cãi kiểu kinh viện về những nguyênnhân cơ bản.Tuần tự và mạch lạc, Tocqueville bám vào hệ thống phântích của mình.Ông không di chuyển khỏi cái vòng bùng binh giữa rừngnơi ông phải nhận ra đầy đủ các lối đi

Đó chính là chương III, viết về “trạng thái xã hội của người Mỹgốc Anh” có đặc trưng là dân chủ đến tột cùng, là truyền thống gốc gác,

là sự nổi dậy đòi độc lập, sau hết là công việc lập pháp trong đó đặc biệt

là đạo luật về phân chia thừa kế đồng đều Quyền bình đẳng, nét chủ đạocủa dân chủ, không có nghĩa là cào bằng tài sản mọi người, cũng không

có nghĩa là người Mỹ mong muốn sự bình quân đó, thậm chí trái lại.Quyền bình đẳng đơn giản chỉ là tài sản của mọi người sẽ không thâmcăn cố đế chuyển giao trong nội bộ gia đình, và đồng tiền phải được luânchuyển thật nhanh Xét đến tột cùng, “nền dân trị” chỉ thừa nhận cácnăng khiếu tự nhiên, không hề coi trọng những thứ bậc từng tồn tại trước

đó Vì thế mà nền dân trị đó là tuyệt đối ở nơi xã hội chưa hình thànhnhưng những đam mê xã hội của các cư dân vẫn bị kích động quá mức

vì thói quen hoặc sự nóng vội trong mối quan hệ xã hội đã có trước đó,trước khi người châu Âu tới lập thực dân địa Vả lại, quyền bình đẳngđâu phải chỉ là sự chu chuyển tài sản hoặc sự phân bố tiện ích Nó cũng

là việc làm cho trình độ học vấn được đồng đều, đến cả các trí khôncũng ngang nhau, do chỗ ai ai cũng được hưởng nền giáo dục tối thiểu,không ai được có đặc quyền đặc lợi của đẳng cấp để tạo nên sự nhàn rỗitrong lòng, để dành toàn bộ cuộc sống cho những công việc tinh thần

Từ tình hình xã hội độc nhất vô nhị trong lịch sử như thế, hai hệquả chính trị không đội trời chung có thể được hình thành: tự do hay là

nô lệ, quyền lực của nhân dân hay là quyền lực của một ông chủ Từ đó

ta bước sang tầng khái niệm thứ hai của Tocqueville, rõ ràng là đượcdiễn dịch từ tầng thứ nhất (vì được viết rành rành là “những hệ quảchính trị của trạng thái xã hội”), nhưng lại không bị quyết định bởi lớpkhái niệm trước đó, mà ngược lại, được mở ra một lựa chọn khác nữa: từcái dân chủ xã hội người Mỹ gốc Anh biết cách rút ra được cái dân chủchính trị

Hiểu việc nó diễn ra như thế nào và tại sao cho phép ta điểm mộtloạt những bước trung gian đưa tác giả đến chỗ phân tích sự ăn khớpgiữa yếu tố dân chủ xã hội và dân chủ chính trị đó Tocqueville đãkhông trình bày ngay một cách tường minh và hệ thống về những bướctrung gian đó, vì ông chuyển liền từ chương nói về “tình trạng xã hội”sang chương sách tuyệt vời và rất tỉ mỉ mô tả hệ thống chính trị Mỹ.Nhưng ở chương IX của quyển 2 và cả trong các trang du ký ta thấyngay từ năm 1831 ông đã thu thập các yếu tố để dùng vào công việcphân tích Điều ông luôn luôn nhìn thấy trong nền dân chủ chính trị Mỹ,sau những điều kiện lịch sử đã giúp nó ra đời không chỉ là sự trungthành với nguồn gốc.Đó còn là cái gì như thể một trạng thái tinh thầnkhá phổ biến và bắt rễ khá sâu đến độ ta có thể gọi là tập tục quốc gia và

là cái từng ngày một lại tạo ra sự độc lập của tính xã hội và ưu thế của

nó đối với chính trị

Trước hết, tôn giáo có vai trò điều chỉnh tuyệt vời cả theo haichiều, vừa khuyến dụ và vừa cấm đoán Theo Tocqueville, trong khi đạoCông giáo [La Mã] uốn nắn tinh thần con người theo hướng bình đẳng

và sự vâng lời (trừ khi nó tách khỏi Nhà nước, khi đó nó có những nétmới), thì đạo Tin lành, nhất là ở dạng phân liệt và đa nguyên, dẫn con

người đến bình quyền và độc lập Tôn giáo của Mỹ được tạo thành bởimột tập hợp Ki-tô giáo mang tính cộng hoà Nhưng ở một phương diệnkhác, tôn giáo đó cũng ấn định mốc giới hạn cho bản tính và khả năngbiến cải trong con người Điều này bổ sung cho tính táo tợn kiểu Mỹmột tính chừng mực chung cho mọi người Bằng cách ngăn cản mọicông dân “nghĩ đủ thứ”, nói khác đi, tôn giáo Mỹ ngăn cản cái tinh thầncách mạng (điều Tocqueville không nói rõ ra), ngăn cản cái tinh thầnnhân danh dân chủ để phủ định dân chủ Đây là điều nghịch lýTocqueville tự tra hỏi suốt đời, chẳng khi nào kìm nén được sự chóangváng, đó là điều ở Mỹ sự đồng thuận tôn giáo đã bẻ gẫy được sự hấp dẫncủa cách mạng.

Còn một yếu tố then chốt nữa tạo nên tính độc lập của xã hội Mỹ,

đó là trình độ văn hoá cao Ở chỗ này, Tocqueville khác hẳnMontesquieu: động cơ của các nền cộng hoà không phải là đạo đức mà

là khai sáng, hiểu theo nghĩa là sự dân chủ hoá các kiến thức, đặc biệt làkiến thức chính trị Tự hỏi về “cả ngàn lý do khiến ở Hoa Kỳ người tachấp nhận quyền tự do cộng hoà”, ông viết trong sổ tay du hành: “Cómột lý do to lớn chế ngự mọi nguyên nhân và sau khi đã phơi bầy ra hếtthì chỉ riêng một lý do đó cũng đủ làm nghiêng cán cân Nhân dân Mỹgộp chung lại không chỉ là những người được khai sáng nhất thế giới,

mà – đây là điều tôi đặt thật cao bên trên thuận lợi ấy – đó là những conngười được hưởng nền giáo dục chính trị thực hành tiên tiến nhất Chínhcái chân lý tôi tin tưởng mãnh liệt đó đã làm nảy sinh trong lòng tôiniềm hy vọng duy nhất của tôi về hạnh phúc mai sau của châu Âu23.”Kệcho tập tục của họ gồ ghề sù sì, tác phong của họ thô lậu cùng nỗi ám

ảnh kiếm tiền, nhà quý tộc người Pháp coi người dân Mỹ là văn minh

nhất trái đất này Tocqueville đo được ở đây giá trị của sự đầu tư vàocon người do mười tám thế kỷ lịch sử châu Âu chuẩn bị Nước Mỹ làmột quốc gia của những con người thành thị đi giành giật lấy thiênnhiên, làm ngắt mạch nỗi bất hạnh nông dân triền miên của châu Âu Kẻ

mở đường là sự gặp gỡ bất ngờ giữa cái cực kỳ văn minh và cái cực kỳhoang dại, cái mang tính lịch sử nhất hạng và cũng mang tính tự nhiênnhất hạng Về chủ đề này, Tocqueville ghi trong sổ tay du hành nhữngtrang đẹp đẽ không thể nào quên24 song ông chỉ nhặt ra một rất nhỏ đưavào sách này

Chính trình độ văn minh cao ấy đã đem lại cho liên bang – nếu tagạt một bên cái miền Nam bị chế độ nô lệ đục phá từ bên trong –một sựhợp thành căn bản các tập tục dân chủ, đó là tính đồng loạt Trong cácghi chép, Tocqueville thú nhận sự ngạc nhiên trước nét đặc trưng sautrong sự hiện tồn Mỹ: ông đã quen quan sát những sự khác biệt “từ nhiềuthế kỷ” giữa các tỉnh hoặc giữa nhiều các tỉnh của các quốc gia châu

Âu, ông chờ đợi cũng nhìn thấy sự khác biệt có thể còn mạnh hơn tronglòng Tân thế giới đang trên đường định cư, và do đó tuỳ theo từng nơichốn hẳn là sẽ cho thấy “những hình ảnh của các xã hội qua tất cả cácthời kỳ… kể từ anh thị dân núc ních chốn thị thành đến người cư dânman rợ nơi hoang mạc25” Vậy mà Tocqueville gặp điều trái ngược lại vớinhững gì ông trông đợi Do chỗ những người Mỹ cứ đẩy xa thêm những

“biên giới” và đến sinh sống tại đó đều không đến thẳng từ châu Âu, màđến từ các lãnh thổ đã khai thác lâu đời hơn, nên họ đã có sẵn cái đầu ócbình đẳng bình quyền và các thị hiếu cùng tập tục của họ cũng đã đượcđồng loạt hoá ”Cái con người bạn để lại phía sau tại các đường phốNew York nay bạn gặp lại giữa chốn hoang dại: ăn mặc vẫn thế, đầu ócvẫn thế, ngôn ngữ và nếp sống vẫn thế, cả những thú vui cũng vẫnthế26,” Không như Michel Chevalier27, Tocqueville không tin rằngđường biên giới ngày càng đẩy xa thêm tạo ra một nước Mỹ thứ ba saucái đường biên tạo ra cái nước Mỹ của lối “business” thanh giáo và cáinước Mỹ của những người chủ nô đi làm đồn điền Đó là vì những tiêuchí [đồng loạt hóa] của người theo học thuyết Saint-Simon thì là nhữngtiêu chí kinh tế, còn các tiêu chí của họ lại mang tính đạo đức và vănhoá

Thực ra, khi phân tích tình hình miền Tây mà nói rộng hơn là phântích cái tinh thần Mỹ (vì miền Tây chỉ làm lộ diện thêm cái tinh chấtMỹ), Tocqueville đã sử dụng lại và biến cải đi cái khái niệm “văn minh”

đã có từ thế kỷ trước.Cũng như các nhà triết học thế kỷ thứ XVIII, ôngquan niệm “văn minh” là một tập hợp những nét văn hoá đã làm cho các

xã hội càng ngày càng bị kiểm soát hơn và tích cực hơn Nhưng ôngkhông giống Voltaire trong việc coi “văn minh” như là đỉnh của mộtchuỗi vòng tròn liên tiếp, cũng không giống Condorcet coi “văn minh”

là đoạn cuối của một tiến bộ tuyến tính Ông giằng lấy khái niệm “vănminh” ra khỏi lịch sử, như ra khỏi cái vectơ không xác định nổi, một tên

gọi khác của “ý Trời”, để đem hội nhập lại vào hệ thống trí tuệ của riêngmình: “văn minh” là hình thức đặc thù của hoạt động xã hội mở rộngđến mọi công dân vì nền dân trị khi nền dân trị này mang tinh thần tự

do Thế là ngay lập tức, định nghĩa này cho phép ông “thu gọn”(*) đượctrường tư duy của mình đồng thời cũng hạn chế được những hành vi tốtđẹp trong nhân loại của tầng lớp người gốc gác châu Âu Đoạn văn nổitiếng này rút trong sổ tay du hành viết về sự diệt chủng dân da đỏ bảnđịa, đoạn văn tôi không thể cưỡng lại niềm thích thú được trích dẫn dàidòng, không phải vì nó nói những điều đụng chạm đến những chuyệnnhạy cảm bây giờ, mà vì nó làm sáng tỏ những giá trị ngoại lệ của hệthống diễn giải tôi đang đem ra phân tích: “Các chủng tộc người Anh-điêng bản địa tan chảy ra khi bắt gặp nền văn minh châu Âu như tuyếttan trong nắng Những nỗ lực của họ vật lộn chống lại định mệnh chi cótác dụng gia tốc bước tiến huỷ diệt của thời gian Cứ mười năm một,hoặc gần như thế, các bộ tộc dân Anh-điêng bản địa bị đẩy lùi vào cáchoang mạc miền Tây bỗng lại nhận ra rằng rút lui chẳng đem lại gì cho

họ hết và càng rút lui thì giống người Da trắng càng tiến nhanh hơn nữa.Bứt rứt vì mình bất lực, hoặc nổi nóng vì một vài điều sỉ nhục mới, các

bộ tộc dân Anh-điêng bản địa đã tập hợp lại và hung hãn xốc tới nhữngmiền đất họ ở khi xưa mà nay đang mọc lên những khu dân cư ngườichâu Âu, những gian lều cục mịch của những người đi mở đường và xahơn nữa đã là những ngôi làng đầu tiên rồi Người Anh-điêng bản địatràn đi khắp nơi trong nước, đốt nhà, giết súc vật chăn thả, gọt đầu lấytóc vài ba anh da trắng Thế là nền văn minh có lùi vài bước, nhưng lùitheo cách sóng biển lùi để lại xô lên Hoa Kỳ vớ lấy cái duyên cớ đó đểbênh vực đến người thực dân cuối cùng mà tuyên chiến với đám dân bảnđịa tội nghiệp ấy Quân đội chính quy tiến đánh họ, và không chỉ lãnhthổ Mỹ được tái chiếm, mà người Da trắng còn đẩy lùi dân bản địa đi,phá hủy làng mạc họ, chiếm lấy đàn súc vật của họ, đẩy xa lãnh địa đã

có thêm hàng trăm dặm nữa Bị mất cái tổ quốc đỡ đầu mới do châu Âu

uyên thâm và sáng láng biết viện dẫn quyền chiến tranh, người bản địa

một lần nữa lại ra đi về hướng Tây, cho tới khi họ dừng chân tại mấykhu rừng già mới, nơi lưỡi rìu của người Da trắng rồi sẽ lại vang lên Tại(*) (*) Tác giả dùng chữ relativiser, nghĩa như là tương đối hóa, dùng thu gọn trong ngoặc kép cho

có tính chất Việt Nam hơn (ND)

cái xứ sở họ vừa mới phá phách xong và bây giờ thì an toàn không sợ aixâm lược nữa, nay mọc lên những ngôi làng mới rồi sẽ là những thànhphố đông đúc dân cư (người dân lúc này ở những ngôi làng vắng vẻ ít racũng có ý thức về điều đó) Tiến bước đi lên của cả mênh mông đại giađình châu Âu, người mở đường rồi lại chiếm nốt những cánh rừng mớiđây còn là chỗ ở của những người dân hoang dã.Anh ta dựng ở đó ngôilều cục mịch và đợi một cuộc chiến tranh nữa rồi sẽ lại mở đường choanh ta tiến đến những vùng hoang mạc mới28.”

Vậy là “nền dân trị” không phải là kết cục của lịch sử, cũng khôngphải là một trong những gương mặt phổ quát của lịch sử, cũng chẳng hề

là việc nhân loại tự hoà giải với chính mình Đó là một khái niệm đểTocqueville suy tư về một trạng thái xã hội và tập tục riêng của châu Âu,

và đặc biệt là riêng trong công cuộc nối dài của người Anh tại Tân thếgiới dưới cái tên gọi là Cộng hoà Mỹ quốc Tại đó, đúng là trải nghiệmlịch sử của một nền dân trị đã được thực hiện một cách triệt để trên cảbình diện xã hội và văn hoá, đến độ toàn bộ những gì trong phạm vichính trị đều được đổ cả vào đó, đến mức hoàn toàn lệ thuộc vào đó nữa

Vì một trong những cảm nhận mãnh liệt nhất của Tocqueville trongchuyến đi Mỹ là hầu như chưa tồn tại cái chất “chính trị” trong xã hội

Mỹ Trong những ghi chép, ông nói đến “sự thiếu vắng một chínhquyền29”, điều tốt đẹp mà con người chỉ có thể tìm thấy “ở hai cực củavăn minh”, hoặc là ở trạng thái hoang dã khi con người đứng trước cácnhu cầu, hoặc sau khi xã hội đã hình thành, khi các cá nhân tạo thành xãhội đã khá được khai sáng và độc lập với các đam mê của mình (hoặcbiết tôn trọng luật pháp, thì cũng thế) để có thể bất cần đến nhu cầu Ởmột đoạn bút ký khác nữa30, ông nhìn thấy cái được ông gọi bằng “haitrạng thái xã hội” phân biệt rành rọt “Một trạng thái là người dân đượckhai sáng và sống trong các điều kiện để họ có thể tự cai quản được Khi

ấy, xã hội tự tác động vào chính nó Một trạng thái kia là một quyền lực

từ bên ngoài xã hội tác động vào nó và buộc nó tiến bước theo một conđường nào đó.” Hiển nhiên là nước Mỹ đáp ứng được định nghĩa thứnhất, về một xã hội tự cai quản được chính mình Nó không những chỉcho ta thấy cái có thể gọi là “nền dân trị thuần khiết”, mà xét đến kỳcùng, cũng cho thấy cả cái “tính xã hội thuần khiết” loại trừ cái chính trị

Đương nhiên là điều tôi vừa mới phân tích có đi quá xa, vì phần

lớn tập Một của Nền Dân trị được giành cho việc mô tả hệ thống chính

trị Mỹ Nhưng phân tích như tôi vừa làm có cái lợi là nhấn mạnh được

sự đồng tình về trí tuệ của Tocqueville đối với nền dân chủ về chính trị,cho dù với ông thì có những cái như là “quá trớn” Vì nếu như nền dânchủ về chính trị này, nhờ sự phi tập trung về hành chính (được ông phânbiệt, như ta đã biết, với sự phi tập trung về chính quyền), có bảo đảmđược tự do và trách nhiệm của các công dân, thì về cơ bản đó vẫn lànhững cái lợi của một chế độ chính trị của giới quý tộc với nhiều ngườihưởng lợi thêm mà thôi Từ đó, vấn đề đặt ra, trên bình diện kép hànhchính và chính quyền, là ở sự so sánh lợi hại giữa hai kiểu chế độ, mộtchế độ nằm trong tay toàn bộ xã hội, và một chế độ trong tay lớp tinhhoa đời đời thừa kế cuốn sách trứ danh và đam mê này không đem lại

gì cho đề tài tôi đang bàn, nếu chỉ đọc nó từ đầu đến cuối như một cặpkhái niệm đối lập nhau, kể cả khi được nói ra một cách tường minh hoặchàm ẩn Điều hấp dẫn ở sách này là sự tỉ mỉ vô cùng khi Tocquevillekhảo sát và lật đi lật lại vấn đề, bắt đầu từ thí dụ về những thiết chế củaMỹ; song lập luận chung của cả bộ sách vẫn không bị ông thay đổi

Dẫu sao cũng có một chương trong phần Một cuốn Nền Dân trị –

chương cuối cùng – ở đó ông bị bắt buộc phải khước từ cái “trung tâm”

đó trong tư duy của ông Vì ngay trong chương sách đặc biệt đánh số X

đó, ông từ biệt nền “dân trị” Mỹ để xem xét tương lai của cái ông gọibằng “ba chủng tộc” sống trong liên bang Hoa Kỳ, mà ngoài người Mỹgốc Anh còn có người Anh-điêng bản địa và người Da đen Từ đó mà cócái cảm giác ông phải một lần từ bỏ hệ thống phân tích của mình, cáicông cụ không chút phù hợp với hai “chủng loại” lạc loài, hai loại ngườivốn dĩ đã không “dân chủ” kia Và do chỗ sự tồn tại của các chủng loại

đó không phải là không gây ra hệ quả gì đối với tương lai của Liên bang,bản thân cái tương lai này không hoàn toàn chứa đựng trong tiên lượngđối với nền dân trị Song cũng thật là kỳ cục, và hầu như một chút ănnăn hối lỗi, Tocqueville liền bổ sung vào danh sách kia cái chủ thể đã bịgạt ra rìa bởi cách ông phân tích “hoạt động thương mại ngự trị trongLiên bang” và tầm quan trọng của nó đối với tương lai, tựa hồ như vớiông chỉ cần kể ra, dù là kể theo một phi trật tự trí tuệ những câu hỏi ôngchưa kịp khảo sát để rồi giải thích vì sao: “Những đối tượng này, chúng