CÁNH SÂU BỌ

I/ NGUỒN GỐC CỦA ĐÔI CÁNH Cánh là sản phẩm tiến hóa độc đáo của sâu bọ, bắt nguồn từ nếp da bất động của phần ngực.Ban đầu có tác dụng chuyền cành hoặc lướt trên không.Dần dần nếp da mở

SỰ KỲ DIỆU CỦA ĐÔI CÁNH

I/ NGUỒN GỐC CỦA ĐÔI CÁNH

Cánh là sản phẩm tiến hóa độc đáo của sâu bọ, bắt

nguồn từ nếp da bất động của phần ngực.Ban đầu có tác dụng chuyền cành hoặc lướt trên không.Dần dần

nếp da mở rộngvà dẹt lại thành tấm, bền vững và dẻo

Cánh của sâu bọ rất đa dạng, có cánh đều, cánh cứng, cánh vảy mang nhiều màu sắc…

II/ HOẠT ĐỘNG BAY

Khi bay cánh của sâu bọ hoạt động theo nguyên tắc đòn bẩy mà điểm tựa là sống phía lưng của tấm bên.

Các cơ đứng và ngang được gắn vào bên trong bộ xương cứng của ngực côn trùng, các bộ cơ co giãn xen kẽ nhau

khiến cánh vỗ nhanh và mạnh Khi các cơ đứng co để kéo vòm ngực xuống, nó bật vào trong và cánh được vỗ lên.khi các cơ ngang co, phần cuối ngực được kéo vào,vòm ngực trở lại hình vòm và

cánh được vỗ xuống

III/ VAI TRÒ CỦA ĐÔI CÁNH

1/ Cánh để bay Gặp ở các sâu bọ như:

chuồn chuồn, châu chấu, ong

Một số sâu bọ khi bay thì có tiếng phát ra như ruồi

phát tiếng vo ve, còn một số khác như bướm lại

Bản lĩnh bay lượn cuả

chuồn chuồn trong TG côn trùng có thể coi là hay nhất Do trên lưng và ngực chuồn chuồn

cơ bắp để vỗ cánh rất phát triển.Có 9 cơ tham gia hoạt động: 5 cơ hạ cánh, 3 cơ nâng cánh và 1 cơ chỉnh cánh

2/ Cánh để nguỵ trang Màu sắc lẫn với môi trường:

•Châu chấu,bọ ngựacó màu xanh lục ( cánh và toàn bộ cơ thể ) khi ở trên cành lá, bọ ngựa nếu sống trên thân cành có màu nâu đen của vỏ cây

 Bọ lá dễ lẫn với lá

cây xanh.

•Bọ cát ở sa

mạc có màu

giống cát giúp

nó lẩn tránh kẻ

thù

Bướm Kalima khi đậu hệt như chiếc lá khô nâu sắp rời cành.

 Màu sắc báo hiệu:

Bọ rùa hoa,bọ xít có lớp mu vỏ cứng trên đó là những đốm màu đen hoặc hoa văn rực rỡ ,chẳng hoà quyện với môi trường, thế mà chẳng bị tuyệt diệt Vì tuyến hôi ở đốt chân khớp tiết ra cộng màu sắc kỳ quái trên thân chúng là để báo hiệu: “ ta hôi

lắm ,không ăn được đâu”.

 Những đốm tròn trên cánh sau của một số loài bướm như: bướm khổng tước, bướm cú mèo…, rất giống đôi mắt của động vật dữ tợn, làm chim phải e dè, bắt được rồi cũng phải thả

ra Đặc biệt ở bướm Morpho xanh có cánh sau nhiều hoa văn khiến kẻ thù không nhận ra chúng khi

đậu và khi cất cánh mặt cánh lấp lánh làm cho kẻ tấn công hoa mắt.

Ở Nhật Bản có một giống ngài mà hoa văn trên cánh của nó giống như một con ếch xanh miệng bự, hai mắt to tròn dữ tợn Ban ngày nó ẩn

mình trong cỏ, có chim chóc đến, nó đột nhiên vùng bay, khiến cho lũ chim thất kinh

3/Cánh giả trang

Giả trang là hiện tượng một số sâu bọ có hình

dạng và màu sắc giống như các loài sâu bọ

khác có khả năng tự vệ cao, nhằm che mắt kẻ thù Loài giả trang thường sống lẫn với các loài mẫu với số lượng ít hơn

 Bướm Phó Vương ở Bắc Mỹ là một loại bướm không độc nhưng lại trông giống bướm chúa độc

4/ Cánh phát ra âm thanh

 Aâm thanh của dế :

Ở bìa đầu cặp cánh trước của dế trống nổi lên

những đường gân đậm, phía trên đường gân

nhám, phía dưới đường gân có các răng cưa nhỏ Khi cánh dế cọ vào nhau thì các răng cưa cà lên

mặt nhám của các đường gân làm phát ra âm thanh

 Ruồi quả vàng, con đực có thể dùng cánh để hát “ tình ca” Ruồi đực khác giống nhau sẽ hát “ tình ca”

không giống nhau Bài hát có 2 nội dung: báo cho ruồi cái biết mình là ý trung

nhân của nàng và nói rõ

 Cào cào cũng có thể cất lên những bản “tình ca” nhằm thu hút con cái bằng cách cọ ống chân sau lên gốc cánh trước

5/ Cánh được ứng dụng vào thực tiễn:

Trước đây trong những chuyến bay hay xảy ra các vụ tai nạn

do máy bay không giữ thăng bằng tốt và cánh bị rung khá nhiều Nhưng khi phát hiện được cơ phận điều chỉnh độ rung trên cánh chồn chuồn đó

6/ Cánh để định hướng

 Vì sao đập ruồi rất khó?

Nguyên nhân là do chúng đã từ bỏ 1 đôi cánh của tổ tiên: đôi cánh sau bị tiêu giảm thành cơ quan giữ thăng bằng nhỏ có

dạng dùi cui, gọi là cánh thuỳ giúp chúng bay lùi, bay ngang, bay theo chiều thẳng đứng thậm chí cất cánh và hạ cánh theo

chiều thẳng đứng.Và 1 điều thú

vị nữa là:

Khi TN: thả những cái đĩa đen từ các góc khác nhau lên 1 chú

ruồi đang bay

Các nhà KH đãø tập trung tìm hiểu bằng cách nào bộ não của ruồi thi hành những cử động thoát chết lẹ làng đến vậy?

Đó là não của ruồi đã tiến hành 1 trật tự cất cánh liên quan đến kết

 “ Ngôn ngữ múa” của ong mật

Ong mật có khả năng định hướng theo vị trí mặt trời Khi ong trinh sát phát hiện nguồn mật sẽ bay về tổ để báo hiệu:

Nếu ong múa theo hình số

8 nghĩa là nguồn mật ở xa tổ

Nếu ong múa theo hình vòng tròn nghĩa là nguồn

 Ong mật xác định vị trí bằng cách dựa vào 3 điểm: địa

điểm lấy mật, mặt trời và tổ ong

 Có điều thú vị là, ong mật ở địa phương hay quốc gia khác nhau thì “ ngôn ngữ múa”

cũng không giống nhau

 Gặp những hôm thời tiết xấu, không thấy mặt trời và cũng không nhìn thấy ánh sáng cực hoá trong không trung thì ong

7/ Cánh để sưởi ấm, tạo nguồn nước và góp phần chứa khí:

Châu chấu sa mạc vào mỗi buổi sáng sớm xoè

rộng đôi cánh phơi phần sườn ra để sưởi ấm, vào buổi trưa thì cụp cánh lại

Con xén tóc sa mạc chỉ cần dậy thật

sớm, bò lên một đụn cát và giương cánh lên chờ cho hơi

sương đọng lại trên lưng Những hạt

nước li ti sẽ theo các đường rãnh và chảy xuống miệng nó

 Bọ gạo lấy không khí trên mặt nước thông qua các lỗ thở mút thân Không khí được giữ lại ở dạng bong bóng dưới buồng lông trữ khí dưới cánh

9/ Cánh để ve vãn, sinh sản:

 Chuồn chuồn Ngô đực thường thống lĩnh vùng gần mặt nước, luôn tìm mọi cách xua đuổi các đối thủ Khi đến gần con cái, nó thay đổi kiểu bay, trình diễn một màn tán tỉnh

trước khi dùng mấu bám ở đuôi bụng bám chặt vào

 Ở loài bướm đôi cánh cũng được dùng để dẫn dụ bạn tình Vì vậy những con bướm cùng màu sắc thường bay chung với nhau và mỗi loài

bướm đã tạo nên nhiều màu sắc sặc sỡ khác nhau

• Màu sắc của cánh bướm được hình thành theo 2 cách:

• Một số màu như vàng, cam hình thành do các

tb sắc tố có trong cơ thể

•Một số màu lại do vây cánh có góc phản chiếu

 Ở mối, cánh chỉ có ở các cá thể sinh dục trước khi giao hoan, 2 đôi cánh mỏng, cấu tạo và cỡ lớn gần như nhau Các các thể này bay giao phối và sau đó tách ra

thành lập đàn mới

 Kiến có cánh cũng cặp đôi như vậy và cùng nhau xây tổ mới

8/ Cánh là cơ sở để phân biệt đực, cái:

 Cánh của chuồn chuồn kim ngũ sắc đực ánh bảy sắc

cầu vồng khi ra nắng, chuồn chuồn kim ngũ sắc có cánh nâu nhạt xỉn

9/ Cánh biến mất do thích nghi với các điều kiện sống mới:

 Gặp ở chấy rận, bọ chét… những sâu bọ thích nghi với đời sống ký sinh và đôi cánh trở nên không cần thiết nhưng đôi chân của chúng lại rất khoẻ dùng để leo hoặc nhảy (bọ chét có thể nhảy xa

 Ngoài ra 1 số côn trùng do sống ở nơi có gió lớn không thể di chuyển bằng bay như:

cánh cứng hiện biết đã có 200 loài

không bay được

NHÓM THỰC HIỆN ĐỖ THU HIỀN

HỒ THỊ NGỌC THI