ÝHäc thuyÕt gi¸ trÞ thÆng d cña C. M¸c ®• chØ ra cho chóng ta thÊy râ b¶n chÊt bãc lét cña giai cÊp t s¶n trong chÕ ®é t b¶n chñ nghÜa. §ã lµ sù chiÕm ®o¹t lao ®éng kh«ng c«ng cña c«ng nh©n ®Ó bãc lét gi¸ trÞ thÆng d. Kh«ng chØ cã thÕ, nghiªn cøu gi¸ trÞ thÆng d cña M¸c cã ý nghÜa v« cïng to lín ®Ó vËn dông vµo viÖc ph¸t triÓn kih tÕ cña ®¸t níc trong sù nghiÖp x©y dùng chñ nghÜa x• héi ë níc ta.
Trang 1ý nghĩa phong
Học thuyết giá trị thặng d của C Mác đã chỉ ra cho chúng ta thấy rõ bản chất bóc lột của giai cấp t sản trong chế độ t bản chủ nghĩa Đó là sự chiếm đoạt lao động không công của công nhân
để bóc lột giá trị thặng d Không chỉ có thế, nghiên cứu giá trị thặng d của Mác có ý nghĩa vô cùng to lớn để vận dụng vào việc phát triển kih tế của đát nớc trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nớc ta
Trớc đổi mới( 1986 ), đã xuất hiện một quan điểm cho rằng: chủ nghĩa xã hội là hoàn toàn đối lập với chủ nghĩa t bản Vì vậy trong chủ nghĩa xã hội, thậm chí trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội không có sản xuất hàng hoá, không có kinh tế thị tròng, tức là không còn phạm trù giá trị thặng d
Nhng trong cơng lĩnh Gôta, Mác đã nhận định: “ Xã hội trong giai đoạn thấp của chủ nghĩa cộng sản hay còn gọi là chủ nghĩa xã hội vừa thoát thai từ xã hội chủ nghĩa là một xã hội về mọi phơng diện- kinh tế, đạo dức, tinh thần- còn mang những dấu vết của xã hội cũ mà nó đã lọt lòng ra”
Và Lê-Nin cũng đã khẳng định:” chúng ta không hình dung một thứ chủ nghĩa xã hội nào khác hơn là chủ nghĩa xã hội dựa trên cơ sở tất cả những bài học mà nền văn minh lớn của chủ nghĩa
t bản đã thu đợc”
Dựa trên cơ sở những lí luận đó, và trải qua thực tiễn, chúng ta đã nhận thức lại đợc vai trò của nền sản xuất hàng hoá Bởi thời kỳ quá độ là thời kỳ mà cũ mới đan xen, nên sản xuất hàng hoá
là phơng tiện để chúng ta xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật tiến lên chủ nghĩa xã hội Nó là tồn tại khách quan và cần thiết
Khi sản xuất hàng hoá còn phổ biến thì sản phẩm tạo ra trong thời gian lao động thặng d cũng phải mang hinh thái hàng hoá, cũng có giá trị sử dụng và giá trị Vậy giá trị của sản phẩm thặng
d gọi là gì? Tất nhiên phải gọi là giá trị thặng d Nh vậy, trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và cả trong chủ nghĩa xã hội, vẫn còn phạm trù giá trị thặng d Vì thế, chúng ta cũng cần h-ớng đến việc sản xuất ra ngày càng nhiều giá trị thặng d càng tốt Chỉ có điều là chúng ta phải thực hiện sự phân phối giá trị thặng d đó nh thế nào mà thôi Làm sao để giá trị thặng d đó đợc phân phối nhièu nhất cho tập thể, cho quần chúng lao động là tốt nhất Điều đó phụ thuộc vào những điều kiện vật chất của sản xuất là sở hữu của t bản t nhân hay sở hữu tập thể, sở hữu nhà nớc
Với tinh thần đó, việc nghiên cứu giá trị thặng d có ý nghĩa lớn lao và đặt ra những nhiệm vụ cần thiết cho công cuộc phát triển kinh tế của đất nớc
Một là: Muốn tạo ra giá trị thặng d, ngời lao động phải đạt đợc một năng suất lao động nhất định với một cờng độ lao động nhất định và độ dài ngày lao động nhất định
Khi phân tích sự khác nhau giữa giá trị thặng d tuyệt đối và giá trị thặng d tơng đối, C Mác nhấn mạnh: Giá trị thặng d tuyệnt đối là giá trị thặng d thu đợc bằng cách kéo dài ngày lao
động, còn giá trị thặng d tơng đối là giá tri thặng d thu dợc nhờ rút ngắn thời gian lao động tất yếu để kéo dài thời gian lao động thặng d một cách tơng ứng trong điều kiện độ dài ngày lao
động không đổi Nh vậy, dù đợc sản xuất bằng hai cách khác nhau, nhng cả hai phơng pháp ấy
đều yêu cầu phải đạt đợc một năng suất lao động nhất định với một cờng độ lao động nhất định
và độ dài ngày lao động nhất điịnh Vì vây, muốn có giá trị thặng d phải tăng năng suất lao động
và giữ nguyên kỷ luật lao động, làm việc đúng giờ quy định
Hiện nay ở nớc ta, khi trình độ lực lọng sản xuất còn lạc hậu, năng suất lao động còn kém thì cần phải tăng năng suất lao động và cờng độ lao động thích hợp để sản xuất ra đợc giá trị thặng
d tạo tích luỹ cho nội bộ nền kinh tế quốc dân
Đièu này chúng ta đang thực hiện dợc tốt hơn so với trớc đổi mới- không có tích luỹ nội bộ nền kinh tế quốc dân Còn hiện nay, chúng ta đã có tích luỹ dù còn hạn chế, đảm bảo cho sự phát triển ổn định của nền kinh tế đất nớc
Hai là: Phải cọi trọng tăng năng suất lao động, trớc hết ở những ngành sản xuất t l;iệu sinh hoạt
và ngành sản xuất t liệu sản xuất đẻ sản xuất t liệu tiêu dùng
Theo nh phân tích của Mác, để sản xcuất càng nhiều giá trị thặng d theo phơng pháp sản xuất giá trị thặng d tơng đối thì cần rút ngắn thời gian lao đọng tất yếu để kéo dài thời gianlao động thặng d một cách tơng ứng
Muốn vậy, phải tăng năng suất lao động ở những ngành sản xuất t liệu sinh hoạt và những ngành sản xuất t liệu sản xuất để sản xuất t liệu tiêu dùng
1
Trang 2Thế nhng, trớc đỏi mới chúng ta đã học tập một cách máy móc mô hình kinh tế của Liên Xô cũ
là u tiên phát triển công nghiệp nặng Vì thế, nền kinh tế phát triển chậm, t liệu tiêu dùng không
đáp ứng đợc nhu cầu của cuộc sống tối thiểu cho ngời dân, và không tạo ra đợc giá trị thặng d để tích luỹ tiêu dùng và tích luỹ cho đầu t tái sản xuất
Nhận rõ những sai lầm đó, Đảng ta đã chủi đạo lại và đề ra những phơng hớng đổi mới cơ cấu kinh tês và cơ cấu đầu t, hớng vào ba mục tiêu: lơng thực- thực phẩm, hàng tiêu dùng và hàng xuất khẩu Với phơng hớng đúng đắn đó, đã giúp chúng ta tạo đà cho nền kinh tế phát triển Hiện nay, nền kinh tế đã snả xuất đợc giá trị thặng d để cải thiện đời sống vật chất tinh thần cho nhân dân, làm tăng nguồn ngân sách quốc gia và có vốn đầu t sản xuất Nất là chúng ta đã chiếm
đợc u thế xuất khẩu nhiều mặt hàng tiêu dùng nh giày da, may mặc, hàng lơng thực-thực phâmt
nh gạo, tôm, cá…ra thế giới Đem lại tổng kim ngạch xuất khẩu ngày càng tăng, đạt 111 tỷ USD( 2005 )
Ba là: Vận dụng nhận thức đúng về vai trò của nhân tố con ngời và nhân tố vật chất trong quá trình sản xuất vào quản lý kinh tế vĩ mô và vi mô
Quá trình sản xuất hàng hoá ;à sự thống nhất giữa quá trình lao động và quá trình tạo ra giá trị Quá trình lao động tạo ra những giá trị sử dụng Sức sản xuất của lao động ngày càng cao thì càng tạo ra nhiều giá trị sử dụng trong một đơn vị thời gian Sức sản xuất của lao đọng đợc quyết
định của nhiều yếu tố trong đó có: trình độ chuyên môn của công nhân, trình độ hiện đại của khoa học ký thuật, hiệu quả sản xuất… và các điều kiện tự nhiên Bởi vậy, để đạt năng suất caop trong lao động, sản xuất ra ngày càng nhiều giá trị thặng d thì chúng ta phải chú ý đến nhân tố con ngời Phải coi trọng công tác giáo dực đào tạo đọi ngũ coong nhân ký thuật lành nghề, phải
đầu t vào công tác nghiên cứu khoa học, vận dụng những thành tựu khoa học ký thuật hiên đại, giao lu và nhập công nghệ tiên tiến của các nớc.Mặt khác, biết khai thác và sử dụng có hiểu quả các nguồn tài nguyênthiên nhiên, ncác tiềm năng thế mạnh của quốc gia đẻ thu lợi nhuận cao Nhất là các doanh nghiệp nào đi tiên phong trong việc tăng sức sản xuât của lao động sẽ hạ giá trị cá biệt của hàng hoá thấp hơn giá trị thị trờng ( giá trị xã hội ), khi ra thị trờng sẽ chiến thắng trong cạnh tranh và thu đợc lợi nhuận siêu ngạch
Nếu trong quá trình lao động, các yếu tố sản xuất đợc sản xuất về mặt chất, thì trái lại, trong quá trinh ftạo ra giá trị lại chỉ xét về mặt lợng, các hàng hoá tham gia vào quá trình này chỉ đợc coi
là những lọng lao động vậy hoá nhất định, không đợc xết là những yếu tố vật thể nữa Và dù các
t liệu sản xuất, kể cả rôbốt có hiện đại đến đau cũng không thể tự mình chuyển giá trị vào sản phẩm Chỉ lao đọng sống đã làm đợc điều đó Nhận thức đúng đieuù này không những giúp ta hiêut rõ nguồn gốc giá trị thặng d từ lao động sống mà còn có ý nghĩa quan trọng trong quản lý kih tế
Vì vậy, trong quản lý kinh tế, chúng ta cần tìm cách để khấu hao máy móc càng nhiều càng tốt nhằm tránh hao mòn vô hình và hao mòn hữu hình do quản ký kém hoặc sử dụng không hợp lý
Ví dụ, làm tăng ca kíp, mối cỗ máy nếu làm việc một ca sẽ phải khấu hao trong 9 năm chẳng hạn, nhng nếu làm việc ba ca chỉ khấu hao trong ba năm
Bốn là: Thực hiện nhiều hình thức phân phối tuỳ theo việc phân phối những điều kiện sản xuất Chúng ta quá độ lên chủ nghĩa xã hội, thực hiện nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần định h-ớng xã hội chue nghĩa với năm thành phần kinh tế mà Đại hội X của Đảng đã thừa nhận TRong
đó có thành phần kinh tế t bản t nhân là thành phâng kinh tế chúng ta phải thừa nhận trong điều kiện lực lợng sản xuất còn kém phát triển Mặc dù, các doanh nghiệp t bản t nhân, sở hữu t bản
t nhân về t liệu sản xuất nên sản phẩm sản xuất ra hoàn toàn phụ thuộc vào sự phân bố của nhà t bản Nhà t bản sau khi trả tiền công cho công nhân theo giá cả lao động và nộp thuế cho nhà nớc thì nhà t bảntchiếm toàn bộ số giá trị thặng d còn lại Nh vậy, là vẫn còn hiện tợng b óc lột giá trị thặng d Thế nhng, chúng ta vẫn phải tạo diều kiện phát triển thành phần kinh tế này Nhà nớc phải tạo môi trờng thuận lợi để khuyến khích các nhà t bản đầu t sản xuất kinh doanh Mặt khác, nhà nớc phải bảo hộ quyền sở hữu và lọi ích của các nhà t bản để họ yên tâm đầu t kih doanh Còn đối với các doanh nghiệp nhà nớc hay doanh nghiệp tập thể dựa trên sở hữu công cộng về t liệu sản xuất thì giá trị thặng d sẽ đợc dùng để tăng thu nhập cho ngời lao động, tăng thu ngân sách nhà nớc và tăng quỹ cho doanh nghiệp ( nh quỹ khen thởng, quỹ khấu hao… )
Và theo chỉ đạo của Đảng ta, thành phần kinh tế nhà nớc và kinh tế tập thể phải đóng vai trò chủ
đạo trong nền kinh tế
2
Trang 3Năm là: Phân bố hợp lý quỹ tích luỹ và quỹ tiêu dùng để tái sản xuất mở rộng trong từng doanh nghiệp ……
Toàn bbộ giá trị thặng d thu đợc sẽ đợc phân chia thành quỹ tiêu dùng để đàm bảo và cài thiện
đời sống vật chất tinh thần của nhân dân và quỹ tĩch luỹ để đầu t tái sản xuất mở rộng Do đó, việc phân chia này phải thực hiện một cách phù hợp để vừa đảm bảo nhu cầu tiêu dùng cho nhân dân vừa đảm bảo mở rộng quy mô sản xuất, tạo ra ngày càng nhiều giá trị thặng d hơn nữa
Để tăng qỹu tích luỹ vcà tiêu dùng, nhà nớc cần khuyến khích làm giàu hợp pháp Cần có những chính sách thích hợp để tạo điều kiện cho nhân dân làm ăn sản xuất nh chính sách vay vốn, đầu t… Mặt khác, nhà nớc phải đảm bảo sự công bằng b inhd đẳng trong xã hội, hạn chế sự phân hoá giàu nghèo Thực hiện nhiều chơng trình, chính sách nhằm xoá đói giảm nghèo nâng cao
đời sống vật chất tinh thần cho toàn xã hội
Hiện nay, đất nớc ta đang làm rất tốt nhiệm vụ này, ngày càng xuất hiện nhiều doah nhân tài giỏi, nhiều tấm gơng lao động cần cù, thành đạt Đồng thời chơng trình xoá đói giàm nghèo
đang đợc nhà nớc đẩy mạnh và thu đợc những kết quả đáng mừng
Các quan điểm trớc Mác về giá trị thặng d
Trớc C Mác, có nhiều nhà kinh tế học đã nghiên cứu về lý luận giá trị lao động, là cơ sở lý luận vững chắc để làm rõp nguồn gốc, bản chất cua giá trị thặng d Nhng các nhà kinh tế phái cổ điển không nhất quán về lya luận giá trị lao động hoặc rời bỏ lý luận này
Họ giải thích t bản, giá trị thặngd không thoát khỏi bản chất giai cấp của họ và cho rằng chủ nghía t bản là vĩnh hằng, đồng nhất phơng thức sản xuất t bản chủ nghĩa với các phơng thức sản xuất khác Do đó, họ xoá nhoà ranh giới giai cấp
Đối với Ađam Smith cũng cho rằng lợng giá trị chỉ có hai bộ phận ( V+M ), mà đã quên đi hay
cố tình không đa bộ phận t bản bất biến ( C ) do t liệu sản xuất dịch chuyển sang sản phẩm Ngoài ra, cũng còn đa ra định nghĩa sai là: giá trị gồm các nguồn thu nhập và giá trị hàng hoá do tiền lơng, lợi nhuận và điựa tô quyết định Nghĩa là, cũng cha thấy đợc bản chất của tiền lơng là gì? Vì vậy không thấy đợc bản chất bóc lột giai cấp công nhân của nhà t bản
Đến D Ricacdo đã phát triển đợc nhiều thành tựu trong giá trị lao động của A Smith nhng vẫn cha thấy đợc tính chất hai mặt của lao động sản xuất hàng hoá, do đó cha thể thấy loại lao động nào tạo nên giá trị, thậm chí cũng còn cho rằng hao phí lao động trong điều kiện xấu nhất là lao
động xã hội cần thiết
Nh vậy, với C Mác, ông đã làm cuộc cách mạng trong khoa học kinh tế chính trị Ông là ngời
đầu tiên dùng phạm trù giá trị thặng d, nghiên cứu giá trị thặng d dới dạng chung nhất và khẳng
định: Bản chất của phơng thức sản xuất chủ nghĩa là chiếm đoạt giá trị thặng d Và lý luận giá trị thặng d là một trong hai phát hiện vĩ đại của C Mác, là nền tảng của học thuyết kinh tế Mác
Bản chất của giá trị thăng d
Qua sự chuyển hoá của tiền thành t bản nh đã phân tích ở trên, chúng ta thấy đợc điều kiện, cơ
sở, nguồn gốc của giá trị thặng d Vậy bản châts của giá trị thặng d là gì?
Theo phân tích của Mác, bản chất của giá trị thặng d là sự bóc lột sức lao động không công của ngời công nhân của nhà t bản Sự bóc lột đó thông qua sự kết hợp giữa quá trình lao động và quá trình làm tăng giá trị, và đã đợc phân tích rất rõ ở trên Sản phẩm- sở hữu của nhà t bản- là một
3
Trang 4giá trị sử dụng nhất định Tuy vậy, anh ta sản xuất giá trị sử dụng không phải vì bản thân giá trị
sử dụng mà l;à vì giá trị sử dụng là giá đỡ vật chất của giá trị Do đó, nhà t bản không chỉ sản xuất ra giá trị sử dụng mà còn muốn sản xuất ra giá trị, hơn nữa còn sản xuất ra giá trị thặng d ( Sđd tr 349-350 ), thông qua việc chiếm đoạt lao động không công của ngời công nhân
Nhà t bản dùng đủ nmọi thủ đoạn để thực hiện sự bóc lột sức lao động của ngời công nhân Có thể là những mu mẹo, những mánh khoé, những lời doạ nạt, nịnh nọt: “ Đối với nhiều chủ xởng, lợi nhuận siêu ngạch kiếm đựoc nhờ lao động quá mức ngoài thời gian do luật pháp quy định là một sự quyến rũ quá lớn khiến họ không thể chống cự lại nổi Họ hy vọng không bị bắt quả tang
và họ không tính toán rằng trong trơngf hợp bị bại lộ thì tiền phạt và phí tổn về hiện trạng không
đáng kể bao giờ cũng còn để lại cho họ một khoản d ” (Sđd tr 449 )
Để chiếm đợc càng nhiều giá trị thặng d, nhà t bản càng tăng cờng bóc lột ngời công nhân bằng cách kéo dài ngày lao động Việc kéo dài ngày lao động ra quá giới hạn ngày tự nhiên nghĩa là vào ban đêm là một tác đọng tạm thời của một con quỷ đang khát máu Vì nếu chúng bắt công nhân phải lao động 24/24 một cách liên tục thì về mặt sinh lý, việc tái tạo lại sức lao động không
đợc diễn ra và dẫn đến cái chết của ngời công nhân
“ ở đây quá trình sản xuất kéo dài suốt 24 tiếng đồng hồ không những trong 6 ngày làm việc của mỗi tuần, mà phần còn lại còn gồm cả 24 tiếng ngày chủ nhật nữa Công nhân gồm đàn ông và
đàn bà, ngời lớn và trẻ em thuộc cả hai giới TRẻ em và thiếu niêngồm các lứa tuổi từ 8 ( và đoi khi từ 6 tuổi ) đến 18 tuổi TRong một số ngành thì ban đên đàn bà và nữ thanh niên làm việc lẫn lộn với đàn ông ”( Sđd tr 476 )
Nh vậy, với tất cả những cách thức bóc lột trên thì ta thấy t bản là giá trị mang lại giá trị thặng d bằng cách bóc lột công nhân làm thuê.Định nghĩa này không bao trùm những loại t bản cổ xa nữa mà nói rõ đợc bản chất của t bản hiện đại Đó là một quan hệ sản xuất xã hội
Chúng ta có thể khẳng định, bản chất của giá trị thặng d là sự bóc lột không công của ngời công nhân của nhà t bản Điều này đợc Mácphân tích rõ qua quá trình sản xuất giá trị thặng d mà chúng ta đã tìm hiểu Và với bản chất đó, thì lợng của giá trị thặng d đợc thể hiện nh thế nào? Chúng ta cùng làm sáng tỏ điều đó qua những luận điểm của Mác
Phơng pháp sản xuất giá trị thặng d tuyệt đối
Để nghiên cứu sản xuất trực tiếp ra giá trị thặng d, Mác nghiên cứu sản xuất ra giá trị thặng d tuyệt đối Khi nghiên cứu sản xuất giá trị thặng d tuyệt đối, Mác đã xuất phát từ giả định giá trị sức lao động (thời gian lao động tất yếu) là không đổi, còn thời gian lao động thặng d (ngày lao
động) là một đại lợng khả biến
CácMác định nghĩa: “ Gía trị thặng d đợc sản xuất ra bằng cách kéo dài ngày lao động, thì tôi gọi đó là giá trị thặng d tuyệt đối” (11,tập 2 quyển 1)
ở đây, Mác nghiên cứu giá trị thặng d tuyệt đối khi xét quá trình sản xuất t bản chủ nghĩa chỉ giới hạn ở sự phụ thuộc hoàn toàn của công nhân vào nhà t bản Sự phụ thuộc đó do có sự tách rời ngời lao động và t liệu sản xuất của họ Xét quá trình sản xuất ở đây dới hình thức không kể
sự thay đổi kỹ thuật và tổ chức sản xuất, nó đợc thực hiện trên cơ sở của những phơng thức sản xuất mà chủ nghĩa t bản đã kế thừa của lịch sử Do đó, phơng thức chiếm đoạt t bản chủ nghĩa là khác với phơng thức bóc lột trớc đó ở đây, sự cớp đoạt đợc thực hiện qua khâu trung gian, đó là mua bán hàng hoá sức lao động một cách tự nguyện Nh vậy, sản xuất giá trị thặng d tuyệt đối chỉ đòi hỏi sự phụ thuộc vào hình thức và nó đợc xem xét dới hai góc độ, vừa là hình thái chung của giá trị thặng d, vừa là hình thái đặc biệt của giá trị thặng d
Việc phân tích về phơng pháp sản xuất giá trị thặng d của Mác đợc thể hiện rõ qua quá trình lao
động và quá trình làm tăng giá trị, qua bản chất và lợng giá trị thặng d
Thực chất, phơng pháp sản xuất giá trị thặng d tuyệt đối là phơng pháp sản xuất giá trị thặng d bằng cách kéo dài ngày lao động của ngời công nhân để kéo dài thời gian lao động thặng d một cách tơng ứng Vì vậy, áp dụng phơng pháp này rất dễ gặp phải sự phản kháng và đấu tranh của giai cấp công nhân Điều này thể hiện rõ nhất bản chất bóc lột sức lao động của ngời công nhân của nhà t bản
4