Đôi nét về tư duy đa phức

Chúng ta còn luôn ở trong tiền sử của trí tuệ con người. Chỉ có tư duy đa phức mới cho phép văn minh hóa tri thức.” Nhận thức khoa học đã từ lâu và nay vẫn được quan niệm là có nhiệm vụ xóa sạc

Đôi nét về tư duy đa phức

Nguyễn Mạnh Hào

Tap chi Tia Sang

“Chúng ta còn luôn ở trong tiền sử của tri tué con ngwoi Chi cé tw duy da phiec méi

cho phép văn mình hóa trì thức ”

Nhận thức khoa học đã từ lâu và nay vẫn được quan niệm là có nhiệm vụ xóa sạch cái bê ngoài phức tạp, của các hiện tượng nhăm bộc lộ cái trật tự mà các hiện tượng tuân thủ Nhưng, dường như những phương thức giản ước về nhận thức đã làm hiện tượng trở nên

quẻ quặt, hơn là trình bày sát đúng, gây ra mù mờ hơn là soi rõ Thế là nảy sinh vẫn đề: làm thế nào có thể đối điện, xem xét sự phức tạp mà không giản ước, không theo cách đơn giản hóa? Bài toán này không phải lập tức buộc người ta chấp nhận mà bắt buộc chứng minh tính cách chính đáng hợp lý của nó Bởi cái từ “phức tạp” hoặc “đa thức”

đâu có được thừa kế một đi sản triết học khoa học, khoa học luận nào đâu Ngược lại nó

còn mang nặng tì tật về ngữ nghĩa, bởi vì nó nói đến “phức tạp” là nói đến mù mờ, lẫn lộn, rối rắm, không trật tự, không chắc chắn “Phức tạp” là không thể tóm gọn bằng một

từ chủ chốt, không the qui vào một qui luật, không thể trình ra một ý tưởng giản dỊ Phức tạp là một từ - đặt vấn đề, một từ - nêu bài toán, chứ không phải một từ - giải quyết vẫn

dé, từ - giải đáp bài toán

Và như vậy, để thích ứng với vẫn đề phức tạp, phải có tư duy phức tạp, và để khỏi rơi vào hiệu lâm, hiệu sa1 "tư duy phức tạp” xin dùng "tư duy đa phức” (la penseé complexe) Với hiện tượng đơn giản, ta quan sát, tìm nguyên nhân tìm biện pháp giải quyết, theo luật nhân quả, tư duy như vậy là theo lối đơn tuyến Và trên giả thiết - vốn đã trở thành niềm

tin răng đó là hiện thực - mọi việc đều theo qui luật, đều xác định được (determinism) Với hiện tượng phức tap nhu mé bong bong, chang chit tim lum, thành một cái mạng

(réseau), không còn có thể đùng tư đuy đơn tuyến (linéaire) đề tiếp cận nghiên cứu hiện

tượng được nữa Phải đùng một lối tư duy thích hợp Đôi mươi năm trước, cụm từ “tư

duy xi-bec-nê-tic” đã được đùng, nay thấy dùng cụm từ "tư duy đa phức" của triết gia lẫy lừng danh tiếng Edgar Morin Từ những phát hiện mới của nhiều môn khoa học tự nhiên

ví như vi vật lý, sinh học phân tử mà ra những thuyết mới tạo nền cơ sở cho tư duy mới Đó là những thuyết như thuyết về Hỗn độn (Chaos), về Tai biến (Catastrophes), về Ngẫu nhiên (Hasard), về Bất xác định (Indéterminié) Phạm vi bài nhỏ này không sao dung nạp việc trình bày, đù rất sơ lược những thuyết đó, chỉ xin thưa một điều: đi vào những cái mới nhất của phương Tây trí tuệ này, gặp lại khá nhiều điều cốt lõi là phương

Đông trực giác đã nói Tuy nhiên, đây lại là vân đề khác: hai mặt oái ăm của sinh vật gọi

là Người Một phương trời thảo luận khác

Bây giờ đang nói về tư duy đa phức Dường như trước hết có hai chuyện phải xua đi cho

đỡ phân ảo tưởng Đa phức không có nghĩa là hoàn toàn vứt bỏ giản ước mà chỉ vứt bỏ

những khiếm khuyết của giản ước: què quặt, đơn chiều, thô mộc, mù mờ ở kết luận vốn

lẫy cái được phản ánh làm cái thực

ại để giữ lại những gì đã thành tựu ược: trật tự, phân minh, sáng sủa, chính xác ở tiến hành nhận thức -

a phức không có nghĩa là bố sung

hứ này thứ khác cho nhiều lên để ra

ẻ phức tạp, dĩ nhiên, tư duy đa hức vứt bỏ cái lối ché chat chia cat,

cô lập, tìm đến những cái gì móc nối lên kết, tương tác, tương sinh, lấp hững chỗ đứt đoạn hãng trống giữa các môn khoa bọc Nhưng, tư duy

a phức, ngay từ đầu, biết rằng con gười không thể có được một tri

thức hoàn bị, tuyệt đối đầy đủ Khăng định của Pascal: "Mọi sự vật đều được gây nên và gây nên vật khác, được phù trợ và phù trợ vật khác, vừa trực tiếp vừa gián tiếp và tất cả đều tồn tại bởi một dây liên hệ tự nhiên và vô cảm nối liền nhau những sự vật xa nhau nhất và khác nhau nhất"

Như vậy, nhận dạng đầu tiên đối với tư duy đa phức là vươn đến một tri thức không cục

bộ, không ngăn cách, không giảm thiểu, giản ước, và thừa nhận mọi tri thức đều bất kết

thúc và bất hoàn bị Một tri thức đa chiều, đa tuyến, cũng là có dạng mạng Mạng tư đuy đối diện tiếp cận mạng hiện tượng, tìm cho ra một điểm nào đó mà bám vào đó là tháo gỡ được mớ bòng bong Edgar Morin viết: "Cái từ "đa phức" đến với tôi là do được chuyển

tải bởi các lý thuyết về tin học, về xi-bec-nê-tic, về hệ thống, về tự tô chức nói liền trật

tự với vô trật tự, với tô chức, trong tô chức có một và có nhiều khái niệm những khái

niệm đó thao tác với nhau, vừa bổ sung vừa tương khắc, tương tác, và kết chùm những mối quan hệ giữa kinh nghiệm thực chứng, lô- “gic với hợp lý tư duy đa phức không né tránh hoặc vứt bỏ thách thức, mà góp phần trợ giúp việc tiếp nhận thách thức, và có khi vượt qua thách thức "

Năm tháng hiện nay và sắp tới dồn đập quá nhiều thách thức, có những thách thức đối với vận mệnh của quả đất, của loài người Cấp thiết và xiết bao quan trọng tư duy gỡ được bòng bong, vượt qua được thách thức, và nguy hiểm biết bao nếu vẫn chống gậy già nua

đi trên đường đơn tuyến nhân quả đơn giản

Khoa học quá đã đem lại cho chúng ta những hiểu biết tuyệt vời “sánh tày Thượng Đế”, nhưng hăng ngày vẫn xảy ra vô số chuyện mù quáng, phi lý, dốt nát, sai lầm Nhỏ như

biết hút thuốc lá là bị ung thư mà vẫn thích thú hút Lớn như một dân tộc dùng sức mạnh quân sự đày dọa một dân tộc khác vào thảm cảnh mà chính dân tộc mình là nạn nhân hang thé ky?

Theo E.Morin, những đc dọa lớn nhất đối với loài người đều gắn liền với tiến bộ mù quảng và không kiểm soát được của tri thức( như vũ khí hạt nhân, hư hỏng sinh thái )

Những sai lầm, dốt nát mù quáng đó có một tính chất chung vốn là kết quả của "một kiểu

thức tô chức tri thức đã lỗi thời, bất lực trong việc nhận thay va nam bat su da phức của

thực tai"

Có phải chúng ta cảm thấy ngỡ ngàng, khó hiểu khi nghe những cái tin đại loại như thiếu niên làm giám đốc cong ty tin hoc, chi đạo kinh tế bang bất đối xứng, cừu mang gien người? Và bao nhiêu tồi tệ, man rợ cũng đến khó hiểu: ma túy vào học trò tiêu học, cuồng dâm với trẻ con, khỏa thân và đồng tính luyến ái là "thành tố văn hóa"

Liệu lối tư duy theo cơ khí, sản phẩm của thời cơ khí, có thể lý giải và giải quyết mọi mặt hiện tượng đó, giải quyết một cách tốt đẹp cho con người, nhân loại? 10 tuổi, 14 tuổi đã làm giám đốc công ty tin học, có thu nhập, đấy là chuyện tốt, đáng mừng, hay chuyện dang lo sg, sé xay ra cai gi? Sẽ xảy ra cai gi sau con cừu mang ø1en người?

Tir thoi Descartes tách đôi chủ thê tư duy Ego Cogitans với khách thể ngoại tai Res

Extensa, tức tách triết học rời khoa học, và nhiều thế kỷ, tư duy chúng ta theo những

nguyên lý về phân ly về rút gọn, về trừu tượng hóa Tóm lại là Gián ước Nhờ đó, khoa

học và triết học thu được nhiều thành tựu lớn lao, nhưng đến giữa thế kỷ XX trở đi bộc lộ nhiều khiếm khuyết sai lạc Triết học không theo kịp khoa học, không tông kết được hiện thực là điều có lẽ được thấy ra đầu tiên Tách chia triết học rời khoa học, là làm tắc nghẽn giao lưu giữa tri thức khoa học với tư duy triết học, làm cho triết học bất lực tới mức không thể tự nhận định về mình một cách khoa học

Do nguyên lý phân ly mà cắt chia 3 lĩnh vực trọng đại của tri thức khoa học là vật lý học,

sinh học và nhân học - Các môn học càng chuyên sâu càng cắt rời manh mún hiện thực, việc cắt rời độc đoán này thao tác trên hiện thực, lại được xem là hiện thực Thé là dẫn tới

"thông minh mù quáng" nó không sao quan niệm nổi cái Một với cái Đa (unitas

multiplex), hoặc tìm đến cái Một thì loại trừ cái Đa, hoặc chồng chéo cái Da mà không hay ở đó có cái Một - "Thông minh mù quáng" hủy hoại mọi tổng thé, moi tập hợp, cô lập mợi vật rời môi cảnh, không nhận ra mối liên hệ giữa người quan sát với vật được

quan sát - Khủng khiếp nhất là dẫn đến chỗ ngay ở các bộ môn gọi là khoa học nhân văn

mà lại chăng thấy con người, chẳng cần khái niệm con người

Thế giới hiện tượng là phức tạp, đa phức, là những cái đan lồng vào nhau, những sự kiện, biến có, hành động, quyết định, tương tác, phản hỏi luôn biến đối, không biết trước, không ngờ tới Nhìn vào, đó là chang chit, lộn xộn, vô trật tự, nước đôi hai mặt, mơ hồ,

mù mờ, bấp bênh trông đến đễ sợ Tư duy phải xua dẹp đi những gì là mắt trật tự, hỗn loạn Phải làm cho sáng tỏ, phải đem lại trật tự nhưng coi chừng lại bị mắc vào "thông mình mù quáng" Bởi vì, chẳng hạn, có nhũng cái hỗn độn, mắt trật tự, phải xua đi, phải

sắp xếp nhưng có những cái hỗn độn, mất trật tự - lại phải được duy trì tìm hiểu trong

môi cảnh và mọi liên hệ, tác động của chúng Ở thế giới vật lý, đã phát hiện nguyên lý về

suy giảm và về hỗn loạn vô trật tự (nguyên lý thứ nhì của nhiệt động học) Ở thế giới vi vật lý, hạt không phải là "viên gach co ban" đầu tiên, mà là một biên cương cho một đa

phức khác có lẽ khó quan niệm được Vũ trụ không còn được xem là cỗ máy vận hành

hoàn háo mà là một quá trình luôn đồng thời giải thê và tổ chức (Ở đây nhắc lại một chút

vũ trụ của phương Đông gồm cả không gian và thời gian, vũ trụ của phương Tây

(univers, cosmos) vốn chỉ có mỗi không gian, nay đang kết thêm thời gian) Rõ ràng,

khong thé nào có chuyện rút gọn, giản ước trừu tượng hóa ở đây nếu muốn hiểu biết đúng dan Thay thê cho phân ly- rút gọn- đơn chiêu là chang han, phân ly- liên hợp, đơn chiéu-

đa chiếu Thay thê cho Một- Đa là Một trong Đa và Đa trong Mội

Bệnh lý trước đây của tư tưởng là đưa lại sự sống độc lập cho thần thoại và thần thánh mà con người tạo ra Bệnh lý hiện đại của trí tuệ là cực - giản ước khiến ta mù mịt trước thực

tế phức tạp Bệnh lý của ý tưởng là huyền bí hóa thực tại và xem đó là thực tại duy nhất

Bệnh lý của lý luận lý thuyết là chiết trung và giáo điều vốn khép kín lý thuyết và làm nó

hóa đá Bệnh lý của lý tính là hợp lý hóa nó, nhi nhét cái có thật vào trong một lô ý mềm mạch lạc nhưng phiến diện, cục bộ, đơn phương, không biết rang co mot phan nào đó của cái có thật là bất khá hợp lý hóa, và rằng hợp lý hóa có nhiệm vụ đối thoại với chính cái bất khả hợp lý hóa

Kết thúc phần "Sự cần thiết của tư duy đa phức", E.Morin viết: "Chúng ta còn luôn ở trong tiền sử của trí tuệ con người Chỉ có tư duy đa phức mới cho phép văn minh hóa tri thức"

Hỗ trợ cho ý kiến trên, xin dẫn ý sau đây của người rất nối tiếng trong giới lý luận Mác-

xít, Coeorge Lukács: "Đa phức phải được quan niệm là yếu tố bậc tồn tại Do đó, trước

hết phải xem xét cái đa phức với tư cách là cái đa phức rồi chuyên tiếp từ cái đa phức đến những yếu tô của nó, đến những quá trình sơ đẳng của nó"

Nguồn: Tạp chí Tia Sáng