Một hướng dẫn nhỏ về tư duy phân tích

Tư duy phân tích là khả năng tiến hành những tư tưởng độc lập, có suy nghĩ, và có thể suy nghĩ một cách rõ ràng và hợp lý. Tư duy phân tích không có nghĩa là cải lý hay chỉ trích tư tưởng khác. Mặc dù các kỹ năng tư duy phân tích có

M t H ng D n Nh V T Duy Phân tích

Joe Lau

Khoa Tri t H c

i H c H ng Kông

1 Gi i thi u

T duy phân tích1 là kh n ng ti n hành nh ng t t ng c l p, có suy ngh ,

và có th suy ngh m t cách rõ ràng và h p lý

T duy phân tích không có ngh a là c i lý hay ch trích t t ng khác M c dù

nh ng k n ng t duy phân tích có th c s d ng trong vi c v ch tr n

ôi khi ng #i ta có suy ngh r$ng t duy phân tích không thích h p v i tính sáng t o ây là m t quan ni m sai l m, vì s" sáng t o không ch là m t v n

m t cu!n sách giáo khoa y M c ích là làm n%i b t m t s! các khái

ni m và nguyên t(c quan tr ng h)n c a t duy phân tích a ra m t n

t ng chung c a l nh v"c này nghiên c u xa h)n, ng #i c có th tìm

ki m nh ng cu!n sách và nh ng ngu n tr"c tuy n li t kê cu!i bài

2 Ý Ngh a

1 Critical Thinking

Ngh a en2 là m t c tính c a nh ng s" di n t b$ng ngôn ng Ngh a en

c a m t chu*i t+ c quy t nh b i nh ng tính ch t ng pháp c a nó và

nh ng ý ngh a mà nó c n nh m t cách thông th #ng !i v i nh ng t+

ó Ngh a en c a m t l#i nói s khác v i ng ý nói chuy n c a nó – thông tin

mà nó c chuy n t i m t cách ng m ng m trong nh ng ng c nh nói chuy n riêng bi t, khác v i ngh a en c a l#i nói

Ví d , gi s ta h'i Th o là cô y có mu!n i xem phim hay không và cô ta tr l#i, “tôi r t m t” M t cách t" nhiên chúng ta s suy ra r$ng Th o không mu!n

i xem phim Nh ng i u này không ph i là ph n ngh a en c a nh ng gì Th o

ã nói H)n n a, thông tin mà cô ta không mu!n i c suy lu n m t cách gián ti p T )ng t", gi s chúng ta nghe S )ng nói, “Tí thích sách” Chúng ta

có th b o S )ng nói r$ng Tí thích c Nh ng i u này ph n l n là ng ý nói chuy n, và không ph i là ph n ngh a en c a nh ng gì mà S )ng ã nói Có

th là Tí ghét c và cô ta thích sách ch vì cô ta ngh r$ng c sách là cách u

t t!t Nh ng n u ây là m t tr #ng h p, thì s" kh,ng nh c a S )ng v&n úng

M t i m quan tr ng c minh h a b i ví d này là khi chúng ta mu!n tìm ra

m t l#i nói có úng hay không, nó là ngh a en c a l#i nói mà chúng ta s xem

nh là v y, và không ph i là ng ý nói chuy n c a l#i nói ây là i u quan

di n t nh ng l#i nói vô ngh a nh v y

3 Nh ng nh Ngh a

2 Literal Meaning

3 Meaninglessness

S" thi u rõ ràng v ngh a có th c n tr nh ng l p lu n hay và gây tr ng i cho

hi u qu truy n t thông tin M t cách làm cho ngh a rõ ràng h)n là s

d ng nh ngh a M t nh ngh a c c u thành b i 2 ph n - m t nh T+ và

m t NH NGH.A nh T+ là m t t+ hay m c t+ mà nó c nh ngh a, trái

l i nh Ngh a là m t nhóm t+ hay nh ng khái ni m c s d ng trong nh ngh a mà nó c gi s r$ng nó cùng ngh a nh nh T+ Ví d , trong ngh a

c a “chàng c thân”, v i ngh a “m t ng #i àn ông ch a có v ”, t+ “chàng

c thân” là nh T+, và “m t ng #i àn ông ch a có v ” là nh Ngh a

Chúng ta có th chia các nh ngh a thành 4 lo i:

nh Ngh a Báo Cáo

M t nh ngh a báo cáo4 ôi khi c ng ã bi t nh là m t nh ngh a t+ v"ng

Nó báo cáo ý ngh a t n t i c a m t t+ i u này bao g m t+ “ng #i àn ông

ch a có v ” nh ví d trên, hay nh ngh a c a “s! nguyên” khi nh(c n b t k- m t s! nguyên nào l n h)n 1 và có th chia h t cho 1 và chính nó M t nh ngh a báo cáo di n t t+ chính xác mà nó nh ngh a

ty xe buýt có th mu!n a ra m t s" gi m giá cho nh ng ng #i cao tu%i

t n c, hay thích u!ng n c nhi u l(m? Tên thu!c CAPTAIN, HERO có th c ch bi n ra nhi u ngh a khác nhau!

7 Precising Definition

Nh ng ch tuyên b! r$ng ng #i già có th tr ti n xe ít h)n s d&n n nhi u

cu c tranh cãi, vì nó không nói rõ bao nhiêu tu%i s là m t ng #i già Vì v y

ng #i ta có th nh ngh a “m t ng #i già” nh “b t k- m t ng #i nào 65 tu%i

tr lên” ây là m t nh ngh a hi n nhiên gi a nhi u nh ngh a có th có

M t cách t )ng t", nh ng nh ngh a chính xác r t quan tr ng trong vi c l p ra

nh ng quy lu t và nh ng quy t(c Chúng ta có th mu!n lo i tr+ hay tr+ng ph t

vi c qu y r!i tình d c, nh ng chúng ta c n m t nh ngh a chính xác v qu y r!i tình d c ng #i ta bi t cái nào là thích h p và cái nào thì không Ví d ,

m t giáo s sinh v t cho m t bài ki m tra b t ng# v gi i tính con ng #i t!t h)n h t không n n tính chuy n này nh là “s" qu y r!i tình d c” d i b t k-

nh ngh a nào

Sau cùng, nh ng nh ngh a chính xác có th c s d ng gi i quy t l i

nh ng cu c tranh cãi mà liên quan n nh ng khái ni m chính mà ý c a nh ng

ng #i này có th không rõ ràng Gi s 2 ng #i ang tranh lu n v nh ng thú v t nh chim hay kh không uôi có ngôn ng hay không gi i quy t l i

cu c tranh cãi này, chúng ta c n chính xác h)n khi nói ngh a c a “ngôn ng ” là

gì N u “ngôn ng ” c a chúng ta d"a vào b t k- h th!ng liên l c nào, thì d nhiên nh ng con chim và nh ng con thú khác s d ng ngôn ng Theo cách khác, “ngôn ng ” có th c s d ng theo m t ph )ng h ng khác, yêu c u

m t cú pháp t%ng h p và ng ngh a h c, cho phép m t ng #i s d ng ngôn

ng !i v i thông tin liên l c v nh ng !i t ng hay nh ng tình hu!ng i u khi n theo th#i gian và không gian t+ v trí c a ngôn t+ Theo cách nh v y, các h th!ng liên l c c a h u h t nh ng thú v t s không kh n ng là ngôn

ng

nh Ngh a Thuy t Ph c

M t nh ngh a thuy t ph c8 là b t k- nh ngh a nào mà nó g(n v i m t c m xúc, xác th"c hay làm gi m i ngh a c a m t t+ khi nó không còn n a Ví d , nhi u ng #i ph n !i vi c n o thai, có th nh ngh a “n o thai” là “s" gi t h i

nh ng a tr/ còn ngây th)” nh ngh a này mang m t hàm ý ch!ng !i vì

m c “s" gi t h i” cho r$ng n o thai là gi t ng #i phi pháp, và nó c ng th+a

nh n r$ng phôi thai c ng là m t con ng #i M t nh ngh a nh v y ch(c ch(n không thích h p trong m t cu c tranh lu n h p lý trên nguyên t(c o c c a

vi c n o thai, m c dù nó có th h u d ng nh m t công c hùng bi n.9

8 Persuasive Definition

9 TQ hi u ính: chúng ta c n ý t i nh ngh a thuy t ph c, vì khi chúng ta ch p nh n nh ngh a thuy t

ph c, thì ch a tranh c i, chúng ta ã thua Theo ví d trên, n u chúng ta ch p nh n phôi thai là con ng #i, thì t t nhiên “n o thai” là “gi t ng #i” Vì th , chúng ta c n ph i tìm hi u tr ng tâm c a v n : “phôi thai

có ph i là con ng #i hay ch a?”

nh Ngh a c L ng

Tiêu chu0n cho nh ng nh ngh a c l ng10 tùy thu c vào lo i nh ngh a

mà chúng ta ang xem xét V i nh ngh a báo cáo, i u quan tr ng là a ra

nh ngh a m t cách chính xác có c mà cách s d ng t+ nó ã nh ngh a

c bi t, i u này có ngh a là nh ngh a s không quá r ng ho c không quá h1p

M t nh ngh a quá r ng hay quá mênh mông n u nh Ngh a áp d ng nh ng

th mà nh T+ không áp d ng Ví d , nh ngh a m t máy bay là m t máy móc có th bay c, nh ngh a này quá r ng vì tr"c th ng thì c ng là m t cái máy có th bay, nh ng chúng không ph i là máy bay

M t nh ngh a quá h p n u nh Ngh a không áp d ng nh ng th mà nh

T+ áp d ng; ví d : nh ngh a m t tam giác là m t hình ph,ng v i 3 c nh b$ng nhau

Chú ý r$ng m t nh ngh a có th là v+a quá r ng và c ng quá h1p vào cùng

m t th#i i m N u b n nh ngh a “rau” là nh ng cái lá có th n c c a b t k- cây nào, nh ngh a này quá h1p vì nó không có tính n cà chua và khoai tây M t khác, nó c ng quá r ng vì lá trà c ng có th n c nh ng nó không

• Không ph i m t s! ch2n là c n thi t tr thành m t s! nguyên

th y c X không ph i là 1 i u ki n c n c a Y, chúng ta d dàng tìm ra

m t tình hu!ng khi Y có m t nh ng X thì không Ví d :

• Giàu không ph i là i u ki n c n !i v i vi c c nhi u s" tôn kính,

vì m t nhà ho t ng xã h i r t c tôn kính có th th t s" r t nghèo

• S!ng trên c n không ph i là i u ki n c n làm m t loài ng v t có

vú Cá voi là loài ng v t có vú, nh ng chúng s!ng d i bi n

Trong cu c s!ng h$ng ngày, chúng ta c n bi t khái ni m v i u ki n c n r t

th #ng xuyên, ngay c dù cho chúng ta có th ang s d ng nh ng t+ khác nhau Ví d , khi chúng ta nói nh ng câu nh là “cu c s!ng c n ph i có

oxigen”, i u này thì c ng t )ng t" nh nói r$ng oxigen là i u ki n c n thi t

!i v i vi c t n t i c a s" s!ng

M t tình tr ng nào ó c a v n có th có nhi u h)n m t i u ki n c n thi t

Ví d , tr thành m t ng #i ch)i piano hay trong bu%i hòa nh c, có k thu t t!t v ngón tay là m t i u ki n c n Nh ng i u này ch a M t i u ki n

c n thi t khác là gi'i bi u di n nhi u bài nh c b$ng piano

K ti p, chúng ta nói n nh ng i u ki n nói r$ng X là m t i u ki n

!i v i Y thì nói r$ng s" có m t c a X b o m s" có m t c a Y Nói cách khác, không th có X mà không có Y N u X có m t, thì Y c ng ph i có m t

• Yêu m t ng #i không là i u ki n c yêu M t ng #i hèn h

và x u xa yêu m t ng #i có th không c ng #i ta yêu

• Trung thành thì không tr thành m t ng #i trung th"c b i vì h(n

có th nói d!i b o v ng #i mà h(n trung thành

Nh ng bi u th c nh là “N u X thì Y”, hay “X thì !i v i Y”, có th c ng

c hi u nh khi nói r$ng X là m t i u ki n !i v i Y Chú ý r$ng m t s! tình tr ng c a v n có th có nhi u h)n m t i u ki n Xanh da tr#i là

i u ki n có màu s(c, nh ng d nhiên xanh lá cây hay màu ' thì c ng là

i u ki n có màu s(c

Cho 2 i u ki n b t k- X và Y, chúng có th liên k t v i nhau theo 4 cách:

• X thì c n nh ng không cho Y

• X thì nh ng không c n !i v i Y

• X thì c n và !i v i Y (hay “cùng chung c n và ”)

• X thì không c n c ng không !i v i Y

S" phân lo i này r t h u d ng khi chúng ta mu!n làm sáng t' 2 khái ni m liên

k t v i nhau nh th nào ây là các ví d :

5 Nh ng Sai L m c a Ngôn Ng

Nh ng khó kh n v ngôn ng h c là vi c l m d ng ngôn ng nh khi ngôn

ng th #ng s d ng không rõ ngh a, bóp méo hay t o nh ng l#i nói, xu t hi n nhi u thông tin sâu s(c h)n nh ng gì chúng th t s" có

11 Ambiguity

12 Lexical Ambiguity

S" L 3ng Ngh a Do Ám Ch x y ra khi ng c nh không làm rõ là m t i t+ hay s! l ng ang c c p t i Ví d , l#i nói sau ây không nói rõ ai là

ng #i b th )ng:

• “Ally ánh Georgia và sau ó cô ta b(t u ch y máu.” Ai ch y máu?

Ally hay Georgia, hay m t ng #i th 3?

Nhi u ng #i thích nói nh ng l#i chung chung, nh là “các nhà chính tr thì n h!i l ” Th t ra, câu nói này ng ý r$ng không có nhà chính tr nào mà không

n h!i l Nh ng d nhiên chúng ta có th ph n ch ng v i nhi u ví d khác cho cách l p lu n nh th này Vì v y ng #i ta nói “Tôi th t s" không có ý nói m*i hay t t c các nhà chính tr ” Nh ng sau ó thì chính xác ai là ng #i c

c p n?13

S" L 3ng Ngh a V Cú Pháp ngh a là có nhi u h)n m t ngh a do có nhi u h)n

m t cách gi i thích c u trúc ng pháp i u này có th x y ra ngay c khi

nó làm rõ cái nào là ngh a c a nh ng t+ riêng bi t Xem xét câu “chúng ta s

th o lu n b o l"c trên ti-vi.” Nó có th có ngh a là cu c th o lu n s c i u khi n m t cách b o l"c trong m t ch )ng trình ti-vi, hay nó có th có ngh a là

b o l"c trên TV là ch th o lu n

Khi có liên quan n v n ngôn ng L 3ng Ngh a, chúng ta nên làm rõ ng

c nh nào !i v i ng #i nghe s" gi i thích nào là chính xác Khi chúng ta b(t

g p s" L 3ng Ngh a, chúng ta có th c! g(ng làm sáng t' ý ngh a m t cách d t khoát b$ng cách li t kê ra danh sách t t c nh ng s" gi i thích khác nhau có th

có Qui trình c a s" thay %i l i s" L 3ng Ngh a này c bi t nh là “s" rõ ràng” Thông th #ng, tránh né s" L 3ng Ngh a ch ng d ng !i v i nh ng tình hu!ng khi chúng ta mu!n liên l c m t cách hoàn toàn chính xác Tuy

nhiên, trong các ho t ng v n ch )ng, s" L 3ng Ngh a có th th t s" là m t ngh thu t

S M H

M t t+ là m) h 14 n u nó có m t ranh gi i không chính xác Khi m t tr#i m c thì vùng xung quanh tr nên t!i, nh ng không có biên gi i rõ r t khi mà vùng xung quanh chuy n t+ sáng sang t!i Vì v y “t!i” và “sáng” là nh ng t+ m) h

cao c a con ng #i B n có th bi t m t cách chính xác m t ng #i cao bao nhiêu, nh ng b n v&n không th quy t nh r$ng anh ta có cao hay không

Nh ng t+ này là do ngôn ng m) h , ví d : “núi” (b" nh th nào m i g i là núi), “khéo léo” (c s t nh nh th nào m i g i là khéo léo), “r/” (giá th p

t i âu m i g i là r/)

Chú ý r$ng chúng ta nên phân bi t gi a s" M) H và s" L 3ng Ngh a M t t+

có th m) h ngay c dù cho nó không có s" L 3ng Ngh a, và nh ng nh ngh a khác nhau c a m t t+ L 3ng Ngh a có th th t s" r t chính xác

Khi chúng ta c n s" chính xác và nâng cao ki n th c, chúng ta nên tránh s" m)

h Nhi u sinh viên th #ng thích h'i nh ng câu nh là:

• Có ph i h c k- này s có r t nhi u bài t p nhà không?

• Có ph i bài ki m tra cu!i khóa s r t khó không?

Nh ng d nhiên nh ng t+ nh “khó” và “r t nhi u” là m) h Nó không làm rõ xem là nh ng câu h'i này nên c tr l#i nh th nào! Nh ng yêu c u m) h thì c ng th #ng x y ra trong vi c bói toán ây là m t tr #ng h p:

• Chu0n b thay %i h ng i vào tu n này vì có vài chuy n x y ra b t

ng#

Vì nó không rõ ràng là cái gì c nói n khi thay %i vi c h ng i (m t s!

ng #i ch(n #ng i c a b n trên v a hè nên b n không th i trên m t #ng th,ng?), ng #i ta có th d dàng tìm ra m t s" ki n hay m t cái khác nh là

“b$ng ch ng” ch ng th"c l#i tiên oán Gi!ng nh !i v i l#i tiên oán khá

vô ngh a này:

• M t ph n tin t c s nh h ng n th tr #ng c% phi u trong m t ph m

v nào ó

Sai l m khi nói r$ng t duy phân tích yêu c u là chúng ta lo i tr+ t t c s" m)

h Nh ng câu m) h có th h u d ng m*i ngày trong cu c s!ng vì thông

th #ng chúng ta không ph i quá chính xác Tùy vào m c hi n nhiên trong

m t ng c nh mà chúng ta nên chính xác bao nhiêu

S Thi u Ngh a

M t t+ không ngh a n u nh c tính và m!i t )ng quan mà nó th hi n tùy thu c vào m t tham s! n a c ch rõ b i ng c nh, tr"c ti p hay ng ý i u này bao g m nh ng t+ nh “h u d ng”, “quan tr ng”, “t )ng t"” và “t!t h)n” Th"c t thì t t c các !i t ng “h u d ng” và “quan tr ng” ch trong m t s!

s" quan tâm nào ó, ch không ph i trong m i tr #ng h p Ví d , có ph i tình yêu thì quan tr ng h)n ti n không? À, còn tùy N u b n thi u n n ch t, thì

ti n là quan tr ng h)n Nh ng n u b n ang tìm ki m m t ng #i nào ó cho

cu c #i b n, thì tình yêu có l s t!t h)n cho b n

Do ó ch nói r$ng cái gì ó h u d ng hay quan tr ng thì vô ngh a tr+ khi làm

rõ là nó h u d ng hay quan tr ng theo cách nào ây là 2 l#i nói m&u mà ngh a

Vi c s d ng nh ng bi u l c m xúc không thích h p là m t ví d tiêu bi u

c a s" bóp méo Nhi u s" bi u l trong ngôn ng là nh ng di n t không trong sáng nh ng mang theo nh ng hàm ý tiêu c"c ho c tích c"c Xét l i s" liên

t ng v vi c n o thai v i t i gi t ng #i Gi s m t ng #i nào ó tranh lu n,

“n o thai là s" gi t ng #i c a m t a tr/ không ai mong mu!n và do ó s không c cho phép.” T+ “t i gi t ng #i” mang hàm ý là m t hành ng sai trái, vì t i gi t ng #i thì th #ng là gi t ng #i phi pháp Khi m t lý l ph n !i

vi c n o thai là v n này, thì không có gì ph i bàn lu n vì ng #i ta ã gi

nh tr c n o thai là sai trái, i u c n c ch ng minh m t cách chính xác h)n Tuy nhiên, ng #i nào ó mà không c0n th n và b' qua vi c phát hi n ra hàm ý tiêu c"c có th d dàng b th!ng tr b i lý l

S C Th Hóa

S" c th hóa16 xem m t ý t ng ho c m t tính ch t tr+u t ng nh th nó là

m t !i t ng v t lý c th Ví d , m t kh0u hi u trên m t ch )ng trình truy n hình n%i ti ng nói “S" th t ngoài ó” i u này xem s" th t nh th nó là

m t !i t ng v t lý mà nó có th ho c ây ho c ngoài m t n)i nào ó

Nh ng s" th t là m t tính ch t tr+u t ng c a nh ng yêu c u và lý thuy t, và

nó không c n nh b t c ch* nào Vì v y ây là m t ví d c a s" c th

15 Distortion

16 Reification

hóa D nhiên, chúng ta bi t m t cách i khái ý ngh a mu!n nói là gì Ý là cái

có th gi!ng “s" th t v [m t v n nào ó] là cái mà chúng ta có th khám phá n u nh chúng ta có s" c! g(ng.” M t ví d khác, gi s câu tuyên truy n ph% bi n là “L ch s thì công b$ng.” M t ng #i hay m t h th!ng

nguyên t(c ho c pháp lu t có th là công b$ng hay không công b$ng, nh ng s" công b$ng thì th t s" không ph i là m t tính ch t c a l ch s , l y m t ph n s"

th t v cái ã x y ra trong quá kh Nh ng m t l n n a chúng ta có th oán

ng #i nói ngh gì khi mà nói nh v y Có l ý ngh a ch a "ng là gi!ng nh

“qua th#i gian con ng #i s t o c nh ng quan i m chính xác và công b$ng

v v n ang th o lu n.”

Hai ví d ây cho th y r$ng s" c th hóa trong b n ch t c a nó không c n b

ph n !i Nó làm t ng tác ng m nh m và th #ng c s d ng trong v n th) và các phép 0n d Tuy nhiên, n u m c ích c a chúng ta là truy n t thông tin m t cách rõ ràng và )n gi n, thì ta nên tránh s" c th hóa N u m t yêu c u mà dùng s" c th hóa di n t y ý ngh a và cung c p c nhi u thông tin, thì nó còn có th c di n t m t cách rõ ràng h)n b$ng ngôn ng )n gi n không có s d ng s" c th hóa Vì v y, nói chung, tr+ khi

b n mu!n tác ng m nh m , còn không thì hãy tránh s" c th hóa Nh ng

n u b n ph i s d ng nó, hãy m b o ch(c ch(n r$ng b n bi t b n th t s" mu!n nói cái gì

Ph m Trù Sai L m

ây là sai l m c a vi c qui nh m t tính ch t cho m t vài !i t ng mà theo

m t cách logic thì nó không th có, hay m t cách chung h)n là miêu t sai

ph m trù c a nó Xem xét câu th #ng th y “nh ng ý t ng xanh không màu

ng m t cách mãnh li t” Câu này ch a "ng m t s! nh ng ph m trù sai l m,

vì nh ng ý t ng xanh không th nói là không có màu s(c, và nh ng ý t ng thì không ph i là m t v t ch t mà nó có th ng Cách ây vài n m, sinh viên

Lu t i H c H ng Kông gi ng m t kh0u hi u nói r$ng “Chúng Tôi Là Lu t Pháp” ây là m t ph m trù sai l m vì lu t pháp là nh ng quy nh và nh ng nguyên t(c, và ng #i ta thì không ph i là lu t pháp D nhiên, ôi khi con

ng #i nói r$ng “tôi là lu t pháp” có ý r$ng h là ch và m i ng #i nên nghe theo nh ng gì mà h ra l nh Nh ng i u này trái ng c v i ý t ng c a s" công b$ng và nguyên t(c c a lu t pháp mà nó là trung tâm !i v i nh ng nhóm

ng #i dân ch hi n i Sinh viên lu t nên bi t nhi u h)n nh ng kh0u hi u tuyên b! nh th

6 Nh ng Khái Ni m Logic C B n