soạn giảng: Tấm Cám

+ Dạy học tác phẩm văn chương theo loại thể Nguyễn Viết Chữ - Phương tiện: Máy chiếu, bảng phụ và những tranh ảnh liên quan đến truyện cổ tích " Tấm cám” 2.. - Nhấn mạnh vào những câu h

Soạn giảng

(

(SGK Ngữ văn, lớp 10 tập 1, Nâng cao)

I MỤC TIÊU :

1 Kiến thức:

- Giúp học sinh hiểu được cuộc đấu tranh giữa thiện và ác, ước mơ thiện thắng ác, tinh thần lạc quan và nhân đạo của nhân dân thể hiện trong truyện

- Hiểu được đặc trưng của một truyện cổ tích thần kỳ

2 Kỹ năng

- Nâng cao khả năng nhận biết và phân tích một truyện cổ tích theo đặc trưng thể loại

- Thấy được nghệ thuật sử dụng yếu tố kỳ ảo, lối kể chuyện hấp dẫn tạo nên giá trị nghệ thuật đặc sắc của truyện “ Tấm Cám” nói riêng và truyện cổ tích thần kỳ nói chung

- Vận dụng những kiến thức đọc hiểu tác phẩm vào tiếng Việt và tập làm văn

3 Thái độ, tình cảm:

- Có được tình yêu với người lao động, củng cố niềm tin vào sự chiến thắng của cái thiện, cái chính nghĩa trong cuộc sống

II CHUẨN BỊ:

1 Giáo viên:

- Tài liệu tham khảo : những sách vở liên quan đến truyện cổ tích nói chung và “ Tấm Cám” nói riêng:

+ Sách giáo khoa, Sách giáo viên, thiết kế bài học ngữ văn lớp 10

+ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam ( Nguyễn Đổng Chi)

+ Sơ bộ tìm hiểu những vấn đề của truyện cổ tích Việt Nam qua truyện

" Tấm cám" , NXB văn học, Hà Nội, 1968

+ truyện cổ tích dưới mắt các nhà khoa học, khoa ngữ văn trường Đại học tổng hợp TP Hồ Chí Minh, 1989

+ Dạy học tác phẩm văn chương theo loại thể ( Nguyễn Viết Chữ)

- Phương tiện: Máy chiếu, bảng phụ và những tranh ảnh liên quan đến truyện cổ tích " Tấm cám”

2 Chuẩn bị của học sinh:

- Đọc tác phẩm trong sách giáo khoa

- Chuẩn bị bài học theo hệ thống câu hỏi trong sách giáo khoa

- Tìm hiểu những vấn đề liên quan đến tác phẩm: tài liểu, tranh ảnh, phim…

III PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

- Do đặc trưng thể loại truyện cổ tích cần chú ý đến phương pháp tái tạo, phương pháp gợi tìm Ngoài ra cần chú ý kết hợp với những phương pháp dạy học khác như: Phương pháp nghiên cứu, phương pháp đọc sáng tạo

- Nhấn mạnh vào những câu hỏi hình dung tưởng tượng tái tạo và tái hiện

- Trong quá trình phân tích tác phẩm, GV cần dẫn dắt HS theo sự phát triển của mâu thuẫn giữa Tấm và mẹ con Cám, nghĩa là phải theo sát tiến trình phát triểm của cốt truyện

IV TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY HỌC:

1 Ổn định trật tự lớp.

2 Kiểm tra bài cũ:

?: qua đoạn trích “ Rama buộc tội” nhân dân Ấn độ xưa quan niệm như thế nào về người anh hùng và người phụ nữ lý tưởng?

Yêu cầu:

- Người anh hùng lý tưởng ngoài tài năng và sức mạnh ra phải đặt danh

dự lên trên hết, không thể để kẻ khác xem thường, xúc phạm đến danh dự của mình

- Người phụ nữ lý tưởng phải thủy chung, đức hạnh

?:Rama ruồng bỏ Rita vì những lí do gì?

Yêu cầu: Vì danh dự và lòng ghen tuông của người chồng

3 Dẫn dắt vào bài học mới: truyện cổ tích " Tấm cám"

Nguyễn Khoa Điểm – Nhà thơ của “ Đất nước” đã viết những câu thơ rất xúc động như sau:

Ta lớn lên bằng niềm tin rất thật

Biết bao nhiêu hạnh phúc có trên đời

Dẫu phải khi cay đắng dập vùi

Rằng cô Tấm cũng về làm hoàng hậu

Cây khế chua có đại bang đến đậu

Chim ăn rồi trả ngon ngọt cho ta

Đất đai cỗi cằn thì người sẽ nở hoa

Hoa của đất, người trồng cây dựng của…

( Đất nước, trích trường ca “Mặt đường khát vọng”)

Những câu truyện cổ tích từ lâu đã thấm nhuần và trở thành tâm hồn người Việt Chúng ta sinh ra và trưởng thành từ những câu chuyện rất đỗi thân quen nhưng cũng rất thiêng liêng đó của dân tộc Chắc hẳn trong các

em, mỗi em đều có riêng trong trí tưởng tượng của mình một chị Tấm, một chàng Thạch Sanh với những yếu tố thần kỳ rất hấp dẫn Nhưng những cảm quan ban đầu của các em về truyện cổ tích chưa hẳn đầy đủ bởi truyện dân gian dù được lưu truyền trong quần chúng nhưng cũng ẩn chứa những đặc trưng nghệ thuật rất đặc thù Hôm nay, cô cùng các em sẽ đi tìm hiểu một

văn bản truyện cổ tích rất quen thuộc – truyện cổ tích " Tấm cám" , để các

em có thể khám phá được những đặc điểm tiêu biểu nhất trong nội dung và

nghệ thuật của thể loại tác phẩm này

4 Thiết kế bài học

Hoạt động của Giáo Viên

I Tìm hiểu chung:

.1 Tìm hiểu chung về thể loại

truyện cổ tích và " Tấm cám" :

GV hướng dẫn HS đọc phần tiểu

dẫn trong sách giáo khoa và vận dụng

những kiến thức của HS về thể loại

truyện cổ tích qua bài “ Khái quát về văn

học dân gian Việt Nam” đã được học

?: " Tấm cám" là một truyện cổ tích

tiêu biểu, em hãy cho biết thế nào là

truyện cổ tích? Hãy kể tên một số truyện

cổ tích Việt Nam và thế giới mà em biết?

- HS trả lời, có bổ sung

- GV gợi ý giúp HS nhớ những

truyện cổ tích tiêu biểu nhất của Việt

Nam và nước ngoài

?: truyện cổ tích được chia làm mấy

Nội dung cần đạt

I Tìm hiểu chung:

.1 Tìm hiểu chung về thể loại truyện cổ tích và " Tấm cám" :

Khái niệm truyện cổ tích :

- Truyện cổ tích là tác phẩm tự sự bằng

văn xuôi mà cốt truyện và hình tượng được hư cấu có chủ định, kể về số phận con người bình thường trong xã hội, thể hiện tinh thần nhân đạo và lạc quan của nhân dân lao động

- Một số truyện cổ tích Việt Nam quen thuộc : Thạch Sanh, Sọ Dừa, Em bé thông minh…

- truyện cổ tích nước ngoài: Cô bé lọ lem( Pháp), Truyện cổ Grim ( Đức), Công chúa và hạt đậu, Con mèo đi hia ( Đan mạch)

loại? truyện cổ tích " Tấm cám" thuộc loại

nào?

GV thuyết trình trước lớp những đặc

điểm cơ bản và những ví dụ minh họa

cho những tiểu loại truyện cổ tích cho HS

có những hiểu biết toàn diện về những

tiểu loại này:

GV : - Truyện cổ tích loài vật là

những truyện kể chủ yếu giải thích theo

cách dân gian về đặc điểm và quan hệ của

các con vật trong thế giới loài vật (Vd:

Quạ và công, Trí khôn của ta đây, Con

thỏ thông minh…)

- Truyện cổ tích sinh hoạt: là những

truyện phản ánh sinh hoạt đời thường,

gần gũi với người bình dân, phản ánh

hiện thực, đề cao đạo đức, lí trí sáng suốt

và tinh thần thực tế của nhân dân (Vd:

Làm theo vợ dặn, cái cân thủy ngân,

thằng ngốc, em bé thông minh…)

- Truyện cổ tích thần kỳ: Là những

truyện kể chủ yếu phản ánh ước mơ,

nguyện vọng, lý tưởng xã hội của nhân

dân thông qua chiến thắng tất yếu của cái

đẹp, cái thiện Yếu tố kì ảo tham gia như

Phân loại truyện cổ tích :

- Truyện cổ tích được chia làm 3 loại: + Truyện cổ tích loài vật

+ Truyện cổ tích sinh hoạt + Truyện cổ tích thần kỳ

- " Tấm cám" thuộc loại truyện cổ tích thần kỳ

một phần không thể thiếu trong cốt

truyện ( Vd: Thạch Sanh, Lọ nước thần,

Cây tre trăm đốt…)

GV chiếu trước lớp một đoạn video

phim “ Tấm Cám”, cho HS có hình dung

sinh động bước đầu về tác phẩm

2 Đọc văn bản – tác phẩm:

GV: " Tấm cám" là một truyện cổ

tích khá quen thuộc với chúng ta, tuy

nhiên hầu hết các em chỉ được tiếp xúc

với tác phẩm này dưới dạng truyền miệng

dân gian Vì vậy hôm nay chúng ta sẽ tìm

hiểu văn bản tác phẩm của câu truyện

này

- GV gọi HS đọc văn bản

- Yêu cầu HS kể tóm tắt lại truyện

2 Đọc và tóm tắt văn bản – tác phẩm.

- Yêu cầu: đọc diễn cảm, thâm trầm, nhẹ nhàng, thay đổi ngữ điệu theo diễn biến câu chuyện

- HS kể lại chuyện, bám sát các ý chính của câu chuyện:

+ Ngày xửa, ngày xưa có cô Tấm hiền lành, xinh đẹp, mồ côi cha mẹ từ nhỏ, phải sống với dì ghẻ và Cám – cô em cùng cha khác mẹ

+ Tấm luôn bị mẹ con Cám ghen ghét và ngược đãi Một lần đi hớt tép Tấm bị Cám lừa lấy hết tép, Bụt hiện lên khuyên Tấm nuôi chú

cá bống còn sót lại Biết Tấm nuôi cá bống,

GV cho HS nhìn một số tranh ảnh

bám sát những diến biến chính của cốt

truyện cổ tích “ Tấm Cám”

a Nhan đề:

Nhan đề “ Tấm Cám” có ý nghĩa

gì?

GV gợi ý: Vận dụng những quan

niệm của nhân dân vào việc gọi tên nhân

vật, nhan đề đó bản thân nói đến nhân vật

nào

HS phát biểu, bổ sung

? theo em bố cục tác phẩm có thể

mẹ con Cám lừa bắt bống ăn thịt Ngày hội,

mẹ con Cám trộn thóc lẫn gạo bắt Tấm nhặt, không cho đi xem hôi Bụt hiện lên giúp Tấm làm việc và biến chỗ xương của bống thành quần áo đẹp cho Tấm đi hội

+ Tấm đi xem hội đến chỗ lội, đánh rơi chiếc giầy xuống nước Nhờ chiếc giầy, Tấm được làm vợ vua

+ Tấm về giỗ cha, bị mẹ con Cám hại chết và đưa Cám thế chỗ Tấm trong cung vua + Tấm chết hóa thành chim vàng anh, cây xoan đào, con ác trên khung cửi và khi thành quả thị thì được một bà lão đem về

+ Mỗi khi bà lão đi vắng, Tấm hiện ra don dẹp nhà cửa Sau đó bà lão phát hiện ra Tấm

+ Một hôm nhà vua đi qua, ghé vào quán nước của bà cụ Nhận ra Tấm qua miếng trầu, đem Tấm về cung

+ Tấm hạnh phúc bên vua còn mẹ con Cám bị chết

3 Nhan đề và bố cục

a Nhan đề:

Ý nghĩa nhan đề “ Tấm Cám”:

- Cách gọi dân dã, gợi thân phận

- Thể hiện xung đột chính của tác phẩm

- Thể hiện nhân cách chưa toàn vẹn

chia thành mấy phần?nội dung của từng

phần?

GV:Như vậy xoay quanh cuộc đời

nhân vật Tấm, tác giả dân gian đã xây

dựng nên nhiều tình tiết li kì và hấp dẫn

với mục đích cuối cùng là trả lại sự công

bằng cho xã hội nói chung và cho nhân

dân lao động nói chung

Sau đây chúng ta sẽ đi tìm hiểu nội

dung cụ thể của tác phẩm

Qua những hiểu biết của bản thân và

qua phần tìm hiểu trong sách giao khoa ở

nhà Các em hãy cho biết :

? : Các nhân vật được giới thiệu

như thế nào trong tác phẩm?

? Theo em trong tác phẩm ta thấy

nổi lên những mâu thuẫn giữa các nhân

vật nào?

Và mâu thuẫn nào là mâu thuẫn chủ

yếu? vì sao?

b Bố cục:

Truyện “ Tấm Cám” có thể bố cục thành

3 phần:

- Tấm ở nhà và đi dự hội

- Tấm vào cung vua và hoá thân

- Tấm trở lại cuộc đời và gặp lại nhà vua

II Phân tích tác phẩm:

1 Mâu thuẫn – xung đột giữa hai tuyến nhân vật chủ yếu trong tác phẩm:

a Nhân vật:

+ Tấm: mồ côi, phải làm lụng vất vả, hiền lành, chịu khó

+ Mẹ con Cám: lười biếng, tham lam, độc ác xấu xa, tàn nhẫn

b Mâu thuẫn – xung đột trong tác phẩm

Căn cứ vào quan hệ gia đình, có 2 mâu thuẫn chủ yếu:

GV cho HS tự do phát biểu từ đó

khái quát thành đáp án chính xác nhất:

Mâu thuẫn cơ bản là mâu thuẫn giữa Tấm

và Cám nhưng một cách khái quát nhất

đó là mâu thuẫn giữa Tấm và mẹ con

Cám

?: Mâu thuẫn giữa Tấm và mẹ con

Cám được triển khai theo hướng nào?

Hãy kể tóm tắt sự phát triển của mâu

thuẫn đó?

Gợi ý: Chú ý đến những biểu hiện

của mâu thuẫn và chỉ ra mức độ của mâu

thuẫn theo từng chặng?

Gv thuyết trình trước lớp: Một trong

những đặc trưng cơ bản của truyện cổ

tích là mượn những thân phận, hoàn cảnh

cụ thể của nhân vật để thể hiện những

vấn đề chung mang tính xã hội đặc biệt

khi xã hội đã bắt đầu có sự phân hóa giai

câp

?: Mâu thuẫn giữa Tấm và mẹ con

Cám phản ánh những mối xung dột nào

- Tấm – Cám ( hai chị em cùng cha khác mẹ)

- Tấm - mẹ Cám ( con chồng – dì ghẻ)

 Mâu thuẫn giữa Tấm- Cám là mâu thuẫn chủ yếu, xuyên suốt toàn truyện Mâu thuẫn dì ghẻ- con chồng bổ sung và không liên tục

 Mâu thuẫn khái quát : Tấm - Mẹ con Cám

Hướng phát triển của mâu thuẫn trong tác phẩm:

Mâu thuẫn phát triển từ thấp đến cao và trở thành xung đột gay gắt, qua 2 chặng:

 Chặng 1:từ đầu  Tấm đi xem hội: Mâu thuẫn xoay quanh những hơn thua về vật chất, sự bắt ép làm việc cực nhọc và sự ghanh ghét nhỏ mọn của mẹ con Cám

Tấm chỉ biết khóc, nhận thua thiệt về mình

 Chặng 2: Tấm làm vợ vua  Cuối truyện: Mâu thuẫn biến thành xung đột một mất một còn, Tấm đã đứng lên đấu tranh cho hạnh phúc của mình

trong gia đình và trong xã hội?

- Hướng giải quyết chung cho

những truyện cổ tích là gì?

GV thuyết trình: Truyện đã xây dựng

được hai tuyến nhân vật cực tuyến ( cực

tốt – cực xấu) tác động mạnh mẽ vào tâm

thức người đọc tạo nên một xúc cảm

mạnh mẽ Những ấn tượng này hun đúc

tinh thần đấu tranh chống lại cái ác, cái

xấu trong xã hội

GV thuyết trình:

Trong dân gian ta từ lâu đã có câu:

Mấy đời bánh đúc có xương

Mấy đời dì ghẻ lại thương con

chồng

Ta sẽ thấy sự nghiệt ngã trong quan

hệ dì ghẻ - con chồng một cách cụ thể

nhất trong mối quan hệ giữa Tấm và mẹ

con Cám

?: Hãy trình bày sự bất công và cay

nghiệt trong mối quan hệ dì ghẻ - con

chồng trong tác phẩm?

GV tổ chức cho HS tiến hành thảo

luận và làm việc theo nhóm

Gợi ý: Bám sát vào những hành

* Bản chất và ý nghĩa xã hội của mâu thuẫn :

- Phản ánh mâu thuẫn trong gia đình phụ quyền phong kiến: Dì ghẻ - con chồng

- Phản ánh mâu thuẫn căn bản trong xã hội: Cái thiện – cái ác

 xung đột thiện ác được tác giả truyện

cổ tích giải quyết theo hướng thiện thắng ác

2 Quá trình vươn lên đấu tranh của Tấm:

Quá trình vươn lên đấu tranh của Tấm trải qua hai chặng:

a Tấm trước khi vào cung làm hoàng hậu:

đông và sự đối xử giữa các tuyến nhân

vật

?: Qua sự đối sánh của những hành

động trên đã nói gì về con người của

Tấm và mẹ con Cám ở phần đầu tác

phẩm?

BẢNG ĐỐI SÁNH

Chặng1:

trong gia đình

con Cám

Đi bắt cá

Cá bống

Đi xem hội

- Chăm chỉ bắt cá

- Bị lừa mất hết cá

- Khóc

- Nuôi

cá bống

- Bị bắt

đi chăn trâu ở đồng xa

- Bị mất

cá  Khóc

- Chôn xương cá ở đầu giường

- Nhặt thóc lẫn gạo

- Được Bụt giúp, có

- Lười biếng

- Ăn trộm cá của Tấm

- Tranh mất yếm đỏ

- Rình trộm cá

- Lừa Tấm, bắt cá giết thịt

- Trộn thóc lẫn gạo

GV thuyết trình về hai tuyến nhân

vật:

- Tấm là cô gái thảo hiền, ngoan

ngoãn, chân thật, cả tin và có phần yếu

đuối đã để lại ấn tượng khó phai và biểu

cảm trong lòng bạn đọc Tuy đây vẫn là

nhân vật chức năng, thiếu cá tính cá

nhân

- Mẹ con Cám cay nghiệt và độc ác

gợi lên sự phản cảm gây nên sự phẫn nộ,

căm giận, đáng bị trừng trị ở người đọc,

người nghe

?: Tấm đã trải qua mấy lần hóa

thân? Hãy chỉ ra sự phát triển tự giác

của Tấm để chống lại cái ác qua những

lần hóa thân đó?

quần áo đẹp

 Đi xem hội

 Rơi giày  Thử giày  Thành hoàng hậu

bắt Tấm nhặt

- Sắm sửa quần áo

đi hội

- Thử

không được

 bẽ bàng

thụ động, chăm chỉ, ngoan hiền nhưng cũng rất có khát khao được yên vui, hạnh phúc

Ở giai đoạn này Tấm chưa có ý thức đấu tranh chống lại cái ác

 Mẹ con Cám: Độc ác, xảo quyệt, lười nhác, tham lam, dối trá.

Mẹ con Cám là hiện thân của cái ác., cướp đoạt của Tấm cả vật chất và tinh thần.

b Tấm vào cung và hóa thân:

- Tấm đã trải qua 4 lần hóa thân để trở lại cuộc sống con người:

- Cuộc đấu tranh giữa Tấm và mẹ con Cám:

BẢNG ĐỐI SÁNH

Chặng 2:

Tấm trở thành hoàng hậu

Tấ m

Mẹ con Cám

giỗ cha, trèo cau, ngã chết đuối

- Hóa thành chim vàng anh

→ hót mắng Cám: “

Phơi áo chồng ta,phơi lao phơi sào, chớ phơi

bờ rào, rách áo chồng tao

-Bày mưu chặt gốc cau giết Tấm -Đưa Cám thế

chânTấm trongcung

-Chim vàng

-Giết

? Hãy chỉ ra ý nghĩa qua những lần

hóa thân của nhân vật Tấm?

GV: Dù trảu qua 4 lần hóa thân

nhưng chỉ đén lần hóa thân cuối cùng,

Tấm mới trở lại thành người và có cuộc

sống hạnh phúc bên người thân yêu

?: Theo anh chi đâu là vẻ đẹp của

lần hóa thân cuối cùng?

GV: Tác phẩm kết thúc bằng cái

chết đau đớn của mẹ con Cám, Tấm được

anh bị giết -Lông chim biến thành

2 cây xoan đào, cành

lá xòa xuống che bóng mát cho vua

chim, cho mèo ăn thịt, vứt lông chim

ra vườn

-Xoan bị chặt, đóng khung cửi -Tiếng cót két của con ác trên khung cửi:

“ Cót ca cót két,lấy tranh chồng chị, chị khoét mắt cho”

- sai chặt xoan làm

khung cửi

- Sợ hãi, vứt thoi đi

-Khung cửi

bị đốt

- Từ

- Đốt khung cửi, đổ tro bên lề