giáo trình ký sinh trùng phần 1

+ Ky sinh trung co dinh: Tat ca cac giai doan phat trien cua ky sinh trung deu hoan thanh trong co the ky chu vi du: Giun tron Trichinella spiralis khong bao gid gap no d ngoai co the v

DAI HOC THAI NGUYEN

T R U d N G DAI H O C N O N G LAM

P G S.T S N g u y in Thi K im Lan

PGS TS NGUYEN THI KIM LAN

DAI HOC THAI NGUYEN

TRU’O’NG DAI HOC NONG LAM

KY SINH TRUNG

VA BENH KY SINH TRUNG THU Y

(Giao trinh dung cho dao tao bac Dai hgc)

NHA XUAT BAN NONG NGHIEP

MUC LUC• •

2 Moi quan he giua mon ky sinh trung thu y vai cac mon hoc khac 12

3 Gioi thieu noi dung giao trinh ky sinh trung thu y 13

Phan thtf nhat OAI CU0NG VE KY SINH TRUNG VA BENH KY SINH TRUNG THU Y 15

3 Anh huong qua lai giua ky sinh trung va ky chu 26

1 Khai niem ve benh ky sinh trung thu y, quy dinh cach goi ten

3 Tac hai cua benh ky sinh trung doi voi sue khoe dong vat va nang suat

5 Dich te hoc benh ky sinh trung va hoc thuyet diet tru benh giun san 38

Phan thuf hai GIUN SAN KY SINH VA BENH GIUN SAN d GIA SUC GIA CAM 45

Chuffng 3 DAI CI/ONG VE GIUN SAN VA BENH GIUN SA n

3.1 Chan doan doi voi gia sue, gia cAm s6ng 473.2 Chan doan d6i voi gia sue, gia cam da ch8t 57

1 DAC DIEM HINH THAl, CAu TAO VA VONG D ^I CUA SAN lA 59

2.1 Benh san la gan o sue vat nhai lai (Fasciolosis) 62

2.5 Benh san la o co quan sinh san gia cam (Prosthogonimosis) 83

1 DAC DIEM HINH THAl, CAU TAO, VONG DCJI VA PHAN LOAI

1.3 Phan loai san day, cac loai au trung san day gay benh cho vat nuoi 94

2.1 Benh san day Moniezia o gia sue nhai lai (Monieziosis) 97

Chuong 6 GIUN TRON VA M OT SO BENH GIUN TRON 134

3 CAC BENH GIUN KIM 158

5.5 Chan doan cac benh giun xoan o gia sue mot mong 1755.6 Bieu trj cac benh giun xoan o gia sue mot mong 175

6.1 Benh giun xoan do Haemonchus va Mecistocirrus 1766.2 Mot so benh giun xoan khac o duong tieu hoa gia sue nhai lai 182

8.1 Benh giun moc 6 loai an thit (Ancylostomosis) 192

9.2 Benh giun xoan (Trichinellosis) 202

10.2 Benh giun phoi o gia sue nhai lai (Dictyocaulus) 213

2 DAC DIEM SINH HOC, VAI TRO GAY BENH VA BIEN PHAP PHONG

2.2 Vai tro gay benh cua dong vat chan dot ky sinh 2372.3 Bien phap ca ban de phong va diet dong vat chan dot ky sinh 239

Chuorng 8 VE, GHE, CON TRUNG KY SINH VA g A y BENH 243

2.1 Dac diem hinh thai, cau tao cua con trung ky sinh 254

Phan thur tif DON BAO KY SINH VA BENH DO OdN BAO GAY RA 261

C ltuvng 9 DAI ClTOfNG VE DON BAO KY SINH VA BENH DO DOHV

1 HINH THAI VA DAC DIEM SINH HOC CUA DON BAO KY SINH 261

3.3 Phan ung cua co the ky chu khi bi don bao ky sinh 265

3.4 Xet nghiem phan tim cau trung ky sinh (Eimeria spp., Isospora spp ) 266

C/titang 10 MOT SO BENH ROI TRUNG Of GIA SUC 271

1 DAC DIEM CUA ROI TRUNG TH U 0C HO TR YPANOSOMA TIDAE 271

2.2 Benh say thai do Trichimonas 6 bo (Trichomonosis) 278

2.3 Benh djch do giao cau a ngua (benh tiem la ngua) 280

Chuang 11 MOT SO BENH BAO TIJ* TRUNG 6 GIA SUC 283

2.5 Benh cau trung be, nghe (Bovine coccidiosis) 317

LOfI NOI DAU

Ky sinh trung thu y la mon hoc cung cap nhung kien thuc ve ky sinh trung hoc va

Giao trinh Ky sinh trung th u y cua tac gia Nguyen Thi Kim Lan va cs bien soan do

Nha xuat ban Nong nghiep xuat ban nam 1999 da dap ung duoc nhu cau hoc tap cho sinh vien tu nam 1999 den nay Song, sau 12 nam su dung, cuon giao trinh nay hien nay khong con phu hop o muc do tot doi voi hoat dong day va hoc cua Thay va Trd nua.

De gop phan nang cao chat luong dao tao trong giai doan moi - giai doan chuyen

tu dao tao theo hoc che nien che sang dao tao theo hoc che tin chi, chung toi da bien

soan cuon giao trinh Ky sinh trung va benh ky sinh trung thu y Noi dung cua cuon

giao trinh phong phu, cap nhap duoc nhicng kien thirc moi, cac ket qua nghien cuu ve

ky sinh trung hoc thu y, vua la tai lieu hoc tap, vica la tai lieu de sinh vien, dong nghiep

va ban doc tham khao.

Mac du tac gia da rat co gang, dong thoi nhan duoc su gop y cua cac dong nghiep

o truong Dai hoc Nong nghiep Ha Noi, truong Dai hoc Y - Duoc va truong Dai hoc

Nong Lam - Dai hoc Thai Nguyen, song cuon giao trinh co the con nhieu thieu sot Tac gia mong nhan duoc y kien dong gop cua cac em sinh vien, dong nghiep va ban doc de cuon giao trinh duoc hoan thien hon trong nhung lan tai ban sau.

Xin tran trong cam on!

Tac gia

PGS TS Nguyen Thi Kim Lan

MC* DAU

1 DINH NGHIA VA N 0 I DUNG MON HOC

1.1 Djnh nghia hien tirong ky sinh

Hien tugng ky sinh la mot trong nhung hinh thuc sinh ton cua sinh vat, dac diem cua hinh thuc ton tai do la: Mot co the song nay song tren hoac trong mot ca the song khac, su dung co the song ay de co lgi cho minh

Thuat ngu "hien tuomg ky sin h ” lan dau tien dugc viet bang tieng Hy Lap:

“Parasitos ” (Para co nghTa la: Cung nhau, sitos co nghia la dinh duong), thuat ngu nay

dung de chi nhung sinh vat song nhd vao sinh vat khac Leukart la nguoi dau tien dua ra

khai niem “vat ky sin h ”: “vat ky sinh la tat ca nhung sinh vat nao tim thuc an va cho a

tren sinh vat khac

Ve ban chat cua hien tugng ky sinh, trong mot thai ky kha dai, nguoi ta chi de cap dugc den tinh chat phuc tap cua hien tugng nay, ma khong dua ra dugc mot dinh nghia

ro rang: Hien tugng ky sinh la gi?

Ngay nay, hien tugng ky sinh dugc Erehov V R dinh nghTa nhu sau: “Hien tuomg

ky sinh la moi quan he phuc tap giita hai sinh vat, trong do, mot sinh vat (ky sinh trung)

tarn thai hay thuang xuyen cu tru trong ca the sinh vat kia (ky chu) de lay dich the, to chuc cua ky chu lam thuc an, dong thai lam cho ky chu bi ton hai den mot muc do nao

do ve mat sinh vat hoc

Trong djnh nghia nay, Erehov V R da neu ro moi quan he qua lai, doi khang giua hai sinh vat (ky sinh trung va ky chu), moi quan he ve khong gian (cu tru thuang xuyen hay tam thoi), quan he ve dinh duong (ky sinh trung lay djch the, to chuc cua ky chu),

ve tac hai cua ky sinh trung Day la djnh nghTa co ban, hieu dugc dinh nghTa nay la co

so de phan biet hien tugng ky sinh voi cac hien tugng khac nhu: Hien tugng cong sinh, hien tugng hoai sinh

1.2 Dinh nghia va noi dung cua ky sinh trung hoc, ky sinh trung thu y hoc

* Ky sinh trung hoc la gi?

Ky sinh trung hoc la khoa hoc nghien cuu ve moi quan he giua vat ky sinh va vat chu (ky sinh trung va ky chu), nit ra cac quy luat co ban trong qua trinh thich nghi cua

co the vat ky sinh va vat chu, tao co so de de xuat cac bien phap dau tranh voi cac benh

ky sinh trung, nham nang cao sue khoe con nguoi va phat trien vat nuoi, cay tr6ng (dan theo Nguyen Thi Le va cs, 1996; Nguyen Thi Kim Lan va cs, 2008)

Noi dung cua ky sinh trung hoc gom: Ky sinh trung hoc dong vat va ky sinh trung hoc thuc vat

- Ky sinh trung hoc thuc vat (Phytoparasite): La khoa hoc nghien cuu ky sinh trung

a thuc vat va cac benh do chung gay ra a thuc vat.

- Ky sinh trung hoc dong vat (Zooparasite): La khoa hoc nghien cuu ky sinh trung a

dong vat va cac benh do chung gay ra a dong vat

Ky sinh trung hoc dong vat bao gom: Ky sinh trung y hoc va ky sinh trung thu

y hoc

* Ky sinh trung th u y hoc

La mon khoa hoc chuyen nghien cuu ve ky sinh trung co nguon goc dong vat, ky sinh o gia sue, gia cam va cac vat nuoi khac, nghien cuu ve benh do chung gay nen va bien phap phong tri

Pham vi nghien cuu cua ky sinh trung thu y gom: Nghien cuu ve vi tri cua ky sinh trung trong he thong phan loai dong vat hoc, nghien cuu ve dac diem sinh hoc (hinh thai, cau tao, chu ky phat trien), nghien cuu ve su phan bo dia ly cua ky sinh trung

Pham vi nghien cuu cua benh ky sinh trung gom: Nghien cuu ve dac diem djch te cua benh, co che sinh benh, benh ly va lam sang cua benh, ve bien phap chan doan va phong tri benh co hieu qua cao

2 MOI QUAN HE GlCTA MON KY SINH TRUNG THU Y VCfl CAC MON HOC k h A c

Ky sinh trung thu y la mon hoc chuyen mon cua nganh dao tao Bac sy thu y va Ky

su chan nuoi thu y Xet trong moi quan he tien quyet va logic, mon ky sinh trung thu y

co quan he mat thiet voi nhieu mon hoc, trong do co nhung mon sau:

2.1 Mon Dong vat hoc: La mon hoc co so cua ky sinh trung hoc thu y Mon ky

sinh trung thu y phai dua tren nhung kien thuc cua mon Dong vat hoc de nghien cuu ve hinh thai, cau tao, ve phan loai, ve chu ky phat trien cua cac ky sinh trung Ngugc lai, mon Ky sinh trung thu y lam sang ro horn, cu the va phong phu han nhung kien thuc ma sinh vien duoc hoc a mon Dong vat hoc

2.2 Mon Giai phau, Sinh ly benh va Giai phau benh dong vat: DS xac dinh vi tri

ky sinh cua cac loai ky sinh trung, xac dinh benh tich va tim ky sinh trung ky sinh, mon

Ky sinh trung thu y can nhung kien thuc ve giai phau, Sinh ly benh va Giai phau benh dong vat Mon Ky sinh trung thu y phai dua vao nhung kien thuc cua cac mon hoc nay

de mo kham, de nghien cuu co che sinh benh va nhung bien d6i dai thS, vi th£ do ky sinh trung gay ra a gia sue, gia cam

2.3 Mon Dich te hoc: Benh ky sinh trung co noi dung nghien cuu ve dich te hoc

(luu hanh benh hoc) Vi vay, nhung kien thuc ve dich te hoc rat cSn thiSt, la ca sa d£ nghien cuu nhung yeu to lien quan den su phat sinh, phat trien benh ky sinh trung, tir do

co bien phap phong tru co hieu qua

2.4 Mon Mien dich hoc: Ky sinh trung ky sinh kich thich ca thS vat chu va a ca

the vat chu thuang xuat hien kha nang mien dich Nhung k iln thuc ve mien dich giup hieu sau sac horn ve mien dich chong ky sinh trung dong thai mien dich chong ky sinh trung lai lam ro han nhung kien thuc chung ve mien dich hoc

2.5 Mon chan doan benh: De co bien phap didu tri va phong benh hieu qua, c in

phai chan doan dung benh Cac kien thuc cua mon ch&n doan benh giup sinh vien biet phuong phap chan doan lam sang, phi lam sang, d6ng thai biet tien luang benh tren vat nuoi

2.6 Mon Diro’c ly hoc thu y: Benh ky sinh trung can dung cac loai hoa dugc de

phong tri, vi vay nhung kien thuc cua mon Dugc ly la ca sa cho viec su dung thuoc dung, an toan va hieu qua

3 GlOfI THIEU N 0 I DUNG GlAO TRINH KY SINH TRUNG THU Y

Giao trinh Ky sinh trung thu y dung cho bac dao tao dai hoc gom bon phan:

- Phan thu nhat Dai cuang ve ky sinh trung va benh ky sinh trung thu y;

- Phan thu hai Giun san ky sinh va benh giun san a gia sue, gia cam;

- Phan thu ba Dong vat chan dot ky sinh va benh do dong vat chan dot;

- Phan thu tu Dan bao ky sinh va benh do dan bao gay ra

3.1 Phan thu nhat Dai cuong ve ky sinh trung va benh ky sinh trung thu y

Phan nay gom 2 chuang:

Chuffng 1 Dai cuffng ve ky sinh trung th u y

Noi dung chuang 1 trinh bay ve ky sinh trung va ky chu; dac diem dai song ky sinh cua ky sinh trung; anh huong qua lai giua ky sinh trung va ky chu

Chuffng 2 Dai cuffng ve benh ky sinh trung th u y

Noi dung chuang 2 trinh bay ve: Khai niem benh ky sinh trung thu y, quy djnh cach goi ten benh ky sinh trung; mien djch trong benh ky sinh trung; tac hai cua benh ky sinh trung doi vai sue khoe dong vat va nang suat chan nuoi; dong thai trinh bay ve bien phap phong tri benh ky sinh trung; dich te hoc benh ky sinh trung va hoc thuyet diet tru benh giun san cua Skrjabin

3.2 Phan thir hai Giun san ky sinh va benh giun san o’ gia sue, gia cam

Phan nay gom 4 chuang:

Chuffng 3 D ai cu ffng ve giun san va benh giun san & gia sue, gia cam

Noi dung chuang 3 trinh bay ve: Khai niem va phan loai giun san, khai niem

va phan loai benh giun san, cac phuong phap chan doan benh giun san a gia sue va gia cam

r

Chuffng 4 San la va mot so benh san la

Noi dung chuang 4 trinh bay: Dac diem hinh thai, cau tao va vong dai cua san la; mot so benh san la thuang gap a gia sue, gia cam nhu: Benh san la gan a sue vat nhai lai, benh san la ruot lgn, benh san la da co, benh san la tuyen tuy, benh san la a ca quan sinh san gia cam, benh san la ruot gia cam Day la nhung benh san la pho b iln va gay tac hai lan doi vai gia sue va gia cam a Viet Nam

Chuffng 5 San day va mot so benh san day

Noi dung chuang 5 trinh bay: Dac diem hinh thai, cau tao, vong dai, phan loai san day va mot so benh san day thuang gap a gia sue, gia cam

Cac benh dugc trinh bay gom: Benh san day Moniezia 6 gia sue nhai lai, benh san

day a ga, benh san day a cho va meo, benh gao lgn, benh gao bo, benh lu san c6 nho,

bfnh au san nhieu dau, benh ken nuac Day la nhung benh do san day truong thanh

hoac do au trung san day gay ra, thuang gap nhieu a vat nuoi.

Chuffng 6 Giun tron va mot so benh giun tron

Noi dung chuang 6 trinh bay: Dai cuong ve giun tron ky sinh; cac benh giun dua (nhu: Benh giun dua lgn, benh giun dua be, nghe, benh giun dua ngua, benh giun dua

ga, benh giun dua cho); cac benh giun kim (benh giun kim ga, benh giun kim ngua); benh giun luan, cac benh giun xoan 6 gia sue mot mong (mot so benh giun xoan nhu:

Benh do Strongylus equynus, benh do Alfortia edentatus, benh do Delafondia vulgaris, benh do Trichonema); benh giun xoan a gia sue nhai lai (benh giun xoan do

Haemonchus va Mecistocirrus); benh giun ket hat; benh giun toe; benh giun tron thuoc

phan bo Trichocephalata (benh giun toe, benh giun xoan); cac benh giun phoi (benh

giun phoi lgn, benh giun phoi a gia sue nhai lai); benh giun than lgn; benh giun da day lgn, benh giun da day gia cam

3.3 Phan thir ba Dong vat chan dot ky sinh

Gom 2 chuang:

Chuffng 7 Dai cuffng ve dong vat chan dot ky sinh

Noi dung chuang 7 trinh bay: Dac diem hinh thai, cau tao va phan loai dong vat chan dot; dac diem sinh hgc, vai tro gay benh, bien phap phong tru dong vat chan dot ky sinh

Chuffng 8 Ve, ghe va con trung ky sinh

Noi dung chuang 8 trinh bay: Phan loai ve, ghe va con trung ky sinh; benh ghe

ngam do loai Sarcoptes scabiei gay ra a nhieu loai gia sue va gia cam.

3.4 Phan thu- tir Don bao ky sinh va benh do don bao gay ra

Gom 3 chuang:

Chuffng 9 Dai cuffng ve dffn bao ky sinh va benh do dffn bao gay ra

Noi dung chuang 9 trinh bay: Dac diem hinh thai, cdu tao cua dan bao; phan loai don bao ky sinh; dai cuong ve benh do don bao gay ra o gia sue va gia cdm

r

Chuffng 10 Mot so benh trung roi ff gia sue

Noi dung chuang 10 trinh bay: Dac dilm cua trung roi Trypanosomidae; mot s6

benh trung roi o gia sue (benh tien mao trung, benh say thai do Trichomonas a bo, benh

dich giao cau o ngua - benh tiem la ngua)

Chuffng 11 Mot so benh bao tic trung ff gia sue

Noi dung chuong 11 trinh bay: Cac benh huygt bao tu trung (g6m: Benh le dang

trung o bo, benh Theileria a bo, benh bien trung a bo); cac benh cdu trung (giai thieu dai cuong v£ cdu trung ky sinh, benh cAu trung ga, benh cau trnng tho, benh

cau trung lgn)

Phan thu> nhat DAI ClidNG VE KY SINH TRUNG VA BENH KY SINH TRUNG THU Y• a

Chuang 1

DAI CUONG VE KY SINH TRUNG THU Y

1 KY SINH TRUNG VA KY CHU

Ky sinh trung va ky chu la hai doi tugng co moi quan he qua lai doi khang Hieu ve

ky sinh trung va ky chu cua no la co so cho nhung nghien cuu ve benh ky sinh trung va bien phap phong tri, nham bao ve sue khoe va nang cao sue san xuat cua vat nuoi

1.1 Khai niem va phan loai ky sinh trung

1.1.1 Khai niem ky sinh trung

Ky sinh trung la nhung sinh vat song nhd vao sinh vat khac dang song, chiem doat cac chat dinh duong cua sinh vat do de song va phat trien

Vi du: Giun dua lgn (Ascaris suum), san la gan (F hepatica), tien mao trung ( Trypanosoma evansi) la cac ky sinh trung.

Trong hien tugng ky sinh, con vat ky sinh (ky sinh trung) nho be va yeu hon rat nhieu so voi con vat ma no ky sinh Vat ky sinh can vat chu phai song de chiem doat dinh duong lien tuc hoac nhieu lan, dong thoi vat chu la noi cu tru thudng xuyen hoac tam thoi cua vat ky sinh

1.1.2 Phan loai ky sinh trung

Ky sinh trung co nhieu cho cu tru va nhieu cach song khac nhau Vi vay, co the phan loai ky sinh trung theo mot so can cu sau:

* Theo nguon goc: Chia thanh 2 loai:

- Ky sinh trung dong vat

- Ky sinh trung thuc vat

* Theo cho cu tru cua ky sinh trung: Chia thanh 2 loai:

- Ngoai ky sinh trung (Epizoa): La nhung ky sinh trung ky sinh 6 mat ngoai co thi

Vi du: Ve, ghe, ran

- Noi ky sinh trung (Entozoa): La nhung ky sinh trung ky sinh a trong co thi.

Vi du: Cac ky sinh trung o duong tieu hoa, duong ho hap

* Theo cach song cua ky sinh trung: Chia thanh 3 loai:

- Ky sinh trung bat buoc (Obligatus): La nhung ky sinh trung bat buoc phai song ky

sinh vao mot ca the khac, chung khong the song duoc neu roi khoi ky chu

Vi du: Giun, san, ghe, ran

- Ky sinh trung tuy nghi (Facultas): La nhung ky sinh trung co the song tu do d

ngoai canh, chi ky sinh d vat chu khi doi

Vi du: Cac con trung hut mau co canh

- Ky sinh trung ngau nhien (Facultas): Loai nay thudng song tu do, nhung cung co

the song nhd mot ky chu neu bat ngd xam tap ky chu do

Vi du: Dia, vat

Neu ky sinh trung ngau nhien vao mot ky chu khac ky chu binh thudng cua no thi goi la ky sinh trung lac chu

* Theo dai song ky sinh: Chia thanh 2 loai:

- Ky sinh trung vinh vien (Obligatus): La nhung ky sinh trung ca ddi d ky chu,

khong luc nao rdi ky chu

Skrjabin K I va Schutz R S (1940) da chia cac ky sinh trung nay thanh hai nhom

co ban theo dac diem quan he voi moi truong ben ngoai

+ Ky sinh trung co dinh: Tat ca cac giai doan phat trien cua ky sinh trung deu

hoan thanh trong co the ky chu (vi du: Giun tron Trichinella spiralis khong bao gid

gap no d ngoai co the va chi truyen true tiep khi co con vat khac an thit con vat mang

* Theo ban chat cua ky sinh trung: Chia thanh 2 loai:

- Ky sinh trung chuyen loai: La nhung ky sinh trung chi co th i ky sinh d mot loai vat hay mot vai loai gan giong nhau ve phuong dien dong vat hoc

Vi du: Giun tron Parascaris equorum chi ky sinh d ngua, lira, la.

- Ky sinh trung phiem loai: La nhung ky sinh trung co th i ky sinh d nhilu loai vat rat khac nhau (vi du: Ve, ghe, tien mao trung )

1.2 Khai niem va phan loai ky chu (vat chu)

1.2.1 Khai niem ky chu

Ky chu la nhung sinh vat dang s6ng bi ky sinh trung s6ng nhd tam thdi hay lau dai

va bi chiem doat chat dinh dudng

Vi du: Lgn la ky chu cua giun dua lgn (.Ascaris suum);

trau, bo la ky chu cua san la gan (Fasciola spp.).

Ky chu la moi truong ngoai canh quan trgng nhat cua ky sinh trung Nhung yeu to

tu nhien chi tac dong dugc vao ky sinh trung thong qua ky chu

1.2.2 Phan loai ky chu

Can cu vao dac tinh phat due va thich ung cua ky sinh trung doi voi doi song ky sinh ma co the phan ky chu thanh nhung loai sau:

- Ky chu cudi cung

La nhung sinh vat de ky sinh trung song nho va phat due den luc thanh thuc ve giai tinh, co kha nang sinh san dugc

Vi du: Trau, bo la ky chu cuoi cung cua san la gan (Fasciola spp.).

- Ky chu trung gian

Ky chu trung gian la nhung sinh vat de ky sinh trung song nho va phat due trong giai doan au trung

Vi du: Lgn la ky chu trung gian cua san day Taenia solium;

Oc Limnaea la ky chu trung gian cua san la gan (.Fasciola spp.).

- Ky chu trung gian bo sung (ky chu trung gian 2)

Trong qua trinh phat due, au trung da qua giai doan 6 ky chu trung gian thu nhat

nhung van can mot ky chu trung gian thu hai de hoan thanh su phat due cua au trung

Ky chu trung gian thu hai nay goi la ky chu trung gian bo sung

Vi du: San day Diphyllobothrium latum co cac ky chu sau:

+ Ky chu cuoi cung: Nguoi, cho, meo

+ Ky chu trung gian: Bg nuoc

+ Ky chu trung gian bo sung: Ca

- Ky chu chuyen tinh

Ky chu chuyen tinh la ky chu dugc ky sinh trung chgn lgc chat che de ky sinh

Vi du: Nguoi la ky chu chuyen tinh cua san day Taeniarhynchus saginatus',

be, nghe la ky chu chuyen tinh cua giun dua Neoascaris vitulorum.

- Ky chu du’trii’

Au trung cua ky sinh trung truoc khi vao co the ky chu cuoi cung lai vao mot sinh vat khac va khong tiep tuc phat trien dugc nua Sinh vat khac nay dugc goi la ky chu du tru Ky chu cuoi cung nuot ky chu du tru se bi nhiem ky sinh trung

Vi du: Giun Syngamus trachea ky sinh 6 khi quan ga

NSu trung co sue gay benh cua giun nay bi dong vat chan dot hoac giun d^t nu6t thi 4u trung no ra, qua duong tieu hoa vao to chuc co cua ky chu du trir va khong tiep tuc phat trien dugc nua Neu ga nuot ky chu du tru se bi benh

- Ky chu dufrng cung

Au trung cua ky sinh trung co the vao co the sinh vat khong phai la vat chu thich hop cua no de phat due thoi ky dau, nhung sau mot thoi gian thi bi chet vi khong thich nghi duoc voi sinh vat nay Sinh vat nay goi la ky chu duong cung

Vi du: Giun tron Strongyloidea ky sinh d duong tieu hoa ngua, au trung giun chui

vao da nguoi thi sau mot thoi gian ngan se bi chet vi khong thich nghi duoc

2 DAC DIEM DC*I SONG KY SINH CUA KY SINH TRUNG

Ky sinh trung la nhung sinh vat nen co nhung dac diem chung cua sinh vat, dong thoi cung co nhijng dac diem rieng cua ky sinh trung De ton tai va phat trien, ky sinh trung phai co nhung dac diem song thich nghi voi phuong thuc song ky sinh cua chung Cac dac diem cua doi song ky sinh trinh bay dudi day the hien ro net su thich nghi cua

ky sinh trung

2.1 Dac diem ve hinh thai va kich thirdc

2.1.1 Dac diem hinh thai

Hinh thai cua ky sinh trung rat da dang Tuy tung loai ma ky sinh trung co hinh thai rieng Nhung ky sinh trung don bao thi hinh the nhu mot te bao nhung khong thuan nhat: Co loai hinh dang tuong doi tron nhu cau trung, co loai hinh thoi nhu trung roi duong mau, giun tron co hinh ong, san la co hinh la, con trung co chan va canh

Ky sinh trung co nhung giai doan phat trien khac nhau O cac giai doan phat trien khac nhau, ky sinh trung co hinh thai khac nhau Su khac nhau ve hinh thai d cac giai doan phat trien co the den muc kho nhan dinh

Vi du: Ruoi, muoi truong thanh co chan va canh, nhung khi la au trung (doi ru6i, bp gay muoi) thi khong co chan va canh

2.1.2 Dac diem ve kiclt thir&c

Ky sinh trung co kich thudc rat khac nhau, co loai co kich thudc rdt nho (vi du:

Piroplasma spp truong thanh co kich thuoc 2 - 4 x 2 jam), trong khi co nhung loai co kich thuoc rat Ion (san day Moniezia spp dai toi 4 - 5 m).

Co nhung loai ky sinh trung trong qua trinh s6ng co su thay doi r k nhilu v l kich

thuoc (vi du: San la, san day, giun tron khi truong thanh co kich thuoc 1cm nhung khi la

au trung thi rat nho, phai dung kinh hien vi mod quan sat duoc)

Co loai ky sinh trung trong mot thoi gian rdt ngSn cua ddi s6ng ky sinh cung co th i thay doi ldn v l kich thuoc (vi du: Ve sau khi hut no mau, kich thuoc co th i co th i gdp

50 lan so voi luc doi)

Dac diem kich thuoc cua ky sinh trung khac vi khuin d cho: V l kich thuoc vi khuan tuong ddi thuan nhat (deu phai dung kinh hiln vi mod quan sat duoc), con ky sinh trung thi tuy loai, tuy tung giai doan ma co th i thAy duoc bang mat thudng hoac kinh hien vi

2.2 Dac diem ve cau tao co the cua ky sinh trung

2.2.1 Dac diem thoai hoa khi quan khong can thiet

La nhung sinh vat song ky sinh, ky sinh trung co cAu tao co the thich hop cho doi song cua chung Do doi song ky sinh, nhijng khi quan cua co the khong can thiet da bi thoai hoa hoac mat di hoan toan

Vi du: San la co ong tieu hoa rat don gian; san day khong co ong tieu hoa; giun san

khong co co quan van dong, khong co thi giac, thinh giac, khiru giac, khong co he tuan hoan va ho hap

Nhin chung, nhung khi quan khong can thiet cho ddi song ky sinh deu chiu nhung bien doi thoai hoa hoac bi loai tru hoan toan

Noi ky sinh trung co nhung bien doi ro net va sau sac hon nhieu so vdi ngoai ky sinh trung Ky sinh trung tam thoi bj bien doi it, ky sinh trung vinh vien bi bien doi nhieu hon

2.2.2 Dac diem tien hoa, tao ra nhicng khi quan m&i can thiet

Cung do ddi song ky sinh, do nhu cau ton tai ma qua nhieu the he, ky sinh trung

da tao ra va hoan chinh nhung khi quan dac biet, giup cho ddi song an bam cua chung duoc thuan lpi Nhung khi quan nay giup ky sinh trung de dang tim den ky chu, bam vao ky chu, chiem dinh duong cua ky chu, sinh san de dang tren ky chu hoac d ngoai canh

Trudc kia nguoi ta cho rang, ky sinh trung tim duoc ky chu la nhd hudng tinh dac biet Tren co so thuyet hudng tinh, ngudi ta da phan biet cac loai hudng tinh khac nhau: Hoa hudng tinh, ly hudng tinh, nhiet hudng tinh, dien hudng tinh, quang hudng tinh.Vdi nhung nghien cuu sau hon, Skrjabin K I va Frosmann (1963) cho biet, ky sinh trung va nhung sinh vat ha dang co nhung khi quan rieng goi la phan tich quan Chinh phan tich quan da giup ky sinh trung tim duoc ky chu can thiet va tao cho ky sinh trung

co kieu song rieng thich hop tren ky chu

Vi du: Co au trung ky sinh trung chui sau vao dat (trudc kia goi la dia hudng tinh) hoac di chuyen xa nhung chat doc hai doi vdi chung (trudc kia goi la hoa hudng tinh am) thi cung chi la do ky sinh trung nhd vao phan tich quan ma da co cam giac dac biet, dan tdi nhung phan xa thich hop Cung nhd co phan tich quan ma ky sinh trung due va cai co the de dang tim gap nhau de giao phoi

Hien nay, nhd co nhung nghien cuu ve phan tich quan cua ky sinh trung ma ngudi

ta co the xua duoi ky sinh trung bang cach danh lac hudng va lam m§t tac dung cua phan tich quan Vi du: Dung cac loai tinh dau co mui thorn dac biet de xua du6i muoi tranh xa ngudi

Sau khi da tim duoc ky chu, ky sinh trung can bam chac vao ky chu d£ l&y thuc an,

vi vay cac khi quan bam (cac giac bam, moc bam) (con goi la cac co quan c6 dinh) phat trien manh

Giac bam la nhung cho lorn hinh hoi tron hoac bau due, hoac hinh ban nguyet, dugc

cau tao bang he thong co vong va co toa Khi nhung thd co nay co lai, giac bam cua ky

sinh trung mut vao hom cua mot nu thit (mo that day), nhd vay ky sinh trung bam chac

dugc vao ky chu Vi du: San la Fasciola spp co 2 giac bam, san day Moniezia spp co 4

giac bam

Moc bam phat trien d nhieu loai ky sinh trung (vi du: San day Taenia solium co 2

hang moc gom 22 - 44 moc) Moc dugc cau tao bang chat kitin hoac sung, phan bo d

Khi da bam dugc vao ky chu, do ky sinh trung can chiem doat dinh duong cua ky chu nen cac khi quan dac biet dugc hoan thien Vi du: Voi muoi co cau tao rat tinh vi de

co the thoc vao da ky chu (mac du da nhieu loai ky chu rat day va cung) Muoi con tiet

ra chat chong dong mau de tranh mau dong lai lam tac voi hut Giun moc cung co tuyen tiet chat chong dong mau (thuoc nhom heparin) lam cho mau khong dong va hut dugc

de dang

De duy tri noi giong trong dieu kien con ngudi luon tim each chong lai chung, ky sinh trung da tao ra va hoan thien cac khi quan giup cho viec sinh san dugc de dang trong nhung hoan canh kho khan Vi du: Muoi phai giao phoi trong khi bay, nen muoi due ngoai bo phan duong vat con co cang bam de giu chac muoi cai Muoi cai vi s6 lAn gap muoi due rat it nen no co tui chua va duong tinh d l thu tinh cho nhirng lua trung tiep theo

2.3 Dac diem sinh san cua ky sinh trung

Ky sinh trung co nhung dac diem sinh san sau:

- Sinh san vo tinh:

La hinh thuc sinh san don gian nhat Vi du: Cac ky sinh trung dudng mau sinh san theo hinh thuc nay (tien mao trung, le dang trung )

- Sinh san hieu tinh:

D6i vdi nhung ky sinh trung ludng tinh (san la, san day): Co th i tu giao ph6i giua

bo phan sinh due due va bo phan sinh due cai tren cung mot ca th i, hoac co th i giao phoi cheo giua hai ca the Tuy nhien, khi co tu 2 ca th i trd len, ky sinh trung ludng tinh thudng giao phoi cheo giua ca the nay vdi ca the khac

D6i vdi nhung ky sinh trung don tinh (nhilu loai giun tron, dong vat chan dot): Sinh san theo hinh thuc con due va con cai giao phoi vdi nhau

Tuy loai ky sinh trung ma bang hinh thuc sinh san huu tinh se de ra trung (vi du: Giun dua), hoac de ra au trung (vi du: Giun bao), co khi rat kho nhan dinh la trung hay

au trung (vi du: Giun chi de ra trung, trong co au trung, khi au trung cu dong, do vo trung rat mong nen vo trung gian ra theo hinh the au trung)

- Phoi tu sinh:

Day la hinh thuc sinh san dac biet cua ky sinh trung Co nhung loai ky sinh trung chi sinh san d giai doan truong thanh, nhung co nhung loai ky sinh trung con co kha nang sinh san 6 giai doan au trung Do la hinh thuc phoi tu sinh Vi du: Au trung san la

co dang boc, ben trong boc sinh ra nhieu te bao phoi Tir mot au trung san la o giai doan tien au trung co the sinh san ra nhieu au trung (khi song trong ky chu trung gian)

Do hinh thuc sinh san phong phu ma ky sinh trung sinh san nhanh, nhieu va de

dang Vi du: Mot con san day Taenia saginata co the de 150 trieu trung mot nam, giun

dua Ion de 200.000 trung moi ngay (Cram, 1925)

2.4 Dac diem song cua ky sinh trung

2.4.1 Dac diem moi truong song

Moi truong song cua ky sinh trung la co the vat chu ma no ky sinh va ngoai canh

ma no chju tac dong gian tiep thong qua vat chu Ngoai canh cung la moi truong tac dong true tiep den ky sinh trung khi no o giai doan la trung hoac au trung

D6 song va phat trien, ky sinh trung can co moi truong song thich hop ve nhiet do,

do Am, dAt dai, do cao cach mat bien Muc do thich hop co the co gian, co nhung bien

do nhat dinh

* Cac loai moi tru&ng song cua ky sinh trung

Co the phan ra 2 loai moi truong song cua ky sinh trung:

- Moi tru&ng song toi thuan: La moi truong ma o do ky sinh trung co nhung dieu

kien thuan loi nhat, tot nhat de song va phat trien

- Moi tru&ng song toi thieu: La moi truong ma o do ky sinh trung co nhung dieu kien thAp nliAt de duy tri su song, neu dieu kien song thap hon thi ky sinh trung khong the song noi

Vi du: Au trung Miracidium cua san la Fasciola spp song 6 moi truong tu nhien co nhiet do thich hop nhat la 22 - 23°C, nhiet do de no ton tai bien dong tu 15°C den 30°C Neu nhiet do thap hon 15°C hoac cao hon 30°C thi au trung nay khong the song duoc

Au trung nay doi hoi pH cua nuoc ma no dang song la 5 - 7 , 7 ; pH thich hop nhat cho Au

trung phat trien la 6 - 7 Neu pH thap hon 5 va cao hon 7,7 thi au trung bi chet

* Anh huong cua m oi tru&ng ngoai canh den k y sinh triing va benh ky sinh trung

Moi truong tu nhien bao gom nhieu yeu to: Khi hau, thoi tiet (nhiet do, do Am, anh sang), dAt dai, song ho, do cao cach mat bien Moi truong tu nhien khong th i khong co nhirng biln dong: Thoi tiet luon thay doi, cac chat luon chuyen hoa Ngoai nhung thay

doi tu nhien con co nhirng thay doi do con nguoi tac dong (vi du: Con nguoi phat quang cay co, khoi thong cong ranh ) Nhirng thay doi nay tac dong ro ret den ky sinh trung

va tao nen su biln dong cua ky sinh trung theo moi truong Cung vi vay ma co su bien ddng cua ky sinh trung theo miia

Vi du: Cl Viet Nam, ruoi, muoi phat trien chu yeu tir thang 4 den thang 9 la nhung thang nong am thich hop voi ruoi muoi; bo chet lai phat trien chu yeu tir thang 1 0 den thang 4 la nhirng thang mat, lanh va kho rao, thich hop voi bo chet

Dieu kien khi hau, nhat la nhiet do va do am co anh huong den khu he ky sinh trung Su thay doi nhiet do va do am cua moi truong lam cho khu he ky sinh trung thay doi Dieu nay de hieu bdi ky sinh trung va ky chu trung gian cua chung yeu cau dieu kien nhiet do va do am nhat dinh de song va phat trien

Neu moi truong khong co nhirng thay doi dang ke thi su bien dong cua ky sinh trung khong ro ret

Noi chung, yeu to moi truong ngoai canh khong nhirng co the quyet dinh su co mat cua mot ky sinh trung nao do ma con quyet dinh muc do, kha nang hoat dong va phat tan cua ky sinh trung

Vi du: San la trong nhieu giai doan song (khi la trung, au trung) can phai co moi truong nude de song Vi vay, nhirng viing hoan toan kho can thi khong co san la va benh san la Nhung viing it nude co it benh, nhirng viing nude nhieu thi benh san la phat trien

* Anh hu&ng cua moi tru&ng true tiep (ky chu) den ky sinh trung

Moi co quan, moi noi trong co the dong vat deu co ky sinh trung ky sinh Giun san thudng tap trung song ky sinh 6 duong tieu hoa, ky sinh trung don bao thudng s6ng trong mau hoac trong duong tieu hoa cua dong vat Moi loai ky sinh trung co mot noi

ky sinh thich hop, nhung cung co nhirng loai ky sinh d nhieu noi khac nhau (vi du: Au

trung san day Echinococcus).

Ve moi truong ky chu, trong cung loai ky chu thi con non nhiem ky sinh trung thudng nhieu hon con truong thanh Nhirng con vat 6m ylu, suy dinh duong nhiem nang hon nhirng con du dinh duong va khoe manh Trong cac co quan cua vat chu, co quan tieu hoa (ruot, da day, gan), mau, da la nhung noi ky sinh trung thudng ky sinh nhieu hon Co quan sinh due thudng it co ky sinh trung ky sinh hon

* Tinh thich nghi cua ky sinh trung v&i moi tru&ng sdng

Ylu to moi truong tuy co tac dong ldn din toan bo su song, su hoat dong cua ky sinh trung, nhung cung can phai xet den su thich nghi cua ky sinh trung d6i vdi moi trudng

La nhung sinh vat, qua nhieu the he noi tilp nhau, ky sinh trung dAn d in hinh thanh

su thich nghi vdi moi trudng song khong hoan toan thich hop Sir thich nghi nay dua vao dac tinh bien di va di truyen cua sinh vat, co th i tao thanh nhirng k ilu s6ng mdi cho

ky sinh trung

Vi du: Muoi song hoang dai tro thanh ban thuan duong roi vao han nha d voi con ngudi va tro thanh thuan duong Neu bi con ngudi xua duoi thi muoi lai ra ngoai song ban thuan duong hoac hoang dai tao thanh mot vong thich nghi luan quan (thay rat ro

d cac viing diet muoi chong benh sot ret)

Nhin chung, ky sinh triing co the thich nghi vdi hoan canh moi trudng Neu sir thich nghi do duoc tien hanh qua nhieu the he thi co the tro thanh ban chat sinh thai cua ky sinh triing

Nhung yeu to phu thuoc cua ky sinh triing doi vdi moi trudng can quan niem la nhung yeu to tac dong den hien tuong song Yeu to nay luon thay doi chu khong phai

la bat di bat dich Do do, viec cai tao moi trudng la het sue can thiet de khong che ky sinh triing Nhung mat khac, vi qua trinh khong che la mot qua trinh keo dai song song vdi qua trinh cai tao moi trudng, nen cung phai tinh den ky sinh triing co the thich nghi va tir do can co nhirng doi pho kip thoi vdi su thich nghi moi cua ky sinh triing Noi cach khac, su doi pho vdi ky sinh triing bang bien phap cai tao moi trudng phai thudng xuyen, kip thoi va lau dai de pha vo tinh thich nghi cua ky sinh triing vdi moi trudng song

Yeu to moi trudng tuy la yeu to quyet dinh, nhung khong phai la duy nhat, vi dac diem song cua ky sinh triing con phu thuoc vao chu ky cua ban than no, phu thuoc vao yeu to ky chu

2.4.2 Yeu to chu ky phat trien (vong dai) cua ky sinh trung

* Chu ky phat trien cua ky sinh triing la gi?

Toan bo qua trinh phat trien, thay doi qua nhung giai doan khac nhau cua ddi song

ky sinh triing, ke tir khi la mam sinh vat dau tien, cho den khi lai san sinh ra mam sinh vat moi, tao ra mot the he moi dupe goi la chu ky

Vi du: Chu ky phat trien cua ruoi:

Ruoi -► Trung -► Doi

-Nhong Quan niem ve chu ky khong phai la khong gian doan, hinh dung nhu la mot dudng tron khong co diem md dau va khong co diem ket thuc Do quan niem nay nen mdi co

« -danh tir chu ky (chu nghTa la vong tron) hoac vong dai Khi noi den chu ky cua mot ky

sinh triing nao do, ta co the mo ta tir giai doan nao cung duoc Nhung do thoi quen theo mot trinh tu nhat dinh ma ngudi ta thudng mo ta chu ky bat dau tir mam sinh vat dAu tien (ky sinh triing trudng thanh)

* Cac kieu chu ky

Chu ky cua ky sinh triing hoac thuc hien tren co the ky chu, hoac thuc hien d moi trudng tu nhien Neu lay moi trudng ky chu lam trung tam thi moi trudng tu nhien thudng duoc goi la ngoai canh hoac ngoai gidi

Chu ky phat trien cua ky sinh trung gom nhung kieu sau:

- Co nhung ky sinh trung ma chu ky cua chung hoan toan thuc hien d ngoai canh, khong can toi ky chu Do la chu ky cua nhung ngoai ky sinh trung nhu ruoi, muoi (tuy

co luc song ky sinh vao ky chu, nhung khong can song bam vao ky chu moi thuc hien dupe chu ky toan ven)

- Mot so ky sinh trung khac co chu ky thuc hien luc 6 ngoai canh, luc d ky chu Vi du: Chu ky cua cac san la

- Mot so ky sinh trung co chu ky thuc hien hoan toan tren ky chu ma khong can den ngoai canh moi thuc hien dupe chu ky

Vi du: Chu ky cua giun bao, cua cac huyet bao tu trung

Nhu vay, co ky sinh trung co kieu chu ky don gian, co ky sinh trung co kieu chu ky phuc tap Tinh don gian hoac phuc tap cua chu ky anh hudng toi muc do phat trien ky sinh trung va lien quan den muc do pho bien cua benh do ky sinh trung do gay ra Nhung

ky sinh trung co chu ky phuc tap thudng kho ton tai va phat trien, vi chu ky co nhieu khau, va chi can mot khau khong thuc hien dupe hoac bi pha vo la chu ky khong thuc hien dupe Nhirng ky sinh triing co chu ky don gian se de thuc hien dupe chu ky toan ven, chung khong nhirng de ton tai ma cung de phat trien va nhiem vao ky chu de gay benh

Vi ky sinh triing co nhieu kieu chu ky nen bien phap pha vo chu ky cua ky sinh triing cung co nhieu hinh thuc khac nhau: Hoac cat dirt khau ky sinh triing tir ky chu ra ngoai canh, hoac tir ngoai canh vao ky chu, hoac diet ky sinh triing d ky chu bang cach dung hoa dupe dieu tri

Chu ky co nhirng quy luat nhat dinh, cac giai doan phai tuan tu ke tiep nhau, nhung

vi con phu thuoc vao yeu to moi trudng nen thoi gian hoan thanh mot chu ky khong th i

co dinh dupe CJ dieu kien thuan lpi, toe do hoan thanh chu ky se nhanh hon so vdi d moi trudng khong thuan lpi

Vi du: Ve Boophilus can 1- 1, 5 thang vao miia nong, am de hoan thanh chu ky, con

vao miia lanh thi phai tren 3 thang

2.4.3 Yeu to ky chu

Ky chu la yeu t6 khong the tach rdi ky sinh triing Co 3 k ilu quan he giua ky sinh triing va ky chu:

- Ky sinh triing chi d ky chii va do tiep xuc ma sang mot ky chu khac

Vi du: Ghe, ran chi song ky sinh tren ky chu, ky chu khac nhiem ghe, ran do tilp xuc vdi con vat bi benh

- Ky sinh triing sdng d ky chu cu6i ciing, thai mdm benh ra ngoai canh, nhung sau

do phai qua giai doan d mot hoac hai ky chu trung gian roi mdi trd lai ky chu cu6i ciing

Vi du: San la gan, giun phoi lpn

- Ky sinh trung a ky chu va tu ky chu dugc dua vao vat moi gioi truyen benh, sau

do vat moi gioi nay lai truyen ky sinh trung vao mot ky chu khac

Vi du: Ky sinh trung duong mau, giun chi

Nhu vay, ky sinh trung gay benh khong the thieu duoc yeu to ky chu (gom co ky chu cuoi cung, ky chu trung gian) Tu su quan he khang khit cua ky sinh trung voi ky chu, co the rut ra nhung nhan xet sau:

f r

+ Neu thieu ky chu thi ky sinh trung khong hoan thanh duoc chu ky phat trien

+ Neu khong co ky chu thich hop thi ky sinh trung chet hoac co truong hop co the song duoc mot thoi gian ngan va gay mot so tac hai, sau do chet

Vi du: Au trung cua san day Diphyllobothrium mansoni ky sinh 6 nhai Neu ran an nhai se bi benh san day truong thanh Nhung khi ngudi la ky chu khong thich hop an

nguoi va gia sue

+ Truoc khi ky sinh triing ky sinh co dinh tai mot vi tri, co nhieu loai ky sinh triing co hien tuong di qua mot so noi trong co the Vi du: Giun dua Ion, giun luon, giun phoi

Su chu dong di quan cac co quan, cac mo de den duoc noi cu tru lau dai, duoc Skrjabin K I va Petrov A M (1963) goi la su di chuyen (migration)

Duong di chuyen ma trong do giun san di qua he thong noi tang vao gan, qua tinh mach chu va tim vao vong tieu tuan hoan, phoi roi ve ruot, Skijabin K I va Petrov A

M (1963) goi la vong di chuyen gan - phoi - ruot.

• Duong di chuyen ma trong do giun san di tir ruot qua he bach huylt, tuyln bach huyet, roi qua tinh mach chu, qua tim vao vong tieu tuan hoan ph6i va lai vao

duong tieu hoa, Skrjabin K I va Petrov A M (1963) goi la vong di chuyin limplto

- phoi - ruot.

• Mot trong so nhirng kieu di chuyen thudng gap la giun san dimg lai o ph6i, s6ng

trong nhu mo hay trong duong ho hap (khi quan, phe quan), duoc goi la vong di chuyen

I imp ho - phoi.

• Sir di chuyen theo duong limpho - phoi nhung dung lai 6 tim hay dong mach chu

goi la vong di chuyen limpho - tim.

• Doi khi giun san khong nhung di chuyen qua vong tieu tuan hoan, ma con qua ca vong dai tuAn hoan Su di chuyen qua tilu va dai tuan hoan duoc goi la di chuyen dai tuan hoan, can cu vao giai doan d£u chung qua duong limpho hay qua gan ma duoc goi

la vong di chuyen gan - dai tuan hoan, hay limpho - dai tuan hoan.

• Su di chuyen tu do trong co the ky chu duoc goi la vong di chuyen noi tang -

toan than.

+ Duong xam nhap cua ky sinh trung vao co the ky chu thay doi tuy loai ky sinh trung Da so giun san xam nhap qua duong tieu hoa Mot so xam nhap qua da (giun chi, san mang, giun luon )

Mot so ky sinh trung co the co nhieu duong xam nhap Vi du: Au trung giun luon, giun moc co the xam nhap qua da hoac qua ducmg tieu hoa cua ky chu

+ Ky sinh trung co mot hoac nhieu ky chu thich hop

Vi du: Muoi, ghe, tien mao trung co the ky sinh o nhieu loai ky chu khac nhau

Nhirng ky sinh triing co the lay dinh duong o nhieu loai ky chu khac nhau dugc goi

la nhirng ky sinh triing tap thuc Tinh “tap th u c” cua mot so ky sinh triing lam cho benh

ky sinh triing co th i truyen tir sue vat sang nguoi hoac ngugc lai tir nguoi sang sue vat

Vi du: Giun bao ( Trichinella spiralis) ky sinh 6 lgn co the truyen sang nguoi do nguoi an thjt lgn song co au triing giun nay

3 A n h H irdN G q u a l a i g il T a k y s i n h t r u n g v A k y c h u

Tir khai niem “hien tuomg ky sinh”, chung ta thay quan he giua ky sinh triing va ky

chu la moi quan he rat phuc tap giua hai sinh vat song Tinh phuc tap the hien 6 nhirng tac dong co hai cua ky sinh triing gay ra cho ky chu, dong thoi ky chu cung co nhirng phan ung tro lai, nham ngan chan tac dong cua ky sinh triing

3.1 Tac dong cua ky sinh trung den ky chu

Tac dong nay phu thuoc vao so lugng va doc lire cua ky sinh triing, sue ch6ng do cua co the ky chu, giai doan phat due cua ky sinh triing

Tac dong cua ky sinh triing doi voi ky chu gom nhieu mat:

- Tac dong ca gi&i

Hau het cac ky sinh triing deu gay nen nhirng bien loan co gioi, ngan tro it nhilu chuc nang cua cac khi quan ma no xam nhap; hoac lam tic; hoac chen ep va pha hoai cac to chuc; hoac lam thung, lam rach; hoac do cac khi quan bam hut cua ky sinh trimg lam troc niem mac, gay xuat huyet Thuong thay hau qua cua tac dong nay la gay viem cAp tinh, thu cap tinh, man tinh Viem dan toi san sinh mot cai vo bang t6 chuc lien k it boc lay ky sinh triing, cai vo va ky sinh triing boc ben trong khi c h it di b iln thanh mot cai hat, trong hat co hien tugng voi hoa

- Tac dgng chiem doat chat dinh duong

Ky sinh trung tir nuoi duong bang an to chuc cua ky tioao chiem doat mot phan thuc an cua ky chu da tieu hoa, hoac hut mau ky chu Tac dong nay tiep dien lien tuc bdi rat nhieu ky sinh trung, gay nen ton hai rat to Ion cho ky chu (thieu mau, gAy rac )

- Tac dong dau doc

Doc to cua ky sinh trung gom tat ca nhung san pham cuoi cung cua qua trinh trao doi chat cua ky sinh trung, noi va ngoai doc to do ky sinh trung tiet ra

Ky sinh trung bai tiet cac chat doc hang ngay, ky chu hap thu chat doc, sinh ra nhung bien loan khac nhau, nhung thudng thay nhat la bien loan than kinh (co giat, bai liet ), va tuan hoan (gay dung huyet, ban huyet) Doc to con lam te liet cac te bao thuc bao cua ky chu Noi chung, chat doc do au trung sinh ra manh hon chat doc do ky sinh trung truong thanh sinh ra

- Tac dong truyen benh

Mot so loai chan dot dot sue vat, lam con vat kho chiu, co the bi viem da, nhung dieu nay khong nguy hiem Dieu nguy hiem la khi hut mau ky chu, chung truyen nhung benh co the thanh djch luu hanh giet hai nhieu sue vat

Vi du: Muoi truyen benh sot ret va benh sot vang d nguoi, ve truyen benh le dang

trung, bo chet truyen benh djch hach, ruoi Glossina truyen benh trung roi, con trung

hut mau truyen benh nhiet than Ngoai ra, giun san bam vao niem mac gay thuong tich cung pha vo phong tuyen thuong bi, mo duong cho cac vi khuan trong moi trudng chung s6ng (ruot) xam nhap vao co the, vi khuan se gay nen mot benh ghep voi benh

ky sinh trung Ky sinh trung va vi trung thudng ket hop lam ton hai them cho ky chu, tao thanh vong xoan benh ly vdi dien bien phuc tap, lam cho bieu hien lam sang them tram trong

3.2 Phan ung cua ky chu doi voi ky sinh trung

Loai ky chu co the gay anh hudng den su sinh trudng va phat due cua ky sinh trung

Vi du: San day Bothriocephalus latus co the dai hang may met d ngudi, trong khi chi

dai 20 - 40 cm d ruot meo, tuy hinh thai khong thay doi

Khi bi ky sinh trung ky sinh, ky chu luon co phan ung de lam giam bdt tac hai do ky sinh trung gay ra cho ban than minh Noi chung, co the ky chu phan ung lai ky sinh trung bAng ba loai phan ung: Phan ung thuc bao, phan ung te bao va phan ung the dich

- Phan intg thuc bao: Nhung t l bao di dong cua ky chii tan cong ky sinh trung va

co thi tieu diet chung bang co nang thuc bao Neu hieu qua thuc bao khong day du thi

r

sinh ra nhung phan ung te bao

- Phan intg te bao: Phan ung thudng thay nhat la viem va tang sinh bach cau Eosin

Nhung phan ung khac la: To chuc bien doi, cac te bao nhiem ky sinh trung to len hoac

phat trien qua muc, gay thanh nhung ung; hoac te bao bien thanh te bao t6 chuc lien ket, bao lay ky sinh trung, tao thanh nang (ken).

- Phan intg the dich: Xuat hien khang the trong mau ky chu, co the gay cho ky chu

tinh mien dich, hoac trang thai qua man

Trang thai qua man do co the, mot khi da chua nhung doc to qua man

(anaphylatoxiri) do ky sinh trung sinh ra thi tro nen nhay cam hon voi cung ky sinh

trung ay, do do co the co phan ung rat manh voi lan cam nhiem thu hai

Vi du: Trang thai qua man d nhung con vat da bi nhiem giun dua

3.3 Tinh cam thu cua sue vat doi voi benh ky sinh trung

Nhung yeu to sau day anh hudng den tinh cam thu doi vdi benh ky sinh trung

- Giong (dong, noi): Co nhung giong cam thu it hay nhieu vdi nhung ky sinh trung

nhat dinh Trong mot viing thudng co ky sinh triing ton tai va ky sinh thi ky sinh triing gay tac hai it hon so vdi nhung viing tir trudc chua co, nhirng giong sue vat nhap noi cam thu hon vdi benh da co d dia phuong so vdi cac giong sue vat dia phuong (vi du: Benh le dang triing the hien rat nang d dan bo nhap noi, trong khi the hien nhe hon nhieu d dan bo dia phuong)

- Tuoi va tinh bigt: Sue vat non bi ky sinh triing duong ruot nhieu hon sue vat

trudng thanh (giun dua, cau triing) Noi chung, sue de khang cua sue vat non kern hon sue vat trudng thanh Tinh biet hinh nhu khong anh hudng true tiep den ty le va cuong

do nhiem ky sinh triing

- Che do dinh dieang va chant soc nuoi duffng: Dinh duong thieu, nhat la thieu

vitamin (A, C) va protein, chuong chat choi, kern ve sinh la dieu kien thuan lori cho

su phat sinh benh ky sinh triing Thoi quen an uong cua sue vat (an phan, an s6ng) da giup cho su xam nhap cua mot so ky sinh triing vao vat chu Miia chan tha ngoai d6ng

co dai hay ngan cung anh hudng den cudng do nhiem ky sinh triing Trai lai, dinh duong day du co the lam cho benh ky sinh triing phat nhe hay khong phat ra, co th i lam cho tuoi tho cua ky sinh triing giam, tham chi ban than ky chu co th i t6ng ky sinh triing ra ngoai Quan ly cham soc vat nuoi tot la bien phap lam giam ty le va cudng do nhiem ky sinh triing

- Tinh trang sire khoe

Khi sue vat dang mac mot benh nao do hoac mSc benh da khoi nhung sue khoe chua hoi phuc, khi hau thay doi that thudng, lam viec qua sire co th i thuan loi cho su phat sinh mot so benh ky sinh triing Nguoc lai, khi con vat khoe manh, kha nang sinh trudng phat due cua ky sinh triing bi han che, s6 luong ky sinh triing trudng thanh it, tham chi tuoi tho cua ky sinh triing bi rut ngan di

Cltutmg 2

1 KHAI NIEM VE BENH KY SINH TRUNG THU Y, QUY DINH CACH GOI TEN BENH KY SINH TRUNG

1.1 Khai ni£m

Benh ky sinh trung thu y la benh do nhung ky sinh trung dong vat gay ra (giun san, dong vat chan dot, dong vat don bao)

Co 3 yeu to chu yeu lam phat sinh benh ky sinh trung: „

- Phai co dong vat co tinh cam thu doi voi ky sinh trung Neu dong vatVeo tinh cam thu voi ky sinh trung thi hoac ky sinh trung khong xam nhiem vao duoc, hoac co xam nhiem vao nhung cung khong sinh truong phat due duoc va khong co kha nang gay benh

- Phai co ky sinh trung co sue gay benh Mam benh ky sinh trung can phat due den giai doan co sue gay benh thi khi xam nhap vao co the vat chu, no moi co the tiep tuc sinh trudng, phat due thanh ky sinh trung trudng thanh va gay benh cho vat chu duoc

- Phai co dieu kien ngoai canh thich hop de ky sinh trung phat due khi con d ngoai canh Nhung yeu to nay tac dong true tiep den ky sinh trung Nhung tac dong nay la gian tiep khi ky sinh trung da xam nhap vao vat chu Trong do, dieu kien nhiet do, am

do, khu he dong - thuc vat rat quan trong doi vdi sir phat sinh benh ky sinh trung

Benh ky sinh trung thudng the hien dudi hai the: Cap ti'nh va man tinh, phu thuoc vao so luong ky sinh trung, doc luc cua chung va sue khoe cua vat chu

- The cap tinh: Thudng the hien d nhirng dong vat non, nhirng dong vat om yeu Trudng hop nay trieu chung lam sang the hien ro d vat chu Neu khong duoc dieu tri kip thoi thi ty le tu vong cao

- The man ti'nh: Thudng thay d nhung dong vat beo khoe, trudng hop nay trieu chung lam sang bieu hien khong ro, benh dien ra am i, keo dai, it khi chet

1.2 Quy djnh cach goi ten benh ky sinh triing

Theo he thong phan loai, ky sinh triing dong vat duoc phan loai nhu sau:

Nganh (Phylum)

Lap (Class)

Bo (Order)

Ho (Family) Giong (Genus) Loai (Species) Chung (Veriety)

Ngoai ra, co the co nhirng su phan loai: Bo phu, ho phu, giong phu, sieu ho Cach goi ten theo he thong phan loai nhu sau:

- Ten ho: Lay ten giong lam co so + duoi idea

- Ten ho phu: Lay ten giong lam co so + duoi idae

- Ten loai ky sinh triing duoc goi bing 2 tir la tinh, tir dau viet hoa chi ten giong, tir sau viet thudng chi ten loai

Vi du: Ascaris suum, Moniezia expansa

- Ten chung: Lay ten giong, loai lam co so + ten chung, co the them hoac khong

them chu var d giua.

Vi du: Sarcoptes scabiei var equy, hoac Sarcoptes scabiei equy.

Ngudi ta thudng them ten tac gia da tim ra giong hay loai do va nien hieu da mo ta giong hay loai do

Vi du: Fasciola hepatica, Linnaeus 1758.

Fasciola gigantica, Cobbold 1885.

- Ten benh ky sinh triing: Lay ten giong cua ky sinh triing lam co so, thay tiep vT

ngu bang os is.

Vi du: Fasciolosis (benh do Fasciola gay ra).

Ascariosis (benh do Ascaris gay ra).

N6u benh do nhieu loai ky sinh triing trong ciing mot ho gay ra, ten benh ky sinh

triing duoc goi nhu sau: Lay ten ho lam co so, thay duoi ae bang osis.

Vi du: Trichostrongylidosis (benh do nhieu loai giun xoan thuoc ho Trichostrongylidae

gay ra)

2 MIEN DICH TRONG BENH KY SINH TRUNG

2.1 Dac diem chung ve mien djch trong benh ky sinh triing

Co the co nhirng trudng hop mien dich sau:

- Mien diclt tir nhien: Tinh mien dich nay co the hoan toan hay tuomg d6i

Vi du: Ngudi khong bao gid nhiem giun dua Ascaridia galli cua ga.

- Mien dich thu dicac: Trong cac benh ky sinh triing, mien dich thu duoc khong bao

gid tien tdi tieu diet hoan toan ky sinh triing (khac vdi nhieu benh do vi triing) Trong trang thai mien dich ay, nhirng hoat dong phong ngu cua co the ky chii khong cho ky sinh triing phat trien, hinh thanh mot the thang bang giua ky sinh triing va ky chu

Mien dich thu duoc co hai loai:

+ Mien dich thu diro’c chu dong: Day la mien dich co duoc sau khi tiem vacxin hay

mot khang nguyen chet Tuy nhien, doi vdi nhieu benh ky sinh trung, diSu nay kho thuc

hien, trir mot so benh giun tron va don bao Tuy nhien, co the gay mot trang thai phong nhiem doi voi mot so benh (nhu benh le dang triing, bien triing) bang each cho ve chua

so luong ft le dang triing dot be, hoac tiem mau cua nhirng con da khoi benh (chi con chua mot it le dang triing, doc luc kem) va tiem vao nhirng cho it mach mau (duoi), hoac gay benh thuc nghiem roi chua ngay cho con vat khoi ve phuong dien lam sang de tao mien dich thu duoc chu dong

+ Mien dich thu duffc bi dong: Mien dich nay co duoc do tiem huyet thanh cua con

vat da duoc mien dich Tuy nhien, dieu nay khong co y nghTa thuc te trong cac benh ky sinh triing

Trong mot so trudng hop, sau khi dung thuoc tri ky sinh triing, sue mien dich con

duoc duy tri mot thoi gian nhat dinh Vi du: Doi vdi san la Fasciola, sue mien dich con duy tri duoc 1 , 5 - 2 thang, doi vdi san day Moniezia duoc 1 - 1 , 5 thang Noi chung, sue

mien dich duy tri khong qua 2 thang sau khi khoi benh

2.2 Khang nguyen va khang the

Cung nhu khang nguyen cua vi triing, khang nguyen cua ky sinh triing la ban than

no hay nhirng san pham ma no bai tiet Ky chu phan ung lai tac dong kich thich cua ky sinh triing (khang nguyen) bang cach san sinh khang the, do la thanh phan Globulin trong huyet thanh cua ky chu

Do sir phat trien va tac dong cua ky sinh triing thudng la thu cap tinh hay man tinh nen tinh mien dich doi vdi benh ky sinh triing thudng chi la tuong doi Khang nguyen

va khang the co tinh dac hieu: Ky sinh triing loai nao kich thich co the ky chu sinh ra khang the loai ay; ky chu sinh khang the chi nham mot loai ky sinh triing nhat dinh Tuy nhien, trong benh ky sinh triing lai co hien tuong phan ung mien djch nhom, tuc la khang the chong duoc khang nguyen cua nhung loai ky sinh triing gan nhau Vi du, tinh

phong nhiem cua bo chong Piroplasma bovis cung cho con vat tinh phong nhiem chong

Anaplasma marginale.

Su san sinh khang the la do hoat dong cua toan than ky chu, dudi sir chi phoi va chi dao cua he thong than kinh, nhung cung tap trung vao may khi quan chinh cua he thong vong mac noi bi (he lam ba, la lach, mot phan phoi, gan) La lach la khi quan san sinh khang the rat manh, do do cat bo la lach hay lam ngan tro chuc nang cua la lach co th i lam giam sue de khang cua co the ky chu doi vdi ky sinh triing, lam cho ky sinh triing san sinh rat manh benh dang d the tiem an co the phat thanh the lam sang

Huyet thanh mien djch co nhirng dac tinh: Ngung ket, dung giai, tram dien (kit tua), dieu ly, co djnh bo the, qua man va dj cam hoa Vi du, sau khi giun dua xam nhiem vao

ky chu 20 ngay, ky chu tang sinh bach cau Eosin va sinh khang the Neu luc do ky chu

tai nhiem giun dua thi do sue de khang cua ky chu, d lo mieng va hau mon cua au trung giun dua xuat hien mot chat goi la precipitin (tram dien to), anh hudng d in kha nang chui vao to chuc ky chu va kha nang lay thuc an cua au triing giun Cho huylt thanh cua

con vat da mac benh giun dua tiep xuc voi au trung giun dua thi phat hien duoc trong thuc quan va hau mon cua au trung giun dua co nhung chat k it tua (dilu nay chung to trong huyet thanh cua ky chu co khang the khang giun dua).

Do*trong huylt thanh co khang th i dac hieu hay khang th i co tinh chat nhom tuomg ung voi nhung khang nguyen nhat djnh, ma co the dung phuong phap chan doan huyet thanh hoc d6i voi mot s6 benh ky sinh trung Phuong phap nay rSt co y nghTa vcri nhung benh ma ky sinh trung 6 mot phu tang kho quan sat hay khong quan sat duoc (vi du:

Cysticercosis, Echinococosis, Trichinellosis).

2.3 Nhung nhan to anh huong den sire mien djch

- Loai, giong vat chu: Vat chu thuoc cac loai, cac gi6ng khac nhau thi sue mien dich voi ky sinh trung khac nhau Sue mien dich cua nguoi, chon, chuot lang doi voi

san day Diphyllobothrium khac nhau.

- Tuoi vat chu: Noi chung, sue vat truong thanh co sue mien dich cao hon sue vat

non Nguoi ta giai thich, sue mien dich cua sue vat trudng thanh cao hon la do sinh ly cua no khong thich hop cho ddi song ky sinh cua ky sinh trung bang sue vat non, co the

la do su phat due cua sue vat non chua day du, cac chuc nang sinh ly chua hoan chinh, sue chong do vdi benh kern Vi du: Tinh trang be, nghe va lorn con d nude ta nhiem giun dua nang hon trau, bo va Ion trudng thanh co the giai thich theo each do

Song, ca biet doi vdi mot so benh thi sue vat non lai co sue mien dich cao hon sue vat trudng thanh Vi du: Be mac benh le dang trung nhe hon bo vi huyet cau cua be tai sinh san nhanh chong, thay the duoc nhung huyet cau da bj le dang trung pha hoai

- Gi&i tinh cua vat chu: Sue mien dich cua sue vat due va cai la tuomg tu nhau, trir

mot so trudng hop dac biet

- Thoi ky sinh due: Bo cai co chira va bo cai dang cho con bu thudng co sue mien

dich yeu hon bo cai khong chira de Gia sue due trong thoi ky \ky gi6ng cung co sue chong do kem hon thoi ky khac

- Hai benh cung cam nhiem mot luc: Noi chung, con vat da m&c mot benh (do vi

triing, ky sinh triing) ma nhiem them mot benh khac thi benh nang them

- Dinh du&ng cua vat chu: Che do dinh dudng cua vat chu anh hudng d in muc do

cam nhiem giun san Vi du: Trudng hop thieu vitamin A trong benh giun dua ga (ty le nhiem cao hon, benh nang hon); hoac trudng hop thilu protit, vitamin C, D d6i vcri cac benh san la

- Nhung khi quan anlt hu&ng den tinh m iin djch: Cat bo lach thi sire chdng dd

doi vdi benh ky sinh triing kem di Ga mac benh giun dua neu cu 2 ngay mot lan lay bdt mot it mau ngoai vi thi giun dua ky sinh trong ruot ga se co kich thudc ldn hon binh thudng

Nhu vay, sue mien dich tu nhien cung nhu sue mien dich thu dugc doi voi cac benh

ky sinh trung thay doi theo hoan canh ben ngoai Dieu kien chan nuoi va phong benh tot, nhat la cai thien che do dinh duong co the lam tang cudng sue mien dich cua gia sue doi vdi benh ky sinh trung

2.4 Ling dung mien dich ky sinh trung

- Mien dich ky sinh trung dugc ung dung trong chan doan benh ky sinh trung

Lan dau tien Cazoni (1912) de xuat dung khang nguyen de gay phan ung bien thai

chan doan Echinococosis Sau do, ngudi ta da che nhieu loai khang nguyen de chan

doan cac benh ky sinh trung khac (dung dang trudng thanh hoac au trung co sue gay benh cua giun dua, giun phoi, san day bo de che khang nguyen)

Dung khang nguyen de chan doan co lgi la lam dugc trong dieu kien thieu dung cu

va vat lieu; phan ung co the doc dugc bang mat nhanh chong tren nhung dan sue vat ldn; thao tac don gian, mat it thoi gian va nhan cong Tuy nhien, phuong phap nay cho

do chinh xac chua cao, vi co nhung phan ung cheo doi vdi nhung ky sinh trung gan vdi

ky sinh trung da cho khang nguyen, lai khong cho biet dugc cudng do cam nhiem ky sinh trung

- Ung dung mien dich trong phan loai va nghien cuu lich su phat due cua ky sinh trung

Co nhung loai ky sinh trung kho phan biet ve hinh thai, vi du: Giun dua lgn

(Ascaris suwri) va giun dua ngudi (Ascaris lumbricoides), trudng hgp nay phai ap dung

mien dich moi phan loai dugc

6 cac giai doan phat due khac nhau cua mot loai ky sinh trung van co tinh khang nguyen giong nhau

Vi du: Au trung Cercaria cua san la Fasciola hepatica co cung tinh khang nguyen

vdi san trudng thanh Vi vay, ngudi ta dung au trung nay lam khang nguyen, dung huyet

thanh cua de co san F hepatica ky sinh lam khang the cho tac dong vdi nhau Neu phan ung duong tinh thi Cercaria ay la cua F hepatica.

3 TAC HAI CUA BENH KY SINH TRUNG DOI VOI SlTC KHOE DONG VAT • • • •

v A n A n g s u A t c h A n n u o i

Benh ky sinh trung thudng dien bien am i, keo dai, lam chet so lugng vat nuoi khong nhieu nhung lam sue khoe cua chung giam sut, lam giam ro ret nang sudt chan nuoi va md duong cho nhieu benh truyen nhiem phat trien

Mot so benh ky sinh trung co kha nang lay lan manh, benh luu hanh d tung vung, lam gia sue, gia cam nhiem vdi ty le cao, gay chet nhieu, nhat la gia sue non (vi du: Benh cau triing ga, benh cau triing tho, benh ky sinh triing duong mau d bo nhap noi).Benh ky sinh triing thudng gay nhirng tac hai sau:

3.1 Lam giam kha nang sinh truong va phat trien cua vat nuoi

Trau, bo, Ion, ngua va gia cam khi bi benh giun san d lu co tdc do sinh truong giam ro ret so voi nhung con vat binh thudng cung tuoi Be, nghe nhiem giun dua

Neoascaris vitulorum nang thudng coi coc, long xu, cham ldn Lon nhiem nhieu giun

dua Ascaris suum giam kha nang san xuat thit tdi 30% Lon nhiem san la ruot

(Fasciolopsis buski) cho luong thit giam ro ret so vdi Ion khong nhiem (nuoi 5 - 6 thang

chi dat khoi luong 1 3 - 1 5 kg/con

Hua Bang Nhu (1964), Trinh Van Thjnh (1967), (1985); Phan Trong Cung, (1991)

cho biet: Chi trong 35 ngay bi benh, trung binh mot san F buski lam Ion giam 65 gam khoi luong Giun luon (Strongyloides ransomi) lam toe do sinh trudng cua Ion con giam

30 - 35% so vdi binh thudng (Pham Van Khue va cs, 1996)

3.2 Lam giam chat luong thjt va phu tang gia sue, gia cam

Benh ky sinh trung man ti'nh thudng lam giam ro ret chat luong thit gia sue, gia

cam Thit trau, bo nhiem nhieu bao tir triing (Sarcocystis) thudng phai bo Thjt Ion, thit trau, bo nhiem gao (au triing Cysticercus), hoac nhiem au triing giun bao ( Trichine I la), phu tang nhiem san Fasciola deu phai huy bo Theo Pham Van Khue va cs (1996), hang nam, d nhieu quoc gia, luong thit phai bo do benh ky sinh triing chiem den 67% so

luong thit phai bo Ngoai ra, pham chat thjt bi kem di do sue vat mac benh ky sinh triing lau ngay thudng gay yeu, ham luong dinh duong trong thit it Thit trau, thit bo chua

nhieu nude, dai, kem ngot khi trau, bo bi benh tien mao triing (Trypanosoma evansi).

3.3 Lam giam san luong sira

Benh ky sinh triing lam san luong cua sue vat nuoi giam di ro ret Trudng hop bo sira bi benh san la gan, san luong sira co the giam tdi 30 - 40% San luong sira con giam nhieu hon d nhirng bo mac benh huyet bao tir triing (co the giam den 50% san luong sua)

3.4 Lam giam pham chat da va long

Benh ngoai ky sinh triing lam hong da va long cua vat nuoi Khi ciru bi benh ghe

Sarcoptes, long ciru rung timg dam, mat bong muot, lam cho phdm chat len kem 6 tho

bi benh cung vay Bo bi benh doi da lam cho da bi thimg, khong th i sir dung trong cong nghiep che bien

3.5 Lam giam kha nang lao tac cua vat nuoi

Benh ky sinh triing lam sue vat trung doc d th i man tinh Trau, bo, ngua bj benh thi gAy, ylu, coi coc, cham sinh trudng, kha nang cay keo giam sut va de c h it trong nhirng giai doan thoi tilt khi hau khac nghiet, thuc an khan hilm Theo Phan Dich Lan (1994, 2004), trau, bo d nude ta thudng g£y ylu, d6 nga nhilu vao vu Dong - Xuan do bi benh

san la gan Fasciola.

3.6 Lam phat sinh bfnh khac

Trong khi di chuyen den vi tri ky sinh thich hop, au trung ky sinh trung gay ton thuong nhieu khi quan trong co the vat chu; ky sinh trung trudng thanh ky sinh d nhung

vj tri nhat dinh cung gay ton thuong, md duong cho cac benh khac ke phat

Ky sinh trung chiem doat dinh duong cua vat chu, tiet doc to gay trung doc cho vat chu, lam vat chu gay yeu, giam sue de khang, tao dieu kien cho cac benh truyen nhiem phat sinh

3.7 Bfnh ky sinh trung co the nhiem tir sue vat sang nguoi

Ngoai nhirng thiet hai ve kinh te, mot so benh ky sinh triing con co the truyen tir sue vat sang ngudi Nhung ky sinh trung vira gay benh cho sue vat, vira gay benh cho ngudi gom:

- San la gan nho (Clonorchis sinensis).

- San la gan ldn (F hepatica, F gigantica).

- San la ruot (Fasciolopsis buski).

- Gao Ion (Cysticercus cellulosae).

- Gao bo (Cysticercus bovis).

- Giun bao (Trichinella spiralis).

- Ken nude (Echinococcus granulosus)

4 BIEN PHAP PHONG TRI BENH KY SINH TRUNG• • •

4.1 Chan doan benh ky sinh trung

Chan doan benh ky sinh triing thudng co ba phuong phap: Chan doan lam sang, soi kinh, chan doan thi nghiem

4.1.1 Chan doan lam sang

Day la phuong phap chan doan dua vao viec quan sat trieu chung lam sang cua sue vat, nhung trong cac benh ky sinh triing, each chan doan nay chi cho mot su du doan, vi cac trieu chung khong dac biet cho benh nhat dinh Vi du: Trieu chung viem ruot co th i

la do benh ky sinh triing hoac benh khac va neu la benh ky sinh triing thi cung khong the noi la do loai ky sinh triing nao Hon nua, phai quan sat trong nhieu ngay Cho nen chan doan benh ky sinh triing phai chan doan nguyen nhan, nghia la tim ra trung, Su triing hoac ky sinh triing trudng thanh Trong hau het cac trudng hop, trieu chung lam sang chi la can cu de nghi ngd va ap dung cac bien phap khac tim can benh

4.1.2 Cltan doan bang soi kinh hien vi

Phuong phap nay nham tim chinh ky sinh triing, khi do chung thudng d giai doan la trung, au triing do ky sinh triing trudng thanh bai xuat trong phan, nude mui, nude

tieu cua con vat om Tim thay trong phan co trung cua ky sinh trung tuc la co ky sinh trung trong duong tieu hoa da de trung, hon nua co the cSn cu vao hinh thai trung ma xac dinh loai ky sinh trung.

Co ba cach chan doan bang soi ki'nh:

- Soi phan: Dung chdn doan cac benh ky sinh trung duong tieu hoa nhu benh giun san, cau trung

- Soi chdt ngoai da: Dung cho cac benh ky sinh trung ngoai da (ghe)

- Soi mau: Dung cho cac benh ky sinh trung duong mau Hoac soi true tiep mot giot mau tuoi, neu ky sinh trung con song va di dong thi thay no ngay, nhat la no lam cho

cac huyet cau chuyen dong (vi du: Roi trung Trypanosoma evansi) Hoac soi tieu ban

mau sau khi nhuom mau

4.1.3 Chan doan th i nghiem

Chi dung khi hai phuong phap tren khong dung duoc (vi du: Ky sinh trung 6 sau trong noi tang, benh moi d thoi ky dau) De chan doan thi nghiem, co the phai nuoi cay trong moi trudng nhan tao; truyen benh cho dong vat thi nghiem; chan doan mien dich

hoc, huyet thanh hoc; chan doan te bao hoc bang cach xac dinh ty le bach cau Eosin;

chan doan ky chu (nuoi cay ky sinh trung gay benh tren ky chu trung gian da biet); phan ung noi bi, giai phau tren con vat song

4.2 Tien luong bfnh ky sinh trung

Benh ky sinh trung thu y co tien luong tot hay xau phu thuoc vao ba yeu to:

- Ty le vat nuoi chet nhieu hay it

- Kha nang lay lan va truyen cac benh khac Nhung benh co th i truyln true tilp tir

ca the om sang ca the khoe la dang so nhat, vi co the gay thanh dich luu hanh Trudng hop ky sinh trung co the truyen cho ky chu mot benh ghep them vao benh do no gay ra cung nghiem trong (vi du: Ve truyen benh le dang trung)

- S6 luong ky sinh trung Phan ldn ky sinh trung chi nguy hilm khi no xam nhap vat chu den mot s6 luong nao do Hon nua, so luong cang nhilu thi cac b iln loan benh ly cang nang, hau nhu chi nhung trudng hop cam nhiem them nhilu mdi gay c h it sue vat.Hien tuong ky sinh trung phai dat din mot s6 luong nao do mdi co kha nang gay thanh benh dua den ba nhan dinh:

- Tuy ky sinh trung thudng co nhilu hon d sue vat non, nhung mot so it ky sinh trung d sue vat trudng thanh cung nguy hilm , vi luc do sue ch6ng do cua co th i giam

thap Hon nua, sue vat mang ky sinh trung tro thanh mot o tang tru va gieo ric can benh

ra ngoai canh, lam cho nhung sue vat khac nhiem m im benh Nhung con vat mang ky sinh trung rat nguy hien vi chung van khoe manh nen ta khong chu y khi kilm soat d l chira cho chung Cho nen, can tay ky sinh trung cho tat ca sue vat trudng thanh trong

mot dan co benh: Phai \ky cho toan dan, om cung nhu khoe, gia cung nhu non va khong

quen nhung con cai co chua

- Ve phuong dien chua benh, hiem co thuoc co hieu luc 100% nen the nao cung de

kinh hien vi

4.3 Chira benh va phong benh ky sinh trung

* Chira benh ky sinh triing phai nham dat bayeu cau:

- Trudc het phai tieu diet ky sinh trung, dung thuoc tay trung cho con vat (diet ky sinh trung hay tay ky sinh trung con song ra ngoai) Phai dung thuoc hudng ky sinh trung, tuc la doc doi vdi no nhung khong doc hoac it doc doi vdi ky chu He so giua lieu

luong doc vdi con vat va lieu luong chira benh cua no phai tren 3 Nen chon thuoc nao

co hieu luc nhat doi vdi ky sinh trung, dong thoi it nguy hiem nhat doi vdi ky chu, re tien nhat va de dung nhat (de dang dung cho toan dan) Hudng mdi trong viec chua cac benh ky sinh trung la tim nhung thuoc co hieu luc chong nhieu loai ky sinh trung (vi du: Mebendazole co tac dung tay nhieu loai giun tron)

- Phai ngan chan khong cho con vat om tai nhiem: Dua ngay con vat ra khoi noi co benh, tieu doc noi do trudc khi cho sue vat vao lai

- Phai lam cho sue vat om hoi sue: Cho an nhieu, du dinh duong, vitamin va muoi

Co the dung thuoc bo, thuoc kich thich, tiep mau Givr ve sinh tot, chua cac trieu chung

* Phong benh ky sinh triing:

Co nhieu bien phap, nhung deu nham muc dich: Khong cho mam benh ky sinh trung (trung, au trung) phat trien, thuc hien het cac giai doan phat due cua no, de no khong the tro thanh ky sinh trung trudng thanh duoc

Cac phuong phap tan cong ky sinh trung d tung giai doan:

4.3.1 Chong giai doan thir nhat (giai doan ky sinh trung trudng thanh d ky chu cu6i cung)

Co the tieu diet ky sinh trung bang hai phuong phap: Dung thuoc dac hieu diet ky sinh trung (viec diet ky sinh trung nay co tinh chat du phong, tuc la phai thuc hien trudc khi sue vat phat trieu chung benh va trudc khi sue vat gieo rac mam benh ra ngoai canh) Ngudi ta cho rang, co the tieu diet ky sinh trung bang each giet tat ca nhung con vat m&c benh (phuong phap nay triet de nhung ton kem, mac du thit sue vat van sir dung duoc)

4.3.2 Chong giai doan thir hai (giai doan ky sinh triing la trung)

Co the dung hai phuong phap: Tieu diet hau het trung bang each thu nhat h it phan cua sue vat om trong chuong va dem chon (bien phap nay phai lam di lam lai nhieu ldn

de trung khong co thoi gian phat trien thanh phoi thai), hoac co th i u phan theo phuong phap nhiet sinh hoc Doi v o i sue vat chan tha, phai co bien phap han che trung tren dong

co phat trien thanh trung hoac au trung co sue gay benh Vi du, cai tao dong co, lam cho dong co kho rao

4.3.3 Chong giai doan thir ba (giai doan ky sinh trung la trung va 4u trung gay benh d

ngoai canh) Co hai cach:

- Diet toan bo trung va au trung gay benh ngoai dong co va ao tu bang voi bpt, sunfat sat, sunfat dong v o i luong dung 400 kg cho 1 hecta dong co, 5 kg cho 100 m3

nuoc ao

- Khong cho trung hay au trung co sue gay benh xam nhap vao co the ky chu (cach

ly sue vat om, tieu doc dung cu va chuong nuoi, ve sinh thuc an nuoc uong, diet ky chu trung gian)

5 DICH TE HOC BENH KY SINH TRUNG VA HQC THUYET DIET TRIf

BENH GIUN SAN

5.1 Djch te h 9 C benh ky sinh trung

Dich te hoc benh ky sinh trung la khoa hoc nghien cuu nhung yeu to lien quan den

su phat sinh, phat trien cua benh ky sinh trung, duong truyen ba, phan bo benh ky sinh trung Nhung yeu to lien quan den dich te hoc cua benh ky sinh trung la: Dieu kien tu nhien, nhung dieu kien can thiet cho su phat due cua ky sinh trung, hoat dong cua con nguoi, dong thai cua ky sinh trung

5.1.1 Dieu kien tu nhien

- Mua vu: O nhung vung co mua vu ro ret, ky sinh trung co su phat trien theo mua

Moi mua co nhiet do va am do khac nhau, nhiet do va am do anh huong Ion d in sir phat due cua ky sinh trung

- Dat dai: Tinh chat dat khac nhau cung anh huong tdi sir phat triln cua ky sinh trung, dac biet doi vdi nhung ky sinh trung ma giai doan la trung, au trung phai s6ng tu

do d ngoai canh

- Do cao so vdi mat bien: Cac vung co do cao so vdi mat b iln khac nhau thi su phan

bo ky sinh trung khac nhau 6 do cao 2 0 0 0 met so vdi mat biln, ngudi ta it thdy benh san la gan va mot so loai con trung truyen benh

- Khu he dong vat: Su phat trien cua nhieu loai ky sinh trung cdn co ky chu trung gian, vi vay, sir co mat cac loai dong vat - ky chu trung gian cua chung quylt dinh sir ton tai va phat trien cua chung Vi du, su ton tai va phat triln cua san la cdn co 6c nude

ngot - ky chu trung gian, su phan bo cua giun bao (Trichinella spiralis) lien quan d in

ngudi, Ion, loai gam nham va loai an thit

- Khu he thuc vat: Khu he thuc vat lien quan d in ngu6n thuc an cho vat chu cua ky sinh trung, dong thoi tao do che phu va bao ve cho ky sinh trung d ngoai canh

5.1.2 Hoat dgng cua con ngudi

Hoat dong cua con ngudi anh hudng ldn den su phan bo cua ky sinh trung

Tap quan chan nuoi do con ngudi tao ra (xay dung chu6ng trai, thurc an, ve sinh thu y ) co anh hudng ro ret den benh ky sinh trung, co the lam benh ky sinh trung phat ra hoac khong phat ra, phat ra nang hay nhe

Cac hoat dong song cua con ngudi (di lai, chuyen cho gia sue, gia cam ) deu co the mang theo ky sinh trung, lam cho ky sinh trung co dieu kien phat tan va gay benh Tuy nhien, de co benh ky sinh trung con can co khi hau thich hop, co ky chu trung gian can thiet thi ky sinh trung mdi tiep tuc phat due duoc d noi mdi den

Tap quan sinh hoat cua con ngudi co the lam phat sinh va phat trien mot so benh

ky sinh trung Vi du, d vung con ngudi co thoi quen an thit song, thit tai thi Ion, trau,

bo va ngudi co nguy co bi benh gao, benh giun bao nhieu hon nhung vung khong co thoi quen do; hoac do ngudi khong co noi dai tien hop ve sinh thi 1cm d viing do hay

bi mac benh gao

5.1.3 Dieu kien can thiet cho s u phat due cua ky sinh trung

Phai co ky chu trung gian thich hop thi ky sinh triing mdi phat due duoc Ky chii trung gian anh hudng nhieu den toe do phat due ciia ky sinh triing va doc lire cua chung:

Ky chu trung gian thich hop thi ky sinh triing phat due nhanh hon, ky chu trung gian khong thich hop thi phat due cham lai

Trong thien nhien thudng ton tai song song ky sinh triing va ke thii cua chung Neu gap ke thu, ky sinh triing thudng bi tieu diet (vi du: Cac loai chim an ve, kien an trung ve; nam ky sinh vao au triing giun moc lam chet au triing )

Ky sinh triing can co co hoi thich hop de xam nhap vao vat chu Vi du: Au triing F

buski phai theo rau lap, beo, rong vao duong tieu hoa lorn; au triing san day Cys tenuicollis phai duoc cho nuot vao duong tieu hoa mdi phat trien thanh san day trudng

thanh T hydatigena

5.1.4 Dong thai cua ky sinh triing

Co nhieu ky sinh triing phat trien theo miia trong nam, vi vay ty le va cudng do nhiem cung bien dong theo miia

Bien dong nhiem ky sinh triing con thay doi theo phuong thuc chan nuoi, tap quan cham soc nuoi duong, tuoi vat chu va dieu kien ve sinh thu y Bau tieu khi hau dac biet cua mot vung ciing anh hudng den sir phan bo cua ky sinh triing

Tir nhirng van de tren, co the thay rang, dich te hoe cua benh ky sinh triing khac vdi benh truyen nhiem Benh truyen nhiem do vi triing gay ra, do vi triing sinh san nhanh, lay lan manh nen benh thudng d the cap tinh Nguoc lai, thdi gian phat due cua ky sinh triing dai, kha nang lay nhiem cham, benh thudng d the man tinh

Benh ky sinh trung muon phat sinh va luu hanh, theo Pavlovsky E N., can co 8

dieu kien sau:

1 Co ky sinh trung gay benh

2 Co ky chu man cam voi ky sinh trung

3 Co con vat mang ky sinh trung trong mot khu vuc nhat dinh

4 Co ky chu trung gian

5 Cac ylu t6 ngoai canh (dat, nuoc, nhiet do, Am do) khong can tro su cam nhiem cua ky chu va su phat sinh benh ky sinh trung; khong ngan can su xam nhap cua ky chu trung gian vao con vat man cam; khong ngan can su cam nhiem cua ky sinh trung vao

ky chu trung gian va su phat due cua ky sinh trung trong ky chu trung gian

6 Co co hoi cho ky chu cuoi cung tiep xuc voi ky chu trung gian

7 Co dong vat tich tru ky sinh trung (vi du: Chuot tich tru giun bao Trichinella).

8 Co dieu kien xa hoi phu hop

Nhu vay, yeu cau de co benh ky sinh trung phuc tap hon so voi benh truyen nhiem

va cac benh khong truyen nhiem khac Chinh vi vay ma benh ky sinh trung co the ngan

5.2.1 C asff ly luan va noi dung cua hoc thuyet

Skrjabin K I (1944) da de ra hoc thuyet tieu diet tan goc benh giun san Hoc thuyet nay cung co the ap dung cho cac benh ky sinh triing khac

Noi dung chu yeu cua hoc thuyet la du phong co tinh chat chu dong: Dung t it ca cac bien phap co gioi, vat ly (anh sang, nhiet do), hoa hoe (thuoc), sinh vat hoc (sinh vat no diet sinh vat kia) nham tieu diet ky sinh triing tren co the ky chu (dung thu6c), tieu diet ky sinh triing 6 ngoai gioi, tieu diet ky sinh triing o tdt ca cac giai doan phat due (trung, au triing, ky sinh triing truong thanh), tieu diet ky sinh triing 6 ca ngudi va gia sue

Noi rieng ve mat dieu tri gia sue benh, noi dung cua no cung la du phong, bcri le: Chua cho mot sue vat khoi benh, diet duoc ky sinh triing trong co the no la trir duoc mot con vat mang ky sinh triing, trir duoc mot ngu6n gieo rAc benh N hu vay, d6i vcri con vat mac benh, la dieu tri, nhung doi voi nhung con vat khac la tich cuc d ! phong Vi vay, viec dung thuoc tay giun san phai dat duoc hai yeu cAu: C hua cho con vat 6m khoi benh va dam bao cho ngoai canh khong bi nhiem mAm benh giun san, tranh mAm benh nhiem vao nhung con vat khac Neu khong thi dung thu6c tAy giun san va trung ra ngoai chang khac gi giup cho giun san phan tan rong rai 6 ngoai canh Phai cho thu6c tAy giun san tir luc no chua truong thanh, chua de trung va phai tieu doe that t6t phan co trung giun san va than giun san thai ra

Trong mpt nong trudng, mot trai chan nuoi can ap dung cac bien phap cu the sau day:

- Dung thuoc dac hieu de tay giun san

- Dinh ky cho thuoc tay giun san

- Dieu tri tren quy mo ldn Trong trai, du chi co 10 - 20% so sue vat phat benh thi cung phai dung thuoc tay cho ca dan Neu khong, nhung con tuy be ngoai khong phat benh nhung cung co the mang ky sinh trung va gieo rac benh

- Tieu diet benh dung ke hoach Can cu vao lich su phat due cua ky sinh trung, tinh nghiem trong cua benh ky sinh trung ma co ke hoach mot nam tien hanh may lan cho phu hop

- Xir ly phan de diet mam benh giun san

- Thuc hien day du cac phuong phap tren

Muon thuc hien tot ke hoach tieu diet nguyen nhan benh, phai nghien cuu toan dien

ve cac van de: Hinh thai, sinh thai, phan bo dia ly, dieu tra khu he, tim hieu lich su phat due cua ky sinh trung, dich te hoc cua benh ky sinh trung, cac phuong phap dieu tri va phong benh

5.2.2 Nguyen tac chung trong phdng tri nguyen nhan benh giun san

Phuong phap thuc te phong tri nguyen nhan benh giun san la ung dung hoc thuyet Skrjabin, ve co ban gom:

- Diet giun san d dong vat, muc dich lam cho sue vat khoe manh va ngan ngua ngoai canh khong bi o nhiem mam benh giun san

- Diet giun san d ngoai canh, muc dich la de phong de dong vat khong bi nhiem benh, tuc la diet trung, au trung giun san d phan, diet trung va au trung giun san tu dong sinh hoc d trai chan nuoi, bai chan tha, ve sinh noi uong nude

* Diet giun san dr dong vat Bao gom nhung viec chinh sau:

- Chan doan chinh xac benh de dung thuoc dac hieu dieu tri benh, co hieu qua cao, tranh nguy hiem cho vat nuoi

- Quy mo diet giun san: Xac djnh noi nao can diet giun san d dong vat, noi nao chua can Phai can cu vao tinh hinh thuc te Nguyen tac chung la d noi nao phai thi hanh cac phuong phap phong ngua chung thi du so gia sue cam nhiem giun san it cung phai diet giun san tren quy mo rong

- Ky han diet giun san: Phai can cu vao chu ky phat due cua giun san va dieu kien, mua vu chan tha hay nuoi nhot Nen diet giun san trudc khi chung trudng thanh, vira tranh tac hai ldn cho ky chu, vira tranh cho ngoai canh khong bi o nhiem Ngay gid cho thuoc cung phai chu y Vi du: Khi tay giun dua ga, thudng giun duoc bai xu&t ra trong 8

gid dau sau khi cho thuoc, do do cho thuoc vao buoi chieu la thich hop, vi sang horn sau

co the thu nhat phan va giun de tieu diet, tranh cho ga khong an lai giun