Nghệ thuật kiến trúc

Nghệ thuật kiến trúc, hội họa, điêu khắcThời cổ đại Giống như các loại hình nghệ thuật khác, nghệ thuật kiến trúc, hội họa, điêu khắc Nhật Bản cũng có một lịch sử phát triển rất lâu đời

Nghệ thuật kiến trúc, hội họa, điêu khắc

Thời cổ đại

Giống như các loại hình nghệ thuật khác, nghệ thuật kiến trúc, hội họa, điêu khắc Nhật Bản cũng có một lịch sử phát triển rất lâu đời và nó đã phát tồn tại, phát triển cho đến tận ngày hôm nay: Thời cổ đại bao gồm thời đại Nara và Heian, trong đó thời Nara nổi lên ba hiện tượng văn hoá điển hình đó là: văn hoá Akusa, văn hoá Hakuho và văn hoá Tempyo Trước hết, vào thời kỳ văn hoá Akusa về nghệ thuật kiến trúc những công trình kiến trúc nổi tiếng thời kỳ này phải kể đến chùa Asuka, chùa Horyuri với tháp năm tầng, điện Kindo, Chuymon trong đó chùa Hokoji và chùa Horyuri được coi là những ngôi chùa chính thức đầu tiên đại diện cho văn hoá nghệ thuật Nhật Bản Nguyên liệu được sử dụng hầu hết là gỗ và được coi là ngôi chùa cổ nhất thế giới có lịch sử 1300 năm là chùa Horyuri Đặc biệt điện Kinki của chùa được đánh giá là một công trình bằng gỗ đẹp và cổ nhất với các kết cấu và mái rất cân đối, đẹp mắt Nhìn chung các công trình kiến trúc chùa chiền thời kỳ này mặc dù còn mộc mạc nhưng phong cách có phần phóng khoáng, tự do, đặc biệt chịu rất nhiều ảnh hưởng nghệ thuật Trung Hoa

Cùng với việc xây dựng đền chùa là nghệ thuật điêu khắc tượng Phật Những bức tượng nổi tiếng với vẻ đẹp và sự tinh xảo là tượng Sanzon Syaka ở tháp Kindo và tượng Honzon ở chùa Asuka Những tượng này đều được làm bằng đồng Ngoài ra, trong chùa Horyuri còn có cả những bức tượng khắc gỗ như tượng Quan Âm cứu thế và tượng Quan Âm Kudara Có thể nói đây là bức tượng đạt đến độ mẫu mực trong nghệ thuật tạo hình

Thời kỳ này, ngoài kiến trúc điêu khắc còn có hội họa, nổi tiếng nhất là bức trướng thêu bằng cườm nói

về đất nước Tenyu trong chùa Chyugyu Đây là tác phẩm thủ công mỹ nghệ tuyệt đẹp, hiện chỉ còn lại một mảnh và là bức tranh thêu cổ nhất Nhật Bản Ngoài ra, còn có những bức tranh vẽ trên tường với các đề tài tôn giáo Ngoài các tác phẩm hội hoạ trong chùa mặc dù bắt chước Trung Quốc nhưng đều phảng phất tính cách dân tộc để phù hợp với phong thổ cũng như thị hiếu dân tộc

Tiếp theo đến thời kỳ văn hoá Hakudo: Các công trình kiến trúc đẹp nổi tiếng thời kỳ này có chùa

Yakushiji, chùa Dankandaiji Sau các ngôi chùa này đều được rời đến thành Heian Những dấu tích còn lại ngày nay là tháp ba tầng với kiến trúc cân đối nhẹ nhàng, thanh thoát Về mặt kỹ thuật nghệ thuật tạo hình thời kỳ này tiến bộ hơn hẳn thời kỳ trước như ngôi chùa Horyuji thời Asuka và nó mang phong cách riêng của nghệ thuật Hakudo Điêu khắc nổi tiếng có quần thể Tượng Phật ở chùa Yakushiji, tượng Tam bảo ở chùa Yamadaiji, tượng phật Quan Âm ở chùa Horyuji Hầu hết các tác phẩm điêu khắc thời kỳ này đều làm bằng đồng hoặc gỗ với phong cách nghệ thuật tươi sáng và chịu ảnh hưởng mỹ thuật nhà Đường thời kỳ đầu Bên cạnh đó hội hoạ thời kỳ này là tranh vẽ mặt Phật, những đường nét tạo hình rất trần thế thể hiện trên mặt là những đặc trưng của thời kỳ này Ngoài ra còn có những bức tranh vẽ trên tường bằng màu trong toà nhá Kindo ở chùa Koryuji Thêm vào chủ đề về thần thoại hội hoạ thời kỳ này, nổi tiếng còn có các tranh nhân vật như tranh về thái tử Shotoku cùng các con của ông Có thể coi điêu khắc hội hoạ thời kỳ này là những tác phẩm thủ công mỹ nghệ vì nó không chỉ thể hiện nghệ thuật mà còn kích thích sự phát triển của thủ công mỹ nghệ và như vậy trong giai đoạn này nghệ thuật Nhật Bản

đã có những bước phát triển vượt bậc

Tiếp nối thời kỳ Hakudo là thời kỳ Tempyo, được coi là thời hoàng kim của nghệ thuật Phật giáo Nhật Bản Thời kỳ này nghệ thuật kiến trúc tiến bộ nhanh chóng và ngày càng có phong cách địa phương rõ nét phù hợp với phong tục tập quán Điển hình là quần thể chùa Kokufuji và Todaiji Hai ngôi chùa được xây dựng với quy mô lớn với nhiều dinh thự nguy nga Ngoài các công trình kiến trúc chùa chiền, còn có các tác phẩm điêu khắc tượng Phật nổi tiếng được làm rất tinh xảo bằng đất, đồng, gỗ hoặc sơn mài Đặc biệt là pho tượng bằng đất Brahama trong chùa Todaiji trông rất sống động và tự nhiên Ngoài ra, điểm đáng chú ý củathời kỳ này là hội họa cũng rất tiến bộ, được đánh giá là “đạt đến một chuẩn mực cao về độ thanh tú của đường nét và độ rực rỡ của màu sắc”[2]

Nghệ thuật hội hoạ kiến trúc điêu khắc thời kỳ Heian cũng có những bước phát triển mạnh mẽ và dần từng bước phát huy tính đặc trưng dân tộc của Nhật Bản, ngày càng tách rời khỏi mô hình Trung Hoa Giai đoạn này Phật giáo vẫn còn là cảm hứng chủ yếu cho kiến trúc, hội hoạ và điêu khắc tuy đã theo một khuynh hướng mới tách rời khỏi truyền thống Nara và điều này thể hiện rõ nét ở kiến trúc trong các

tự viện Hội hoạ thời kỳ này bên cạnh mảng đề tài truyền thống thì các mô hình vườn và hội hoạ phong cảnh cũng rất được ưa chuộng Ngoài ra, cuối giai đoạn này còn có một bộ môn nghệ thuật có ảnh hưởng rất lớn đến đời sống văn hoá của người Nhật sau này, đó là nghệ thuật viết chữ Và như vậy, tất

cả tạo nên phong cách nghệ thuật thời kỳ này

Nghệ thuật kiến trúc hội hoạ thời kỳ cổ đại Nhật Bản mặc dù mới ở giai đoạn hình thành còn chịu nhiều ảnh hưởng từ Trung Hoa nhưng bước đầu đã tạo nên cho mình được một phong cách nghệ thuật dân tộc, và nó còn có ảnh hưởng cho đến tận ngày nay

Thời trung đại

Thời trung đại là thời kỳ khá dài trong lịch sử Nhật Bản, kéo dài từ thời văn hoá Kamakura, Muromachi, Azuka Monoyama cho đến hết thời Edo Đây là thời kỳ nghệ thuật kiến trúc hội họa kế thừa từ trước và tiếp tục phát triển, nhiều tác phẩm giá trị ra đời

Trước hết là thời kỳ văn hoá Kamakura, những chuẩn mực thẩm mỹ của Bakufu đã tác động đến kiến trúc và trang trí đình chùa Nhìn chung nghệ thuật không có gì thay đổi so với thời Heian nhưng điểm dáng chú ý là chịu ảnh hưởng của tư tưởng Zen “thiền” trong phong cách Kara Yo được đưa vào từ Trung Quốc Các tự viện thời kỳ này xây dựng rất đơn giản, trang nhã, thể hiện tính thẩm mỹ chứ hoàn toàn không phải do tiết kiệm Kiến trúc nhà ở xây dựng theo kiểu mới gọi là Buke – Dzukuri (kiểu pháo đài) có tường vây quanh, cổng vững chắc và có chỗ ở cho lính gác Trong điêu khắc in đậm cảm xúc và sắc thái Kamakura, tuy vẫn còn mang phong cách tạo hình truyền thống Điêu khắc thời kỳ này nổi bật về

sự sống động, khoẻ khoắn và được thể hiện trên chất liệu gỗ mộc không màu sắc hay trang trí cầu kỳ Cuối cùng là hội hoạ nó mang xu hướng hiện thực chủ nghĩa và được thể hiện dưới nhiều dạng như bình phong tường nhà, cửa trượt, tranh cuộn với rất nhiều đề tài đa dạng thể hiện phong cách hội hoạ đặc trưng của thời kỳ

Tiếp theo là thời kỳ văn hoá Muromachi: Thời kỳ này quá trình tiếp xúc với văn hoá Trung Hoa và ảnh hưởng của mỹ học Thiền nên hội hoạ Nhật Bản đã có nhiều bước tiến mới, như việc phối hợp giữa thơ

và hoạ ngày càng hưng thịnh Đến thế kỷ XV, tranh cuộn loại thẳng đứng đã ra đời Bên cạnh hội hoạ, kiến trúc thời kỳ này cũng mang những màu sắc hết sức độc đáo và được thể hiện trên những tác phẩm

nổi tiếng và còn tồn tại đến ngày nay như: Kinkakuji (Lầu vàng) một di sản văn hoá có một không hai của Nhật Bản, Ginkakuji (Lầu bạc) một kiến trúc giản dị, tao nhã Cả hai tác phẩm này đều là những tinh tuý trong nghệ thuật kiến trúc Muromachi và còn ảnh hưởng sâu đậm đến nhiều tác phẩm nghệ thuật ở thời

kỳ sau

Đến thời kỳ văn hoá Azuchi và Monoyama, nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc của Nhật Bản lại bước sang một trang mới Trước hết mọi công trình kiến trúc trong thời kỳ này đều được tiến hành trên một quy

mô lớn, từ lâu đài Azuchi cho đến lâu dài Osaka tất cả đều là những công trình đồ sộ, đẹp đẽ và mới mẻ Thời kỳ này do ảnh hưởng của chiến tranh nên kiến trúc nhà ở dinh thự hầu hết đều theo kiểu pháo đài, tuy vẫn đảm bảo được sự sang trọng, nhưng lại đáp ứng yêu cầu phòng thủ Tiếp đến, hội hoạ khởi sắc với các chủ đề và kỹ thuật tuy không có gì mới nhưng nét nổi bật chính là việc sử dụng vàng Vàng được dùng để trang trí những căn phòng nguy nga tráng lệ, hay những đồ dùng trong gia đình Ngoài ra, còn một nét mới nữa trong nghệ thuật thời kỳ này là bình phong và bích hoạ, những vật rất tiêu biểu cho thời kỳ Monoyama Nhiều hoạ sĩ bình phong nổi tiếng của Nhật Bản xuất hiện ở thời kỳ này với phong cách mới, khác lạ so với những bức tranh thuỷ mặc giản dị mang đậm phong cách Ashikaga

Cuối thời Trung đại là thời kỳ văn hoá Edo Ở đầu thời kỳ này, phong cách mỹ thuật hào hoa của thời Momoyama vẫn được tiếp nối Kiến trúc linh miếu khá thịnh hành Mạc phủ đã bỏ ra khá nhiều tiền để xây dựng linh miếu tiêu biểu như cung Nikko Toshogu (Nhật quang đông chiếu cung) Đây là một công trình tiêu biểu theo trường phái kiến trúc Gongen Zukuri ở Nhật Bản với nhiều trang trí mỹ thuật đặc sắc Ngoài ra, kỷ nguyên này đã mở ra một vùng đất mới cho tranh phù thế Ukiyo e và người có công khai phá vùng đất này chính là Hishika Moronobu (1618 1694) với bức tranh kiệt xuất Người đẹp ngoái nhìn (Mikaeri Bijin Zu) Người dân Edo rất ưa chuộng dòng tranh này Nội dung mô tả trong loại tranh này thật đa dạng, từ đời sống thành thị, hay như mô tả đời sống sinh hoạt của người dân lao động, tranh phong cảnh

Tóm lại nghệ thuật kiến trúc hội hoạ thời kỳ Trung đại Nhật Bản tiếp tục kế thừa những thành tựu và phong cách nghệ thuật thời kỳ cổ đại, phát triển lên một bước mới và đặt nền móng vững chắc cho nghệ thuật kiến trúc, hội hoạ thời kỳ sau

Thời cận hiện đại

Đây là bước chuyển rất quan trọng trong lịch sử Nhật Bản thời Minh Trị Duy tân, đánh dấu một kỷ nguyên mới, người Nhật Bản đã mở cửa giao lưu với thế giới bên ngoài sau một thời gian dài bế quan toả cảng Thời Minh Trị, trong mỹ thuật, phong trào phục hồi mỹ thuật truyền thống của Nhật Bản xuất hiện vào thập niên 1880 Người đóng vai trò quan trọng trong thời kỳ này là một người Mỹ: Ernest Fenollosa người được mời sang Nhật dạy triết học Vốn hâm mộ mỹ thuật phương Đông nên ông đã thành lập trường Đông kinh mỹ thuật; mời nhiều hoạ sĩ về giảng dạy và đã đào tạo ra nhiều lớp hoạ sĩ nổi tiếng cho Nhật Bản Các hoạ sĩ thời này hầu hết là những người nắm bắt được “sự náo động” của thời kỳ, và chính yếu tố này lại được thể hiện dưới bút vẽ của họ Đó chính là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa phong cách truyền thống với phong cách phương Tây Đặc điểm nghệ thuật hiện đại Nhật Bản thời Minh Trị không chỉ thể hiện trong hội hoạ mà còn trong điêu khắc, kiến trúc và các ngành nghệ thuật khác Về kiến trúc thời kỳ này, một nhiệm vụ nặng nề với sự sống còn của dân tộc, đó là việc minh chứng

cho phương Tây thấy rằng Nhật Bản có sức mạnh và đủ tinh xảo với một vị trí bình đẳng Công việc xây dựng vốn là đặc quyền của các công ty xây dựng nay đã sang tay các kiến trúc sư nổi tiếng, họ chính là những người đặt nền móng cho nghệ thuật kiến trúc thời kỳ tiếp theo

Thời hiện đại

Thời hiện đại của nghệ thuật kiến trúc Nhật Bản được tính từ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai cho đến nay Kể từ sau chiến tranh, các kiến trúc sư Nhật Bản ngày càng lôi cuốn được sự chú ý của Thế giới Sự điều hoà giữa các hình thức kiến trúc hiện đại và truyền thống là nét nổi bật của kiến trúc Nhật Bản những năm sau chiến tranh Khắc phục hậu quả nặng nề của Chiến tranh, Nhật Bản bước vào thời kỳ kinh tế phát triển nhảy vọt Lúc này, kỹ thuật kiến trúc sử dụng thép và bê tông đã đạt đến trình độ cao nhất Thế giới Nhiều công trình xây dựng đã đóng vai trò quan trọng trong nghệ thuật kiến trúc Quốc tế Gần đây, có xu hướng sử dụng công nghệ và vật liệu hiện đại để thể hiện các hình thức Nhật Bản truyền thống Các kiến trúc sư lớn của Nhật Bản như Kunio Mayakawa, Jundo Sasakura (1901 1969), Tang Kenzo (sinh 1913), Kikutake đã đưa đến cho kiến trúc Nhật Bản một nội dung mới Họ khai thác kiến trúc truyền thống nhưng từ chối sự mô phỏng một cách nguyên xi, đồng thời không coi việc phục hưng

di sản cũ là mục đích của kiến trúc mới Họ không cho truyền thống là động lực thúc đẩy sự tiến bộ của kiến trúc mà cho rằng, ngoài nguồn cảm hứng bắt nguồn từ đó, kiến trúc còn phải chú ý đến nhu cầu của cuộc sống mới

Kiến trúc hiện đại Nhật Bản vừa phải đồng thời đáp ứng được những nhu cầu mới của con người về mặt

xã hội và sinh hoạt, lại phải phù hợp với khí hậu và tập quán truyền thống của dân tộc Việc sử dụng cân nhắc đúng mức các thành tựu kỹ thuật và tinh hoa kiến trúc cổ truyền dưới dạng mới khiến cho nền kiến trúc hiện đại Nhật Bản có được những công trình nổi tiếng như nhà bảo tàng Nghệ thuật hiện đại Tokyo (1951) của Junzo Sakakuru, Cung hội nghị của Hội đồng thành phố Tokyo (1961) của Kunio Mayakawa, Toà thị chính Karayushi

Một sự thay đổi mới từ những năm 1960 là gia đình Nhật Bản sống theo kiểu Phương Tây và cũng kéo theo sự bố trí nội thất kiểu này Ngoài ra, hầu hết các thành phố lớn Nhật Bản đều phải xây dựng lại từ sau chiến tranh Chính từ “cơn bĩ cực” đó, các kiến trúc sư đã tìm ra cho kiến trúc Nhật Bản một nội dung mới, chú trọng đến nhu cầu của con người hiện đại Mặc dù còn mắc nhiều sai lầm về quy hoạch

đô thị hiện đại trong thời kỳ tăng trưởng nhanh, các vấn đề ô nhiễm môi trường và tắc nghẽn giao thông đường bộ nhưng sự phát triển mạnh mẽ của các đô thị hiện đại Nhật Bản đã làm cho diện mạo xã hội nước này thay đổi Chính ở đó có sự góp mặt của nghệ thuật kiến trúc Nhật Bản