Phương pháp nghiên cứu khoa học giáo dục phần 2

BÀI 6 L O G I C TIẾN HÀNH MỘT CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC GIÁO DỤC Hiệu quả của việc tìm k i ế m khoa học phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức hợp lý c á c giai đoạn của tiến trình

BÀI 6

L O G I C TIẾN HÀNH MỘT CÔNG TRÌNH

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC GIÁO DỤC

Hiệu quả của việc tìm k i ế m khoa học phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức hợp lý c á c giai đoạn của tiến trình nghiên cứu

và các bước đi cụ thể dẫn đến mục tiêu mà ta gọi là logic của quá trình nghiên cứu Đ ố i tượng, nhiệm vụ và điều kiện nghiên cứu quy định logic cụ thể Trong nghiên cứu khoa học giáo dục, logic nghiên cứu được nhìn nhẩn ờ hai khía cạnh: Một là: logic các bước tiến hành một công trình nghiên cứu khoa học Hai là logic cấu trúc của một công trình cụ thể, ta cần phải nghiên cứu cả hai khia cạnh đó

ì Giai đoạn chuẩn bị nghiên cứu

Đ ể tiến hành nghiên cứu khoa học phải chuẩn bị đầy đủ các mặt cho nghiên cứu Bước chuẩn bị,có vị-trí đặc biệt, nó góp phần quyết định chất lương của công trình Chuẩn bị nghiên cứu bát đầu từ xác định đề tài và kết thúc ở việc chuẩn

bị lẩp k ế hoạch tiến hành nghiến cứu

Ì Xác đinh dề tài nghiên cứu

Đe tài khoa học là một vấn đề khoa học được xây dựng trên cơ sở phát hiện các mâu thuẫn trong lí thuyết hoặc trong thực t i ễ n , với kiến thức và kinh nghiệm đã có không thể giải thích được Mâu thuẫn này gây cản trở trong nhẩn thức hay

trong hoạt động thực tiễn: các nhà khoa học ý thức được đây là tình huống^có vấn đề, họ phải tìm cách khám phá để giải thích

nó Như vậy,.vấn đề khoa học là sự phát hiện một thực t ế chưa biết, nếu nhận thức được nó sẽ cho một hiểu biết m ớ i , một chân lí mới, làm phong phú thêm kho tàng tri thức nhân loại

Trong nghiên cứu KHGD, đề tài có thể bắt nguồn tỵ thực tiễn giáo dục, tỵ những vướng mắc, khó khăn trong giáo dục

và giảng daỵ Nảy sinh tỵ những m â u thuẫn giữa mục đích giáo dục và phương tiện giáo dục, giữa n ộ i dung và phương pháp giáo dục, giữa việc tổ chức giáo dục tỵ phía thầy giáo v ớ i việc tiếp nhận có ý thức và tích cực của học sinh, tỵ sự mong muốn tìm hiểu các con đường nâng cao chất lượng giáo dục và dạy học

Đ ề tài có thể bát nguồn tỵ những lí thuyết mới, nhưng chưa đầy đủ cần bổ sung, cần hoàn thiện hoặc tỵ những quan điểm, phương pháp mới của nước ngoài muốn được áp dụng vào thực t ế Việt Nam

Dù là tỵ nguồn nào, nghiên cứu giáo dục vẫn nhằm tới giải quyết những vấn đề của thực tiên giáo dục nước ta

Các đề tài có thể được xây dựng tỵ việc phát hiện của các nhà sư phạm, hay các nhà nghiên cứu cơ sở, cũng có thể do cấp trên đưa t ớ i , cũng có thể do đấu thầu mà giành đựơc

Có những đề tài độc lập, có đề tài tạo thành nhóm hay

m ộ t chương trình nghiên cứu, cấp quốc gia, cấp Bộ, Ngành Đãng kí đề tài là việc tự ý thức về khả năng và những đ i ề u kiện của cơ sở có thể thành cổng

80

2 Đ ề cương nghiên cứu khoa học

Đ ề cương NCKH là bản thuyết minh về ý nghĩa, n ộ i dung và phương p h á p nghiên cứu một đề tài Có thể g ọ i đây là bản luận chứng khoa học hay là một đề án cho một công trình nghiên cứu

Đ ê cương có kết cấu logic như £au:

a Tinh cấp thiết của đề tài (hay là lí do chọn đề tài) trả

lời câu hỏi t ạ i sao chọn đ ề tài này hay vấn đề kia làm đề tài nghiên cứu? Câu h ỏ i này được trả lời trên cơ sả phát' hiện các mâu thuẫn, các thiếu sót của lí thuyết hay thực t ế trên cơ sở nhằng yêu cầu bức thiết phải giải quyết Như vậy nghiên cứu

đề tài như là một yêu cầu cấp thiết của thực t ế giáo dục hiện

t ạ i

Tính cấp thiết các đề tài cũng có thể lập luận bằng cách xác định tầm quan trọng các vấn đề ta vừa phát hiện Giải quyết được các vấn đề này đem l ạ i lợi ích thiết thực gì và ngược l ạ i nếu vấn đ ề không được giải quyết sẽ dẫn tới tai họa

gì cho tương lai gần và tượng lai xa

Cả hai cách đặt vấn đề như vậy làm nổi bật lên ý nghĩa của vấn đề khoa học và làm rõ tính cấp thiết phải giải quyết

b Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu là mục tiêu mà đề tài hưởng t ớ i , nó

là sự định hướng chiến lược của toàn bộ nhằng vấn đề cần giải quyết trong đề tài Mục đích của các đề tài NCKHGD thường đặt ra là nâng cao chất lượng và hiệu qua của quá trình giáo

dục và đào tạo, chất lượng tổ chức và quản lí hệ thống giáo dục

c Khách thể và đối tượng nghiên cứu

- Khách thể nghiên cứu: Nghiên cứu khoa học là hướng vào khám phá th ế giới khách quan toàn bộ các ngành khoa học phối hợp với nhau thực hiện công việc ấy trong một thời gian lâu dài Đ ố i với một đề tài khoa học cụ thể chỉ có thể hướng tới giải quyết một khách thể nhậ bé đó là một mối quan

hệ, một thuộc tính của th ế giới khách quan mà thôi

Khách thể nghiên cứu tồn t ạ i độc lập với ý thức của chủ thể Xác định khách thể là xác định một giới hạn bắt buộc để hướng đề tài tới mục tiêu đó là đ ố i tượng

- Đ ố i tượng nghiên cứu: Đ ố i tượng nghiên cứu là đối tượng trực tiếp của nhận thức, là cái phải khám phá, phải tìm hiểu bản chất và qui luật vận động cùa nó

Đ ố i tương nghiên cứu của một đề tài cụ thể là những mặt, những mối quan hệ của khách thể rộng hơn Như vậy khách thể là khái niệm loài, còn đ ố i tượng là khái niệm giống Cùng một khách thể có thể có nhiều đối tượng nghiên cứu Đ ố i tượng là tiêu điểm mà đề tài phải giải quyết

Quan hệ giữa khách thể và đ ố i tượng là quan hệ bao trùm

Khách thể A

Đ ố i tượng B

82

<rpị Giả thuyết khoa học

Để tiến hành khám phá đ ố i tượng, cái nà người ta chưa biết, một thao tác rất quan trọng trong nghiên cứu khoa học là tiên đoán bản chất đ ố i tượng, từ sự tiên đoán này mà người ta tìm các phương p h á p các con đường để khám phá chính bản thân đối tượng, như vậy giả thuyết khoa học là một thao tác quan trọng trong nghiên cứu Giả thuyết là t r i thức g i ả định, tiên đoán về đ ố i tượng Chức năng của nó vừa là tiên đoán về bản chất của đ ố i tượng, vừa là định hướng cho con đường phải

đi , cho nên có g i ả thuyết dự báo và g i ả thuyết công tác

Vậy giả thuyết khoa học là giả định về bản chất của đ ố i tượng nghiên cứu và là luận điểm chỉ dần con đường đi để khám phá đ ố i tượng

Giả thuyết được xây dựng trên cơ sở phân tích đ ố i tượng

và so sánh với những đ ố i tượng khác gần giống nó m à ta đã biết, bằng phép tương tự kết hợp với trí tưởng tượng sáng tạo

để nhà khoa học tiên đoán về bản chất của đ ố i tượng

Xây dựng g i ả thuyết và hy vọng g i ả thuyết sẽ là chân lí sau chứng minh, vì vậy xây dựng giả thuyết phải tuân theo các yêu cầu sau đây:

1 Không mâu thuần với những lí thuyết khoa học đã được chứng minh, với những sự thật hiển nhiên của thực t ế

2 Giả thuyết được trình bày dễ hiểu và có thể k i ể m tra

được

M ọ i giả thuyết khoa học đều phải chứng minh Nếu g i ả thuyết được chứng minh, thì nó trở thành một bộ phận của lí thuyết khoa học, g i ả thuyết được chứng minh tức là đề tài được

thực hiện Vì vậy thực chất một công trình khoa học là chứng minh một giả thuyết khoa học

e Nhiệm vụ nghiên cứu

Từ đ ố i tượng của khoa học, từ mục đích và giả thuyết khoa học, xuất hiện một thao tác mới đó là xác định rõ các nhiệm vụ nghiên cứu cho đề tài Xác định nhiệm vụ nghiên cứu

là xác định công việc cụ thể phải làm, đó là m ô hình dự kiến

n ộ i dung đề tài, và các nhiệm vụ nếu được thực hiện thì có nghĩa là đề tài được hoàn thành

Trong nghiên cứu KHGD Nhiệm vụ nghiên cứu thưạng được xây dựng như sau:

1 Phát hiện bản chất và qui luật của đ ố i tượng, trên cơ sở xây dựng những lí thuyết của vấn đề nghiên cứu

2 Từ thực trạng của vấn đề giáo dục và tổ chức thực nghiệm nhằm cải tạo thực trạng ấy theo lí thuyết đã được xây dựng

3 Xây dựng các phương thức giáo dục mới đề xuất các ứng dụng

Cùng với đề xuất các nhiệm vụ nghiên cứu, nếu đề tài phức tạp, ngưại ta cần phải giới hạn đe tài về mặt nội dung và đĩa bàn nghiên cứu theo k h u ô n khổ'của công việc và điều kiện cho phép

g Các phương pháp nghiên cứu

Xuất phát từ đ ố i tượng và nhiệm vụ nghiên cứu, đề cương cũng trình bày và m ô tả các phương pháp nghiên cứu sẽ dùng

để thực hiện đề tài

*84

Phương pháp nghiên cứu là con đường để thực hiện công

trình, để khám phá đ ố i tượng Người ta kể ra những phươmg

pháp chủ yếu và cũng nêu sơ lược nội dung và cách thực hiện

từng phương pháp ấy

Trong đề cương nghiên cứu, đề xuất các phương pháp

cũng có tính chất ổn định, nó sẽ được chính xác hóa trong quá

trình nghiên cứu

i Dự thảo nội dung nghiên cứu

Dự thảo nội dung nghiên cứu là dàn ý chi tiết của công

trình sẽ được tiến hành Có chương mục trong dàn ý , nội dung

thông thường nó phù hợp vọi các nhiệm vụ nghiên cứu Thực

chất dự thảo nội dung là mô hình g i ả định về đề tài mà tác g i ả

định tiến hành Vì vậy nội dung nghiên cứu phải được chuẩn bị

nghiêm túc, công phu theo chiến lược chung để định hưọng

cho toàn bộ công trình sau này t

Dàn ý nội dung đề tài khoa học giáo dục phụ thuộc vào

đ ố i tượng nghiên cứu, phụ thuộc vào mục đích mà đề tài cần

phải đạt, thông thường dàn ý gồm có mấy vấn đề:

Ì / Lịch sử của vấn đề nghiên t ứ u

2/ Cơ sở lí luận của đề tài

3/ Thực trạng của vấn đề nghiên cứu

4/ Thực nghiệm khoa học và kết quả thực nghiệm

5/ Những kết luận, đề xuất và kiến nghị ứng dụng

3 Xây dựng kế hoạch nghiên cứu (Cho một đề tài nghiên

cứu khoa học)

Xây dựng k ế hoạch nghiên cứu là bản thuyết minh k ế hoạch tiến trình đề tài Bản k ế hoạch này ở phần chung gồm có:

- Đ i ể m qua tình hình nghiên cứu, điều tra trong nước, ngoài nước

- Mục tiêu đề tài

ơ phần cụ thể trình bày về

- N ộ i dung, tiến độ thi công: được nồi rõ:

+ N ộ i dung các bước tiến hành đề tài

+ Kết quả phải đạt

+ Thời gian bắt đầu kết thúc từng vấn đề

+ Cơ quan thực hiịn, người chủ trì

- Về tài chính: Ghi cụ thể các mục

+ Nguồn kinh phí (kinh phí sự nghiịp nghiên cứu, quĩ phát t r i ể n sản xuất, vay ngân hàng, do kí hợp đồng, vốn xây dựng cơ bản trong đó có xây lắp thiết bị và cắc nguồn khác)

+ Tổng số kinh phí và phân phối theo thời gian thực

- Tên đề tài: - Thuộc vấn đề

- Nơi đãng kí - Cấp quản lí

- Cơ quan chủ trì chương trình

- Cơ quan chủ trì đề tài

Chủ nhiịm chương trình Chủ nhiịm đề tài

Cơ quan phối hợp chính

Số cán bộ cần bổ sung theo từng thời gian: năm nào , loại gì

- Hợp tác quốc tế: Giữa nội dung, hình thức, v ớ i nứơc nào, cơ quan nào, thời gian thực hiện

- Và các yêu cầu khác như:

+ Loại tài l i ệ u , thông tin khoa học

+ Các nguồn thông tin khoa học

l i Giai đoạn thực hiện công trình khoa học

Sau khi lập đề cương, k ế hoạch triủn khai đủ dăng kí v ớ i các cấp, đề tài được phê duyệt, cũng là lúc bắt đầu vào giai đoạn quan trọng đó là thực hiện công trình Công việc của giai đoạn này gồm có:

Ì Thu thập xử lí thông tin lí luận

Đủ thu thập thông tin lí luận nhà khoa học bắt đầu từ việc tìm hiủu các thư mục khoa học t ạ i các thư viện Chọn lọc các tài liệu liên quan đến đề tài và bắt đầu việc nghiên cứu chúng Quá trình đọc các tài liệu tra cứu, các sách báo, tạp chí

là lúc chọn lọc ra được những thông tin cần thiết, xáp xếp chúng thành những ô, những mục theo chủ đề Nghiên cứu lí luận cần nghiên cứu các nguồn tài liệu khác nhau Các quan điủm xu hướng khoa học khác nhau, các tài liệu thu được đa dạng phong phú là cơ sở quan trọng đủ tiến hành bước xử lí chính

Xử lí tài liệu lí luận là quá trình phân tích các tài l i ệ u , tìm hiủu kĩ những n ộ i dung quan trọng, gạt bỏ những thông tin

k h ô n g cần t h i ế t , p h ê p h á n những sai l ầ m P h â n loai những

t h ô n g t i n đó đ ể xắp xếp c h ú n g t h à n h h ệ thống theo yêu cầu của

đ ề t à i , theo những c h ư ơ n g , mục, theo v ấ n đ ề T ừ v i ệ c hệ thống

h ó a đ ó m à ta c ó t h ể k h á i q u á t tài l i ệ u v à sử dụng suy luận

l o g i c đ ể rút ra những k ế t luận khoa học Những k ế t luân n à y

p h ả i đ ư ợ c suy luận dựa theo những tài l i ệ u k h á c h quan c h í n h

x á c , c ó đ ờ t i n cậy cao v à t u â n theo c á c qui t á c , qui luật logic,

t ừ đ ó r ú t rà những luận đ i ể m c h â n thực

T à i l i ệ u lí thuyết được thu thập v à x ử lí phải theo c h i ế n lược p h ù hợp v ớ i yêu cầu của đề t à i , phục vụ cho đ ề t à i làm

s á n g t ỏ lí t h u y ế t của đề tài đ ó n ó trả l ờ i m ờ t trong những

n h i ệ m v ụ của q u á t r ì n h n g h i ê n cứu v à là c ơ sở đ ể c h u y ể n sang

n g h i ê n cứu t h ô n g t i n từ thực t i ễ n

2 Thu thập xử lí tài liệu thực tiễn

C ù n g v ớ i q u á t r ì n h tìm h i ể u c ơ sở lí thuyết của đồ t à i ,

n h à k h o a học t i ế n h à n h v i ệ c thu thập c á c tài l i ệ u thực t i ễ n Bằng-con đường trực t i ế p quan sát , đ i ề u tra, thực n g h i ệ m , tổng

k ế t k i n h n g h i ệ m , n g h i ê n cứu sản p h ẩ m hoạt đờng sư phạm

Nghĩa là n h à khoa học t i ế n h à n h c á c hoạt đờng thực t i ễ n

đ ể k h á m phá đ ố i tượng n g h i ê n cứu Trong n g h i ê n cứu khoa

học g i á o dục, nhà khoa học phải hám sát thực tiễn giáo dục,

hám sát thực tiễn dạy và học; quá trình giáo dục và tự giáo dục của học sinh hiểu được các phương thức tổ chức hệ thống

g i á o dục quốc dân, các con đường nâng cao hiệu quả g i á o

những tài liệu xác định, chân thực phục vụ cho đề tài làm toát

lên chủ đề tư tưởng, làm rõ đ ố i tượng nghiên cứu đã được khám phá từ thực tiễn

3 Một công việc quan trọng và là trọng tâm của

Tất cữ những tài liệu lí thuyết, thực tế và kết quữ thực nghiệm được xử lí nghiêm túc và được viết thành văn bữn Với nhũng đề tài khoa hộc lớn ở những giai đoạn này người ta tổ chức các hội thữo , các cuộc tiếp xúc chuyên gia Các cuộc sinh hoạt như thế giúp rất nhiều cho các tác giữ hoàn thiện công trình của mình

I U Giai đoạn hoàn thành công trình khoa học

Giai đoạn kết thúc quá trình nghiên cứu là giai đoạn thể hiện toàn bộ kết quữ nghiên cứu bằng một văn bữn chính thức

Dể có tài liệu chính thức, tài liệu phữi được viết nháp với những số liệu được sử lí ban đầu Sau đó tài liệu được sửa

chữa, hoàn chỉnh thông qua các chuyên gia, những cộng tác viên

Ã

Văn bản khoa học là một tài liệu ấn loát đúng m ọ i yêu cầu kĩ thuật, nó vừa có nội dung khoa học v ớ i độ chính xác cao, vừa có tư tương học thuật, đem l ạ i những điều mới mẻ cho khoa học, có tính thực tiễn, có khả năng ứng dằng vào cuộc sống Đ ề tài khoa học phải thực hiên tốt các nhiệm vằ nghiên cứu, đưa ra được các luân chứng, các kiến giải khoa học, chứng minh đựơc giả thuyết đã nêu ban đầu Đ ề tài phải được thực hiện bằng các phương pháp phong phú, chính xác đem l ạ i những tài liệu đáng tin cậy

Văn bản khoa học còn phù hợp với những yêu cầu về mặt kĩ thuật in ấn, trình bày nội dung, minh họa và phằ lằc, trích dẫn và danh mằc các tài liệu tham khảo khác

Kết thúc , công trình khoa học được đem ra hội đồng khoa học* nghiệm thu hoặc đem bảo vệ tại h ộ i đồng chấm luận

án nhà nước Đ ề tài được nghiệm thu, hay bảo vệ thành công, cần được đưa vào ứng dằng trong thực tiễn giáo dằc

90

Câu hỏi ôn tập và tháo luận

1 Hãy trình bày các giai-đoạn của công trình NCKHGD

Ì T h ế nào là đề tài và cách xác định đề tài nghiên cứu và

ý nghĩa của nó đ ố i v ố i một công trình khoa học

3 T h ế nào là gia thuyết khoa học; nêu bật chức năng và

ý nghĩa của nó trong nghiên cứu khoa học

Bài thực hành

Hãy lập một đề cương cho một đề tài NCKHGD mà anh (chị) dự định t i ế n hành