Tam ly lua tuoi va su pham

LỜI NÓI ĐẦUTâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm là hai chuyên ngành tâm lý học góp phần trực tiếp hình thành quan điểm sư phạm và bồi dưỡng trình độ nghiệm vụ cho sinh viên các trườ

LỜI NÓI ĐẦU

Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm là hai chuyên ngành tâm lý học góp phần trực tiếp hình thành quan điểm sư phạm và bồi dưỡng trình độ nghiệm

vụ cho sinh viên các trường sư phạm

Tài liệu này được viết theo chương trình giáo dục cốt lõi chuyên nghiệp đã được “Chương trình giáo dục đại học” của Bộ Giáo dục và Đào tạo nghiệm thu, nhằm tạo điều kiện cho các trường Đại học sư phạm và Cao đẳng sư phạm thực hiện tốt quyết định 2677/GD-ĐT của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ngày 3/12/1993

Nội dung tài liệu gồm 2 phần:

Phần tâm lý học lứa tuổi trình bày các hiện tượng và quy luật tâm lý theo

các lứa tuổi, qua đó nêu lên nguyên nhân, động lực của sự phát triển tâm lý cùng những đặc trưng tâm lý qua các giai đoạn phát triển

Phần tâm lý học sư phạm nghiên cứu các hiện tượng và quy luật tâm lý

dưới ảnh hưởng của tác động sư phạm, chủ yếu là dạy học và giáo dục

Để tài liệu được tiếp tục hoàn thiện trong những năm tới, chúng tôi mong nhận được ý kiến đóng góp của cán bộ giảng dạy và sinh viên các trường

Xin chân thành cảm ơn

Tác giả

Phần 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA TÂM LÍ HỌC LỨA TUỔI

"Các bạn hãy nghiên cứu những quy luật của các hiện tượng tâm lý mà các bạn muốn điều khiển và các bạn hãy hành động căn cứ trên những quy luật này và

những hoàn cảnh mà các bạn muốn vận dụng chúng vào đó"

Chương 1: NHẬP MÔN TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI VÀ TÂM LÝ HỌC SƯ

PHẠM

I - KHÁI QUÁT VỀ TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI VÀ TÂM LÝ HỌC SƯ PHẠM

Từ khi tâm lý học phát triển mạnh mẽ với tư cách là một khoa học độc lập thì đồng thời cũng nảy sinh nhiều vấn đề đòi hỏi sự nghiên cứu tâm lý có tính chất chuyên biệt, khiến cho các ngành tâm lý học ứng dụng được phát sinh Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm là các chuyên ngành phát triển sớm nhất của tâm lý học Đó là sự ứng dụng của tâm lý học vào lĩnh vực sư phạm lứa tuổi

1 Đối tượng, nhiệm vụ của tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm

Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm cũng nghiên cứu tâm lý người, nhưng không phải là con người đã trưởng thành mà là con người ở các giai đoạn phát triển

a Đối tượng nghiên cứu của tâm lý học lứa tuổi là động lực phát triển tâm

lý theo lứa tuổi của con người, sự phát triển cá thể của các quá trình tâm lý và các phẩm chất tâm lý trong nhân cách của con người đang được phát triển (tâm lý học Đức gọi chuyên ngành này là tâm lý học phát triển): nó xem xét quá trình con người trở thành nhân cách như thế nào? Tâm lý học lứa tuổi nghiên cứu đặc điểm của các quá trình và các phẩm chất tâm lý riêng lẻ của cá nhân ở các lứa tuổi khác nhau và sự khác biệt của chúng ở mỗi cá nhân trong phạm vi cùng một lứa tuổi; nghiên cứu những khả năng lứa tuổi của việc lĩnh hội các tri thức, phương thức hành động

Ví dụ, tâm lý học lứa tuổi nghiên cứu đặc điểm của tri giác nhìn, tri giác nghe và sự tác động qua lại giữa chúng ở từng lứa tuổi ở các cá nhân trong cùng một lứa tuổi

Tâm lý học lứa tuổi nghiên cứu các dạng hoạt động khác nhau của các cá nhân đang được phát triển Ví dụ: vui chơi, học tập lao động, hoạt động xã hội Mỗi một dạng hoạt động có vai trò, tác dụng khác nhau dối với sự phát triển nhân cách ở từng lứa tuổi Mỗi một giai đoạn phát triển có một dạng hoạt động vừa sức

và đặc trưng của nó

b Đối tượng của tâm lý học sư phạm là những quy luật tâm lý của việc dạy

học và giáo dục Tâm lý học sư phạm nghiên cứu những vấn đề tâm lý học của việc điều khiển quá trình dạy học, nghiên cứu sự hình thành của những quá trình nhận thức, tìm tòi những tiêu chuẩn đáng tin cậy của sự phát triển trí tuệ và xác định những điều kiện để đảm bảo phát triển trí tuệ có hiệu quả trong quá trình dạy học, xem xét những vấn đề về mối quan hệ qua lại giữa giáo viên và học sinh, cũng như mối quan hệ qua lại giữa học sinh với nhau

Những quan sát hàng ngày cho thấy, trẻ em rung cảm và suy nghĩ không giống người lớn Trẻ nhỏ không làm được rất nhiều điều Nhưng vấn đề không

phải là ở chỗ trẻ chưa làm được những gì, chưa nắm được những gì mà vấn đề

cơ bản là ở chỗ hiểu được đứa trẻ hiện có những gì, có thể làm được những gì,

nó sẽ thay đổi như thế nào và sẽ có được những gì trong quá trình sống và hoạt động theo lứa tuổi Có hiểu những điều đó mới hiểu được nguyên nhân của những nét, những phẩm chất mới đặc trưng cho nhân cách người lớn Mặt khác, mỗi lứa tuổi có những khó khăn, và thuận lợi riêng Những khó khăn và thuận lợi

đó đòi hỏi phải có phương pháp đối xử riêng biệt, thích hợp với lứa tuổi Có thể phương pháp này thích hợp với trẻ nhỏ, nhưng lại không thể áp dụng được với thiếu niên

c Từ những nghiên cứu trên, tâm lý học lứa tuổi là tâm lý học sư phạm có

nhiệm vụ rút ra những quy luật chung của sự phát triển nhân cách theo lứa tuổi, những nhân tố chỉ đạo sự phát triển nhân cách theo lứa tuổi, rút ra những quy luật lĩnh hội tri thức, kĩ năng, kĩ xảo trong quá trình giáo dục và dạy học, những biến đổi tâm lý của học sinh do ảnh hưởng của giáo dục và dạy học Từ đó cung cấp những kết quả nghiên cứu để tổ chức hợp lý quá trình sư phạm, nhằm mục đích nâng cao hiệu quả của hoạt động giáo dục và giảng dạy

Tất cả những thay đổi từ một đứa bé lọt lòng tới chỗ biết hành động theo mục đích đã định không mang tính chất ngẫu nhiên, mà diễn ra có quy luật, có nguyên nhân của chúng Nếu sự thay đổi ở một đứa trẻ nào đó diễn ra sớm hơn, hoặc muộn hơn, hoặc không bình thường thì bao giờ cũng có những nguyên nhân của nó Những kiến thức tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm sẽ giúp

ta tìm được những nguyên nhân đó, đưa ra được những biện pháp tác động hợp

lý hơn và có ý thức hơn

2 Quan hệ giữa tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm

Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm là những chuyên ngành của tâm

lý học, đều dựa trên cơ sở của tâm lý học đại cương Tâm lý học đại cương cung cấp cho hai chuyên ngành này những khái niệm cơ bản về các hiện tượng tâm lý

để hai chuyên ngành này sử dụng khi đi sâu vào đối tượng nghiên cứu của mình Ngược lại, nhờ những sự kiện của hai chuyên ngành tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm mà những khái niệm cơ bản của tâm lý học đại cương cũng trở nên phong phú, sâu sắc hơn

Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm gắn bó chặt chẽ thống nhất với nhau vì chúng có chung khách thể nghiên cứu - những con người bình thường ở những giai đoạn phát triển khác nhau Trẻ nhỏ: thiếu niên, thanh niên là khách thể của tâm lý học lứa tuổi nếu nghiên cứu động thái của sự phát triển theo lứa tuổi Chúng là khách thể của tâm lý học sư phạm nếu chúng được nghiên cứu với tư cách là người được dạy và được giáo dục trong quá trình tác động có mục đích của nhà giáo dục

Tâm lý học lứa tuổi chỉ có thể được nghiên cứu, nếu việc nghiên cứu của

nó không dừng ở mức độ thực nghiệm, mà được tiến hành trong nhưng điều kiện

cụ thể của việc dạy học và giáo dục, trong điều kiện tự nhiên của đời sống của trẻ (vì tách khỏi những điều kiện đó thì trẻ em không thể phát triển bình thường được) Nhưng đồng thời việc dạy học và giáo dục cũng không thể được xem xét như là những hiện lượng độc lập, trừu xuất khỏi đối tượng của dạy học và giáo dục Như vậy cả tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm đều nghiên cứu trẻ em trong quá trình dạy học và giáo dục, và cùng phục vụ đắc lực cho sự phát triển của chính đứa trẻ đó Do đó mà sự phân ranh giới giữa hai chuyên ngành chỉ có tính chất tương đối

II - LÝ LUẬN VỀ SỰ PHÁT TRIỂN TÂM LÝ TRÊN TRẺ EM

1 Khái niệm chung về sự phát triển tâm lý trẻ em

a Quan niệm về trẻ em

Dựa trên những quan điểm triết học khác nhau, người ta hiểu về trẻ em cũng rất khác nhau Có quan niệm cho rằng trẻ em là "người lớn thu nhỏ lại", sự khác nhau giữa trẻ em và người lớn về mọi mặt (cơ thể, tư tưởng, tình cảm ) chỉ

ở tầm cỡ, kích thước, chứ không khác nhau về chất Nhưng ngay từ thế kỉ XVIII J.J Rút xô (1712 – 1778) đã nhận xét rất tinh tế về những đặc điểm tâm lý của trẻ nhỏ Theo ông, trẻ em không phải là người lớn thu nhỏ lại và người lớn không phải lúc nào cũng hiểu được trí tuệ, nguyện vọng là tình cảm độc đáo của trẻ thơ vì "trẻ em có những cách nhìn, cách suy nghĩ và cảm nhận riêng của của nó" Sự khác nhau giữa trẻ em và người lớn là sự khác nhau về chất

Những nghiên cứu của tâm lý học duy vật biện chứng đã khẳng định: Trẻ

em không phải là người lớn thu nhỏ lại Trẻ em là trẻ em, nó vận động và phát triển theo quy luật của trẻ em Ngay từ khi cất tiếng khóc chào đời, đứa trẻ đã là một con người, một thành viên của xã hội Việc nuôi nấng, dạy dỗ nó phải khác với con vật Để nó tiếp thu được nền văn hoá xã hội loài người, đòi hỏi phải nuôi dạy nó theo kiểu người (trẻ nhỏ phải dược bú sữa mẹ, được ăn chín, ủ ấm, nhất

là cần được âu yếm, thương yêu) Ngay từ khi ra đời đứa trẻ đã có nhu cầu đặc trưng của con người - nhu cầu giao tiếp với người lớn Người lớn cần có những hình thức riêng "ngôn ngữ" riêng để giao tiếp với trẻ

Điều kiện sống và hoạt động của các thế hệ người ở các thời kỳ lịch sử khác nhau là rất khác nhau Do vậy mỗi thời đại khác nhau lại có trẻ em của riêng mình

b Quan niệm sai lầm về sự phát triển tâm lý trẻ em

Quan điểm duy tâm coi sự phát triển tâm lý trẻ em chỉ là sự tăng lên hoặc giảm đi về số lượng các hiện tượng đang phát triển, mà không có sự chuyển biến

trẻ, tăng tốc độ hình thành kỹ xảo, tăng thời gian tập trung chú ý, hay khối lượng tri thức được giữ lại trong trí nhớ Sự tăng về số lượng của các hiện tượng tâm

lý có ý nghĩa nhất định trong sự phát triển của trẻ, nhưng không thể giới hạn toàn

bộ sự phát triển tâm lý của trẻ em vào những chỉ số ấy

Từ đó, những người theo quan niệm này đã nhìn nhận không kém sai lầm

về nguồn gốc của sự phát triển lâm lý Quan niệm này xem sự phát triển của mỗi hiện tượng như là một quá trình diễn ra một cách tự phát Sự phát triển diễn ra dưới ảnh hưởng của một sức mạnh nào đó mà người ta không thể điều khiển được, không thể nghiên cứu được, không nhận thức được

Quan niệm sai lầm này dược biểu hiện rõ ràng ở thuyết tiền định, thuyết duy cảm, thuyết hội tụ hai yếu tố

- Thuyết tiền định: những người theo thuyết này coi sự phát triển tâm lý do các tiềm năng sinh vật gây ra và con người có tiềm năng đó ngay từ khi ra đời Mọi đặc điểm tâm lý chung và có tính chất cá thể đều là tiền định, đều có sẵn trong các cấu trúc sinh vật là sự phát triển chỉ là quá trình trưởng thành, chín muồi của những thuộc tính đã có sẵn ngay từ đầu và được quyết định trước bằng con đường di truyền này

Gần đây, sinh học đã phát hiện ra cơ chế gen của di truyền, người ta bắt đầu liên hệ: những thuộc tính của nhân cách, năng lực cũng đã được mã hoá, chương trình hoá trong các trang bị gen Cụ thể, nhà di truyền học Anh S.Auerbac cho rằng môi người bắt đầu sống "Khi trong tay có các gen cũng như đấu thủ chơi một ván bài khi trong lay có các con bài Đôi khi sự phân phối có thể xấu đến mức thậm chí khó chờ đợi một kết quả vừa phải Càng hiếm có sự phân bố ưu việt đến mức để đạt được kết quả cao lại không đòi hỏi một sự cố gắng nào"

Có lúc những người theo thuyết tiền định thường thể hiện dưới hình thức mềm dịu hơn, ở chỗ có đề cập đến ý nghĩa của yếu tố môi trường Nhưng theo

họ, môi trường chỉ là “yếu tố điều chỉnh”, “yếu tố thể hiện” một nhân tố bất biến nào đó ở trẻ Nhà tâm lý học Mỹ E.Toocdai cho rằng: "Tự nhiên ban cho mỗi người một vốn nhất định, giáo dục cần phải làm bộc lộ vốn đó là vốn gì và phải sử dụng nó bằng phương tiện tốt nhất" Và "vốn tự nhiên" đó đặt ra giới hạn cho sự phát triển, cho nên một bộ phận học sinh tỏ ra không đạt được kết quả nào đó "dù giảng dạy tốt, số khác lại tỏ ra có thành tích “dù giảng dạy tồi”

Như vậy vai trò của giáo dục đã bị hạ thấp Giáo dục chỉ là nhân tố bên ngoài có khả năng tăng nhanh hoặc kìm hãm quá trình bộc lộ những phẩm chất tự nhiên, bị ức chế bởi tính di truyền Từ đó, người ta đã rút ra kết luận sư phạm sai lầm: sự can thiệp vào quá trình phát triển tự nhiên của trẻ là sự tuỳ tiện, không thể tha thứ được

- Thuyết duy cảm: Đối lập với thuyết tiền định, thuyết duy cảm giải thích sự phát triển của trẻ chỉ bằng những tác động của môi trường xung quanh Theo những người thuộc trường phái này thì môi trường là nhân tố quyết định sự phát triển của trẻ em, vì thế muốn nghiên cứu con người chỉ cần phân tích cấu trúc môi trường của họ: môi trường xung quanh như thế nào thì nhân cách của con người,

cơ chế hành vi, những con đường phát triển của hành vi sẽ như thế đó Nhưng các nhà tâm lý học tư sản lại hiểu môi trường xã hội một cách siêu hình, coi môi trường xã hội là bất biến, quyết định trước số phận con người, còn con người được xem như là đối tượng thụ động trước ảnh hưởng của môi trường

Quan điểm này xuất hiện ở nước Anh, coi trẻ em sinh ra " như tờ giấy trắng" hoặc "tấm bảng sạch sẽ" Sự phát triển tâm lý của trẻ hoàn toàn phụ thuộc vào tác động bên ngoài, do vậy người lớn muốn vẽ nên tờ giấy cái gì thì nó nên thế

Quan điểm như vậy sẽ không giải thích được vì sao trong môi trường như nhau, lại có những nhân cách rất khác nhau

- Thuyết hội tụ hai yêu tố Những người theo thuyết này tính tới tác động của hai yếu tố (môi trường và tính di truyền) khi nghiên cứu trẻ em Nhưng họ hiểu về tác động của hai yếu tố đó một cách máy móc, dường như sự tác động qua lại giữa chúng quyết định trực tiếp tới quá trình phát triển, trong đó di truyền giữ vai trò quyết định và môi trường là điều kiện để biến những đặc điểm tâm lý

đã được định sẵn thành hiện thực

Theo họ, sự phát triển là sự chín muồi của những năng lực, những nét tính cách, những hứng thú và sở thích mà trẻ sinh ra đã có Những nét và những đặc điểm tính cách do cha mẹ hoặc tổ tiên truyền lại cho thế hệ sau dưới dạng

có sẵn, bất biến Trong đó nhịp độ và giới hạn của sự phát triển là tiền định

Một số người theo thuyết này có đề cập đến ảnh hưởng của môi trường đối với tốc độ chín muồi của năng lực và nét tính cách được truyền lại cho trẻ (nhà tâm lý học Đức V.Stecmơ) Nhưng môi trường không phải là toàn bộ những điều kiện và hoàn cảnh mà đứa trẻ (hay người lớn) sống, mà chỉ là gia đình của trẻ

"Môi trường" đó được xem như cái gì riêng biệt, tách rời khỏi toàn bộ đời sống xã hội “Môi trường xung quanh” đó thường xuyên ổn định, ảnh hưởng một cách định mệnh tới sự phát triển của trẻ Tác động của môi trường, cũng như ảnh hưởng của yếu tố sinh vật (di truyền) định trước sự phát triển của trẻ, không phụ thuộc vào hoạt động sư phạm của nhà giáo dục vào tính tích cực ngày càng tăng của trẻ

Thuyết hội tụ hai yếu tố cũng sai lầm không kém gì thuyết tiền định là thuyết duy cảm Tính chất máy móc, siêu hình của các quan niệm này đều đã bị phê phán

Mặc dù quan niệm của những người đại điện cho các thuyết trên bề ngoài

có vẻ khác nhau, nhưng thực chất đều có những sai lầm giống nhau:

- Họ đều thừa nhận đặc điểm tâm lý của con người là bất biến hoặc là tiền định, hoặc là do tiềm năng sinh vật di truyền, hoặc là ảnh hưởng của môi trường bất biến Với quan niệm như vậy thì trong trường hợp nào con em của tầng lớp có đặc quyền, đặc lợi cũng đều có trình độ phát triển tâm lý hơn hẳn con em giai cấp bóc lột (do họ có tố chất di truyền tốt hơn hoặc do họ sống trong môi trường trí tuệ

có tổ chức cao) Do vậy sự bất bình đẳng trong xã hội là tất nhiên, là hợp lý

- Các quan niệm này đã đánh giá không đúng vai trò của giáo đục Họ xem xét sự phát triển của trẻ em một cách tách rời và không phụ thuộc vào những điều kiện cụ thể mà trong do quá trình phát triển tâm lý đang diễn ra Họ đã phủ nhận tính tích cực riêng của cá nhân, coi thường những mâu thuẫn biện chứng được hình thành trong quá trình phát triển tâm lý Coi đứa trẻ là một thực thể tự nhiên, thụ động, cam chịu ảnh hưởng có tính chất được con người, là thực thể xã hội tích cực, chủ động trước tự nhiên có thể cải tạo được tự nhiên, xã hội và bản thân

để phát triển nhân cách Vì phủ nhận tính tích cực của trẻ, nên không hiểu được

vì sao trong những điều kiện cùng một môi trường xã hội lại hình thành nên những nhân cách khác nhau về nhiều chỉ số, hoặc vì sao có những người giống nhau về thế giới nội tâm, về nội dung và hình thức hành vi lại được hình thành trong những môi trường xã hội khác nhau

c Quan điểm duy vật biện chứng về sự phát triển tâm lý

Nguyên lý phát triển trong triết học Mác-lênin thừa nhận sự phát triển là quá trình biến đổi của sự vật từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp Đó là một quá trình tích luỹ dần về số lượng dẫn đến sự thay đổi về chất lượng, là quá trình nảy sinh cái mới trên cơ sở cái cũ, do sự đấu tranh giữa các mặt đối lập nằm ngay trong bản thân sự vật, hiện tượng

Quan điểm Mác xít này được vận dụng để xem xét sự phát triển tâm lý trẻ

em Bản chất của sự phát triển tâm lý trẻ em không phải là sự tăng hoặc giảm về

số lượng, mà là một quá trình biến đổi về chất lượng tâm lý Sự thay đổi về lượng của các chức năng tâm lý dẫn đến sự thay đổi về chất và đưa đến sự hình thành cái mới một cách nhảy vọt

Sự phát triển tâm lý gắn liền với sự xuất hiện những đặc điểm mới về chất - những cấu tạo tâm lý mới ở những giai đoạn lứa tuổi nhất định (ví dụ, nhu cầu tự lập ở trẻ lên ba ) Trong các giai đoạn phát triển khác nhau, có sự cải biến về chất của các quá trình tâm lý và toàn bộ nhân cách trẻ

Xét trong toàn cục, phát triển là cả một quá trình kế thừa Sự phát triển tâm

lý trẻ em là một quá trình trẻ em lĩnh hội nền văn hoá xã hội của loài người

Bằng lao động của mình, con người ghi lại kinh nghiệm, năng lực trong các công cụ sản xuất, các đồ dùng hàng ngày, các tác phẩm văn hoá nghệ thuật , con người đã tích luỹ kinh nghiệm thực tiễn xã hội của mình trong các đối tượng do con người tạo ra và các quan hệ con người với con người Ngay từ khi

ra dời đứa trẻ đã sống trong thế giới đối tượng và những quan hệ đó Đứa trẻ không chỉ thích nghi với thế giới đồ vật và hiện tượng do con người tạo ra, mà còn lĩnh hội thế giới đó Đứa trẻ đã tiến hành những hoạt động căn bản tương ứng với hoạt động mà trước đó loài người đã thể hiện vào trong đồ vật, hiện tượng Nhờ cách đó nó lĩnh hội được những năng lực đó cho mình Quá trình đó

là quá trình tâm lý trẻ phát triển

Như vậy, phát triển tâm lý là kết quả hoạt động của chính đứa trẻ với những đối tượng do loài người tạo ra

Những đứa trẻ không tự lớn lên giữa môi trường Nó chỉ có thể lĩnh hội kinh nghiệm xã hội khi có vai trò trung gian của người lớn Nhờ sự tiếp xúc với người lớn và hướng dẫn của người lớn mà những quá trình nhận thức, kĩ năng, kĩ xảo

và cả những nhu cầu xã hội của trẻ được hình thành Người lớn giúp trẻ em nắm được ngôn ngữ, phương thức hoạt động

Những biến đổi về chất trong tâm lý sẽ đưa đứa trẻ từ lứa tuổi này sang lứa tuổi khác Bất cứ một một mức độ nào của trình độ trước cũng là sự chuẩn bị cho trình độ sau Yếu tố tâm lý lúc đầu ở vị trí thứ yếu, sau chuyển sang vị trí chủ yếu

Tóm lại sự phát triển tâm lý của trẻ đầy biến động và diễn ra cực kì nhanh chóng Đó là một quá trình không phẳng lặng, mà có khủng hoảng và đột biến Chính hoạt động của đứa trẻ dưới sự hướng dẫn của người lớn làm cho tâm lý của nó được hình thành và phát triển

Nhưng, các nhà tâm lý học Mácxít cũng thừa nhận rằng, sự phát triển tâm

lý chỉ có thể xảy ra trên nền của một cơ sở vật chất nhất định (một cơ thể người với những đặc điểm bẩm sinh di truyền cửa nó) Trẻ em sinh ra với những đặc điểm bẩm sinh, di truyền nhất định Vì vậy sự phát triển tâm lý của mỗi người dựa trên cơ sở vật chất riêng Sự khác nhau này có thể ảnh hưởng tới tốc độ đỉnh cao của các thành tựu của con người cụ thể trong một lĩnh vực nào đó, có thể ảnh hưởng tới con đường và phương thức khác nhau của sự phát triển các thuộc tính tâm lý Chúng là tiền đề, điều kiện cần thiết để phát triển tâm lý, những điều kiện đó không quyết định sự phát triển tâm lý, nó có thể trở thành hiện thực hay không còn phụ thuộc vào một tổ hợp những yếu tố khác nữa

2 Quy luật chung của sự phát triển tâm lý trẻ em.

a Tính không đồng đều của sự phát triển tâm lý

Trong những điều kiện bất kỳ, thậm chí ngay cả trong những điều kiện thuận lợi nhất của việc giáo dục thì những biểu hiện tâm lý, những chức năng tâm lý khác

nhau cũng không thể phát triển ở mức độ như nhau Có những thời kỳ tối ưu đối với sự phát triển một hình thức hoạt động tâm lý nào đó Ví dụ: giai đoạn thuận lợi nhất cho sự phát triển ngôn ngữ là thời kỳ từ 1 tuổi đến 5 tuổi; cho sự hình thành nhiều kỹ xảo vận động là tuổi học sinh cấp I, cho sự hình thành tư duy toán học là giai đoạn từ 15 - 20 tuổi.

b Tính toàn vẹn của tâm lý

Cùng với sự phát triển tâm lý con người ngày càng có tính trọn vẹn, thống nhất và bền vững Sự phát triển tâm lý là sự chuyển biến dần các trạng thái tâm lý thành các đặc điểm tâm lý cá nhân Tâm lý trẻ nhỏ phần lớn là một tổ hợp thiếu

hệ thống những tâm trạng rời rạc khác nhau Sự phát triển thể hiện ở cho những tâm trạng đó dần dần chuyển thành các nét của nhân cách Ví dụ, tâm trạng vui

vẻ, thoải mái nảy sinh trong quá trình lao động chung hợp với lứa tuổi: nếu được lặp đi lặp lại thường xuyên sẽ chuyển thành lòng yêu lao động

Tính trọn vẹn của tâm lý phụ thuộc khá nhiều vào động cơ chỉ đạo hành vi của trẻ Cùng với giáo dục, cùng với sự mở rộng kinh nghiệm sống, những động

cơ hành vi của trẻ ngày càng trở nên tự giác, có ý nghĩa xã hội và ngày càng bộc

lộ rõ trong nhân cách của trẻ Trẻ mẫu giáo thường hành động vì muốn thoả mãn một điều gì đó và động cơ đó thay đổi luôn trong một ngày Nhưng thiếu niên và thanh niên thường hành động do động cơ xã hội, do tinh thần nghĩa vụ, do sự phát triển toàn diện của bản thân thúc đẩy

bị hỏng Thí dụ: khuyết tật của thị giác được bù đắp bằng sự phát triển mạnh mẽ hoạt động của thính giác Trí nhớ kém có thể được bù trừ bằng tính tổ chức cao, tính chính xác của hoạt động

Đó là một số quy luật cơ bản của sự phát triển tâm lý trẻ em Nhưng những quy luật đó chỉ là một số xu thế của sự phát triển tâm lý của trẻ có thể xảy ra Những quy luật đó có sau so với ảnh hưởng của môi trường (trong đó có giáo dục) Sự phát triển và ngay cả tính độc đáo của những xu thế đó cũng phụ thuộc vào điều kiện sống của trẻ em (trước hết là giáo dục) Sự phát triển tâm lý của trẻ

em không tuân theo quy luật sinh học, mà tuân theo quy luật xã hội Dù có bộ óc tinh vi đến đâu chăng nữa, nhưng không sống trong xã hội loài người thì trẻ cũng không thể trở thành thực thể người với đầy đủ tính xã hội

3 Dạy học, giáo dục và sự phát triển tâm lý

Trẻ chỉ có thể lĩnh hội kinh nghiệm xã hội nhờ sự tiếp xúc với người lớn Nhưng sự tiếp xúc của trẻ với người lớn có hiệu quả tốt với điều kiện là sự tiếp xúc đó được tổ chức đặc biệt và chặt chẽ, nhất là trong quá trình hoạt động sư phạm Do vậy, giáo dục giữ vai trò chủ đạo đối với sự phát triển tâm lý trẻ em Giáo dục và dạy học là con đường đặc biệt để truyền đạt những phương tiện hoạt động của con người (công cụ, kí hiệu), truyền đạt những kinh nghiệm xã hội cho thế hệ sau Khi nói tới vai trò chủ đạo của giáo dục, dạy học, các nhà tâm lý học Mácxít nhấn mạnh, đó là quá trình tác động có mục đích, có ý thức của thế hệ trưởng thành đối với thế hệ trẻ phạm hình thành những phẩm chất nhất định của

cá nhân đáp ứng được những nhu cầu của xã hội

Khi khẳng định vai trò chủ đạo của giáo dục, dạy học đối với sự phát triển tâm lý trẻ em chúng ta cần lưu ý: tâm lý của con người mang tính chủ thể, những tác động của điều kiện bên ngoài luôn luôn bị khúc xạ thông qua kinh nghiệm sống của con người Do vậy, những học sinh khác nhau có thể có thái độ khác nhau trước cùng một yêu cầu của cô giáo

Con người là chủ thể hoạt động, chủ thể trước những tác động của môi trường Do vậy, các tác động của bên ngoài quyết định tâm lý của con người một cách gián tiếp thông qua quá trình tác động qua lại của con người với môi trường, thông qua hoạt động của con người trong môi trường đó

Hơn nữa, con người là một chủ thể tích cực có thể tự giác thay đổi được chính bản thân mình - con người có thể tự giáo dục (ở tuổi thiếu niên, tự ý thức phát triển mạnh mẽ, các em có thể tự giáo dục một cách có ý thức) Nhưng quá trình tự giáo dục của trẻ không tách khỏi tác động của môi trường Nó được giáo dục kích thích, hướng dẫn và diễn ra trong quá trình đứa trẻ tác động qua lại tích cực với những người xung quanh

Do vậy, những tác động như nhau, những điều kiện bên ngoài như nhau có thể ảnh hưởng khác nhau đến trẻ em

Giáo dục dạy học có vai trò chủ đạo đối với sự phát triển Mối quan hệ giữa giáo dục, dạy học và phát triển là mối quan hệ biện chứng Hai quá trình này không phải là hai quá trình diễn ra song song, mà chúng thống nhất với nhau, có quan

hệ tương hỗ nhau Sự phát triển tâm lý của trẻ chỉ có thể diễn ra một cách tốt đẹp trong những điều kiện của giáo dục và dạy học Nhưng để giữ được vai trò chủ đạo, giáo dục và dạy học phải kích thích, dẫn dắt sự phát triển chứ không chờ đợi

sự phát triển Giáo dục phải đi trước một bước, phải đón trước sự phát triển, tạo nên ở trẻ quá trình giải quyết mâu thuẫn liên tục để thúc đẩy sự phát triển

Tuy vậy, trong khi kích thích sự phát triển, đi trước sự phát triển một bước, giáo dục và dạy học cần tính đến những đặc điểm của mức độ đã đạt được ở trẻ, tính đến đặc điểm lứa tuổi và quy luật bên trong của sự phát triển Do vậy, khả

năng của giáo dục và dạy học rất rộng lớn, nhưng không vô hạn Muốn tâm lý của trẻ phát triển đúng đắn rất cần có sự tự giáo dục của trẻ trong tất cả các thời kỳ của cuộc đời.

III - SỰ PHÂN CHIA GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN TÂM LÝ

1 Quan niệm về giai đoạn phát triển của tâm lý

Có thể nói quan niệm bản chất của sự phát triển tâm lý con người như thế nào thì quan niệm về lứa tuổi tương ứng như vậy

Quan niệm sinh vật coi sự phát triển tâm lý như là một quá trình sinh vật tự nhiên, đã khẳng định tính bất biến, tính tuyệt đối của các giai đoạn lứa tuổi Quan niệm đối lập lại phủ nhận khái niệm lứa tuổi Họ coi sự phát triển như là sự tích luỹ tri thức, kĩ năng, kĩ xảo một cách đơn giản

Tâm lý học Mácxít, đại diện là L.X.Vưgôtxki, coi lứa tuổi là một thời kỳ phát triển nhất định đóng kín một cách tương đối, mà ý nghĩa của nó được quyết định bởi vị trí của thời kỳ đó trong cả quá trình phát triển chung, và ở đó những quy luật phát triển chung bao giờ cũng được thể hiện một cách độc đáo về chất Khi chuyển từ lứa tuổi này sang lứa tuổi khác bao giờ cũng xuất hiện những cấu tạo tâm lý mới chưa từng có trong các thời kỳ trước Những cấu tạo mới này cải tổ lại

và làm biến đổi chính tiến trình phát triển

Mỗi giai đoạn được quyết định bởi một tổ hợp nhiều điều kiện Đó là đặc điểm của những điều kiện sống và hoạt động của trẻ cùng với hệ thống các yêu cầu đề ra cho trẻ trong giai đoạn đó; đặc điểm của các mối quan hệ của trẻ với môi trường xung quanh; kiểu tri thức và hoạt động mà trẻ đã nắm được cùng với phương thức lĩnh hội các tri thức đó và một yếu tố cần thiết nữa là những đặc điểm của sự phát triền cơ thể trẻ ở giai đoạn đó Những đặc điểm lứa tuổi là đặc điểm chung đặc trưng điển hình nhất: chỉ ra hướng phát triển chung Nhưng lứa tuổi không phải là phạm trù tuyệt đối, bất biến Giai đoạn lứa tuổi chỉ có ý nghĩa tương đối

Tuổi chỉ có ý nghĩa là yếu tố thời gian trong quá trình phát triển của trẻ Trẻ cần thời gian chuẩn bị về mọi mặt để chuyển sang một giai đoạn phát triển mới (để lớn lên về cơ thể, mở rộng quan hệ xã hội, tích luỹ tri thức, phương thức hành động ) Nhưng tuổi không quyết định trực tiếp sự phát triển nhân cách Tuổi có thể phù hợp với trình độ phát triển tâm lý của trẻ hoặc có thể đi nhanh hay chậm hơn là do ta biết vận dụng thời gian và điều kiện giáo dục để tổ chức cuộc sống của trẻ, tổ chức sự tiếp xúc của trẻ với thế giới xung quanh có tốt hay không

2 Phân chia giai đoạn phát triển tâm lý trẻ em

Căn cứ vào những thay đổi cơ bản trong điều kiện sống và hoạt động của trẻ, căn cứ vào những thay đổi trong cấu trúc tâm lý của trẻ mà cả vào sự trưởng

thành của cơ thể trẻ em, người ta chia ra một số thời kỳ chủ yếu trong sự phát triển tâm lý trẻ em:

- Giai đoạn trước tuổi học:

+ Tuổi sơ sinh: Thời kỳ 2 tháng đầu sau khi sinh

+ Tuổi hài nhi: Thời kỳ 2 tháng đến 12 tháng

+ Tuổi vườn trẻ: Từ 1 đến hết 3 năm

+ Tuổi mẫu giáo: Từ 3 đến hết 5 năm

- Giai đoạn tuổi học sinh:

+ Thời kỳ đầu tuổi học hay nhi đồng: Từ 6 đến 11, 12 tuổi

+ Thời kỳ giữa tuổi học hay thiếu niên: Từ 11, 12 đến 14, 15 tuổi

+ Thời kỳ cuối tuổi học hay đầu tuổi thanh niên: Từ 14, 15 đến 17, 18 tuổi.Mỗi thời kỳ có một vị trí, vai trò nhất định trong quá trình chuyển từ đứa trẻ mới sinh sang một nhân cách trưởng thành Mỗi thời kỳ phát triển có những nét tâm lý đặc trưng của mình, mà đứa trẻ phải trải qua Sự chuyển từ thời kỳ này sang thời kỳ khác bao giờ cũng gắn với sự xuất hiện những cấu tạo tâm lý mới về chất

CÂU HỎI ÔN TẬP

1 Tóm tắt quan điểm cơ bản của thuyết tiền định, thuyết duy cảm, thuyết hội tụ hai yếu tố về nguồn gốc sự phát triển tâm lý trẻ em Những thuyết đó có đặc điểm gì cần phê phán?

2 Nêu quan điểm của tâm lý học duy vật biện chứng về sự phát triển tâm lý trẻ em Từ đó rút ra kết luận gì cho công tác sư phạm?

3 Tâm lý học duy vật biện chứng quan niệm như thế nào về quan hệ giữa giáo dục, dạy học và sự phát triển tâm lý?

4 Tại sao nói giai đoạn phát triển tâm lý chỉ có ý nghĩa tương đối?

CÂU HỎI THẢO LUẬN

Quan điểm của tâm lý học duy vật biện chứng về trẻ em và sự phát triển tâm lý trẻ em Từ đó rút ra những kết luận cần thiết cho công tác sư phạm

Nội dung chỉnh cần đề cập

- Quan niệm về sự phát triển tâm lý của trẻ

- Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý trẻ em

- Vai trò của các yếu tố và mối tương quan của chúng trong sự phát triển tâm lý của trẻ

BÀI TẬP THỰC HÀNH

Anh (chị) hãy sưu tầm ca dao, tục ngữ phản ánh quan điểm của nhân dân nước ta xoay quanh các vấn đề:

- Di truyền và sự phát triển tâm lý của trẻ em

- Hoàn cảnh và sự phát triển tâm lý của trẻ em

- Giáo dục và sự phát triển tâm lý của trẻ em

- Tính tích cực hoạt động của trẻ và sự phát triển tâm lý của chúng

Vận dụng quan điểm tâm lý học Mácxít phân tích những quan niệm đúng, sai, chưa đầy đủ của các câu ca dao tục ngữ được sưu tầm.

Chương 2: TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ

(Thiếu niên)

“Thiếu niên không còn là trẻ con Nhưng chưa hẳn là người lớn”

I – VỊ TRÍ, Ý NGHĨA CỦA GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN TÂM LÝ Ở LỨA TUỔI HỌC

SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ

Lứa tuổi học sinh trung học cơ sở bao gồm những em có độ tuổi từ 11, 12 tuổi đến 14, 15 tuổi Đó là những em đang theo học từ lớp 6 đến lớp 9 ở trường trung học cơ sở

Lứa tuổi này còn gọi là lứa tuổi thiếu niên và nó có một vị trí đặc biệt trong thời kỳ phát triển của trẻ em Vị trí đặc biệt này được phản ánh bằng những tên gọi khác nhau của nó: “thời kỳ quá độ”, “tuổi khó bảo”, “tuổi khủng hoảng”, “tuổi bất trị” Những tên gọi đó nói lên tính phức tạp và tầm quan trọng của lứa tuổi này trong quá trình phát triển của trẻ em

Đây là thời kỳ chuyển từ thời thơ ấu sang tuổi trưởng thành

Nội dung cơ bản của sự khác biệt ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở với các em ở lứa tuổi khác là sự phát triển mạnh mẽ, thiếu cân đối về các mặt trí tuệ, đạo đức Sự xuất hiện những yếu tố mới của sự trưởng thành do kết quả của sự biến đổi cơ thể, của sự tự ý thức, của các kiểu quan hệ với người lớn, với bạn bè, của hoạt động học tập, hoạt động xã hội

Yếu tố đầu tiên của sự phát triển nhân cách ở lứa tuổi học sinh trung học

cơ sở là tính tích cực xã hội mạnh mẽ của bản thân các em nhằm lĩnh hội những giá trị, những chuẩn mực nhất định, nhằm xây dựng những quan hệ thoả đáng với người lớn, bạn bè, và cuối cùng nhằm vào bản thân, thiết kế nhân cách của mình, thiết kế tương lai của mình với ý đồ thực hiện những ý định, mục đích, nhiệm vụ một cách độc lập

Tuy nhiên quá trình hình thành cái mới thường kéo dài về thời gian và phụ thuộc vào điều kiện sống, hoạt động của các em Do đó, sự phát triển tâm lý ở lứa tuổi này diễn ra không đồng đều về mọi mặt Điều đó quyết định sự tồn tại song song "vừa tính trẻ con, vừa tính người lớn" ở lứa tuổi này Mặt khác, ở những em cùng độ tuổi lại có sự khác biệt về mức độ phát triển các khía cạnh khác nhau của tính người lớn Sự khác nhau đó do hoàn cảnh sống, hoạt động khác nhau của các em Hoàn cảnh đó có hai mặt:

1 Những yếu tố của hoàn cảnh kìm hãm sự phát triển tính người lớn

Trẻ chỉ bận vào việc học tập, không có những nghĩa vụ khác, nhiều bậc cha

mẹ có xu thể không để cho trẻ hoạt động, làm những công việc khác nhau của gia đình, của xã hội

2 Những yếu tố hoàn cảnh thúc đẩy sự phát triển tính người lớn

Nguồn thông tin phong phú, sự gia tăng về thể chất, về phát dục, nhiều bậc cha mẹ quá bận, gia đình gặp nhiều khó khăn trong cuộc sống, đòi hỏi đứa trẻ phải lao động nhiều để sinh sống Điều đó đưa đến trẻ sớm có tính độc lập, tự chủ hơn

Tất cả những điều kiện khác nhau của cuộc sống tạo ra sự khác biệt căn bản trong sự phát triển những khía cạnh khác nhau của tính người lớn ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở

Phương hướng phát triển tính người lớn ở lứa tuổi này có thể xảy ra theo các hướng sau:

- Đối với một số em, tri thức sách vở làm cho các em hiểu biết nhiều, nhưng còn có nhiều mặt khác nhau trong đời sống thì như trẻ con, các em hiểu biết rất ít

- Có những em rất ít quan tâm đến việc học tập ở nhà trường; những tri thức cơ bản mà nhà trường giảng dạy thì các em ít chú ý đến, mà chỉ quan tâm đến những vấn đề làm thế nào cho phù hợp với mốt, coi trọng việc giao tiếp với người lớn, với bạn bè lớn tuổi, để bàn bạc, trao đổi với họ các vấn đề trong cuộc sống, để tỏ ra mình cũng như người lớn

- Ở một số em khác không biểu hiện tính người lớn ra bên ngoài, nhưng thực tế đang cố gắng rèn luyện mình có đức tính ở người lớn như tính dũng cảm,

tự chủ, độc lập còn quan hệ với bạn bè khác giới như trẻ con

Những hướng trên phát triển tính người lớn nêu trên có khác nhau, nhưng đều có một tham số chung, đó là mong muốn thớ thành "người lớn", nhưng lại biểu hiện tính người lớn khác nhau, vì thế mà hình thành những giá trị của cuộc sống có nội dung khác nhau

II – NHỮNG ĐIỀU KIỆN PHÁT TRIỂN TÂM LÝ Ở LỨA TUỔI HỌC SINH TRUNG

HỌC CƠ SỞ

1 Sự biến đổi về mặt giải phẫu sinh lý ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở

- Đây là lứa tuổi phát triển mạnh mẽ nhưng không đồng đều bề mặt cơ thể Tầm vóc của các em lớn lên trông thấy Trung bình một năm các em cao lên được

5, 6 cm Các em nữ ở độ tuổi 12, 13 phát triển chiều cao nhanh hơn các em nam cùng độ tuổi, nhưng đến 18, 20 tuổi thì sự phát triển chiều cao dừng lại Các em nam ở độ tuổi 15, 16 tuổi thì cao đột biến, vượt các em nữ và đến 24, 25 tuổi mới dừng lại

Trọng lượng cơ thể mỗi năm tăng từ 2,4 kg đến 6 kg

- Sự phát triển của hệ xương, mà chủ yếu là sự phát triển các xương tay, xương chân rất nhanh, nhưng xương ngón tay, ngón chân lại phát triển chậm Vì thế ở lứa tuổi này các em không mập béo, mà cao, gầy thiếu cân đối, các em có

vẻ lóng ngóng vụng về, không khéo léo khi làm việc, thiếu thận trọng hay làm đổ

vỡ Điều đó gây cho các em một biểu hiện tâm lý khó chịu Các em ý thức được

sự lóng ngóng vụng về của mình, mà cố che giấu nó bằng điệu bộ không tự nhiên cầu kỳ, tỏ ra mạnh bạo, can đảm để người khác không chú ý tới vẻ bề ngoài của mình Chỉ một sự mỉa mai chế giễu nhẹ nhàng về hình thể, tư thế đi đứng của các

em đều gây cho các em những phản ứng mạnh mẽ

- Sự phát triển của hệ thống tim mạch cũng không cân đối Thể tích của tim tăng rất nhanh, hoạt động của tim mạnh mẽ hơn, nhưng kích thước của mạch máu lại phát triển chậm Do đó có một số rối loạn tạm thời của hệ tuần hoàn, tăng huyết áp, tim đập nhanh, hay gây nhức đầu, chóng mặt, mệt mỏi khi làm việc

- Tuyến nội tiết bắt đầu hoạt động mạnh (đặc biệt là tuyến giáp trạng), thường dẫn đến sự rối loạn của hoạt động thần kinh Do đó, các em dễ xúc động,

dễ bực tức, nổi khùng Vì thế, ta thấy ở các em thường có những phản ứng gay gắt, mạnh mẽ và những cơn xúc động

- Hệ thần kinh của thiếu niên còn chưa có khả năng chịu đựng những kích thích mạnh, đơn điệu, kéo dài Do tác động của những kích thích như thế, thường gây cho các em tình trạng bị ức chế hay ngược lại xảy ra tình trạng bị kích động mạnh Vì vậy sự phong phú của các ấn tượng, những chấn động thần kinh mạnh, hoặc sự chờ đợi lâu dài về những biến cố gây xúc động đều có tác động mạnh

mẽ tới lứa tuổi học sinh trung học cơ sở, có thể làm cho một số em bị ức chế, uể oải, thờ ơ, lơ đễnh, tản mạn, số khác làm những hành vi xấu, không đúng bản chất của các em

- Sự thay đổi về thể chất ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở đã làm cho các em có những đặc điểm nhân cách khác với các em ở lứa tuổi trước Lứa tuổi này là lứa tuổi có nghị lực dồi dào, có tính tích cực cao, có nhiều dự định lớn lao

Là phụ huynh, là các nhà giáo dục cần thấy được đặc điểm này, để tổ chức công tác dạy học là giáo dục các em có hiệu quả, tránh định kiến

Một đặc điểm nữa cần phải chú ý dấn ở lứa tuổi này, đó là thời kỳ phát dục

Sự phát dục ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở là một hiện tượng bình thường, diễn ra theo quy luật sinh học và chịu ảnh hưởng của môi trường tự nhiên và môi trường xã hội

Sự phát dục ở các em trai vào khoảng 15, 16 tuổi, ở các em nữ vào khoảng

13, 14 tuổi Biểu hiện ở thời kỳ này là cơ quan sinh dục phát triển và xuất hiện những dấu biểu phụ của giới tính Thời kỳ phát dục sớm hay muộn phụ thuộc vào yếu tố dân tộc và yếu tố khí hậu Các em sống ở miền Nam thường phát dục sớm hơn các em ở miền Bắc Sự phát dục còn phụ thuộc vào chế độ sinh hoạt cá nhân, sức khoẻ, bệnh tật, ăn uống, lao động, nghỉ ngơi, đời sống tinh thần của các em nữa Hiện nay do điều kiện xã hội có nhiều thay đổi, nên có sự gia tốc phát triển thể chất và phát dục

Đến 15, 16 tuổi, giai đoạn phát dục đã kết thúc, có thể sinh đẻ được tuy nhiên các em chưa trưởng thành về mặt cơ thể và đặc biệt là sự trưởng thành về mặt xã hội Chính vì thế mà một số nhà khoa học cho rằng ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở không có sự cân đối giữa phát dục, giữa bản năng tương ứng, những tình cảm và ham muốn đượm màu sắc tình dục với mức độ trưởng thành

về mãi xã hội và tâm lý Nhiều khó khăn trở ngại ở lứa tuổi này chính ở chỗ các

em chưa biết đánh giá, chưa biết kìm hãm và hướng dẫn bản năng, ham muốn của mình một cách đúng đắn; chưa biết kiểm tra tình cảm và hành vi, chưa biết xây dựng mối quan hệ đúng đắn với người bạn khác giới Vì thế mà các nhà giáo dục cần phải giúp đỡ các em một cách tế nhị, khéo léo để các em hiểu đúng vấn

đề, đừng làm cho các em băn khoăn lo ngại

2 Sự thay đổi của điều kiện sống

a Đời sống gia đình của học sinh trung học cơ sở

Ở lứa tuổi này địa vị của các em trong gia đình đã thay đổi, được gia đình thừa nhận như là một thành viên tích cực của gia đình, được cha mẹ, anh chị giao cho những nhiệm vụ cụ thể như chăm sóc em nhỏ khi cha mẹ đi vắng, như nấu cơm, dọn dẹp nhà cửa, chăn nuôi gia súc ở các gia đình neo đơn, các em phải tham gia lao động thực sự để góp phần nâng cao thu nhập của gia đình, các em

đã ý thức được các nhiệm vụ đó và thực hiện tích cực

Điều quan trọng và có ý nghĩa lớn đối với các em là đã được tham gia bàn bạc một số công việc của gia đình, về những việc của cha mẹ, anh chị, quan tâm đến việc xây dựng và bảo vệ uy tín của gia đình hơn các em học sinh tiểu học Những sự thay đổi đó đã động viên, kích thích học sinh trung học cơ sở hoạt động tích cực, độc lập tự chủ

b Đời sống trong nhà trường của học sinh trung học cơ sở

Hoạt động học tập và các hoạt động khác của học sinh trung học cơ sở có nhiều sự thay đổi, có tác động quan trọng tới sự hình thành những đặc điểm tâm

lý lứa tuổi học sinh trung học cơ sở như:

+ Bắt đầu thay đổi về nội dung dạy học:

Bắt đầu vào học trường trung học cơ sở, các em được tiếp xúc với nhiều môn học khác nhau, mỗi môn học bao gồm một hệ thống tri thức với những khái niệm trừu tượng, khái quát, có nội dung phong phú, sâu sắc, do đó, đòi hỏi thay đổi cách học Các em không thể học thuộc từng bài, mà phải biết cách lập dàn bài, tóm tắt, nắm bắt ý chính, dựa vào các ý chính mà trình bày toàn bộ bài học theo cách hiểu của mình

Sự phong phú về tri thức từng môn học làm cho khối lượng tri thức các em lĩnh hội dược tăng lên nhiều Tầm hiểu biết của các em được mở rộng

+ Sự thay đổi về phương pháp dạy học và hình thức học tập: Các em được học nhiều môn, nhiều thầy cô giảng dạy Mỗi môn học có phương pháp phù hợp

với bộ môn đó, mỗi thầy cô dạy có cách trình bày, có phương pháp độc đáo của riêng mình, sử dụng các hình thức dạy học khác nhau Sự khác nhau này đã ảnh hưởng đến việc lĩnh hội, đến sự phát triển trí tuệ và nhân cách của các em Thái

độ say sưa, hứng thú học tập, việc hình thành và phát triển cách lập luận độc đáo cùng những nét tính cách quý báu của các em đều do ảnh hưởng của cách giảng dạy và nhân cách làm người thầy

c Đời sống của học sinh trung học cơ sở trong xã hội

Ở lứa tuổi này các em được xã hội thừa nhận như một thành viên tích cực,

và được giao một số công việc nhất định trên nhiều lĩnh vực khác nhau như tuyên truyền cổ động, giữ trật tự đường phố, giúp đỡ gia đình thương binh liệt sĩ, tham gia các tổ chăm sóc trâu bò các tổ kỹ thuật nông nghiệp ở lứa tuổi này các em thích làm công tác xã hội, vì:

+ Có sức lực đã hiểu biết nhiều, muốn được một người thừa nhận mình là người lớn, muốn làm những công việc được mọi người biết đến, nhất là những công việc làm với người lớn

+ Cho rằng công tác xã hội, là việc làm của người lớn, và có ý nghĩa lớn lao Do đó được làm các công việc xã hội là thể hiện mình đã là người lớn, và muốn thừa nhận mình là người lớn Đó là một nhu cầu của các em, vì thế nhiều khi các em bỏ công việc gia đình học tập mà tích cực tham gia công việc ở ngoài

xã hội

+ Hoạt động xã hội là hoạt động có tính chất tập thể Ở lứa tuổi này các em thích làm những công việc có tính chất tập thể, những công việc liên quan đến nhiều người và có được nhiều người cùng tham gia

Do tham gia công tác xã hội, mà quan hệ của học sinh trung học cơ sở được mở rộng, các em được tiếp xúc với nhiều người, nhiều vấn đề của xã hội,

do đó tầm hiểu biết được mở rộng, kinh nghiệm cuộc sống phong phú lên, nhân cách của các em được phát triển

Tóm lại, do có sự thay đổi điều kiện sống, điều kiện hoạt động của các em

ở trong gia đình, nhà trường, xã hội, mà vị trí các em được nâng lên Các em ý thức được sự thay đổi này và tích cực hoạt động cho phù hợp với sự thay đổi đó

Do đó tâm lý, nhân cách của học sinh trung học cơ sở được hình thành và phát triển phong phú hơn ở các lứa tuổi trước

III – MỘT SỐ QUAN NIỆM VỀ "KHỦNG HOẢNG" TRONG SỰ PHÁT TRIỀN

TÂM LÝ Ở LỨA TUỔI HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ

Trong tâm lý học đã tồn tại những quan điểm khác nhau về vấn đề "khủng hoảng" ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở Một trong những quan điểm đã tồn tại lâu dài (gần 1/4 thế kỷ) đó là quan niệm sinh vật hóa lứa tuổi này Quan điểm này

cho rằng, những đặc điểm phát triển đột biến ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở

là do nguyên nhân sinh vật

Những người đại diện cho quan niệm này là C Khôn và Z Frơt Họ cho rằng thời kỳ học sinh trung học cơ sở là thời kỳ "khủng hoảng", thời kỳ có những hiện tượng không tránh khỏi như “điên loạn”, “thô bạo”, “vô chính phủ” Tất cả cái đó là do nguyên nhân sinh vật, do thời kỳ phát dục gây ra

Vào khoảng những năm 20 - 30 của thế kỷ này, các nhà tâm lý học đã bắt đầu tập trung sức lực vào nghiên cứu để chống lại quan niệm trên Ở các nước khác nhau các nhà khoa học đã tích luỹ được những số liệu nghiên cứu cụ thể, đã làm sáng tỏ sự phụ thuộc nhân cách của lứa tuổi học sinh trung học cơ sở vào nguyên nhân xã hội của nó Về phương hướng này phải kể đến sự đóng góp rất

to lớn của các nhà tâm lý học, giáo dục học Liên Xô cũ Thực tiễn giáo dục của Macarencô là một ví dụ điền hình về nguyên nhân xã hội của các đặc điểm tâm lý của trẻ

Các nhà nhân chủng học cũng góp phần đáng kể vào việc chống lại quan niệm trên Những công trình nghiên cứu của họ, có ý nghĩa rất lớn bề mặt lý luận

Họ đã chứng minh hoàn cảnh cụ thể của cuộc sống quyết định:

+ Thời gian dài hay ngắn của lứa tuổi này

+ Có hay không có "cuộc khủng hoảng", sự xung đột, những khó khăn của lứa tuổi này

+ Bản chất của sự chuyển từ trẻ con sang người lớn

Từ những kết quả nghiên cứu của mình, họ đã bác bỏ quan niệm sinh vật của Z Frơt, và cho rằng bản chất tự nhiên trong con người không có thể mâu thuẫn với xã hội, bởi vì cái tự nhiên trong con người đã mang tính chất xã hội

Lênin đã phát triển những tư tưởng của các nhà nhân chủng học Ông đã phân tích vị trí của thiếu niên trong xã hội hiện đại và thời kỳ xung đột từ trẻ con đến người lớn Từ đó xác nhận rằng trong xã hội tồn tại hai nhóm người: nhóm trẻ con và nhóm người lớn, và cho rằng lứa tuổi học sinh trung học cơ sở là trẻ con vận động từ nhóm trẻ con sang nhóm người lớn Ở lứa tuổi này có sự mong muốn chuyển vào nhóm người lớn Nhưng các em chưa được thừa nhận là người lớn, vì các em ở giữa hai nhóm người này Ông cho rằng, mức độ khó khăn, xung đột ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở phụ thuộc vào sự phân biệt gay gắt những nhóm trẻ con và những nhóm người lớn trong xã hội, và thời kỳ này kéo dài, hay ngắn phụ thuộc vào khi trẻ con còn ở giữa hai nhóm này

L.X.Vưgôxki khi nghiên cứu lứa tuổi học sinh trung học cơ sở cũng đặt vấn

đề cần thiết phải xem xét những tổ chức mới được hình thành trong nhân cách của lứa tuổi này và làm rõ hoàn cảnh xã hội của sự phát triển của nó Hoàn cảnh

xã hội trong mỗi lứa tuổi có một hệ thống quan hệ không lặp lại giữa trẻ con và

môi trường Sự cải tổ lại hệ thống quan hệ này tạo nên nôi dung chính của "cuộc khủng hoảng" ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở.

Tóm lại, sự phát triển những tư tưởng trong sự giải thích "cuộc khủng hoảng" ớ lứa tuổi học sinh trung học cơ sở đã được tích luỹ và khái quát lại dần

và cho rằng những đặc điểm biểu hiện và diễn biến của thời kỳ này được xác định bởi hoàn cảnh xã hội cụ thể của cuộc sống, bằng vị trí xã hội của các em trong thế giới người lớn

IV – HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP VÀ SỰ PHÁT TRIỂN TRÍ TUỆ

1 Đặc điểm hoạt động học tập ở nhà trường trung học cơ sở

Hoạt động học tập là hoạt động chủ đạo của lứa tuổi học sinh, nhưng đến học sinh trung học cơ sở, hoạt động học tập được xây dựng lại một cách cơ bản

so với lứa tuổi học sinh tiểu học

Các công trình nghiên cứu của các nhà tâm lý học đã chỉ ra răng, ở thời kỳ đầu của lứa tuổi học sinh trung học cơ sở chưa có kỹ năng cơ bản để tổ chức tự học (các em chỉ tự học khi có bài tập, nhiệm vụ được giao) sau khi chuyển sang mức độ cao hơn (độc lập nắm vững tài liệu mới, những tri thức mới) Bắt đầu ở lứa tuổi này cũng là bắt đầu hình thành mức độ hoạt đông học tập cao nhất Đối với các em ý nghĩa của hoạt động học tập dần dần được xem như là hoạt động độc lập hướng vào sự thoả mãn nhu cầu nhận thức Nhiều công trình nghiên cứu

đã cho thấy động cơ học tập của học sinh trung học cơ sở có một cấu trúc phức tạp, trong đó các động cơ xã hội khác nhau được kết hợp thành một khối (học tập

để phục vụ xã hội, để lao động tốt ) Những động cơ nhận thức và những động

cơ riêng (ví dụ muốn có uy tín, có địa vị trong lớp ) liên quan với lòng mong muốn tiến bộ và lòng tự trọng Đôi khi ta lại thấy có sự mâu thuẫn giữa sự mong muốn trao đổi tri thức với thái độ bàng quan và thậm chí thái độ xấu đối với học tập, thái độ "phớt đời" đối với điểm số

Sở dĩ có tình trạng trên, là do nguyên nhân như sau: Do phản ứng độc đáo của lứa tuổi này đối với thất bại trong học tập; do xung đột với giáo viên Các em thường xuyên hay xúc động mạnh khi thất bại trong học tập, nhưng lòng tự trọng thường làm các em che dấu, thờ ơ, lãnh đạm đối với thành tích học tập Nhiều lúc chúng ta thấy các em thường nhắc bài cho nhau Việc làm này của các em có nhiều động cơ khác nhau Nhưng các nhà tâm lý học đã xác nhận rằng, đó là động cơ thuộc về mặt nhận thức, đạo đức của các em Các em nhắc bài cho bạn

là muốn giúp bạn, bởi vì các em quan niệm giúp bạn là giúp bằng mọi phương tiện Có em nhắc bài cho bạn để tỏ rõ sự hiểu biết của mình, muốn khoe khoang

sự chăm chỉ học bài của mình Tóm lại, động cơ học tập của học sinh trung học

cơ sở rất phong phú đa dạng, nhưng chưa bền vững, nhiều khi còn thể hiện sự mâu thuẫn của nó.

Thái độ đối với học tập của học sinh trung học cơ sở cũng rất khác nhau Tất cả các em đều ý thức được tầm quan trọng và sự cần thiết của học tập, nhưng thái độ biểu hiện rất khác nhau Sự khác nhau đó được thể hiện như sau:

- Trong thái độ học tập: Từ thái độ rất tích cực, có trách nhiệm đến thái độ lười biếng, thờ ơ, thiếu trách nhiệm trong học tập

- Trong sự hiểu biết chung: Từ mức độ phát triển cao và sự ham hiểu biết nhiều lĩnh vực tri thức khác nhau ở một số em, nhưng ở một số em khác thì mức

độ phát triển rất yếu, tầm hiểu biết rất hạn chế

- Trong phương thức lĩnh hội tài liệu học tập: Từ chỗ có kỹ năng học tập độc lập, có nhiều cách học đến mức hoàn toàn chưa có kỹ năng học tập độc lập, chỉ biết học thuộc lòng từng bài, từng câu, từng chữ

- Trong hứng thú học tập: Từ hứng thú biểu hiện rõ rệt đối với một lĩnh vực tri thức nào đó và có những việc làm có nội dung cho đến mức độ hoàn toàn không có hứng thú nhận thức, cho việc hoàn toàn gò ép, bắt buộc

Nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng, để giúp các em có thái độ đúng đắn với việc học tập, thì:

- Tài liệu học tập phải súc tích về nội dung khoa học

- Tài liệu học tập phải gắn với cuộc sống của các em làm cho các em hiểu

rõ ý nghĩa của tài liệu học tập

- Tài liệu phải gợi cảm, gây cho học sinh hứng thú học tập

- Trình bày tài liệu, phải gợi cho học sinh có nhu cầu tìm hiểu tài liệu đó

- Phải giúp đỡ các em biết cách học, có phương pháp học tập phù hợp

2 Sự phát triển trí tuệ của học sinh trung học cơ sở

Sự thay đổi tính chất và các hình thức hoạt động học tập cùng với óc tò mò, ham hiểu biết phát triển đòi hỏi hoạt động trí tuệ của học sinh trung học cơ sở phát triển cao hơn các lứa tuổi trước

- Học sinh trung học cơ sở có khả năng phân tích, tổng hợp phức tạp hơn khi tri giác các sự vật, hiện tượng Khối lượng trị giác tăng lên, tri giác trở nên có

kế hoạch, có trình tự và hoàn thiện hơn

Ở lứa tuổi này trí nhớ cũng được thay đổi về chất Đặc tính cơ bản của lứa tuổi này là sự tăng cường tính chất chủ định của các chức năng này Trí nhớ dần dần mang tính chất của những quá trình được điều chỉnh, điều khiển và có tổ chức

Học sinh trung học cơ sở có nhiều tiến bộ trong việc ghi nhớ tài liệu trừu tượng, từ ngữ Những kỹ năng tổ chức hoạt động tư duy của học sinh trung học

cơ sở nhằm ghi nhớ tài liệu nhất định, kỹ năng nắm vững phương tiện ghi nhớ được phát triển ở mức độ cao hơn nhiều so với học sinh tiểu học Học sinh trung học cơ sở bắt đầu biết sử dụng những phương pháp đặc biệt để ghi nhớ và nhớ

lại Khi ghi nhớ các em đã biết tiến hành các thao tác như so sánh, hệ thống hoá, phân loại Tốc độ ghi nhớ và khối lượng tài liệu ghi nhớ được tăng lên Ghi nhớ máy móc ngày càng nhường chỗ cho ghi nhớ lôgic, ghi nhớ ý nghĩa Hiệu quả của trí nhớ trở nên tốt hơn.

Nếu trước đây các em học sinh tiểu học thường cố gắng ghi nhớ từng chữ, từng bài, thì bây giờ các em học sinh trung học cơ sở thường phản đối yêu cầu của giáo viên bắt buộc thuộc lòng và có khuynh hướng muốn tái hiện bằng lời nói của mình Vì thế giáo viên phải:

+ Dạy cho học sinh phương pháp đúng đắn của việc ghi nhớ lôgic (kỹ năng biết phân đoạn theo ý nghĩa, biết tách ra các ý làm điểm tựa để nhớ, biết ôn tập, lập dàn bài sơ lược để ghi nhớ )

+ Cần giải thích cho các em rõ sự cần thiết phải ghi nhớ chính xác những định nghĩa, những quy luật Ở dây phải chỉ cho các em thấy nếu ghi nhớ thiếu một

từ nào đó, thì ý nghĩa của nó không còn chính xác nữa

+ Rèn luyện cho các em kỹ năng trình bày chính xác nội dung bài học theo cách diễn đạt của mình

+ Khi tổ chức quá trình ghi nhớ, học sinh trung học cơ sở thường kiểm tra hiệu quả ghi nhớ bằng sự nhận lại; nhưng hiệu quả của ghi nhớ không phải đo bằng sự nhận lại, mà bằng sự tái hiện Vì thế kiểm tra sự ghi nhớ, phải bằng sự tái hiện thì mới biết được hiệu quả của việc ghi nhớ

Một đặc điểm nữa của trí nhớ học sinh trung học cơ sở là sự thiết lập các mối liên tưởng phức tạp hơn, gắn tài liệu mới với tài liệu cũ đưa tài liệu cũ vào hệ thống tri thức I.A Xamarin và những người cộng tác với ông đã xác định quá trình hình thành hệ thống tri thức đều dựa vào việc thiết lập các mối liên tưởng ở mức độ khác nhau Từ việc thành lập những liên tưởng riêng lẻ (liên tưởng cục bộ) và liên tưởng hệ thống (tri thức về từng vấn đề tồn tại tách rời nhau) Đó là đặc điểm liên tưởng của học sinh tiểu học nhưng ở học sinh trung học cơ sở đặc điểm liên tưởng ở mức độ cao hơn, từ mức độ hình thành mối liên tưởng bên trong bộ môn (phản ánh hệ thống tri thức bên trong các môn học) sang mối liên tưởng giữa các môn học (giữa các hệ thống tri thức) Điều này giúp cho học sinh trung học cơ sở thấy được mối liên hệ giữa tri thức của các môn học khác nhau, hiểu biết về cái chung, sự thống nhất tri thức của nhiều khoa học khác nhau

- Sự phát triển chú ý của học sinh trung học cơ sở diễn ra rất phức tạp Một mặt,chú ý có chủ định bền vững được hình thành; nhưng mặt khác, sự phong phú của những ấn tượng, sự rung động tích cực và xung động mạnh mẽ của lứa tuổi này thường dẫn đến sự chú ý không bền vững Tất cả những cái đó đều phụ thuộc vào điều kiện làm việc, nội dung tài liệu, tâm trạng, thái độ của các em đối với công việc học tập

Ở lứa tuổi này tính lựa chọn của chú ý phụ thuộc rất nhiều vào tính chất của đối tượng học tập và mức độ hứng thú của các em với đối tượng đó Vì thế ở giờ học này các em không tập trung, chú ý, đãng trí, nhưng ở giờ học khác thì lại làm việc rất nghiêm chỉnh, tập trung chú ý rất cao độ.

Nhiều công trình nghiên cứu cho thấy ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở, khối lượng chú ý tăng lên rõ rệt; khả năng di chuyển chú ý từ thao tác này đến thao tác khác, từ hoạt động này đến hoạt động khác cũng được tăng cường rõ rệt Các em có thể đang học môn này chuyển sang học môn khác vẫn tập trung chú ý vào việc học tập dễ dàng

Biện pháp tốt nhất để tổ chức sự chú ý của học sinh trung học cơ sở là tổ chức hoạt động học tập sao cho các em ít có thời gian nhàn rỗi, cũng không có ý muốn và khả năng bị thu hút vào một đối tượng nào đó trong thời gian lâu dài Những công việc hứng thú, giờ học hứng thú có tác dụng gây sự say mê, tập trung chú ý của các em Nhưng cần lưu ý, không phải bao giờ các em cũng thích cái vui, cái dễ hiểu; mà chính những giờ học có nội dung, có sự chuyển tiếp từ hình thức làm việc này đến hình thức làm việc khác, đòi hỏi các em phải hoạt động nhận thức tích cực đó chính là hình thức tốt làm cho các em có khả năng tự

tổ chức sự chú ý của mình

Những công trình nghiên cứu của N.F Đôbrưnhin và những người khác đã cho bi,t từ chú ý có chủ định được duy trì bằng nỗ lực ý chí, các em ngày càng chuyển sang chú ý sau chủ định Nó được xuất hiện do sự lôi cuốn dần dần của công tiệc có tính “phát minh”, và vì vậy không đòi hỏi các em phải có những nỗ lực ý chí để duy trì sự chú ý của mình

Hoạt động tư duy của học sinh trung học cơ sở cũng có những biến đổi cơ bản Do nội dung các môn học phong phú, đa dạng, phức tạp đòi hỏi tính chất mới mẻ của công việc lĩnh hội tri thức: đòi hỏi phải dựa vào tư duy độc lập, khả năng khái quát hoá, trừu tượng hoá, so sánh, phán đoán mới rút ra được kết luận, mới hiểu được tài liệu học Vì thế tư duy của học sinh trung học cơ sở đã phát triển ở mức độ cao hơn học sinh tiểu học

Việc học tập môn toán là điều kiện quan trọng đối với quá trình phát triển tư duy khái quát và tư duy luận Sự bắt đầu học tập có hệ thống môn đại số cũng kích thích quá trình chuyển sang trình độ khái quát cao hơn, và điều này liên quan đến quá trình khái quát hoá cái đã khái quát hay trừu tượng cái đã trừu tượng (số học là sự trừu tượng hoá từ các đồ vật; đại số là sự trừu tượng hoá các số từ các

số cụ thể) Việc học tập hình học làm phát triển kỹ năng phán đoán, chứng minh lý giải các vấn đề một cách chặt chẽ logic

Qua mỗi năm học ở nhà trường trung học cơ sở, khả năng tư duy trừu tượng được phát triển Sự thay đổi mối quan hệ giữa tư duy hình tượng cụ thể

sang tư duy trừu tượng, khái quát mà sự chiếm ưu thế của tư duy trừu tượng là đặc điểm cơ bản về hoạt động tư duy của lứa tuổi học sinh trung học cơ sở Tuy nhiên những thành phần hình tượng - cụ thể của tư duy bộ phận không giảm xuống, không mất đi mà vẫn tồn tại và được phát triển Nó vẫn giữ một vai trò quan trọng trong cấu trúc tư duy Sự coi thường những đặc điểm của tư duy trực quan - hình tượng của lứa tuổi này sẽ dẫn đến tình trạng khi phân tích những dấu hiệu bản chất trừu tượng này một cách hình thức.

Nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng, nhiều học sinh trung học cơ sở hiểu những dấu hiệu bản chất của đối tượng, nhưng không phải bao giờ cũng phân biệt được dấu hiệu đó trong tất cả các trường hợp cụ thể Ví dụ chưa nhận biết được tam giác vuông, khi góc vuông ở phía trên và cạnh huyền ở phía đáy của tam giác

Ý nghĩa của thành phần hình tượng - cụ thể của tư duy là ở chỗ trong nhiều trường hợp tác động của những ấn tượng trực tiếp cảm tính mạnh mẽ hơn tác động của từ ngữ Kết quả là sẽ thu hẹp hay mở rộng không đúng một khái niệm nào đó Vì thế nếu chỉ dừng ở tư duy trực quan - hình tượng, mà không quan tâm đến sự phát triển tư duy trừu tượng cho các em thì là một sai lầm rất nghiêm trọng Bởi vì, nếu các em không phát triển tư duy trừu tượng thì không thể nào lĩnh hội được các khái niệm khoa học trong chương trình học tập của các em Do

đó dạy học phải tạo điều kiện để phát triển tư duy trừu tượng cho các em

V – HOẠT ĐỘNG GIAO TIẾP CỦA LỨA TUỔI HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ

1 Sự hình thành kiểu quan hệ mới

Học sinh trung học cơ sở có nhu cầu mở rộng quan hệ với người lớn và mong muốn người lớn quan hệ với nó một cách bình đẳng như người lớn, không muốn người lớn coi nó như trẻ con như trước đây nữa

Kiểu quan hệ của người lớn với trẻ em trước đây (kiểu quan hệ không bình đẳng giữa người lớn và trẻ em) không còn thích hợp với lứa tuổi này Vì thế các

em mong muốn cải tổ lại mối quan hệ này theo chiều hướng hạn chế quyền hạn của người lớn, mở rộng quyền hạn của mình Các em mong muốn người lớn tôn trọng nhân cách, phẩm giá, tin tưởng và mở rộng tính độc lập

Để duy trì sự thay đổi mối quan hệ giữa các em và người lớn, các em có những hình thức chống cự, không phục tùng xem như là phương tiện để thay đổi kiểu quan hệ cũ bằng kiểu quan hệ mới Sự nảy sinh ở lứa tuổi này cảm giác về

sự trưởng thành và nhu cầu được người lớn thừa nhận nó là người lớn đã đưa đến vấn đề quyền hạn của người lớn và các em trong quan hệ với nhau cần phải thay đổi

Như vậy, việc chuyển tiếp từ kiểu quan hệ giữa người lớn với trẻ em (đặc

của học sinh trung học cơ sở với người lớn), tạo điều kiện phát triển mức độ trưởng thành ở lứa tuổi này Tất nhiên việc chuyển tiếp này có thể diễn ra thuận lợi, hoặc khó khăn, điều này phụ thuộc hoàn toàn vào sự hiểu biết và thái độ của người lớn.

Tuy nhiên, không phải mọi người lớn đều nhận thức được nhu cầu cần thay đổi kiểu quan hệ với các em Điều này mâu thuẫn với xu thế "vươn lên làm người lớn" của các em, với cảm giác trưởng thành của các em, hạn chế chuyển từ trẻ

em sang người lớn, là đặc trưng của lứa tuổi này, là nguyên nhân dẫn đến sự xung đột giữa các em với người lớn

Nếu người lớn không chịu thay đổi quan hệ với các em thì các em sẽ trở thành người khởi xướng thay đổi mối quan hệ này Nếu người lớn chống đối, sẽ gây ra phản ứng của các em với người lớn dưới dạng bướng bỉnh, bất bình, không vâng lời Nếu người lớn thấy sự phản đối của các em, mà không suy xét

về phía mình để thay đổi mối quan hệ với các em thì sự xung đột giữa các em và người lớn còn kéo dài đến hết thời kỳ của lứa tuổi này

Những quan hệ xung đột giữa các em và người lớn làm nảy sinh những hành vi tương ứng ở các em: xa lánh người lớn, không tin tưởng vào người lớn, cho rằng người lớn không hiểu các em, khó chịu một cách có ý thức đối với những yêu cầu, những đánh giá, nhận xét của người lớn Tác động giáo dục của người lớn đối với các em bị giảm sút

Tính độc lập và quyền bình đẳng trong quan hệ của các em với người lớn

là vấn đề phức tạp và gay gắt nhất trong sự giao tiếp của các em với người lớn nói riêng, trong việc giáo dục các em ở lứa tuổi này nói chung Nhưng khó khăn đặc thù này có thể giải quyết, nếu người lớn và các em xây dựng được mối quan

hệ bạn bè, hoặc quan hệ có hình thức hợp tác trên cơ sở tôn trọng, tin tưởng giúp

đỡ lẫn nhau Sự hợp tác này cho phép người lớn đặt các em vào vị trí mới - vị trí của người giúp việc và người bạn trong những công việc khác nhau, còn bản thân người lớn trở thành người mẫu mực, và người bạn tin cậy của các em

2 Hoạt động giao tiếp của học sinh trung học cơ sở với bạn bè

Sự giao tiếp của học sinh trong học cơ sở với bạn bè cùng lứa tuổi Mối quan hệ của học sinh trung học cơ sở với bạn bè cùng lứa tuổi phức tạp, đa dạng hơn nhiều so với học sinh tiểu học Sự giao tiếp giữa các em đã vượt ra ngoài phạm vi học tập, phạm vi nhà trường, mà còn mở rộng trong những hứng thú mới, những việc làm mới, những quan hệ mới trong đời sống của các em Các

em có nhu cầu lớn trong giao tiếp với bạn bè vì một mặt, các em rất khao khát được giao tiếp và cùng hoạt động chung với nhau, các em có nguyện vọng được sống tập thể, có những đồng chí, bạn bè thân thiết, tin cậy; mặt khác cũng biểu

hiện nguyện vọng không kém phần quan trọng là được bạn bè công nhận, thừa nhận, tôn trọng mình.

Học sinh trung học cơ sở coi quan hệ bạn bè cùng lứa tuổi là quan hệ riêng của những cá nhân Các em cho rằng các em có quyền hành động độc lập trong quan hệ này và bảo vệ quyền đó của mình Nếu có sự can thiệp thô bạo của người lớn, khiến các em cảm thấy bị xúc phạm, thì các em chống đối lại

Nếu như quan hệ của các em với người lớn càng không thuận hoà, thì sự giao tiếp với bạn bè cùng lứa tuổi càng tăng và ảnh hưởng của bạn bè đến với các em càng mạnh mẽ

Sự bất hoà trong quan hệ bạn bè cùng lớp, sự thiếu thốn bạn thân hoặc tình cảm bị phá vỡ đều sinh ra những cảm xúc nặng nề, được xem như là bi kịch của cá nhân Tình huống khó chịu nhất đối với các em là sự phê bình thẳng thắn của lập thể, của bạn bè; còn hình phạt nặng nề nhất đối với các em là bị bạn bè tẩy chay, không muốn chơi với mình

- Học sinh tiểu học khi kết bạn thường căn cứ nhiều vào sức học, hành vi, tính tích cực xã hội của các bạn, tức là vào việc bạn mình thực hiện những yêu cầu của người lớn như thế nào Đối với học sinh trung học cơ sở, điều quan trọng

để kết bạn là những phẩm chất về tình bạn "Bộ luật tình bạn" đối với các em bao gồm những chuẩn mực quan trọng nhất là sự tôn trọng lẫn nhau, quan hệ bình đẳng và giúp đỡ lẫn nhau, lòng trung thành, tính trung thực Đó là cơ sở để học sinh trung học cơ sở giao tiếp và kết bạn với nhau

- Tình bạn trong đời sống của học sinh trung học cơ sở Các em ở lứa tuổi này thích giao tiếp và kết bạn với nhau Nhưng không phải là mọi em ở trong lớp đều được các em yêu thích giao tiếp như nhau Các em chỉ kết bạn với những em được mọi người tôn trọng, có uy tín và tiến bộ rõ rệt về một mặt nào đó Lúc đầu phạm vi giao tiếp của các em thường rộng, nhưng không được bền vững, có tính chất tạm thời Đó là thời kỳ lựa chọn tìm kiếm người bạn thân Về sau những em

có cùng hứng thú, cùng yêu thích một loại hoạt động nào đó thì gắn bó với nhau, thích giao tiếp, trò chuyện với nhau Phạm vi giao tiếp của các em hẹp lại nhưng quan hệ giữa các em gắn bó với nhau hơn Trong giao tiếp, các em chịu ảnh hưởng của nhau Nhiều em lúc đầu không ưa thích hoạt động nào đó, nhưng vì chơi với bạn, bạn hứng thú về hoạt động đó, mà làm lây sang em Vì vậy giao tiếp với bạn là nguồn nảy sinh hứng thú mới

Những ưu điểm của bạn mà nó yêu thích đã làm cho các em phải suy nghĩ

về mình một cách nghiêm túc, mong muốn mình cũng có những mặt ưu điểm như bạn Do đó bạn bè có thể trở thành hình mẫu đối với các em

Trong quan hệ giao tiếp của lứa tuổi tuổi này, trò chuyện giữ một vị trí có ý nghĩa đối với các em Trong chuyện trò, các em đã kể cho nhau về mọi mặt sinh

hoạt, đời sống và suy nghĩ của mình Các em có thể nói với nhau cả những chuyện, những điều "bí mật", mà những điều này nhiều khi các em không kể với

ai, kể cả với người thân trong gia đình Vì thế mà các em yêu cầu rất cao đối với bạn bè Các em hiểu đã là bạn bè của nhau thì phải cởi mở, hiểu nhau, tế nhị, vị tha, đồng cảm và giữ bí mật cho nhau

Lý tưởng tình bạn của lứa tuổi này là “sống chết có nhau”, “chia ngọt sẻ bùi” Điều đó không chỉ là sự tuân theo một cách nghiêm ngặt bộ luật tình bạn, mà còn là vấn đề người này thâm nhập vào mọi mặt đời sống của người kia, cùng nhau hợp tác hành động Càng lớn lên sự thâm nhập về tâm hồn giữa các em càng được nảy nở, phát triển Đó là sự giống nhau về đời sống nội tâm, là sự hiểu biết nhau, sự trùng hợp về những giá trị của các nhân, về những hoài bão, về quan điểm trong cuộc sống

Sự hình thành tình bạn như thế, thường đi kèm theo những cuộc thảo luận, tranh luận với nhau về những vấn đề: cuộc sống, đạo đức, thẩm mỹ Trong quá trình tranh luận sẽ hình thành những quan niệm, mà các em ý thức được đó là những quan niệm riêng, nghĩa là niềm tin ở các em bắt đầu được hình thành

Tóm lại, sự giao tiếp ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở là một loại hoạt động đặc biệt, mà đối tượng của hoạt động này là người khác - người bạn, người đồng chí Nội dung của hoạt động này là sự xây dựng những quan hệ qua lại và những hành động trong quan hệ đó Nhờ hoạt động giao tiếp mà các em nhận thức được người khác và bản thân mình; đồng thời qua đó làm phát triển một số

kỹ năng như kỹ năng so sánh phân tích, khái quát hành vi của bản thân và của bạn, làm phong phú thêm những biểu tượng về nhân cách của bạn và của bản thân

Đó chính là ý nghĩa to lớn của sự giao tiếp ở lứa tuổi này với sự hình thành

và phát triển nhân cách Vì thế làm công tác giáo dục phải tạo điều kiện để các

em giao tiếp với nhau, hướng dẫn và kiểm tra sự quan hệ của các em, tránh tình trạng ngăn cấm, hạn chế sự giao tiếp của lứa tuổi này

- Một số đặc điểm quan hệ giữa các em trai và các em gái ở lứa tuổi này.Quan hệ giữa các em trai và em gái ở lứa tuổi này có sự thay đổi cơ bản so với lứa tuổi trước Ở đây ta thấy các em đã bắt đầu biểu hiện quan tâm lẫn nhau,

ưa thích nhau, và do đó quan tâm đến vẻ bề ngoài của mình

Lúc đầu sự quan tâm tới giới khác, ở các em nam có tính chất tản mạn, và biểu hiện bằng phương thức đặc thù của trẻ con, như xô đẩy, trêu trọc các em gái Các em gái nhiều khi rất bực, không hài lòng về những hành vi như thế của các em trai, song động cơ của những hành vi đó, các em gái ý thức được và không bực tức, giận dỗi các em trai

Về sau những quan hệ này được thay đổi, mất tính trực tiếp, xuất hiện tính ngượng ngùng, nhút nhát, e thẹn, ở một số em điều đó được bộc lộ trực tiếp còn một số khác thì được che giấu bằng thái độ thờ ơ giả tạo, "khinh bỉ" đối với người khác giới Hành vi này mang tính chất hai mặt: sự quan tâm đến nhau cùng tồn tại với sự phân biệt nam nữ.

Có nhiều em học sinh lớp 8 và lớp 9, đặc biệt là các em gái hay để ý đến vấn đề ai yêu ai

Mặc dù điều này các em rất bí mật, nếu có kể cho ai biết, thì chỉ kể cho những người bạn thật tin cậy, thân thiết Nhưng không hiểu làm sao các em khác lại biết dược Điều đó chứng tỏ các em theo dõi quan sát nhau, để ý đến nhau thường xuyên

Ở học sinh các lớp 6 và 7, tình bạn giữa nam và nữ ít nảy sinh, nhưng ở các học sinh lớp 8 và 9 thì nảy sinh thường xuyên hơn, sự gắn bó giữa hai bên rất thắm thiết và nó giữ một vị trí lớn trong cuộc sống của các em Ở các lớp này

đã xuất hiện các nhóm hỗn hợp (cả nam lẫn nữ vao một nhóm bạn) Hứng thú đối với người bạn cùng học khác giới có ý nghĩa không nhỏ đối với sự phát triển nhân cách của các em Mối cảm tình, thân thiện đã động viên nhau, gợi ý cho nhau, kích thích nhau làm điều tốt, giúp nhau bảo vệ lẫn nhau Đây là một động lực tự hoàn thiện bản thân của từng em

Tất nhiên trong quan hệ nam nữ ở lứa tuổi này cũng có thể lệch lạc Quan niệm về bạn khác giới không đúng mực, đi đến chỗ đua đòi chơi bời, bỏ việc học tập và những công việc khác Vì thế làm công tác giáo dục phải thấy được điều

đó, để hướng dẫn, uốn nắn cho tình bạn giữa nam và nữ ở lứa tuổi này thật lành mạnh, trong sáng và nó là động lực để giúp nhau trong học tập, trong tu dưỡng

VI – SỰ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH Ở LỨA TUỔI HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ

SỞ

1 Sự hình thành tự ý thức của học sinh trung học cơ sở

Ở lứa tuổi học sinh tiểu học nguyện vọng tự đánh giá mình như "Tôi hơn người ở cái gì"; "Tôi đã có tính như thế nào?"; "Tôi có cái gì tốt?"; "Tôi có những khuyết điểm gì?" chưa cao Nhưng ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở đã bắt đầu xuất hiện sự quan tâm đến bản thân, đến những phẩm chất nhân cách của mình Ở các em đã xuất hiện nhu cầu tự đánh giá, nhu cầu so sánh mình với người khác Các em đã bắt đầu xem xét mình, vạch cho mình một nhân cách tương lai, muốn hiểu biết mặt mạnh, mặt yếu trong nhân cách của mình

Sự bắt đầu hình thành và phát triển tự ý thức đã gây nhiều ấn tượng sâu sắc đến toàn bộ đời sống tâm lý của lứa tuổi này, đến hoạt động học tập, đến sự hình thành mối quan hệ qua lại với mọi người Tự ý thức không có nghĩa là tách rời khỏi thực tế, khỏi thế giới cảm xúc bên trong; không phải là sự thể hiện độc

nhất nguyện vọng tự nhận thức, tự mổ xẻ; tự phân tích triền miên, vô bổ Nhu cầu

tự ý thức tự nảy sinh từ nhu cầu cuộc sống, từ hoạt động thực tiễn, từ yêu cầu mong muốn của người lớn, của tập thể quy định Do sự phát triển mối quan hệ với tập thể, với đời sống xã hội, mà học sinh trung học cơ sở nảy sinh nhu cầu đánh giá khả năng của mình, tìm kiếm vị trí của mình, hành vi của mình giúp cho các em hoặc ngăn cản các em đạt được lòng mong muốn trở thành người lớn

Sự tự ý thức của lứa tuổi này được bắt đầu từ sự tự nhận thức hành vi của mình Lúc đầu các em tự nhận thức những hành vi riêng lẻ sau đó là toàn bộ hành vi của mình Cuối cùng các em nhận thức về những phẩm chất đạo đức, tính cách và khả năng của mình

Sự hình thành tự ý thức của các em là một quá trình diễn ra dần dần Cơ

sở đầu tiên của sự tự ý thức của các em là sự nhận xét đánh giá của người khác, nhất là người lớn Vì thế các em ở đầu lứa tuổi này hình như nhận xét mình bằng con mắt của người khác Tuổi các em càng nhiều, các em bắt đầu có khuynh hướng độc lập phân tích và đánh giá nhân cách của mình hơn

Nhiều công trình nghiên cứu đã cho thấy, không phải toàn bộ những nét tính cách được các em ý thức cùng một lúc Những phẩm chất được các em ý thức được trước, đó là những phẩm chất có liên quan đến nhiệm vụ học tập Ví

dụ như tính kiên trì, sự chú ý, sự chuyên cần

- Sau đó là thể hiện thái độ với người khác Ví dụ: tình đồng chí, tình bạn, tính vị tha, tính nhẫn nại, tính bướng bỉnh

- Tiếp đến là những phẩm chất thể hiện thái độ đối với bản thân Ví dụ: tính khiêm tốn, tính tự cao, tính khoe khoang, tính tự phê

- Cuối cùng là những nét tính cách tổng hợp thể hiện nhiều mặt của nhân cách Ví dụ: tình cảm trách nhiệm, lòng tự trọng, danh dự, tính nguyên tắc, tính mục đích

Sở dĩ quá trình hình thành sự tự ý thức diễn ra như trên vì:

- Hoạt động học tập và thái độ đối với mọi người được các em xác định là mặt biểu hiện chủ yếu của nhân cách

- Những nét tính cách như tính khiêm tốn, tính tự cao, tính khoe khoang là những nét tính cách các em dễ nhận thấy khi giao tiếp với mọi người

- Còn những nét tính cách như tình cảm trách nhiệm, tính nguyên tắc, tính mục đích là những nét tính cách phức tạp tổng hợp do đó mà các em khó nhận thấy ngay

Đặc điểm quan trọng về tự ý thức của lứa tuổi này là sự mâu thuẫn giữa nhu cầu tìm hiểu bản thân với kĩ năng chưa đầy đủ để phân tích đúng đắn sự biểu

lộ của nhân cách Trên cơ sở đó nảy sinh những xung đột do mâu thuẫn giữa mức độ kì vọng của các em với địa vị thực tế của chúng trong tập thể, mâu thuẫn giữa thái độ của các em với bản thân, đối với những phẩm chất nhân cách của

mình và thái độ của các em đối với người lớn, đối với bạn bè cùng lứa tuổi Vì thế A.G.Côvaliov nhận xét rằng, sự đánh giá đúng đắn nhân cách của lứa tuổi này quan trọng như thế nào, để đừng gây cho các em hai rung cảm trái ngược nhau:

tự cao và kém cỏi

Ý nghĩa quyết định nhất để phát triển tự ý thức ở lứa tuổi học sinh trung học

cơ sở là cuộc sống tập thể của các em, nơi mà nhiều mối quan hệ giá trị đúng đắn Mối quan hệ này sẽ hình thành ở các em lòng tự tin vào sự tự đánh giá của mình là những yêu cầu ngày càng cao đối với hành vi, hoạt động của các em, nguyện vọng tìm kiếm một vị trí trong hệ thống những mối quan hệ xã hội đúng đắn với các em, cũng đồng thời giúp cho sự phát triển về mặt tự ý thức của các em

Như vậy trên cơ sở phát triển tự ý thức và thái độ nhận thức thức thực tế; trên cơ

sở yêu cầu ngày càng cao đối với chúng Vị trí mới mẻ của các em trong tập thể,

đã làm nảy sinh khát vọng tự tu dưỡng nhằm mục đích phát triển cho bản thân những nét tính cách tốt, khắc phục những nét tính cách lạc hậu, những khuyết điểm, sai lầm của mình

2 Sự hình thành tình cảm ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở

Tình cảm của các em học sinh trung học cơ sở sâu sắc và phức tạp hơn các em học sinh tiểu học Một đặc điểm nổi bật ở lứa tuổi này là dễ xúc động, dễ

bị kích động, vui buồn chuyển hoá dễ dàng, tình cảm còn mang tính bồng bột, hay say Đặc điểm này là do ảnh hưởng của sự phát dục và sự thay đổi một số cơ quan nội tạng gây nên Nhiều khi còn do hoạt động thần kinh không cân bằng, thường quá trình hưng phấn mạnh hơn quá trình ức chế, mà khiến các em không

tự kìm chế nổi Khi tham gia các hoạt động vui chơi, học tập, lao động, các em đều thể hiện tình cảm rất rõ rệt và mạnh mẽ Đặc biệt những lúc xem phim, xem kịch các em đã biểu hiện những cảm xúc rất đa dạng, khi thì hồi hộp cảm động, khi thì phấn khởi vui tươi, có khi lại rất om sòm la hét Vì thế một số nghệ sỹ đã cho rằng, các em ở lứa tuổi này là những khán giả ồn ào nhất và cũng đáng biết

ơn nhất

Tính dễ kích động của các em đôi khi dẫn đến những xúc động rất mạnh

mẽ như vui quá trớn, buồn ủ rũ, lúc thì quá hăng say, lúc thì quá chán nản Nhiều

em tâm trạng thay đổi rất nhanh chóng và dễ dàng, có lúc đang vui chỉ vì một cái

gì đó lại sinh ra buồn ngay, hoặc đang buồn bực nhưng gặp một điều gì thích thú thì lại tươi cười ngay Do sự thay đổi tình cảm dễ dàng như thế, nên trong tình cảm của các em đôi lúc mâu thuẫn Chẳng hạn, đối với em nhỏ này rất yêu thương quý mến, nhưng ngay lúc đó đối với em nhỏ khác, em có thể doạ nạt, trêu chọc Đối với người già yếu, tàn tật có khi các em rất tận tình giúp dỡ, nhưng có

Tóm lại, có thể nói tình cảm ở lứa tuổi này mang tính bồng bột, sôi nổi, dễ

bị kích động, dễ thay đổi, đôi khi còn mâu thuẫn nữa

Tuy vậy, tình cảm của các em học sinh trung học cơ sở đã bắt đầu biết phục tùng lý trí, tình cảm đạo đức đã phát triển mạnh

Do vốn kinh nghiệm trong cuộc sống của các em ngày càng phong phú, do thực tế tiếp xúc hoạt động trong tập thể, trong xã hội mà tính bột phát trong tình cảm của các em dần dần bị mất đi nhường chỗ cho tình cảm có ý thức phát triển

Hoàn cảnh xã hội đã ảnh hưởng lớn lao đến sự phát triển tình cảm của các

em Trong bối cảnh của một đất nước luôn luôn bị đối đầu với những thế lực tàn bạo của đế quốc xâm lược, sự phát triển tình cảm của nhiều thế hệ các em ở lứa tuổi này đã mang những đặc điểm riêng biệt Trước hết là lòng yêu nước, chí căm thù giặc được phát triển rất sớm Lịch sử Việt Nam, đặc biệt là trong hai cuộc kháng chiến chống đế quốc Pháp và đế quốc Mỹ đã có biết bao các em ở lứa tuổi này nêu những tấm gương hy sinh, dũng cảm vì tổ quốc như Kim Đồng, Lê Văn Tám, Vừ A Dính, Nguyễn Bá Ngọc Đối với kẻ thù của đất nước, các em căm thù chúng một cách tột độ, và đối với các chiến sỹ cách mạng các em tôn kính, biết

ơn sự đóng góp hy sinh của họ để cho đất nước độc lập, các em được tự do học hành đặc biệt đối với Bác Hồ, các em tỏ lòng kính yêu vô hạn Hình ảnh của Bác gắn liền với hình ảnh của đất nước, yêu Bác như là yêu đất nước, yêu Tổ quốc mình

Tích cảm bạn bè, tình đồng chí, tình tập thể ở lứa tuổi này cũng được phát triển mạnh

Tình bạn của các em được hình thành trên cơ sở cùng học tập cùng sinh hoạt, cùng có hứng thú sở thích như nhau Các em đối với nhau chân thành, cởi

mở, sẵn sàng giúp đỡ nhau khi gặp khó khăn, cứu bạn lúc gặp nguy hiểm Các

em tin tưởng nhau, kể cho nhau nghe những câu chuyện thầm kín của mình Các

em sống không thể xa bạn, thiếu bạn Vì thế khi bị bạn bè phê bình các em cảm thấy khổ tâm, buồn phiền, đặc biệt những em bạn bè không chơi, tẩy chay thì đó

là một đòn tâm lý rất nặng nề, là một hình phạt nặng nề đối với các em

Tóm lại, ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở tình cảm đã được hình thành

và phát triển phong phú sâu sắc hơn lứa tuổi học sinh tiểu học Tình cảm mang tính bồng bột, sôi nổi dần dần giảm đi, nhường chỗ cho tình cảm có ý thức Đây là lứa tuổi đang phát triển mạnh mẽ tình cảm đạo đức, tình cảm bạn bè, đồng chí và tập thể

CÂU HỎI ÔN TẬP

1 Nêu những điều kiện phát triển tâm lý ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở

2 Nêu vị trí, ý nghĩa của giai đoạn phát triển tâm lý ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở và những quan niệm về sự "khủng hoảng" ở lứa tuổi này.

3 Trí tuệ của học sinh trung học cơ sở phát triển như thế nào?

4 Tình cảm của học sinh trung học cơ sở phát triển như thế nào?

5 Hoạt động giao tiếp của lứa tuổi học sinh trung học cơ sở phát triển như thế nào?

6 Nhân cách của lứa tuổi học sinh trung học cơ sở phát triển như thế nào?

CÂU HỎI THẢO LUẬN

1 Tại sao một số nhà tâm lý học lại cho rằng lứa tuổi học sinh trung học cơ

sở là lứa tuổi khó giáo dục Quan niệm của anh (chị) về vấn đề này

2 Dựa vào những đặc điểm thể chất và tâm lý của lứa tuổi học sinh trung học cơ sở, anh (chị) hãy chứng minh lứa tuổi học sinh trung học cơ sở là thời kỳ chuyển từ trẻ con sang người lớn

BÀI TẬP THỰC HÀNH

Để tìm hiểu chất lượng và số lượng hành vi đạo đức của lứa tuổi học sinh trung học cơ sở, người ta đưa ra một số tình huống có nhiều cách trả lời, đề nghị học sinh đánh dấu "+" vào bên cạnh các câu trả lời phù hợp với ý kiến của mình?

1 Sự tham gia của học sinh vào công tác xã hội:

a Không bao giờ tham gia

b Thỉnh thoảng, tuỳ từng trường hợp

c Thường xuyên tham gia, nhưng do sáng kiến của bản thân

d Đôi khi do sáng kiến của bản thân

e Là người đưa ra sáng kiến trong tập thể

2 Sự tham gia giúp bạn học tập:

a Không bao giờ tham gia

b Thỉnh thoảng, tuỳ từng trường hợp

c Thường tham gia, đôi khi do sáng kiến của bản thân

d Thường xuyên tham gia, theo sáng kiến của mình

3 Trách nhiệm với công tác:

a Không bao giờ nghĩ mình phải có trách nhiệm

b Thỉnh thoảng cũng nghĩ về trách nhiệm của mình

c Thường xuyên nghĩ mình phải có trách nhiệm

d Thường xuyên suy nghĩ, đôi khi còn tỏ ra băn khoăn lo lắng đến trách nhiệm của mình

e Luôn luôn suy nghĩ và rất băn khoăn khi công việc không hoàn thiện tết.Cách xử lý các câu trả lời được đánh giá như sau:

a 1 điểm; b 2 điểm; c 3 điểm; d 4 điểm; e 5 điểm Sau đó tính:

+ Điểm trung bình của từng học sinh

+ Điểm trung bình của tất cả học sinh tham gia

+ So sánh điểm trung bình của từng học sinh với điểm trung bình của tất cả học sinh

Chương 3: TÂM LÝ HỌC LỨA TUỔI HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ

THÔNG

“Tuổi thanh niên (từ 14, 15 đến 18 tuổi) là "thế giới thứ ba" theo nghĩa đen

của từ này, tồn tại giữa tuổi trẻ em và tuổi người lớn".

I.X CÔN

I - NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN TÂM LÝ CỦA LỨA

TUỔI HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1 Khái niệm tuổi thanh niên

Trong tâm lý học lứa tuổi, người ta định nghĩa tuổi thanh niên là giai đoạn phát triển bắt đầu phát triển từ lúc dậy thì và kết thúc khi bước vào tuổi người lớn Chính cái định nghĩa mà giới hạn thứ nhất là giới hạn sinh lý và giới hạn thứ hai là giới hạn xã hội đã chỉ ra tính chất phức tạp và nhiều mặt của hiện tượng Có nhiều lý thuyết khác nhau về tuổi thanh niên

Tâm lý học Mác-xít cho rằng, cần phải nghiên cứu tuổi thanh niên một cách phức hợp, phải kết hợp quan điểm tâm lý học xã hội với việc tính đến những quy luật bên trong của sự phát triển Đó là một vấn đề phức tạp và khó khăn, vì không phải lúc nào nhịp điệu và các giai đoạn của sự phát triển lâm, sinh lý cũng trùng hợp với các giai đoạn trưởng thành về mặt xã hội B.D Annanhiev đã viết: "Sự bắt đầu trưởng thành của con người như là một cá thể (sự trưởng thành về chất), một nhân cách (sự trưởng thành công dân), một chủ thể nhận thức (sự trưởng thành trí tuệ) là một chủ thể lao động (năng lực lao động) là không trùng hợp nhau về thời gian" (B.D.Annanhiev) Con người là đối tượng của nhận thức NXB “LGY”

1968, tr 169) Do gia tốc phát triển trẻ em ngày nay lớn nhanh hơn và đạt được

sự tăng trưởng đầy đủ của mình sớm hơn Với hai, ba thế hệ trước, sự dậy thì được bắt đầu và kết thúc sớm hơn hai năm Các nhà sinh lý học phân chia quá trình này thành 3 giai đoạn: giai đoạn trước dậy thì, dậy thì và sau dậy thì: Tâm lý học lứa tuổi thường gắn tuổi thiếu niên với hai giai đoạn đầu, tuổi thanh niên bắt đầu cùng với giai đoạn thứ ba

Do gia tốc phát triển mà các giới hạn của tuổi thiếu niên được hạ thấp Ngày nay tuổi thiếu niên được kết thúc ở 14 - 15 tuổi Tương ứng như vậy tuổi thanh niên cũng được bắt đầu sớm hơn Nhưng nội dung cụ thể của thời kỳ phát triển này được quyết định không đơn giản chỉ bởi tuổi, mà trước hết là những điều kiện xã hội (vị trí của thanh niên trong xã hội, khối lượng tri thức, kĩ năng, kì xảo

mà họ nắm bắt được, và một loạt những nhân tố khác phụ thuộc vào những điều kiện xã hội đó) Ngày nay hoạt động lao động và hoạt động xã hội ngày càng phức tạp, do đó thời kỳ chuẩn bị đã được kéo dài một cách đáng kể Thời gian con người chứa lao động và học tập là chủ yếu càng kéo dài thì sự trưởng thành

thực sự về mặt xã hội càng dấn chậm Do đó mà có sự kéo dài của thời kỳ tuổi thanh niên và tính không xác định của các giới hạn lứa tuổi.

Đối với đa số thanh niên thì tuổi thanh niên là thời kỳ từ 14, 15 tuổi đến 25 tuổi Trong đó chia làm hai thời kỳ: Từ 14, 15 tuổi - 17, 18 tuổi: giai đoạn đầu tuổi thanh niên (còn gọi là thanh niên mới lớn, thanh niên học sinh)

Từ 17, 18 tuổi - 25 tuổi: giai đoạn hai của tuổi thanh niên

Những phân tích trên cho thấy: tuổi thanh niên là một hiện tượng tâm lý xã hội

2 Đặc điểm cơ thể

Tuổi đầu thanh niên là thời kỳ đạt được sự trưởng thành về mặt thể lực, nhưng sự phát triển cơ thể còn kém so với sự phát triển cơ thể của người lớn Tuổi thanh niên bắt đầu thời kỳ phát triển tương đối êm ả về mặt sinh lý

Nhịp độ tăng trưởng chiều cao và trọng lượng đã chậm lại Các em gái đạt được sự tăng trưởng của mình trung bình vào khoảng tuổi 16, 17 ± 13 tháng), các

em trai khoảng 17, 18 tuổi (±10 tháng) Trọng lượng của các em trai đã đuổi kịp các em gái và tiếp tục vươn lên Sức mạnh cơ bắp tăng rất nhanh Lực cơ của em trai 16 tuổi vượt lên gần gấp hai lần so với lực cơ của em lúc 12 tuổi

Sự phát triển của hệ thần kinh có những thay đổi quan trọng do cấu trúc bên trong của não phức tạp và các chức năng của não phát triển Cấu trúc của tế bào bán cầu đại não có những đặc điểm như trong cấu trúc tế bào não của người lớn Số lượng dây thần kinh liên hợp tăng lên, liên kết các phần khác nhau của vỏ não lại Điều đó tạo tiền đề cần thiết cho sự phức tạp hoá hoạt động phân tích, tổng hợp của vỏ bán cầu đại não trong quá trình học tập

Đa số các em đã vượt qua thời kỳ phát dục Theo hằng số sinh học người Việt Nam (NXB Y học, 1975) thì: tuổi bắt đầu có kinh ở học sinh Hà Nội là 14,3 ± l,2; học sinh nông thôn là 15 ±3,4

Nhìn chung thì đây là lứa tuổi các em có cơ thể phát triển cân đối, khoẻ và đẹp Đa số các em có thể đạt được những khả năng phát triển về cơ thể như người lớn

3 Điều kiện xã hội của sự phát triển

Hoạt động của thanh niên ngày càng phong phú và phức tạp nên vai trò xã hội và hứng thú xã hội của thanh niên không chỉ mở rộng về số lượng và phạm vi,

mà còn biến đổi cả về chất lượng Ở thanh niên ngày càng xuất hiện nhiều vai trò của người lớn và họ thực hiện các vai trò đó ngày càng có tính độc lập và tinh thần trách nhiệm hơn

Ở gia đình thanh niên đã có nhiều quyền lợi và trách nhiệm của người lớn, cha mẹ bắt đầu trao đổi với các em một số vấn đề trong gia đình và các em cũng biết quan tâm đến nhiều mặt sinh hoạt trong gia đình

14 tuổi, các em đủ tuổi gia nhập Đoàn Thanh niên cộng sản Trong tổ chức Đoàn các em có thể tham gia công tác tập thể, công tác xã hội một cách độc lập hơn và có trách nhiệm hơn.

18 tuổi có quyền bầu cử, có chứng minh thư, có nghĩa vụ quân sự, nghĩa vụ lao động Tất cả các em đều suy nghĩ về việc chọn ngành nghề

Thanh niên mới lớn có hình dáng người lớn, có những nét của người lớn nhưng chưa phải người lớn Thanh niên học sinh còn phụ thuộc vào người lớn, người lớn quyết định nội dung và xu hướng chính của hoạt động của họ Cả người lớn và thanh niên đều nhận thấy rằng, các vai trò mà thanh niên mới lớn thực hiện khác về chất so với vai trò của người lớn Các em vẫn đến trường học tập dưới sự lãnh đạo của người lớn, vẫn phụ thuộc vào cha mẹ về vật chất Ở trường và ngoài xã hội, thái độ của người lớn thường thể hiện tính chất hai mặt: một mặt, nhắc nhở rằng họ đã là người lớn, đòi hỏi ở họ tính độc lập, ý thức trách nhiệm và thái độ hợp lý Mặt khác, lại còn đòi hỏi họ thích ứng với cha mẹ, giáo viên

Vị trí của thanh niên có tính chất không xác định (ở mặt này họ được coi là người lớn, mặt khác lại không) Tính chất đó và những yêu cầu đề ra cho thanh niên được phản ánh một cách độc đáo vào tâm lý thanh niên Vị trí "không xác định" của thanh niên là một tất yếu khách quan Người lớn phải tìm cách tạo điều kiện cho việc xây dựng một phương thức sống mới phù hợp với mức độ phát triển chung của thanh niên, bằng cách khuyến khích hành động có ý thức trách nhiệm riêng của thanh niên và khuyến khích sự giáo dục lẫn nhau trong tập thể thanh niên mới lớn

II – HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP VÀ SỰ PHÁT TRIỂN TRÍ TUỆ CỦA HỌC SINH

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1 Đặc điểm hoạt động học tập

Nội dung và tính chất của hoạt động học lập ở thanh niên học sinh khác rất nhiều so với hoạt động học tập của thiếu niên Sự khác nhau cơ bản không phải ở chỗ nội dung học tập ngày một sâu hơn, mà là ở cho hoạt động học tập của thanh niên học sinh đòi hỏi tính năng động và tính độc lập ở mức độ cao hơn nhiều; đồng thời cũng đòi hỏi, muốn nắm được chương trình một cách sâu sắc thì cần phát triển tư duy lý luận

Học sinh càng trưởng thành, kinh nghiệm sống ngày càng phong phú, các

em càng ý thức được rằng mình đang đứng trước ngưỡng cửa của cuộc đời Do vậy thái độ có ý thức của các em lối với học tập ngày càng phát triển

Thái độ của thanh niên học sinh đối với các môn học trở nên có lựa chọn hơn Ở các em đã hình thành những hứng thú học tập gắn liền với khuynh hướng nghề nghiệp Cuối bậc trung học phổ thông các em đã xác định được cho mình

một hứng thú ổn định đối với một môn học nào đó, đối với một lĩnh vực tri thức nhất định Hứng thú này thường liên quan với việc chọn một nghề nhất định của học sinh Hơn nữa, hứng thú nhận thức của thanh niên học sinh mang tính chất rộng rãi, sâu và bền vững hơn thiếu niên.

Thái độ học tập của thanh niên học sinh được thúc đẩy bởi động cơ học tập

có cấu trúc khác với tuổi trước Lúc này có ý nghĩa nhất là động cơ thực tiễn (ý nghĩa thực tiễn của môn học đối với cá nhân, khả năng tiếp thu môn học của các em), động cơ nhận thức, sau đó là ý nghĩa xã hội của môn học, rồi mới đến động

cơ cụ thể khác…

Nhưng thái độ học tập ở không ít em có nhược điểm là, một mặt các em rất tích cực học một số môn mà các em cho là quan trọng đối với nghề mình đã chọn, mặt khác các em lại sao nhãng các môn học khác hoặc chỉ học để đạt được điểm trung bình Giáo viên cần làm cho các em học sinh đó hiểu được ý nghĩa và chực năng của giáo dục phổ thông đối với mỗi một giáo dục chuyên ngành

Thái độ học tập có ý thức đã thúc đẩy sự phát triển tính chủ định của các quá trình nhận thức và năng lực điều khiển bản thân của thanh niên học sinh trong hoạt động học tập

2 Đặc điểm của sự phát triển trí tuệ

Ở thanh niên mới lớn, tính chủ định được phát triển mạnh ở tất cả các quá trình nhận thức

- Tri giác có mục đích đã đạt tới mức rất cao Quan sát trở nên có mục đích,

có hệ thống và toàn diện hơn Quá trình quan sát đã chịu sự điều khiển của hệ thống tín hiệu thứ hai nhiều hơn và không tách khỏi tư duy ngôn ngữ Tuy vậy, quan sát của thanh niên học sinh cũng khó có hiệu quả nếu thiếu sự chỉ đạo của giáo viên Giáo viên cần quan tâm để hướng quan sát của các em vào một nhiệm

vụ nhất định, không vội vàng kết luận khi chưa tích luỹ đầy đủ các sự kiện

- Ở tuổi thanh niên học sinh, ghi nhớ có chủ định giữ vai trò chủ đạo trong hoạt động trí tuệ, đồng thời vai trò của ghi nhớ logic trừu tượng, ghi nhớ ý nghĩa ngày một tăng rõ rệt (các em biết sử dụng tốt hơn các phương pháp ghi nhớ: tóm tắt ý chính, so sánh đối chiếu ) Đặc biệt các em đã tạo được tâm thế phân hoá trong ghi nhớ Các em biết tài liệu nào cần nhớ từng câu từng chữ, cái gì cần hiểu

mà không cần nhớ Nhưng một số em còn ghi nhớ đại khái, chung chung, cũng

có khi các em đánh giá thấp việc ôn tập tài liệu

- Do cấu trúc của não phức tạp và chức năng của não phát triển; do sự phát triển của các quá trình nhận thức nói chung, do ảnh hưởng của hoạt động học tập

mà hoạt động tư duy của thanh niên học sinh có thay đổi quan trọng Các em có khả năng tư duy lý luận, tư duy trừu tượng một cách độc lập sáng tạo trong những đối tượng quen biết đã được học ở trường Tư duy của các em chặt chẽ

hơn, có căn cứ và nhất quán hơn Đồng thời tính phê phán của tư duy cũng phát triển Những đặc điểm đó tạo điều kiện cho học sinh lớn thực hiện các thao tác

tư duy toán học phức tạp, phân tích nội dung cơ bản của khái niệm trừu tượng và nắm được mối quan hệ nhân quả trong tự nhiên và trong xã hội Đó là cơ sở để hình thành thế giới quan

Tuy vậy hiện nay số học sinh trung học phổ thông đạt tới mức tư duy đặc trưng cho lứa tuổi như trên còn chưa nhiều Nhiều khi các em chưa chú ý phát huy hết năng lực độc lập suy nghĩ của bản thân, còn kết luận vội vàng theo cảm tính Việc giúp các em phát triển khả năng nhận thức là một nhiệm vụ quan trọng của giáo viên

Tóm lại, ở tuổi thanh niên mới lớn những đặc điểm chung của con người về mặt trí tuệ thông thường đã được hình thành và chúng vẫn còn được tiếp tục hoàn thiện

III – NHỮNG ĐẶC ĐIỂM NHÂN CÁCH CHỦ YẾU

1 Sự phát triển của tự ý thức

Sự phát triển tự ý thức là một đặc điểm nổi bật trong sự phát triển nhân cách của thanh niên mới lớn, nó có ý nghĩa to lớn đối với sự phát triển tâm lý của lứa tuổi thanh niên Quá trình này rất phong phú và phức tạp, nhưng vẫn có một

số đặc điểm cơ bản

Từ tuổi thiếu niên, các em đã bắt đầu tri giác những đặc điểm cơ thể của mình một cách hoàn toàn mới và đến tuổi thanh niên các em vẫn tiếp tục chú ý đến hình dáng bên ngoài của mình như vậy (hay soi gương, chú ý sửa tư thế, quần áo hơn ) Hình ảnh về thân thể là thột thành tố quan trọng của sự tự ý thức

ở thanh niên mới lớn

Sự hình thành tự ý thức ở lứa tuổi thanh niên là một quá trình lâu dài, trải qua những mức độ khác nhau Ở tuổi thanh niên quá trình phát triển tự ý thức diễn ra mạnh mẽ, sôi nổi và có tính chất đặc thù riêng: Thanh niên có nhu cầu tìm hiểu và đánh giá những đặc điểm lâm lý của mình theo quan điểm về mục đích cuộc sống và hoài bão của mình Chính điều này khiến các em quan tâm sâu sắc tới đời sống tâm lý, phẩm chất nhân cách và năng lực riêng

Đặc điểm quan trọng trong sự tự ý thức của thanh niên là sự tự ý thức của

họ xuất phát từ yêu cầu của cuộc sống và hoạt động - địa vị mới mẻ trong tập thể, những quan hệ mới với thế giới xung quanh buộc thanh niên mới lớn phải ý thức được những đặc điểm nhân cách của mình Các em hãy ghi nhật kí, so sánh mình với nhân vật mà họ coi là tấm gương (thanh niên thường chú ý đối chiếu mình với động cơ và rung động của họ nhiều hơn là với cử chỉ, hành vi họ như ở thiếu niên)

Nội dung của tự ý thức cũng khá phức tạp Các em không chỉ nhận thức về cái tôi cửa mình trong hiện tại như thiếu niên, mà còn nhận thức về vị trí của mình trong xã hội, trong tương lai (Tôi cần trở thành người như thế nào, cần làm gì để tết hơn ) Thanh niên có thể hiểu rõ mình ở những phẩm chất nhân cách bộc lộ

rõ (lòng yêu lao động, tính cần cù, dũng cảm ) Thanh niên còn có thể hiểu rõ những phẩm chất phức tạp, biểu hiện những quan hệ nhiều mặt của nhân cách (tinh thần trách nhiệm, lòng tự trọng, tình cảm nghĩa vụ )

Thanh niên không chỉ đánh giá những cử chỉ, hành vi riêng lẻ từng thuộc tính riêng biệt, mà biết đánh giá nhân cách mình nói chung trong toàn bộ những thuộc tính nhân cách

Thanh niên không chỉ có nhu cầu đánh giá, mà còn có khả năng đánh giá sâu sắc và tốt hơn thiếu niên về những phẩm chất, mặt mạnh, mặt yếu của những người cùng sống và của chính mình Nhưng nhận thức người khác bao giờ cũng

đỡ khó khăn hơn là nhận thức bản thân Tự đánh giá khách quan không phải là

dễ dàng Thanh niên mới lớn thường dễ có xu hướng cường điệu trong khi tự đánh giá Hoặc là các em đánh giá thấp cái tích cực, tập trung phê phán cái tiêu cực; hoặc là đánh giá cao nhân cách mình - tỏ ra tự cao, coi thường người khác

Chúng ta phải thừa nhận là thanh niên mới lớn có thể có sai lầm khi tự đánh giá Nhưng vấn đề cơ bản là, việc tự phân tích có mục đích là một dấu hiệu cần thiết của một nhân cách đang trưởng thành và là tiền đề của sự tự giáo dục

có mục đích Do vậy khi sự tự đánh giá đã được suy nghĩ thận trọng, thì dù có sai lầm, thì chúng ta cũng phải có thái độ nghiêm túc khi nghe các em phát biểu, không được chế diễu ý kiến tự đánh giá của họ Cần phải giúp đỡ thanh niên một cách khéo léo để họ hình thành được một biểu tượng khách quan về nhân cách của mình

hành vi đó vào một hệ thống hoàn chỉnh Một khi đã có được hệ thống quan điểm riêng thì thanh niên không chỉ hiểu về thế giới khách quan, mà còn đánh giá được

nó, xác định được thái độ của mình đối với thế giới nữa

Sự hình thành thế giới quan là nét chủ yếu trong sự phát triển tâm lý của tuổi thanh niên học sinh

Chỉ số đầu tiên của sự hình thành thế giới quan là sự phát triển của hứng thú nhận thức đối với những vấn đề thuộc nguyên tắc chung nhất của vũ trụ, những quy luật phổ biến của tự nhiên, xã hội và của sự tồn tại xã hội loài người Các em cố gắng xây dựng quan điểm riêng trong lĩnh vực khoa học, đối với các vấn đề xã hội, tư tưởng, chính trị, đạo đức Chính nội dung các môn học ở phổ thông trung học giúp cho các em xây dựng được thế giới quan tích cực về mặt tự nhiên, xã hội

Việc hình thành thế giới quan không chỉ giới hạn ở tính tích cực nhận thức,

mà còn thể hiện ở phạm vi nội dung nữa Học sinh mới lớn quan tâm nhiều nhất đến các vấn đề liên quan đến con người, vai trò của con người trong lịch sử, quan

hệ giữa con người và xã hội, giữa quyền lợi và nghĩa vụ, nghĩa vụ và tình cảm Vấn đề ý nghĩa cuộc sống chiếm vị trí trung tâm trong suy nghĩ của thanh niên mới lớn Họ thường đặt câu hỏi cuộc sống của mình có ý nghĩa xã hội như thế nào? Tất nhiên việc trả lời câu hỏi này không đơn giản Nội dung cụ thể của câu hỏi do đạo đức xã hội, định hướng giá trị của cá nhân, quan hệ thực tế và hoạt động của cá nhân học sinh quyết định, nó cũng còn do hệ thống tri thức của học sinh về đời sống nói chung, về kinh tế nói riêng quyết định

Tuy vậy, một bộ phận thanh niên chưa được giáo dục đẩy đủ về thế giới quan Thế giới quan của họ còn chịu ảnh hưởng của tàn dư tiêu cực của quá khứ (say mê những sản phẩm “nghệ thuật” không lành mạnh, đánh giá quá cao cuộc sống hưởng thụ ) Hoặc một bộ phận khác lại chưa chú ý đến vấn đề xây dựng thế giới quan, sống thụ động

3 Giao tiếp và đời sống tình cảm

a Giao tiếp trong nhóm bạn

Tuổi thanh niên mới lớn là lứa tuổi tuổi mang tính chất tập thể nhất Điều quan trọng đối với các em là được sinh hoạt với các bạn cùng lứa tuổi, là cảm thấy mình cần cho nhóm, có uy tín có vị trí nhất định trong nhóm Trong các lớp học dần dần xảy ra một sự "phân cực" nhất định - xuất hiện những người được lòng nhất (được nhiều người lựa chọn nhất) và những người ít được lòng nhất Những em có vị trí thấp (ít được lòng các bạn) thường băn khoăn và suy nghĩ nhiều về nhân cách của mình

Ở lứa tuổi này quan hệ với bạn bè chiếm vị trí lớn hơn hẳn so với quan hệ với người lớn tuổi hơn hoặc ít tuổi hơn Điều này do lòng khao khát muốn có vị trí

bình đẳng trong cuộc sống chi phối Cùng với sự trưởng thành nhiều mặt, quan

hệ dựa dẫm, phụ thuộc vào cha mẹ dần dần cũng được thay thế bằng quan hệ bình đẳng, tự lập

Trong hoàn cảnh giao tiếp tự do, rỗi rãi, trong tiêu khiển, trong việc phát triển nhu cầu sở thích thanh niên hướng vào bạn bè nhiều hơn là hướng vào cha

mẹ Nhưng khi bàn đến những giá trị sâu sắc hơn như chọn nghề, thế giới quan, những giá trị đạo đức thì ảnh hưởng của cha mẹ lại mạnh hơn rõ rệt

Sự mở rộng phạm vi giao tiếp và sự phức tạp hoá hoạt động riêng của thanh niên học sinh khiến cho số lượng nhóm quy chiếu của các em tăng lên rõ rệt Việc tham gia vào nhiều nhóm sẽ dẫn đến những sự khác nhau nhất định và

có thể xung đột về vai trò nếu cá nhân phải lựa chọn giữa các vai trò khác nhau ớ các nhóm

Trong công tác giáo dục cần chú ý đến ảnh hưởng của nhóm, hội tự phát ngoài nhà trường Nhà trường không thể quán xuyến toàn bộ cuộc sống của thế hệ đang trưởng thành Ta cũng không thể loại trừ dược các nhóm tự phát và các đặc tính của chúng Nhưng có thể tránh được hậu quả xấu của nhóm tự phát bằng cách tổ chức hoạt động của các tập thể (nhóm chính thức) thật phong phú, sinh động khiến cho các hoạt động đó phát huy được tính tích cực của thanh niên mới lớn Vì vậy, tổ chức Đoàn có vai trò đặc biệt quan trọng

b Đời sống tình cảm

Đời sống tình cảm của thanh niên mới lớn rất phong phú và nhiều vẻ Đặc điểm đó được thể hiện rõ nhất trong tình bạn của các em, vì đây là lứa tuổi mà những hình thức đối xử có lựa chọn đối với mọi người trở nên sâu sắc và mặn nồng

Ở tuổi thanh niên mới lớn nhu cầu về tình bạn tâm tình cá nhân được tăng lên rõ rệt Tình bạn sâu sắc đã được bắt đầu từ tuổi thiếu niên, nhưng sang tuổi này tình bạn của các em trở nên sâu sắc hơn nhiều Các em có yêu cầu cao hơn đối với tình bạn (yêu cầu sự chân thật, lòng vị tha, tin tưởng, tôn trọng nhau và sẵn sàng giúp đỡ lẫn nhau, hiểu biết lẫn nhau) Trong quan hệ với bạn các em cũng nhạy cảm hơn: không chỉ có khả năng xúc cảm chân tình, mà còn phải có khả năng đáp ứng lại xúc cảm của người khác (đồng cảm)

Tình bạn của thanh niên mới lớn rất bền vững Tình bạn ở tuổi này có thể vượt được mọi thử thách và có thể kéo dài suốt cuộc đời

Ở tuổi 15, 16 nam nữ thanh niên đều coi tình bạn là mối quan hệ quan trọng nhất của con người Bên cạnh tính bền vững, tình bạn của các em còn mang tính xúc cảm cao Thanh niên thường lý tưởng hoá tình bạn Họ nghĩ về bạn thường giống với điều mình mong muốn ở bạn hơn là thực tế Sự quyến