Tất cả mọi ngời chúng ta và học sinh THCS nói riêng tiếp xúc hàng ngày với nghệ thuật trang trí, nếu biết kết hợp, áp dụng những kiến thức học tập đợc, chắc chắn sẽ tìm thấy nhiều bài họ
Trang 1A Đặt vấn đề
I- Lời mở đầu
Mĩ thuật là một trong những môn nghệ thuật Nếu dạy học là khó thì dạy nghệ thuật càng khó, cần phải mang tính nghệ thuật cao hơn Song không phải là không dạy đợc, vì học mĩ thuật đem lại niềm vui cho mọi ngời, làm cho mọi ngời nhìn ra cái đẹp, thấy cái đẹp có ở trong mình, xung quanh mình, gần gũi và đáng yêu Đồng thời mĩ thuật giúp mọi ngời tự tạo ra cái đẹp theo ý mình và thởng ngoạn nó ngay trong sinh hoạt thờng ngày của mình, làm cho cuộc sống thêm hài
hoà hạnh phúc Bởi cái đẹp “theo đuổi” con ngời từ lúc lọt lòng đến khi “trở về với
cát bụi”.
Nhà trờng ngày nay ngoài việc truyền thụ kiến thức khoa học kỹ thuật, còn phải chú ý đến giáo dục thẩm mĩ, nhằm đào tạo học sinh trở thành những con ngời phát triển, toàn diện để xây dựng đất nớc Đáp ứng yêu cầu thẩm mĩ ngày càng cao
và càng phức tạp của xã hội, con ngời đã phát huy óc sáng tạo đem lại sự phong phú đa dạng cho nhiều hình thức và nhiều thể loại trang trí Trang trí là thể hiện cái
đẹp của sự trình bày bằng nghệ thuật sắp xếp, đờng nét, màu sắc, hình mảng Trang trí bắt nguồn từ thực tế đời sống xã hội Mỗi thời đại trang trí có những đặc
điểm và yêu cầu khác nhau, cũng nh nhìn nhận cái đẹp của trang trí qua từng thời kì xã hội, tôn giáo cũng có nhiều vẻ riêng biệt Trang trí đợc sử dụng một cách rộng rãi trong đời sống, bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau, hầu nh ta đều thấy vai trò của nó trong đời sống hàng ngày Tất cả mọi ngời chúng ta và học sinh THCS nói riêng tiếp xúc hàng ngày với nghệ thuật trang trí, nếu biết kết hợp, áp dụng những kiến thức học tập đợc, chắc chắn sẽ tìm thấy nhiều bài học bổ ích góp phần làm cho đời sống thêm sinh động tơi đẹp Vì vậy tôi chọn phơng pháp giảng dạy trang trí ở trờng THCS để nghiên cứu và áp dụng vào việc dạy học môn mĩ thuật ở THCS
Trang 21 Thực trạng
a Về phía nhà trờng.
Là một môn học độc lập trong chơng trình THCS Dạy và học nghiêm túc,
có kiểm tra, thi đánh giá cuối năm và kết quả là một trong những tiêu chuẩn để xét lên lớp hay tốt nghiệp bậc học Song thực tế hiện nay cho thấy rằng cơ sở vật chất cho việc dạy và học mĩ thuật ở THCS thiếu thốn và nghèo nàn, nhà trờng cha
có phòng dạy mĩ thuật riêng Các loại mẫu (hình khối, biểu bảng, tranh ảnh…) tuy) tuy
đã đợc nghiên cứu và sản xuất nhng cha đủ đáp ứng cho dạy – học mĩ thuật, sách
đọc thêm và các tài liệu tham khảo khác rất hiếm Giáo viên phải tự tìm tài liệu, su tầm ĐDDH trong khi đó yêu cầu của bộ môn lại cần phải có nhiều tài liệu tham khảo nh: Tranh, ảnh và mẫu vẽ…) tuy
b Về phía học sinh.
Đối với HS trờng THCS Hà Lan đã từ lâu các em cha đợc tiếp xúc với bộ môn này vì vậy học mĩ thuật cha có nền nếp, kiến thức cha có hệ thống, thực hành
ít, môi trờng thẩm mĩ hạn hẹp Hs ít đợc quan sát, tham quan danh lam thắng cảnh
và bảo tàng Vì thế hiểu biết về mĩ thuật, về cái đẹp cha sâu rộng, không kích thích các em học tập Đa phần HS bị chi phối, ảnh hởng về các môn chính, môn phụ của xã hội nhà trờng Các em phải tập trung cho các môn chính, lo cho thi, lo đánh giá, phần nào bỏ qua sao lãng môn mĩ thuật Hơn nữa do thiếu phơng tiện học tập, phơng pháp thực hành thiếu linh hoạt, nên bài vẽ của các em thờng khô, thiếu phóng khoáng, đôi khi gò bó, công thức
2 Kết quả của thực trạng trên
Từ thực trạng trên để việc học mĩ thuật, đặc biệt là phân môn trang trí đạt hiệu quả tốt hơn tôi đã đa những phơng pháp cơ bản về cách dạy và học mĩ thuật
đặc biệt là phơng pháp dạy vẽ trang trí áp dụng cho từ lớp 6 đến lớp 9 và đa phần các em rất thích hoạt động tạo hình, việc vẽ, xem các tác phẩm mĩ thuật dần dần
đã hình thành ở các em Các em hứng thú học vẽ trang trí hơn vẽ theo mẫu phần nào hơn cả vẽ tranh đề tài, bài vẽ của các em đẹp hơn, có tiến bộ rõ rệt về cách dùng màu Qua các kì thi vẽ tranh cấp Thị và cấp Tỉnh HS trờng THCS Hà Lan đều
có giải cao điều đó đã chứng minh khả năng thẩm mĩ của các em
B Giải quyết vấn đề.
I - Các giải pháp thực hiện
Trang 31 Trang trí ở bậc học THCS.
Trang trí là một nhu cầu thiết yếu với con ngời, với xã hội, với nền kinh tế quốc dân và chiếm một vị trí quan trọng trong đời sống (Kiến trúc đô thị, trang trí nội, ngoại thất Trang trí phục trang, trang trí điện ảnh sân khấu…) tuy)
Phân môn trang trí ở THCS đợc đa vào từ lớp 6 đến lớp 9 trong một năm học lớp 6 có 9 tiết, lớp 7 có 7 tiết, lớp 8 có 8 tiết, riêng lớp 9 chỉ học 1/2 tiết/tuần cho nên chỉ có 5 tiết Vì vậy nội dung cơ bản đợc chọn lọc hết sức cơ bản Khác với các trờng nghệ thuật chuyên đào tạo các hoạ sĩ, bởi số thời gian học chuyên môn ở các trờng nghệ thuật chiếm tỉ lệ cao hơn hẳn ở trờng PT (nơi dạy nghệ thuật
đại trà) thời gian rất eo hẹp, mỗi bài học và làm, gói gọn trong một tiết học (45 phút) Những bài học chủ yếu nhằm nâng cao về kiến thức trang trí, phơng pháp thể hiện cũng nh thực hành ứng dụng trong đời sống và các bài học cơ bản nh (Hình vuông, hình tròn, hình chữ nhật, đờng diềm) đợc sắp xếp học đi học lại nhiều lần ở mỗi lớp nhằm giúp học sinh nắm vững kiến thức trong bố cục trang trí
và phát huy khả năng tìm tòi sáng tạo Khả năng của học sinh sẽ đợc nâng cao dần theo từng lớp học vì vậy việc học trang trí đợc tiến hành đúng quy trình nhằm khuyến khích sự tìm tòi, sáng tạo, độc đáo của học sinh khi làm bài, chơng trình và nội dung học trang trí ở THCS có sự sắp xếp mang tính đồng tâm, phát triển để HS tiếp cận môn học từ dễ đến khó, từ tô màu đến tìm màu, từ vẽ thêm hoạ tiết cho
đều đến sự tìm hoạ tiết để sắp xếp…) tuy
2 Tính đồng tâm trong trang trí
Trong trang trí có một số bài học mang tính chất bắt buộc, những bài trang trí này đợc gọi là: bài học trang trí cơ bản (cách dùng màu, phơng pháp bố cục, thể thức trang trí, trang trí hình vuông, trang trí hình chữ nhật, trang trí hình tròn, trang trí đờng diềm…) tuy) Tuỳ theo từng bậc học, từng lớp để phân bố sao cho phù hợp với
đặc điểm lứa tuổi và trình độ nhận thức của HS Những bài cơ bản này sẽ lặp đi lặp lại không chỉ có ở các trờng tiểu học – THCS mà còn học tới các trờng cao đẳng,
đại học…) tuy Các bài học trang trí cơ bản là cơ sở cho sự nhận thức cái đẹp và giúp ngời học vận dụng kiến thức đó vào đời sống thực tại
Giáo viên khi dạy các bài trang trí cơ bản cần quan tâm đến:
- Nâng cao dần về sắp xếp, chọn lọc hoạ tiết
- Sự cân bằng trong tổng thể bố cục
- Phối hợp các thể thức trong trang trí áp dụng vào các bài trang trí cơ bản, các thể thức (đăng đối, xen kẽ, phá thế, nhắc lại…) tuy)
- Sử dụng đậm nhạt và màu sắc sao cho phù hợp
3 Tính thực tiễn trong trang trí đối với nhà trờng phổ thông
Nghệ thuật trang trí bao giờ bao giờ cũng gắn liền với đời sống Nó bắt nguồn từ cuộc sống và trở lại phục vụ cho cuộc sống, vì vậy mà chơng trình, nội dung dạy học trang trí ở trờng phổ thông phải đợc quan tâm gắn với đời sống của
Trang 4HS và xã hội Có những bài tởng nh chỉ là trang trí đơn giản (trang trí nhãn vở)
nh-ng thực chất có sự liên quan rất phonh-ng phú của nhữnh-ng bài tranh-ng trí cơ bản (tranh-ng trí hình chữ nhật, trang trí ứng dụng…) tuy) hoặc trong trang trí trại hè, một bài gắn liền với đời sống sinh hoạt của HS đợc thể hiện bằng nhiều kiến thức tổng hợp (kiến thức kẻ chữ, trình bày, sắp xếp và bao quát…) tuy)
Nội dung các bài trang trí trong chơng trình phổ thông đều gắn liền với sinh
hoạt của HS, đòi hỏi HS luôn luôn tìm tòi, sáng tạo nh các bài: Trang trí hộp mứt,
trang trí trại hè, trang trí báo tờng, trang trí lọ hoa, trang trí bìa lịch, trang trí mặt nạ, trang trí túi xách…) tuy
Giáo viên cần quan tâm khi dạy các bài có trang trí ứng dụng
- Hớng dẫn HS không sao chép, bắt chớc những hình vẽ hoặc đồ vật có sẵn
phẩm độc đáo để sử dụng (làm lấy bìa lịch để treo, làm lấy tờ thời khoá biểu hoặc
vẽ trên đĩa treo tờng…) tuy)
thực tiễn và chú ý đến cách vận dụng những kiến thức trang trí cơ bản vào trang trí ứng dụng
4 Tính dân tộc trong trang trí
Dân tộc nào cũng có những màu sắc và những nét riêng biệt Nhìn vào lịch
sử, chúng ta thấy thể hiện rõ nhất ở các hoa văn, hoạ tiết cổ trong các đồ dùng (trống đồng, mũi tên, thuyền bè, cán dao thổ cẩm…) tuy) trên các đình chùa, lăng tẩm (hoa văn trên các bia đá, hoạ tiết chim lạc ở trống đồng và hoạ tiết con rồng, con phợng hoặc hoạ tiết hoa sen trên các kèo cột…) tuy) Để có những hoạ tiết vốn cổ dân tộc không phải dễ dàng
Nói đến trang trí Việt Nam ta không thể không nhắc đến những nghệ nhân
đã sáng tạo một cách tuyệt vời những công trình kiến trúc, những bức trạm gỗ, chạm đá để lại cho chúng ta một gia tài quý báu mà điển hình phát triển cao là thời kì Lí, Trần
Trong chơng trình THCS có 1 bài học về vốn cổ dân tộc, ngoài việc tìm hiểu, su tầm các t liệu quý báu cho phần bài giảng nhằm nâng cao lòng tự hào dân tộc, khâm phục tài nghệ của ông cha ta
+ Giáo viên lu ý:
- Cho HS chép nhiều hoạ tiết dân tộc (hoa sen, hoa cúc, mặt trời…) tuy) nhằm giúp các em quen tay đa nét vẽ mềm mại và hớng dẫn các em:
Trang 5- Biết sử dụng hợp lí những hoạ tiết cổ vào trong các bài làm trang trí.
- Biết đơn giản, cách điệu hoạ tiết mới mang hình dáng, đờng nét dân tộc
5 Tính khoa học cơ bản trong trang trí
Bản thân trang trí hết sức khoa học, khoa học về sắp xếp, khoa học về sử dụng màu sắc Một bức tờng đợc sơn màu xanh nhạt sẽ cho ta cảm giác mát mẻ, khi sơn màu hồng ta thấy ấm áp Một bức tranh treo trong phòng tiếp khách khác với nội dung bức tranh treo ở phòng ăn Vì vậy chúng ta thấy trang trí không chỉ có
đẹp mà còn hết sức khoa học
Nội dung cơ bản trong trang trí ở THCS bao giờ cũng bắt nguồn từ tính vừa sức, HS tiếp thu đợc một cách thoải mái phù hợp với khả năng nhận thức của các
em Giáo viên phải nắm vững đối tợng để truyền thụ kiến thức phù hợp với khả năng nhận thức của HS Một số giáo viên ít chú trọng đến sự tiếp thu của HS, giảng lí thuyết liên miên, trình bày nhiều kiến thức, sử dụng nhiều ngôn từ khó hiểu khiến bài giảng không đạt yêu cầu Ngợc lại, nhiều giáo viên biết định mức kiến thức cơ bản, truyền thụ có trọng tâm, coi trọng khâu thực hành đã đem lại kết quả tốt đẹp
6 Phơng pháp dạy – học trang trí ở trờng THCS
a Yêu cầu đối với ngời học trang trí.
- Phải có phơng tiện để học và thể hiện làm bài trang trí nh: bút chì, tẩy,
th-ớc kẻ, compa, màu bút dạ, màu sáp, giấy A3…) tuy Nắm đợc nội dung vẽ trang trí khác với vẽ theo mẫu Mỗi bài học vẽ trang trí đều có sự khác nhau về mức độ yêu cầu
- Thông qua bài giảng, HS biết cách làm một bài trang trí theo đúng phơng pháp (tìm và sắp xếp các mảng hình chính, phụ, tìm chọn và sắp xếp hoạ tiết, tìm
đậm nhạt và tìm màu) Học vẽ trang trí HS cần có một t duy sáng tạo và say mê, tìm tòi để bài vẽ có hiệu quả cao
b Đối với ngời dạy.
- Phải nắm chắc chơng trình dạy vẽ trang trí của mỗi lớp thông qua các bài
cụ thể
- Mỗi bài dạy trang trí phải đảm bảo đúng kiến thức cơ bản, có trọng tâm, mang đặc trng môn học
- Biết mở rộng kiến thức trong mỗi bài dạy bằng sự hớng dẫn HS tìm tòi, sáng tạo (tìm hoạ tiết, tìm bố cục, tìm màu cho hài hoà…) tuy) Hớng dẫn HS cách làm bài trang trí và góp ý kiến từng bài của HS
Trang 6* Mét sè ho¹ tiÕt vèn cæ d©n téc:
Trang 7II - các biện pháp tổ chức thực hiện.
1 Phơng pháp giảng dạy trang trí cơ bản:
a Hớng dẫn HS tìm hiểu nội dung bài trang trí: Nhằm phân biệt bài trang trí
thuộc loại nào: trang trí cơ bản hay trang trí ứng dụng, nếu là trang trí cơ bản thì
bố cục, hoạ tiết, màu sắc luôn có sự tìm tòi để có một bài vẽ trang trí có bố cục
đẹp, hài hoà Còn nếu là bài trang trí ứng dụng thì phải lu ý đến tính thực tiễn khi
sử dụng nh: hoạ tiết, màu sắc, bố cục phù hợp với nội dung yêu cầu sử dụng Mỗi nội dung bài trang trí đều có những kiến thức chủ yếu, thông qua giảng dạy những kiến thức chủ yếu này giúp HS hiểu đợc lí thuyết, nắm đợc cách làm Ví dụ trong
bài: Trang trí lọ hoa, chỉ yêu cầu HS trang trí trên các lọ hoa sao cho đẹp Còn
phần tạo mẫu dáng lọ hoa, yêu cầu HS tìm kiểu lọ, sao cho có đợc những kiểu lọ mới, lạ và đẹp Nội dung bài học rất phong phú, đa dạng song thực tế thời gian không cho phép giáo viên giảng giải lí thuyết quá nhiều vì nếu nói nhiều sẽ thiếu thời gian cho HS thực hành Bởi vậy mỗi nội dung bài dạy, giáo viên phải cân nhắc, suy nghĩ để lựa chọn những kiến thức cơ bản nhất, thiết yếu nhất, trọng tâm nhất sao cho phù hợp với nội dung yêu cầu và đảm bảo thời gian bài học
b Hớng dẫn HS tìm phác thảo: Tạo thói quen cho HS suy nghĩ trớc khi tìm
phác thảo và bớc đầu phải tìm bằng các đờng, nét, hình mảng kỉ hà nhằm tạo nên một bố cục hợp lí
Trang 8Những bố cục trên phải đợc hớng dẫn cụ thể ở phần lí thuyết: cách tìm bố cục, tìm hoạ tiết, tìm hình mảng và vận dụng các thể thức trang trí…) tuy
Sau khi tìm bố cục bằng các hình kỉ hà, hớng dẫn các em có thể tìm phác thảo đen trắng để tìm đậm nhạt Vẽ đen trắng để tránh đợc bố cục không cân đối nh: Bố cục nặng nề (mảng đen quá, to quá) hoặc bố cục lỏng lẻo (các mảng rời rac…) tuy)
Trên cơ sở các hình bố cục kỉ hà, có thể tìm các hoạ tiết phù hợp với các mảng đó Ví dụ:
Sử dụng các hoạ tiết cho phù hợp với các mảng kỉ hà phải là những hoạ tiết
đơn giản và cách điệu Ví dụ:
Cuối cùng bài trang trí nào cũng phải tô màu nhng công việc tô màu của HS tiểu học khác với tìm màu để thể hiện ở học sinh THCS cần phải hớng dẫn HS biết cách sử dụng màu sắc sao cho hợp lí và hài hoà Có thể sử dụng hoà sắc nóng hay hoà sắc lạnh, sử dụng các gam màu trầm hay các gam màu sáng
Trong mỗi bài vẽ trang trí phải tìm màu chủ đạo Từ màu chủ đạo tìm các màu khác đặt vào cho hợp lí và cân nhắc đặt các màu cạnh nhau cho hài hoà Quá trình vẽ một bài trang trí là quá trình tìm tòi, suy nghĩ để quyết định dùng màu nào cho hợp lí, muốn vậy HS phải thuộc bảng pha màu, đó là cơ sở để khám phá, tìm
ra các màu mới, tạo nên các hoà sắc đẹp
c.Một số điểm lu ý khi dạy trang trí:
- Hớng dẫn HS sử dụng hình mảng, đờng nét: Phải dứt khoát mới tạo nên bố cục chặt chẽ Ví dụ:
Trang 9- Cần tránh những bố cục lỏng lẻo hoặc nặng nề do cách sắp xếp hình mảng không hợp lí
- Không dùng nét viền đều nhau Tạo nên sự khô cứng trong trang trí Ví Dụ:
- Hoạ tiết phải phù hợp với nội dung yêu cầu sử dụng và mang tính dân tộc, hoạ tiết đã đợc đơn giản, cách điệu, tránh vẽ nét viền khô cứng
- Những bố cục cần tránh:
Trang 102 Phơng pháp giảng dạy lí thuyết trang trí.
- Trong chơng trình dạy phân môn trang trí các lớp 6 - 7 - 8 – 9 không có bài lí thuyết dành riêng cho một tiết, thờng lí thuyết đợc giảng trớc khi HS làm bài Thời gian này chỉ chiếm khoảng 15 đến 17 phút Do đó những kiến thức cơ bản giáo viên phải chắt lọc có trọng tâm để truyền thụ cho HS HS có thể căn cứ vào đó
để làm bài cho có hiệu quả Tuy nhiên giáo viên có thể tổ chức để mở rộng kiến thức cho HS vào các buổi học tự chọn, ngoại khoá, nghe nói chuyện…) tuy
Căn cứ vào yêu cầu của bài để giảng cho HS, có bài rất cần nhiều thời gian nh:
ph-ơng pháp bố cục, phph-ơng pháp và cách dùng màu trong trang trí, phph-ơng pháp sáng tác tranh cổ động…) tuyDù thời gian dài hay ngắn thì bài lí thuyết dạy trang trí cũng phải lu ý:
- Cần xây dựng nội dung trọng tâm bài trang trí: Tìm hiểu khái niệm cơ bản,
sử dụng những dẫn chứng thực tế, hình ảnh, đồ vật cụ thể có tác dụng và sức thuyết phục cao để minh hoạ cho khái niệm cơ bản
- Mở rộng nội dung cơ bản bằng những dẫn chứng cụ thể nh: cho HS quan sát tranh, ảnh, đồ vật, bài làm đúng, sai Giáo viên phân tích và rút ra kết luận Sự liên
hệ với đời sống thực tế rất cần cho bài học lí thuyết, giáo viên nên có nhiều liên hệ thực tế để làm rõ hơn những khái niệm vừa đợc trình bày Trong chơng trình trang trí hầu hết các bài đều có sự liên hệ đến thực tế Ví dụ: Các bài trang trí cơ bản nh hình vuông, hình tròn, đờng diềm, hình chữ nhật…) tuyhoặc các bài trang trí ứng dụng
nh: Kẻ chữ, Trang trí đầu báo tờng, Trang trí quạt giấy, Trang trí lọ hoa, Trang
trí đĩa tròn, Trang trí hộp mứt, Trang trí trại hè…) tuy