NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT CỦA MA VĂN KHÁNG THỜI KỲ ĐỔI MỚI

cảm hứng nghệ thuật hoặc những dấu hiệu đổi mới văn học qua sáng tác của ông và một số nhà văn tiêu biểu cùng thời, nhưng việc đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu, khám phá nghệ thuật tiểu thuyế

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ P HẠM -    -

DƯƠNG THỊ HỒNG LIÊN

NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT

CỦA MA VĂN KHÁNG THỜI KỲ ĐỔI MỚI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

THÁI NGUYÊN - 2008

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ P HẠM -    -

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: T.S MAI THỊ NHUNG

THÁI NGUYÊN - 2008

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn sâu sắc tới TS Mai Thị Nhung - người đã

tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu khoa học và hoàn thành

luận văn

Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy cô giáo

khoa Ngữ văn, khoa Sau đại học - Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên,

Viện Văn học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã giảng dạy và giúp đỡ tôi

hoàn thành khoá học

Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè và đồng nghiệp

đã quan tâm động viên, khích lệ, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và

nghiên cứu

Mặc dù đã nỗ lực cố gắng, song do thời gian thực hiện không nhiều,

năng lực bản thân có hạn nên luận văn chắc chắn còn nhiều thiếu sót Kính

mong nhận được sự lượng thứ và góp ý chân thành của các thầy, cô giáo cùng

bạn bè đồng nghiệp để được học hỏi, rút kinh nghiệm cho các công trình sau

Thái Nguyên, tháng 10 năm 2008

Dương Thị Hồng Liên

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

4 Mục đích nghiên cứu 7

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Đóng góp của luận văn 8

7 Cấu trúc luận văn 8

NỘI DUNG Chương 1 Cái nhìn nghệ thuật của Ma Văn Kháng trong tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới 9

1.1 Khái niệm cái nhìn nghệ thuật 9

1.2 Những yếu tố tạo nên cái nhìn nghệ thuật của Ma Văn Kháng 10

1.2.1 Tố chất thông minh sắc sảo và cá tính sáng tạo của nhà văn 10

1.2.2 Sự chuyển mình mạnh mẽ của một cơ chế xã hội mới 13

1.3 Cái nhìn nghệ thuật của Ma Văn Kháng trong tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới 15

1.3.1 Cái nhìn hiện thực sắc sảo hướng thẳng vào những vấn đề nhức nhối trong cuộc sống 15

1.3.2 Cái nhìn con người tinh tường nghiêng về những giá trị văn hoá truyền thống 28

Chương 2 Giọng điệu nghệ thuật của Ma Văn Kháng trong tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới 46

2.1 Khái niệm giọng điệu nghệ thuật 46

2.2 Các sắc thái giọng điệu nghệ thuật trong tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới của Ma Văn Kháng 48

2.2.1 Giọng điệu trữ tình thiết tha, sâu lắng 50

2.2.2 Giọng điệu triết lý, triết luận 59

2.2.3 Giọng điệu mỉa mai, châm biếm 67

2.2.4 Giọng điệu thương cảm, xót xa 74

Chương 3 Ngôn ngữ nghệ thuật của Ma Văn Kháng trong tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới 80

3.1 Khái niệm ngôn ngữ nghệ thuật 80

3.2 Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ của Ma Văn Kháng 82

3.2.1 Ngôn ngữ dung dị đời thường tươi rói sự sống 83

3.2.2 Ngôn ngữ giàu tính biểu cảm giản dị mà trong sáng 98

KẾT LUẬN 107

TÀI LIỆU THAM KHẢO 110

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài 1.1 Ma Văn Kháng là một trong những nhà văn có công đầu tiên mở đường

cho sự nghiệp đổi mới văn học Vào những năm đầu 80 của thế kỷ XX, nhiều sáng tác của Ma Văn Kháng đã "nhìn thẳng vào sự thật, nói rõ sự thật", từ đó tạo nên những cuộc tranh luận sôi nổi trên các diễn đàn văn học Ông cũng là một trong số các nhà văn Việt Nam hiện đại sáng tác thành công ở cả hai thể loại truyện ngắn và tiểu thuyết Qua từng tiểu thuyết, truyện ngắn, Ma Văn Kháng không ngừng tìm kiếm những cách thể hiện mới Thời gian và kinh nghiệm nghệ thuật đã tôi luyện ngòi bút Ma Văn Kháng khiến ông luôn gặt hái được những thành tựu đáng kể

1.2 Toàn bộ tiểu thuyết của Ma Văn Kháng nhìn chung được sáng tác theo hai

mảng đề tài lớn với hai c ảm hứng chủ đạo: Đề tài về dân tộc miền núi với cảm hứng

sử thi và đề tài về thành thị với cảm hứng thế sự đời tư Trong đó có những tác phẩm được giải thưởng trong nước, quốc tế và được dịch ra tiếng nước ngoài như:

Truyện ngắn Xa phủ đoạt giải nhì (không có giải nhất) trong cuộc thi truyện ngắn của Tuần báo Văn nghệ 1967 - 1968, tập truyện ngắn Trăng soi sân nhỏ giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1995, giải cây bút vàng cho truyện SanChaChải trong

cuộc thi truyện ngắn và ký 1996 - 1998 do Bộ Công an và Hội Nhà văn Việt Nam tổ

chức Ngoài Mùa lá rụng trong vườn được giải thưởng Hội Nhà văn năm 1984, Ma

Văn Kháng còn vinh dự nhận được giải thưởng văn học Đông Nam Á (1998) và giải thưởng Nhà Nước về văn học nghệ thuật (2001) Với những thành tựu kể trên, Ma Văn Kháng đã tự khẳng định vị thế của mình trong nền văn học Việt Nam đương đại

1.3 Lâu nay, đã có khá nhiều bài viết, các công trình nghiên cứu về Ma Văn

Kháng và các tác phẩm của ông Nhưng hầu hết là những đánh giá, nhận định chung

về từng tác phẩm cụ thể, về hình tượng nghệ thuật, thậm chí là khen chê một tác phẩm hoặc một khía cạnh nào đó của tác phẩm ngay khi nó ra mới ra đời Với các công trình nghiên cứu công phu như các luận văn Thạc sĩ, luận án Tiến sĩ tuy đã hướng vào những khía cạnh chuyên biệt như: kiểu nhân vật, đặc trưng cuả thể loại,

cảm hứng nghệ thuật hoặc những dấu hiệu đổi mới văn học qua sáng tác của ông và

một số nhà văn tiêu biểu cùng thời, nhưng việc đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu, khám

phá nghệ thuật tiểu thuyết của Ma Văn Kháng từ góc độ cái nhìn, giọng điệu và ngôn

ngữ nghệ thuật để thấy sâu sắc hơn quan niệm của nhà văn về hiện thực cuộc sống và

con người trong một giai đoạn phát triển đầy phức tạp của xã hội thì vẫn còn bỏ ngỏ

Với những lý do trên, chúng tôi mạnh dạn lựa chọn vấn đề Nghệ thuật tiểu

thuyết của Ma Văn Kháng thời k ỳ Đổi mới làm đề tài nghiên cứu của mình Việc

nghiên cứu một cách hệ thống vấn đề này sẽ giúp chúng ta thấy rõ vị thế của các

yếu tố nghệ thuật (cái nhìn, giọng điệu và ngôn ngữ) trong việc thể hiện tư tưởng

nghệ thuật của nhà văn Từ đó khẳng định đóng góp to lớn của Ma Văn Kháng về

phương diện sáng tạo nghệ thuật tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới, đồng thời đề tài cũng

góp phần làm tư liệu tham khảo cho c ác sinh viên, học viên và những người yêu

thích văn học Việt Nam hiện đại

2 Lịch sử vấn đề

Ma Văn Kháng là một trong số những nhà văn có đóng góp đáng kể vào công

cuộc đổi mới văn xuôi giai đoạn sau 1975 Một trong những đóng góp ấy là sự đổi

mới về cái nhìn, giọng điệu và ngô n ngữ nghệ thuật Ông "đã cố gắng đổi mới tư

duy nghệ thuật tiểu thuyết, tìm hướng đi mới trong lao động sáng tạo nghệ thuật"

Ngay từ khi truyện ngắn Phố cụt ra đời (1959) và đặc biệt là những tác phẩm xuất

hiện trong giai đoạn đầu những năm 80 của thế kỷ XX, Ma Văn Kháng đã được

đông đảo dư luận, độc giả và các nhà phê bình quan tâm Nhiều công trình nghiên

cứu, phê bình của các nhà văn, nhà thơ và các nhà nghiên cứu như: Giáo sư Phong

Lê, Lã Nguyên, Tô Hoài, Trần Đăng Xuyền, Nguyễn Bích Thu đã được đăng tải

trên nhiều sách báo và tạp chí… Để phục vụ cho những vấn đề mà đề tài nghiên

cứu, chúng tôi tập trung tìm hiểu ý kiến của những người đi trước về cái nhìn, giọng

điệu và ngôn ngữ nghệ thuật

2.1 Về cái nhìn nghệ thuật

Tiểu thuyết Ma Văn Kháng thời kỳ Đổi mới đã thật sự gây được sự chú ý,

quan tâm đặc biệt của đông đảo độc giả cũng như giới nghiên cứu, phê bình văn học

và đã trở thành hiện tượng văn học một thời Các tiểu thuyết Mưa mùa hạ, Mùa lá

rụng trong vườn, Đám cưới không có giấy giá thú, Côi cút giữa cảnh đời đã tạo ra

cuộc tranh luận sôi nổi làm cho đời sống văn học đương đại trở nên phong phú và

đa dạng hơn

Tác giả Trần Đăng Xuyền, trong bài viết Một cách nhìn cuộc sống hôm nay

đăng trên báo Văn nghệ số 15 - 19 - 1983 đã đưa ra nhận định xác đáng về tiểu

thuyết Mưa mùa hạ: "Giá trị của Mưa mùa hạ không chỉ là chỗ mạnh dạn lên án cái

tiêu cực mà chủ yếu là xây dựng được cách nhìn, thái độ đúng đắn trước những cái xấu, trước những bước cản đi lên Chủ nghĩa xã hội"

Sau Mưa mùa hạ, tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn xuất hiện Trong cuộc hội thảo về tác phẩm Mùa lá rụng trong vườn do Câu lạc bộ Báo Người Hà Nội và

Nhà xuất bản Phụ nữ phối hợp tổ chức, các nhà văn, nhà lý luận phê bình đã có nhiều ý kiến đánh giá về những thành công cũng như những hạn chế của tác phẩm

Nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân khẳng định: "Mùa lá rụng trong vườn biểu hiện

cho xu thế văn học đang vươn tới những vấn đề cốt yếu"; Hoàng Kim Quý lại nhấn

mạnh: "Tác giả Mùa lá rụng trong vườn đã nhìn thẳng vào cuộc sống của những gia

đình với mỗi người"

Nói về cái nhìn của Ma Văn Kháng trong tiểu thuyết Đám cưới không có giấy

giá thú, trong bài viết: "Đọc Đám cưới không có giấy giá thú" của Lê Ngọc Y, tác

giả đã nhận thấy "Bằng cách nhìn tinh tế vào hiện thực đời sống tác giả đã mô tả những người giáo viên sống và làm việc gặp quá nhiều khó khăn Những vui buồn của thời thế đã phản ánh vào những trang tiểu thuyết trở nên sống động" Từ đó, tác giả nhấn mạnh Ma Văn Kháng "đã có cái nhìn hiện thực, tỉnh táo nên không bị thói xấu, cái bất bình thường vốn nảy sinh trong xã hội đang vận động lấn át, ho ặc chỉ thấy một chiều này u ám mà không thấy chiều khác đầy nắng rực rỡ"

Cùng với ý kiến đó, tác giả Lê Thanh Hùng cũng đưa ra nhận xét: "Có lẽ Ma Văn Kháng muốn bộc lộ một cái nhìn tiến bộ và khá mới mẻ, một nhận định khá chính xác về hiện thực đời sống đương thời - cái xấu, cái ác vẫn tồn tại, hoành hành

và sinh sôi trong đời sống, còn cái thiện, cái tốt mặc dù có nhưng có lẽ chưa đủ

mạnh để có thể chiến thắng" [12,77]

Đến với tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời (1998) - tác phẩm mà nhà văn tâm

đắc nhất, đã có không ít ý kiến xung quanh tác phẩm Giáo sư Phong Lê trong cuốn

Vẫn chuyện Văn và Người - Nhà xuất bản Văn ho á thông tin năm 1989 cho rằng:

"Cuốn sách của Ma Văn Kháng đã vục vào cái sự thật tối tăm oan khổ đó như nhiều

cuốn sách khác Nó thật lạ, anh lại đưa con người vào quỹ đạo những tình cảm nhân

hậu tốt lành Có thể nói, đó là hiệu quả thanh lọc, tẩy rửa Cái hiệu quả thanh lọc

này vốn dành cho nghệ thuật và dường như cũng chỉ có nghệ thuật đích thực, nghệ

thuật cao hơn cuộc đời mới có thể làm nổi"…

Nhận xét về cái nhìn trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng thời kỳ Đổi mới, nhìn

chung các tác giả đã thấy rõ cái nhìn tiến bộ, mới mẻ của nhà văn Tuy nhiên, đây

chỉ là những nhận xét lẻ tẻ trên các công trình của các nhà nghiên cứu Chúng tôi

thấy vấn đề này cần phải nghiên cứu sâu hơn và có hệ thống hơn

2.2 Về giọng điệu nghệ thuật

Trong quá trình sưu tầm tài liệu tham khảo chúng tôi nhận thấy, có những

công trình nghiên cứu, những ý kiến đánh giá liên quan đến khía cạnh này như

trong bài viết Mùa lá rụng trong vườn và những vấn đề của đời sống gia đình hôm

nay (Báo phụ nữ Việt Nam số 17 - 1986) tác giả Trần Bảo Hưng nhận xét: "Về mặt

bút pháp, qua tác phẩm này, Ma Văn Kháng bộc lộ thêm một số sở trường mới; khả

năng biện giải, triết lý, phân tích một cách khúc chiết thông minh"

Nghiên cứu về tiểu thuyết Đám cưới không có giấy giá thú (1989), tác giả Mai

Thục cho rằng: Đám cưới không có giấy giá thú có tính luận đề về mối quan hệ giữa

những giá trị văn hóa với đời sống của con người; Vũ Dương Quý với bài viết Phải

chăng đời là một vại dưa muối hỏng? đặc biệt là cuộc hội thảo về tiểu thuyết Đám

cưới không có giấy giá thú do báo Văn nghệ tổ chức ngày 11- 1- 1990 với sự tham

gia đông đảo c ủa các nhà văn, nhà lý luận phê bình nổi tiếng đã đánh giá khái quát

và bổ ích, lý thú về giá trị đích thực cũng như những hạn chế của tác phẩm trên mọi

phương diện

Khi bàn về Ma Văn Kháng với Côi cút giữa cảnh đời trong Vẫn chuyện Văn và

Người, Giáo sư P hong Lê tiếp tục nhận xét: "Truyện ngắn Ma Văn Kháng quả là

một hiện tượng nổi bật trong văn học những năm 90, tuy vẫn chỉ một giọng điệu nhưng không gây nhàm tẻ Biết thế trước rồi mà vẫn ham đọc Một giọng điệu vẫn

là nằm trong trong mạnh ngầm tuôn chảy từ một nguồn chung của nền truyện ngắn hiện đại Rõ ràng Ma Văn Kháng vẫn chưa tách ra được thật rõ một lối riêng, nhưng

vẫn không bị nhoè mờ trong diện mạo chung đó… Côi cút giữa cảnh đời đối với

tôi, đó là một cuốn sách đọc không thôi cảm động và đầy ấn tượng Trên hai trăm trang sách, đọc một thôi, không có gì khúc mắc, tất cả đều dễ hiểu, tưởng như không có nghệ thuật… Cuốn sách của Ma Văn Kháng ai đọc cũng hiểu, đọc một lần

là hiểu, và xem ra c ũng chỉ một tầng nghĩa thôi Ấy vậy mà, tôi lại nghĩ, đó mới là hoặc vẫn là nghệ thuật đích thực"

Về các luận văn, luận án tiến sĩ chúng tôi thấy luận văn cuả Phạm Mai Anh

(1997) - Đặc điểm truyện ngắn Ma Văn Kháng; Lê Thanh Ngọc (2004) - Nghệ thuật

trần thuật trong truyện ngắn Ma Văn Kháng sau 1975; Đỗ Phương Thảo (2006) - Nghệ thuật tự sự trong sáng tác của Ma Văn Kháng…

Đây là những công trình đã nghiên cứu và có những nhận xét, đánh giá khá sâu sắc, khách quan một số khía cạnh về phương diện nghệ thuật trong các tiểu thuyết của Ma Văn Kháng và là những gợi ý vô cùng quan trọng cho quá trình nghiên cứu của chúng tôi

2.3 Về ngôn ngữ nghệ thuật

Với sự đóng góp của mình về thể loại tiểu thuyết, Ma Văn Kháng được coi là một trong những người có thành tựu đáng kể trong quá trình đổi mới tư duy tiểu thuyết, tìm hướng đi mới trong s ự sáng tạo nghệ thuật, đặc biệt là sự sáng tạo về ngôn ngữ Trong quá trình nghiên cứu chúng tôi thấy có một vài công trình nghiên

cứu về vấn đề này Trong bài viết Một vài suy nghĩ khi đọc Côi cút giữa cảnh đời

của Ma Văn Kháng, tác giả Vũ Thị Oanh đã cho rằng: "Côi cút giữa cảnh đời -

cuốn sách viết theo đề nghị cho lứa tuổi sắp vào đời, không đề cương, không hợp đồng, được xuất bản bởi sự hợp tác của Nhà xuất bản Kim Đồng và Nhà xuất bản

Văn học là một cuốn sách như thế… Đặc biệt, viết cho lứa tuổi sắp vào đời nhưng

tác giả không hề né tránh cái xấu, cái ác; những yếu tố tồn tại khách quan làm rõ

thêm bức tranh cuộc sống với những cuộc đấu tranh thể hiện ở nhiều bình diện, sắc

thái khác nhau Đó là cuộc đấu tranh giữa cái thiện và cái ác Tất cả được thể hiện

bằng ngòi bút mềm mại, uyển chuyển, ngôn ngữ hóm hỉnh, phong phú sắc màu: kết

cấu có hậu kiểu truyện cổ dân gian của tác giả Ma Văn Kháng"

Khi bàn về tác phẩm Ngược dòng nước lũ theo tác giả Hồ Anh Thái, "Ngược

dòng nước lũ chứa đựng những điển tích được gài cắm cẩn thận, khi được huy động

đã chuyển tải được những gửi gắm của tác giả từ trong chiều sâu suy tư ra bên

ngo ài, trong một kho ảng khô ng gian mở rộng nhiều chiều kích Nếu không có công

dụng tài hoa ấy, cuốn sách ấy chắc khó đọc với những tranh giành đấu đá đầy công

thức" Nghiên cứu tác phẩm Mùa lá rụng trong vườn tác giả Trần Cương đã đưa ra

nhận định: "Nghệ thuật viết tiểu thuyết của Ma Văn Kháng đã có bề dày, kết quả

của một quá trình phấn đấu liên tục, bền bỉ và ở tác giả đã có định hình rõ nét phong

cách nghệ thuật của mình"

Gần đây còn có những công trình nghiên cứu ít nhiều đề cập đến ngôn ngữ

nghệ thuật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng như luận văn Thạc sĩ của Lê Thanh

Hùng (2006) - Tiểu thuyết Ma Văn Kháng thời kỳ đầu Đổi mới (Giai đoạn sáng tác

1980 - 1989); Lê Minh Chung (2007) - Tiểu thuyết Ma Văn Kháng thời kỳ Đổi mới;

Đỗ Thị Thanh Quỳnh (2006) - Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết cuả

Ma Văn Kháng; và luận án Tiến sĩ của Nguyễn Thi Huệ (2000) - Những dấu hiệu

đổi mới trong văn xuôi của Việt Nam từ 1980 đến 1986 - Qua bốn tác giả: Nguyễn

Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Nguyễn Mạnh Tuấn

Từ việc tìm hiểu các bài viết, công trình nghiên cứu sáng tác của Ma Văn

Kháng ở từng khía cạnh cụ thể có liên quan đến những vấn đề mà luận văn nghiên

cứu, chúng tôi nhận thấy: Nghệ thuật tiểu thuyết của Ma Văn Kháng thời k ỳ Đổi

mới ít nhiều đã được tìm hiểu, đề cập đến Tuy nhiên, những công trình đó mới chỉ

dừng lại ở những ý kiến, nhận định có tính khái quát, tổng hợp Mặc dù vậy, trong

mức độ nhất định, các tài liệu kể trên sẽ là những gợi ý, định hướng, là nguồn tư liệu quý báu và cần thiết cho chúng tôi trong quá trình nghiên cứu của mình

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Vì thời gian có hạn, luận văn không đi sâu nghiên cứu tất cả các vấn đề nghệ thuật tiểu thuyết của Ma Văn Kháng mà chỉ tập trung vào 3 vấn đề đặc sắc: Cái nhìn nghệ thuật, giọng điệu nghệ thuật và ngôn ngữ nghệ thuật trong tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới của Ma Văn Kháng

Trong quá trình nghiên cứu những vấn đề đặt ra, chúng tôi tập trung vào một

số tiểu thuyết tiêu biểu của nhà văn như Mùa lá rụng trong vườn, Côi cút giữa cảnh

đời, Đám cưới không giấy giá thú, Chó Bi- đời lưu lạc và Ngược dòng nước lũ Tuy

nhiên, để thấy rõ sự chuyển hướng trong nghệ thuật của nhà văn, chúng tôi có đề cập đến sáng tác của nhà văn trước đổi mới và có so sánh với những nhà văn khác

4 Mục đích nghiên cứu

Xuất phát từ những vấn đề nghiên cứu đã được đặt ra chúng tôi tiến hành

nghiên cứu đề tài: "Nghệ thuật tiểu thuyết của Ma Văn Khá ng thời kỳ Đổi mới"

nhằm hướng tới mục đích cụ thể như sau:

4.1 Cảm thụ tiểu thuyết của Ma Văn Kháng thời kỳ Đổi mới một cách sâu sắc

hơn, đồng thời chỉ ra được những nét đặc sắc riêng trong thế giới nghệ thuật của nhà văn, từ đó góp phần khẳng định phong c ách nghệ thuật Ma Văn Kháng

4.2 Nâng cao khả năng cắt nghĩa, lý giải, truyền thụ cho giáo viên trong quá

trình giảng dạy tác phẩm của Ma Văn Kháng ở trường THPT

4.3 Chỉ ra yếu tố chi phối thế giới nghệ thuật của Ma Văn Kháng, qua đó

khẳng định mối quan hệ thống nhất hữu cơ giữa các yếu tố nổi trội: cái nhìn, giọng điệu và ngôn ngữ nghệ thuật Ma Văn Kháng Khẳng định sự đóng góp to lớn của

Ma Văn Kháng trên thi đàn văn học Việt Nam thời kỳ Đổi mới

5 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu mà đề tài đặt ra, trong quá trình nghiên cứu chúng tôi sử dụng các phương pháp:

- Phương pháp thống kê, khảo sát

- Phương pháp phân tích

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp khái quát, tổng hợp

6 Đóng góp của luận văn

- Góp thêm tiếng nói mới về phương diện nghệ thuật trong tiểu thuyết của Ma

Văn Kháng thời kỳ đương đại, cũng như có cái nhìn toàn vẹn về quá trình vận động

tư tưởng nghệ thuật của nhà văn

- Khẳng định những thành tựu và đóng góp to lớn của Ma Văn Kháng trong

nền văn học Việt Nam thời kỳ Đổi mới

- Ở một mức độ nào đó, luận văn sẽ làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên

cứu, giảng dạy văn học ở trường PTTH và Đại học cũng như người yêu thích văn

học Việt Nam

7 Cấu trúc luận văn

Ngo ài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận

văn được triển khai 3 chương:

Chương 1 Cái nhìn nghệ thuật của Ma Văn Kháng trong tiểu thuyết thời kỳ

Chúng ta đã biết, cái nhìn là một năng lực tinh thần đặc biệt của con người, qua cái nhìn người ta "có thể thâm nhập vào sự vật, phát hiện ra đặc điểm của nó mà vẫn ở ngoài sự vật, bảo lưu sự toàn vẹn thẩm mỹ của sự vật" Do đó, cái nhìn được vận dụng muôn vẻ trong nghệ thuật và là một vấn đề dặc biệt quan trọng, đối với một nhà văn có tư tưởng và sự sáng tạo không thể không có cái nhìn nghệ thuật

Khrápchencô trong cuốn Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển của

văn học đã nhận xét: "Chân lý cuộc sống trong s áng tác nghệ thuật khô ng tồn tại

bên ngoài cái nhìn nghệ thuật có tính cá nhân đối với thế giới, vốn có ở từng nghệ sĩ thực thụ" [106] Bởi qua cái nhìn mỗi nhà văn mới tìm ra chất liệu để sáng tác và sáng tạo nghệ thuật Những nhà văn có tài là những nhà văn nhìn thấy cái mà người khác không thấy hoặc khó thấy

Nhận thấy tầm quan trọng của cái nhìn nghệ thuật, nhà văn Pháp M.Proust có nói: "Đối với nhà văn cũng như đối với hoạ sĩ, phong cách không phải là vấn đề kỹ thuật mà là vấn đề cái nhìn" Như vậy là, các nhà nghiên cứu lý luận và sáng tác nghệ thuật đều khẳng định vai trò đặc biệt của cái nhìn trong sáng tạo nghệ thuật dù

ở bất cứ lĩnh vực nghệ thuật nào Khi nghiên cứu về cái nhìn, Giáo sư Trần Đình Sử cho biết "Cái nhìn được thể hiện trong tri gi ác, cảm giác, quan sát, do đó nó có thể phát hiện ra cái đẹp, cái xấu, cái hài, cái bi Đó là một cái nhìn bao quát của người nghệ sĩ" [59,130] Vậy cái nhìn đó được hình thành từ đâu? và nó được thể hiện trong sáng tác của nhà văn như thế nào? Cái nhìn nghệ thuật được hình thành từ trong quá trình tập trung năng lực tinh thần đặc biệt của nhà văn trước thực tiễn của cuộc sống Khi nhà văn có cái nhìn sâu sắc, bao quát thì nó sẽ mở ra khả năng nhìn thấy rõ tính cách, quan hệ của con người và còn thấu hiểu được các mối liên hệ giữa những hiện tượng phức tạp của hiện thực Sự nhận thức, vốn sống của nhà văn về

thế giới được thể hiện chủ yếu trong cái nhìn nghệ thuật Trong sáng tác của nhà

văn, cái nhìn nghệ thuật được thể hiện qua hình tượng nghệ thuật, qua các chi tiết,

sự kiện và chi phối thế giới nghệ thuật của tác phẩm

Cũng trong cuốn Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển của văn học,

Khrápchencô đã phát biểu rằng: "Một nhà văn tài năng có thể tích luỹ những kiến

thức lớn có liên quan tới phạm vi này hay phạm vi nọ của cuộc sống, có thể là một

con người hiểu biết trong lĩnh vực này hay một lĩnh vực khác, song nếu thiếu một

nhãn quan rộng rãi về cuộc sống thì anh ta sẽ đâm ra bất lực trong việc khám phá ra

cái chủ yếu trong hiện thực" [15] Qua đó có thể thấy, cái nhìn nghệ thuật có ý

nghĩa quan trọng như thế nào trong việc phản ánh và khám phá hiện thực Như vậy,

trong nghệ thuật, chân lý cuộc sống không thể tồn tại bên ngoài cái nhìn nghệ thuật

của người nghệ sỹ Thực tế sáng tác, mỗi nhà văn đều có cái nhìn riêng, độc đáo

biểu hiện trong thế giới nghệ thuật của mình Chính cái nhìn ấy đã góp phần tạo nên

phong cách nghệ thuật cuả nhà văn

1.2 Những yếu tố tạo nên cái nhìn nghệ thuật của Ma Văn Kháng

1.2.1 Tố chất thông minh sắc sảo và cá tính sáng tạo của nhà vă n

Ma Văn Kháng sinh ngày 01 tháng 12 năm 1936, tên thật là Đinh Trọng Đoàn,

người dân tộc Kinh, quê gốc ở Phường Kim Liên, Quận Đống Đa, Thành phố Hà

Nội, nay ở Quận Ba Đình - Hà Nội Ông là Đảng viên Đảng cộng sản Việt Nam, hội

viên Hội Nhà văn Việt Nam Sinh ra trong một gia đình hiếu học, Ma Văn Kháng

được bố mẹ rất quan tâm đến chuyện học hành Vốn có tố chất thông minh cùng với

năng khiếu và sự ham tìm tòi trong sáng tạo nghệ thuật ông đã thành công trên con

đường sự nghiệp Ông được đánh giá là một trong những "cây bút văn xuôi lực

lưỡng" của văn học Việt Nam hiện đại nửa cuối thế kỷ XX

Là một chàng trai Hà thành chính hiệu nhưng Ma Văn Kháng có một thời gian

khá dài sống ở miền núi Tây Bắc Ma Văn Kháng đã từng tham gia quân đội từ tuổi

thiếu nhi và được cử đi học ở Khu học xá Nam Ninh, Trung Quốc Năm 1960, ông

vào học tại trường Đại học Sư phạm Hà Nội Sau khi tốt nghiệp Đại học, Ma Văn

Kháng lên dạy học ở Lào Cai và đã lần lượt trải qua nhiều cương vị công tác Ông

đã từng làm giáo viên dạy Văn, hiệu trưởng trường cấp 2, cấp 3 phổ thông Lào Cai,

về sau ông được Tỉnh uỷ Lào Cai điều về làm thư ký cho Bí thư Tỉnh uỷ, rồi làm phóng viên, Phó tổng biên tập báo Đảng bộ Tỉnh Suốt 20 năm gắn bó với mảnh đất Tây Bắc, Ma Văn Kháng am hiểu lối sống, phong tục tập quán của đồng bào các dân tộc thiểu số Cái tên Ma Văn Kháng phần nào đã nói lên tình yêu thương mà ông dành cho mảnh đất giàu tình nghĩa ấy Từ trong tâm khảm, nhà văn đã coi Tây Bắc là quê hương thứ hai c ủa mình

Sau ngày Miền Nam hoàn toàn giải phóng, từ năm 1976 đến nay, Ma Văn Kháng về sống và công tác tại Hà Nội Ông từng làm Tổng biên tập, Phó Giám đốc Nhà xuất bản Lao động Đến tháng 3 năm 1995, ông là Uỷ viên Ban chấp hành Đảng - Đoàn Hội Nhà văn Việt Nam khoá IV, trưởng ban sáng tác của Hội và là

Tổ ng biên tập Tạp chí Văn học nước ngoài Ở cương vị công tác nào, ông cũng là

người dễ mến, sống chan ho à với mọi người

Trải qua gần năm mươi năm cầm bút, Ma Văn Kháng đã chứng tỏ khả năng tung hoành ngòi bút của mình trên nhiều lĩnh vực và đề tài khác nhau Đức tính kiên trì, tố chất thông minh của nhà văn đã giúp ông trong việc tìm tòi nghệ thuật biểu hiện và mạnh dạn phanh phui trực diện những vấn đề phức tạp, gai góc của đời sống hiện tại Sau nhiều năm miệt mài tâm huyết với sáng tạo nghệ thuật cho đến nay, Ma Văn Kháng đã đóng góp cho nền văn học Việt Nam hiện đại gần 20 truyện ngắn, 10 tiểu thuyết và 8 tập truyện viết cho thiếu nhi Với khối lượng tác phẩm đồ sộ và bề thế, cùng với chất lượng nghệ thuật trong từng trang viết của mình, Ma Văn Kháng

đã khẳng định vị trí xứng đáng trong nền văn xuôi Việt Nam đương đại

Ở những sáng tác thời kỳ đầu người ta có thể thấy ngay chỗ mạnh và cũng là đặc điểm trong các sáng tác của Ma Văn Kháng là tính chất tập trung đề tài và nội

dung phản ánh cuộc sống của con người miền núi Đây chính là "đặc khu" mà Ma

Văn Kháng đã dồn tâm, dồn sức trong suốt cuộc đời trai trẻ của mình Có thể nói cùng với nhà văn Tô Hoài - người đặt nền móng xây dựng nền văn học viết về đề tài miền núi, Ma Văn Kháng đã góp sức mình khẳng định tầm cao mới trong những sáng tác viết về đề tài miền núi của nền văn học hiện đại Việt Nam

Ma Văn Kháng đã từng tâm sự "Có sự tương hợp giữa thành nhân và đắc đạo

văn chương" Chặng đường dài mấy chục năm qua c ủa Ma Văn Kháng đã chứng

minh cho sự tương hợp ấy "Tự rèn luyện mình để viết văn Viết văn để tự rèn luyện

mình" chu kỳ chuyển đổi đó không ngừng vận hành trong cuộc sống hàng ngày của

Ma Văn Kháng Từ một Đinh Trọng Đoàn ngơ ngác giờ đây đã trở thành nhà văn

Ma Văn Kháng được bạn đọc mến mộ Hàng ngàn trang sách của ông quện đặc tình

yêu con người, tình yêu thiên nhiên và tình yêu cuộc sống

Trải qua nhiều môi trường công tác, giữ nhiều chức vụ khác nhau, Ma Văn

Kháng đã phát huy mọi khả năng của mình để quan sát cuộc sống ở nhiều góc cạnh

Làm việc không mệt mỏi sau mỗi chuyến đi, Ma Văn Kháng lại chắt lọc lại từng

mẩu nhỏ của cuộc đời để tái hiện vào trong tác phẩm của mình Bởi vậy, nhiều

người đọc tác phẩm của Ma Văn Kháng cứ ngỡ rằng tác giả viết cho mình - Ma Văn

Kháng là "nhà văn của mình"

Đến với văn học bắt đầu bằng thể loại truyện ngắn, được người đọc yêu mến

qua những tập truyện ngắn đặc sắc, nhưng Ma Văn Kháng chưa hài lòng với phạm

vi phản ánh của thể loại này Ông nhận ra rằng: "Chỉ có tiểu thuyết viết theo quy

luật sáng tạo nghệ thuật mới cho phép tôi chuyển hoá khối lượng vốn sống khá dày

dặn sau nhiều năm tích luỹ, cho phép tôi phản ánh hiện thực một cách sâu sắc, cho

phép tôi gửi gắm vào đó những suy nghĩ, những tình c ảm, những kinh nghiệm của

cá nhân tôi" [30] Như vậy, có thể thấy Ma Văn Kháng đã biến tất cả những cái mà

mình đã thu lượm được, thành năng lượng tâm hồn và trào chảy ra đầu ngọn bút để

tạo dựng cho mình một cái nhìn riêng đầy phong cách của một cây bút hiện thực,

cảm thương, từng trải, tinh tế, gan ruột mà đằm thắm

Nằm trong dòng chảy của văn học thời kỳ Đổi mới, các sáng tác của Ma Văn

Kháng cũng có những thay đổi đáng kể với những bước đột phá về tư duy nghệ

thuật Nếu như những trang viết của Ma Văn Kháng trước thập kỷ 80 thể hiện cái

nhìn mang tính sử thi, thì ở giai đoạn sau nhà văn đã chuyển sang cái nhìn thế sự

đời tư Cuộc sống hiện lên trong tác phẩm của ông giờ đây không còn đơn tuyến mà

đa tuyến, nhiều chiều, cái xấu xen lẫn cái tốt, ma quỷ chen lẫn với thánh thần Ông

quan tâm, phản ánh đến số phận con người trong nhiều quan hệ, nhiều ho àn cảnh khác nhau và cố gắng nắm bắt mọi khía cạnh của cuộc sống để lột tả nó một cách đầy đủ nhất trong tính đa dạng, toàn vẹn của nó…

Đó là một thách thức lớn đối với tất cả các nhà văn, kể cả những nhà văn luôn gắn mình với đô thị Thách thức đó còn lớn hơn đối với một nhà văn có thời gian lâu dài sống xa nơi phố phường, đô hội như Ma Văn Kháng Nhưng bằng tài năng, bằng sức sáng tạo và cả tấm lòng của mình, Ma Văn Kháng đã thổi vào văn học Việt Nam thời kỳ Đổi mới một luồng sinh khí mới với cái nhìn tinh tế, sắc sảo, hướng thẳng vào những vấn đề nhức nhối trong cuộc sống hôm nay

1.2.2 Sự chuyển mình mạnh mẽ của một cơ chế xã hội mới

Cuộc kháng chiến chống Mỹ kết thúc thắng lợi năm 1975 đã đưa đất nước và nhân dân ta bước sang một kỷ nguyên mới - kỷ nguyên độc lập tự do và chủ nghĩa

xã hội Khi tiếng súng đã thật sự chấm dứt, thì hậu quả nặng nề của ba mươi năm chiến tranh chống Pháp và Mỹ vẫn để lại những ảnh hưởng của nó, vì thế thời kỳ hậu chiến vốn đã khó khăn lại càng khó khăn Công cuộc cải tạo và xây dựng xã hội chủ nghĩa đã bắt đầu bộc lộ những khiếm khuyết cả trong nhận thức lẫn và thực tiễn, bên cạnh đấy là tình trạng suy tho ái về kinh tế, tệ nạn xã hội phát triển… Để đưa đất nước thoát ra khỏi cơn khủng hoảng và tình trạng bế tắc đó, Đảng ta đã lựa chọn con đường đổi mới, có thể nói đây là con đường phát triển tất yếu, có ý nghĩa sống còn của đất nước Trong văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, Đảng ta

đã kêu gọi "Đổi mới tư duy" trên tất cả mọi phương diện và "Nhìn thẳng vào sự thật" Sự đổi mới ấy đã đem đến cho văn học một không khí mới - không khí dân chủ hoá, nói như PGS Nguyễn Văn Long "Dân chủ hoá đã thấm sâu và được thể hiện ở nhiều cấp độ bình diện của đời sống văn học" [42] Các nhà văn được viết những gì họ nhìn thấy, cảm thấy kể cả những mặt trái của đấu tranh, mặt trái của cuộc sống Có thể nói, dân chủ hoá đã tạo điều kiện cho văn học đề cập đến hiện thực trong và sau chiến tranh một cách toàn diện và sâu sắc hơn ở nhiều khía cạnh Các nhà văn đã nhấn mạnh tư tưởng tôn trọng sự thật, nhìn thẳng vào sự thật vì "Sự thật luôn luôn là linh hồn của nghệ thuật chân chính" [43]

Thực tế công cuộc đổi mới của văn học diễn ra không hoàn toàn đơn giản một

chiều mà hết sức phức tạp, có nhiều ý kiến đánh giá khác nhau, thậm chí trái ngược

nhau nhưng cũng chính điều này lại làm cho đời sống văn học sau Đại hội Đảng VI

trở nên náo động hơn Xét cho cùng, yếu tố quan trọng nhất để quá trình đổi mới

văn học thành công là cái tâm trong sáng và trách nhiệm của người cầm bút Nói

như Hà Xuân Trường: "Đổi mới văn học, điều quan trọng nhất, quyết định là cái

nhìn và cái tâm của lòng trong s áng nhân ái, cộng với ý thức đầy đủ và chức trách

cao cả của văn học đối với con người, đối với cuộc đời, với nhân dân mình Không

có những cái đó thì không có đổi mới" [dẫn theo72,27]

Xuất phát từ một cảm hứng mới, tiểu thuyết thời kỳ này cũng có những thay

đổi cơ bản về phương diện nghệ thuật Từ chỗ lấy sự kiện làm đối tượng hàng đầu

để miêu tả hiện thực xã hội, tiểu thuyết đã hướng vào tâm hồn, tính cách số phận

con người để soi chiếu trở lại lịch sử và xã hội Cái nhìn nghệ thuật trong tiểu thuyết

có những bước chuyển biến rõ rệt, tiểu thuyết đã trở thành thể loại đóng vai trò chủ

đạo trong đời sống văn học Đây chính là thể loại thích hợp, uyển chuyển và giàu

khả năng nhất trong việc bám sát hiện thực cuộc sống và khám phá số phận, tính

cánh con người "Con mắt" tiểu thuyết trở thành công cụ soi chiếu cả bề rộng những

vấn đề xã hội và bề sâu với từng số phận con người

Nếu điểm những gương mặt tiêu biểu cho văn học Việt Nam thời kỳ Đổi mới,

Ma Văn Kháng phải là một trong những người được ghi công hàng đầu Cùng với

Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Lê Lựu, Nguyễn Mạnh Tuấn Ông đã dũng

cảm tiên phong mở đường cho sự đổi mới của văn học Việt Nam Đúng như đánh

giá của PGS - TS Lã Nguyên "Trước làn sóng đổi mới dâng lên mạnh mẽ trong đời

sống tinh thần của dân tộc, trong những điều kiện cực kỳ khó khăn của đất nước,

sáng tác của Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Nguyễn Mạnh Tuấn…đã đốt lên nhiệt

tình tìm kiếm chân lý Hứa hẹn khả năng đổi mới văn học Việt Nam khi nó dám

sòng phẳng với quá khứ, bất chấp mọi thế lực ngăn cản" [49,158] Sự đổi mới trong

tiểu thuyết của Ma Văn Kháng nói riêng và trong sáng tác của ông nói chung đều

bắt đầu bằng cái nhìn nghệ thuật

1.3 Cái nhì n nghệ thuật của Ma Văn Kh áng trong ti ểu thuyết thời kỳ Đổi mới

1.3.1 Cái nhìn hiện thực sắc sảo hướng thẳng vào những vấ n đề nhức nhối trong cuộc sống

Khi chuyển hướng ngòi bút sáng tác của mình, Ma Văn Kháng đã nhanh chóng tiếp cận một hiện thực phong phú, ngổn ngang, bộ n bề, phải trái trắng đen lẫn lộn, xen cài trong đó biết bao biến động

Quả thực, nhiều chục năm nay, khi nói đến hiện thực trong văn học bên cạnh những mặt tích cực, phấn chấn hào hùng luôn được các nhà văn miêu tả một cách hào phóng, thì những mảng tối, những bóng đen nhiều khi còn quá gượng nhẹ,hoặc né tránh Trong khi cái xấu, cái ác không biết từ lúc nào từ bóng tối đã lấn dần ra ánh sáng và biết bao con người lao động lương thiện đã lâm vào đau khổ, thậm chí tuyệt

vọ ng Cũng như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Nguyễn Mạnh Tuấn… Ma Văn Kháng đã "vục" vào cái sự thật tối tăm, oan khổ trong hầu hết các sáng tác của mình Đất nước ta vừa trải qua hai cuộc chiến tranh tàn khốc, nay trở về cuộc sống đúng với quy luật bình thường của nó, nhưng thực tế đó không hề diễn ra bình yên

Vố n đã quen với đời sống trong chiến tranh, nơi chỉ có mục tiêu duy nhất là đấu tranh giành độc lập tự do, giờ đây trước cuộc sống mới con người trở nên bỡ ngỡ, khó bề hoà nhập ngay được với cơ chế mới, hoàn cảnh sống mới Đời sống của nền kinh tế thị trường lúc này là một thứ thuốc thử về năng lực và phẩm hạnh con người Con người phải đứng trước những thử thách nghiệt ngã của cuộc sống mà cuộc đấu tranh với chính bản thân là cuộc đấu tranh nhiều cam go nhất Thử thách này không chỉ diễn ra với đại bộ phận người dân mà còn diễn ra ngay trong bộ máy chính quyền, quản lý Nhà nước Trước thực tế không ít những kẻ được Đảng và

Nhà nước giao trách nhiệm quản lý, giúp đỡ nhân dân đã thừa cơ hội "đục nước béo

cò", đục khoét của Nhà nước, chèn ép, hành hạ những người dân lương thiện, Ma

Văn Kháng đã nhanh chóng đưa hiện tượng đó lên từng trang sách của mình Với cái nhìn sắc sảo và mới mẻ nhà văn đã nhìn hiện thực cuộc sống ở tầm vĩ mô để phát hiện nguyên nhân của sự thật đau lòng đấy chính là sự bất cập trong việc lựa

chọn cán bộ chủ chốt ở từng cơ quan, công sở, trường học Ma Văn Kháng đã đưa

ra ánh sáng sự ấu trĩ của xã hội ta một thời, đó là lý lịch hoá trong việc lựa chọn cán

bộ lãnh đạo Hơn thế, nhà văn còn nhìn thấu để leo lên được vị trí, để có được chức

quyền, không ít người đã dùng thủ đoạn, kể cả những thủ đoạn trắng trợn, bỉ ổi nhất

Trước những thói hư tật xấu đang hoành hành ngang nhiên tồn tại và ngày

càng nảy nở, sinh sôi trong đời sống xã hội, làm tha hoá biến chất biết bao con

người, đặc biệt là những hiện tượng tiêu cực của Cán bộ, Đảng viên trong một số cơ

quan Nhà nước có thể trở nên nguy hiểm như "những tổ mối tiềm tàng trong lòng

những con đê mà không trừ được tận gốc" Ma Văn Kháng cảm thấy lo âu, trăn trở

và muốn cất lên lời kêu cứu khẩn thiết cần phải chấn chỉnh lại cơ chế cũ của một

nhà văn có cái tài, cái tâm trong sáng, có trách nhiệm với cuộc đời trên những

trang văn của mình

Trong Mưa mùa hạ bằng mọi thủ đoạn hèn hạ và bất nhân, Hưng leo lên được

quyền trưởng phòng Có quyền Hưng hiện nguyên hình là một kể tha ho á To àn bộ

động cơ sống của con người này toát lên mục đích thực dụng vị kỷ Trước mặt đồng

nghiệp ở cơ quan, Hưng đã trơ trẽn tuyên bố rằng: "Con người ta, anh quái nào

chẳng vụ lợi… và nói chung ai cũng chính vì mình mà thôi" [25] Biết Trọng là một

kỹ sư giỏi, giầu nhiệt huyết, đầy hứa hẹn trong công tác chuyên môn, nghiên cứu

khoa học và biết chắc một điều những thành công của Trọng là một điều vô cùng

bất lợi đối với mình Hưng đã lợi dụng quyền trưởng phòng để trù dập, để cản bước

tiến của Trọng Kết cục Trọng phải ở lại cơ quan chờ án kỷ luật Hành vi thấp hèn

của Hưng đã đẩy một con người tự tin, yêu đời đầy lý tưởng sống, một tâm hồn

trong sáng nhiệt thành, một ý chí vươn lên mạnh mẽ rơi vào bi kịch xót xa khiến

anh có lúc thầm chua chát "Nam đã chết còn anh đang chết mòn…"

Ông Lại, vốn là đồ tể ở cái ba toa cuối phố, vì "có công" "chạy ra đón bộ đội

vào giải phóng thị xã" [21,102] thế là đương nhiên ông trở thành một người đã tham

gia cách mạng Đó là xuất thân và cũng là "thành tích" của Bí thư Thị uỷ của một

thị xã miền cao trong Đám cưới không có giấy giá thú Chỉ là một gã đồ tể, đi theo

cách mạng có hai năm, tức hơn bảy trăm ngày cũng đã đủ vố n liếng để trở thành

một Bí thư Thị uỷ - kẻ có quyền hành tuyệt đối bao trùm lãnh địa, thực hiện quyền lực vào tất cả ngõ ngách của đời sống Chính vì thế, ông càng tỏ uy quyền bao nhiêu thì lại càng thể hiện sự ấu trĩ, vô văn hoá bấy nhiêu Hãy nghe ông phát biểu trong buổi khai giảng năm học đầu tiên của một trường Trung học: "Hôm nay, thị xã ta khai giảng trường cấp 3, rồi đây chúng ta sẽ mở trường cấp 4, cấp 5, cấp 6 Cũng giống như Tỉnh ta có giống lợn lai kinh tế nhiều nạc, tăng trọng nhanh " [21,101-102] Công việc mở mang dân trí, khai sáng văn minh lại được Bí thư Thị uỷ ví như việc phát triển những giống lợn, khiến cho học sinh và những người thầy đứng ra gánh vác cái trọng trách to lớn ấy phải tủi hổ Chưa hết, cực điểm của màn bi hài là ông đã hùng hồn tuyên bố trước toàn thể giáo viên và học sinh "Trí thức không

bằng cục cứt chó khô đâu các người hãy nhớ lấy" [21,103] và tầng lớp trí thức tiểu

tư sản chỉ là "cái sinh thực khí tức là cái của thằng đàn ông Nghĩa là xung trận thì

nó được kích thích thì nó cương cứng lên Rồi sau đó lại ỉu xìu như thằng đã chết trôi" [21,103] Làm sao có thể tưởng tưởng được những lời mạt sát vừa vô học, vừa

bỉ ổi đó lại được phát ngôn từ một người đại diện cho Đảng Đó quả thật là một thảm kịch cho một nền văn hoá mới

Dưới cái nhìn sắc sảo và mới mẻ của Ma Văn Kháng, chân dung của ông

"quan Lại" được hiện lên một cách sống động, chân thực và sắc nét Chân dung đó một lần nữa lại đươc tái hiện một cách rõ ràng hơn qua cuộc đối thoại giữa ông với thầy giáo dạy giỏi văn Đặng Trần Tự tại trường trung học số 5:

"- Anh có được người ta dạy chủ nghĩa Mác không? Có hiểu linh hồn chủ nghĩa Mác là gì không?

- Chủ nghĩa cộng sản là chủ nghĩa nhân đạo hoàn thiện, là chủ nghĩa tự nhiên hoàn bị Lịch sử là một dòng chảy tự nhiên, ở ngo ài ý chí cá nhân Là dòng chảy vô thức xã hội

- Ngu! linh hồn chủ nghĩa Mác là chuyên chính!

- Người xưa nói: Ngựa vì buộc nó bằng giàm, ách nên nó mới lồng lên hung hăng Trị người như trị ngựa, làm trái nhân tính sẽ gây rối loạn

- Im đi! vừa phong kiến mà sặc mùi tư bản là anh! Cút! " [21,107-108]

Có thể nói đây rõ ràng là một cuộc quyết đấu giữa quyền lực và tri thức, nhưng

đây là một cuộc chiến không cân sức khi tri thức và nhân cách chỉ là số ít mà quyền

lực vừa đông, vừa mạnh lại có cả cái gan làm liều, do tự thị và vô học, để rồi đi đến

một kết cục đ au thương, khi c ái đẹp, cái tốt, cái cao cả bị chà đạp

Cái nhìn sắc sảo của Ma Văn Kháng còn nhận thấy hậu quả khôn lường của sự

ấu trĩ và bất cập ấy Nhà văn nhìn rõ khi cái dốt, cái ác nắm quyền lực thì hậu quả

của nó thật khôn lường Thầy giáo Tự (Đám cưới không có giấy giá thú) còn khốn

đốn vì Bí thư Dương và Hiệu trưởng Cẩm Từ một bí thư Đoàn xã trình độ văn hoá

lớp 7, nhờ sức vóc, đạt giải chạy 1000 mét ở Huyện, Cẩm được đề bạt làm cán bộ

Đoàn, và được mời vào dạy thể dục ở một trường cấp II Do có một vài năm thâm

niên trong nghề, Cẩm được cử đi học Đại học theo ý đồ vạch sẵn

Lợi dụng kẽ hở trong quản lý cùng với năng lực "chạy", Cẩm nghiễm nhiên trở

thành một hiệu trưởng trường cấp III "Cẩm là loại trí thức giả danh dốt nát và bần

tiện" Hiệu trưởng Cẩm của cái trường cấp III bất hạnh ấy, "chính là sản phẩm của

một thời lấy lý lịch ba đời nghèo khổ, lấy tấn phân xanh phân chuồng làm thước đo

giá trị của mỗi con người" Với lối đề bạt như vậy, lại thêm cái thói tham lam vô độ,

bần tiện, liều lĩnh và luôn thèm khát địa vị, Cẩm đã làm điêu đứng, tổn thương biết

bao nhiêu người chân chính như ông Thống, như Tự…

Cũng như Cẩm, Dương đã đạt lên tới đỉnh cao của danh vọng, tuy nhiên con

đường tiến thân của Dương nhanh gọn hơn Trình độ văn hoá mới chỉ là lớp nhì

năm thứ nhất nhưng Dương tốt nghiệp lớp lý luận cấp cao nên ông ta được Bộ Giáo

dục đưa sang làm giáo viên dạy chính trị - Bí thư chi bộ nhà trường Là giáo viên

dạy chính trị nhưng ông Bí thư chi bộ của nhà trường này đã trở nên bất hủ với lời

giải thích: Mác xít là tên gộp của hai vị lãnh tụ cộng sản C.Mác và Xíttalin ghép lại

Ông còn đồng ho á với chức vụ và càng thâm niên đảm nhiệm chức vụ ông càng xa

cách con người bình thường tự nhiên, càng bộc lộ rõ trình độ văn hoá cấp I của

mình Ông cho rằng: "Văn chương tự cổ vô bằng cứ Văn chương là tư tưởng Mà tư

tưởng thì nó như con lươn rúc bùn, như anh chàng Tôn Ngộ Không bảy mươi hai

phép biến hoá thần thông, sai đấy, đúng cũng đấy, lập lờ phản trắc cũng là ở đấy…"

[21,176] Dương còn một thói xấu nữa là nhân danh cán bộ Đảng, tự cho mình có quyền bóc thư người khác để xem trộm Thật là một hiện tượng kỳ quặc, một sự thiếu văn hoá lạ lùng Đặc điểm của người ít học, kém trí tuệ được ông "phát huy" một cách triệt để Ông hay quan trọng hoá và lên mặt cường điệu về vai trò của mình…Tiếc thay công tác Đảng, các động lực vĩ đại của cộng sản, cái linh hồn sống động của sự phát triển, thông qua ông Dương đã biến thành một chuỗi công việc đối phó vặt vãnh, ngờ nghệch Có những khi ông Dương được miêu tả là một ông lão cổ

hủ, dốt nát, lúc lại hiện nguyên hình là một gã cảnh sát chỉ nhằm phạt vi cảnh người

bộ hành, lại có lúc hành tung c ủa một tên mật thám quỷ quyệt

Đó là những kẻ "bất tri" nhưng lầm tưởng là "tri" và tự giao cho mình cái quyền dạy cách làm người cho giáo viên và học sinh Ấy thế mới nảy sinh ra những nghịch lý, cái xấu ngồi trên cái tốt, c ái vô văn ho á dẫm đạp lên cái có văn hoá, cái ngu dốt ngự trị tài năng Sự đảo ngược các giá trị đó đã làm cho những người tâm huyết như Ma Văn Kháng dằn vặt đến đau đớn Viết về nhà trường đấy nhưng thực

ra Ma Văn Kháng muốn đề cập đến một vấn đề xã hội rộng lớn hơn Câu chuyện tiêu cực ở trường Trung học số 5 này, mang dấu ấn và là sản phẩm của một giai đoạn xã hội mang nặng tính chất giáo điều, máy móc áp đặt, lối làm việc chạy theo thành tích giả dối trong công việc, trong quan hệ đối xử giữa con người với con người Những kẻ nắm quyền lực đã tỏ ra khô ng xứng đáng với trách nhiệm của mình và là những kẻ tồi tệ, không thể chấp nhận được

Hướng thẳng cái nhìn sắc sảo, tinh vi của mình vào những vấn đề nhức nhối trong cuộc sống, Ma Văn Kháng còn chỉ ra cái ác, cái xấu không chỉ tồn tại ở một

cá nhân mà là một liên minh những kẻ cầm quyền tha ho á, lợi dụng chức quyền

hãm hại người dân lương thiện Trong Chó Bi - đời lưu lạc, liên minh đó bao gồm;

Viễn cụt, mụ Lên, Xuân Chương và gã y sỹ nửa mùa… Viễn là chủ tịch phường, Lên là chủ nhiệm cửa hàng kinh doanh tổng hợp, Xuân Chương được phân công chuyên trách tư tưởng của cả phường Cả ba đều thuộc diện ưu đãi của chính sách Viễn khai là thương binh què chân, Xuân Chương khai là thương binh loại nhẹ, lý lịch ghi có thời đi thanh niên xung phong tuyến lửa, còn mụ Lên khai là vợ liệt sĩ

Nhưng thực chất Viễn chính là một tên lưu manh đảo ngũ, đã tự chặt ngón tay để

khỏi phải ra chiến trường Vốn là một anh lính bị kỷ luật trong chiến tranh do giết

bạn, rồi do ăn cắp lý lịch của bạn mà Viễn được thăng tiến… Còn mụ Lên "tính khí

hoa nguyệt đến mức gây rối loạn chức sắc địa phương" phải tha hương lên thành

phố Xuân Chương thì là một tướng khỉ, không nghề nghiệp, bỏ quê ở miền Trung

đi làm phu hồ ở công trường xây dựng nhà ở của phường Được ví là "gã trai đàng

điếm" nên chẳng bao lâu hắn đã nhanh chóng quen hơi bén tiếng với mụ đàn bà

"hừng hực bản năng giống cái" để trở thành "cô cháu" rồi ở cùng một nhà Cả ba

người, nắm ba mặt quan trọng nhất của đời sống: chính quyền, kinh tế, văn hoá…

và cả ba đều cùng một duộc, kết bè kết đảng với nhau để đục khoét, vơ vét, của cải

của người dân lương thiện về tay mình, về nhà mình Những kẻ lãnh đạo như thế,

bộ mặt của phường và đời sống nhân dân được chăm lo như thế nào là điều ai cũng

có thể tưởng tượng ra

Trước một cái nhìn sâu sắc, đa diện, Ma Văn Kháng nhận thấy nạn nhân của

liên minh ma quỷ này không ai khác là gia đình ông Thuần, một gia đình vốn rất

hạnh phúc, vui vẻ, đầm ấm Vợ ông Thuần là giáo viên ở một trường Trung học, là

người đôn hậu, hiền lành hết lòng vì chồng vì con Họ có hai c ậu con trai thông

minh, học giỏi, ngoan ngo ãn Một gia đình tuyệt vời như thế lại trở thành cái gai

trong mắt những kẻ độc ác, bất nhân như Viễn, Lên, Xuân Chương Hơn nữa ông

Thuần lại có một "trọng tội" là thủ trưởng cũ của ông Chủ tịch phường, người đã kỷ

luật và nắm rõ sự tích ngón tay c ụt của lão, điều mà xưa nay ô ng Chủ tịch Phường

không muốn ai biết Vì lẽ đó, lão ta đã báo cáo ngầm lên trên để vu oan ô ng, khiến

cho gia đình ô ng Thuần - một trí thức tiếng tăm và được trọng vọng bỗng chốc đã

tan nát, lâm vào cảnh khốn đốn: Chồng con bị tù tội; vợ bị xúc phạm kỳ thị của

hàng xóm và sự bức hiếp của những kẻ cầm quyền đến nỗi đau ốm suy sụp

Đa dạng trong cái nhìn, nếp cảm, lối nghĩ, Ma Văn Kháng đã nhìn rõ chân

dung của những nhà cầm quyền một thời Họ không hề có ý thức vì dân, phục vụ

dân Trái lại, họ lợi dụng chức quyền để bóc lột và chèn ép người dân Mục đích

duy nhất của những nhà cầm quyền trong Côi cút giữa cảnh đời là làm sao vơ vét

được càng nhiều tiền của cho bản thân mình càng tốt cho dù phải dùng thủ đoạn gì chăng nữa Ông Luông - Chủ tịch phường Ngọc Sinh, vốn sống trong một ngôi nhà

"kín cổng cao tường, qua ba lớp cửa sắt mới vào được tới sân Mảnh chai tua tủa sắc rợn trên vòng tường vi, trên nữa là giây thép gai đan lưới mắt cao Ông có một chùm chìa kho á hai mươi mốt chiếc… vào đến buồng ngủ phải qua bẩy lần cửa kho á nổi khoá chìm" [23,35] là những người như thế Ma Văn Kháng đã để cậu bé Duy, mười năm tuổi nhìn lại cái thời thơ ấu của mình mà ghê sợ nhận ra rằng: "Thì

ra con người ta là vậy, nó, chính nó nhiều khi lại là thủ phạm gây bao nỗi oan khổ đau đớn cho đồng loại Con người mang tiếng là con người mà sao nó lại có thể nhẫn tâm, đểu cáng thế" [23,134] Không chỉ ông Luông mà tên Hứng cũng không

từ thủ một đoạn nào để cướp đoạt tài sản của ba bà cháu đang sống trong cảnh đau buồn, tuyệt vọng Khi một bà lão già nua gần 70 tuổi do hoàn cảnh đưa đẩy phải chăm lo nuôi dạy hai đứa trẻ côi cút Cuộc sống của ba bà cháu đã phải trải qua những ngày nguy khốn, tuyệt vọng, phải đem bán cả đồ đạc, ăn bữa rau bữa cháo, bữa đói bữa no… Quả thật, nếu ai đã từng đọc và chứng kiến tình cảnh đau thương này không khỏi không xót xa, đau đớn Thế mà hắn hàng ngày sống và chứng kiến tình cảnh đó lại không sẻ chia, giúp đỡ mà ngược lại còn lợi dụng chức quyền, lợi dụng gia cảnh của ba bà cháu để chèn ép, để vơ vét cho mình Chúng đã liên minh lại với nhau để thực hiện dã tâm chiếm đoạt ngôi nhà của ba bà cháu, chỉ để lại cho một

bà già và hai đứa trẻ côi cút một căn buồng vẻn vẹn 6m vuông Càng không ai có thể ngờ, một người giàu có như Chủ tịch phường Luông, đã từng công tác trong ngành ngoại giao 30 năm, lại có thói quen "ăn bẩn" khi ăn chặn, ăn quỵt của trẻ con từng đồng từng hào mà mẹ chúng gửi về Ông ta đã trắng trợn cướp đi từng miếng cơm manh áo của con trẻ, thậm chí cả sinh mệnh chúng Không những tham lam, độc ác,

ăn bẩn một cách vô độ, ông Chủ tịch phường Ngọc Sinh còn là một kẻ cửa quyền độc

ác và ngu dốt Ông ta cho rằng mình là người nắm "công tắc điện", cho ai sáng người

ấy được sáng Ngu dốt đến mức cho rằng Tây du ký là cuốn sách viết về chuyện Đặng

Tiểu Bình đi Mỹ, cấm mọi người đọc, rồi ông ta căn cứ vào hai cái họ: họ Lã (nhà Duy) và họ Đổng (mẹ Duy) để ngang nhiên buộc tội dân lành, ông còn cố tình cho

rằng cái món tiền hàng tháng được bí mật gửi cho bà cháu Duy là tiền của bọn gián

điệp nó trá hình cấp cho cụ (mà sau này xác minh được đó là tiền mẹ Duy gửi) Và

tất nhiên là ông ta giữ luôn số tiền hàng tháng đó vào trong túi mình, biến thành tài

sản của mình…

Đặc biệt là Tổng cục trưởng Nguyễn Văn Phô trong Ngược dòng nước lũ - vốn

là một học sinh nổi tiếng dốt nát và bỉ tiện, quá kém cỏi nên bị thầy Khiêm (lúc ấy

là hiệu trưởng) đuổi học, đi làm công nhân bốc vác ở nhà ga xe lửa, rồi "nhảy tót lên

ghế cục trưởng" Cũng leo lên bằng cơ chế lý lịch hoá, Tổng cục trưởng Phô không

cần học hành, không mất xương máu, chỉ cần có một lai lịch nghèo khó, một vẻ

ranh mãnh trên đường đời, đã khiến cho con đường thăng tiến của Phô trở nên dễ

dàng Nhưng càng đứng ở vị trí cao thì sự kém cỏi về năng lực càng được bộc lộ

Từ diện mạo "lạnh lẽo cô hồn, vừa nham hiểm" [26,158] Khi có quyền lực tối cao

hắn "ỷ vào quyền hành hay trả thù cá nhân" Để giữ được cái địa vị tối cao, Phô

luôn tìm cách loại bỏ những đồng nghiệp không tuân phục cách quản lý của mình

Đặc biệt là khi phát hiện ra Khiêm là thầy giáo cũ - người biết quá rõ lai lịch mình

lại xuất sắc và cao đẹp trong nhân cách đạo đức, vì lẽ đó hắn luôn tìm mọi cách để

loại bỏ Khiêm Phô thực hiện triệt để chủ trương "tôi không cần người có tài, tôi chỉ

cần đoàn kết" [26,159], không cần người có tài và biết làm việc, mà chỉ cần những kẻ

biết tuân phục nên hắn đã đạo diễn hết màn kịch này đến màn kịch khác hòng dồn đẩy

những con người như Khiêm đến tận cùng bi kịch đau xót

Trong Ngược dòng nước lũ không chỉ có Phô mà Ma Văn Kháng còn nhìn thấu

đến tâm can sự đen tối của những kẻ hám danh, hám lợi đến cạn tình ráo máng như

Đức, Hiển, Quanh lé Khi biết Khiêm bị Phô đánh bật ra khỏi vị trí công tác của

mình, Quanh xum xoe nịnh nọt Phô để hòng được cân nhắc lên ghế chủ nhiệm thay

Khiêm Kẻ a dua này theo lệch chủ phản bội lại Khiêm không từ thủ đoạn nào Cái

đám đông bất tài vô nghĩa lý ấy, được Phô dựng lên bằng quyền lực, động cơ cá

nhân của mình để giữ bằng được cái chỗ ngồi của mình, Phô đã dựng quanh mình

một liên minh ma quỷ, những kẻ dốt nát, vô đạo đức, nhằm chống lại Khiêm và

củng cố địa vị của mình

Ma Văn Kháng vốn là một cây bút đầy nhiệt thành, tâm huyết và trách nhiệm

Vì vậy, những chuyện tiêu cực trong các sáng tác của ông không toát ra sự thoả thuê, cay cú mà nổi bật lên là thiên hướng nhạy cảm với mặt trái của cuộc sống, là khả năng đồng cảm của tác giả với nỗi đau của đồ ng loại Nhân lo ại vượt qua không

ít đắng cay và tồn tại đến ngày nay, trước hết là nhờ ở đó có những con người chưa bao giờ đánh mất đi khả năng đồng cảm với nỗi đau của đồng loại

Trong tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới, Ma Văn Kháng đã không hề cường điệu khi nhìn thấy không ít kẻ tha hoá mục ruỗng trong bộ máy quản lý nhà nước, không ít những kẻ lợi dụng chức quyền "tích cực" tham ô, bóc lột vơ vét của nhân dân Chính cái nhìn ấy đã thức tỉnh những người có lương tri để cải tạo xã hội Lênin đã từng khẳng định: "Chỉ khi nào chúng ta không thừa nhận những thiệt hại, và những thiếu sót của mình, chỉ khi nào chúng ta nhìn thẳng vào sự thật, dù là sự thật đáng buồn nhất đi nữa - chỉ khi đó ta mới học được cách chiến thắng" Có thể khẳng định

Ma Văn Kháng đã học được cách chiến thắng để nhìn thẳng vào hiện thực của đời sống lúc bấy giờ

Trong giới phê bình, nghiên cứu văn học có nhiều ý kiến khác nhau xung quanh c ái nhìn hiện thực của nhà văn Ma Văn Kháng Có ý kiến cho rằng, Ma Văn Kháng có một cái nhìn quá bi đát về hiện thực Ý kiến ấy khô ng phải khô ng có cơ

sở, bởi nhà văn có cái nhìn ở nhiều góc khuất cuộc sống và chuyển tải lên trang văn của mình Có điều như đã trình bày, nhà văn đưa cái xấu, cái ác không ngoài mục đích để mỗi chúng ta nhìn thẳng vào sự thật của cuộc sống dũng cảm đối diện với

nó, cải tạo nó để cuộc sống này có ý nghĩa hơn

Bằng cái nhìn sâu sắc, bằng lương tri và trách nhiệm của người cầm bút, Ma Văn Kháng không chỉ nhìn thấu sự ấu trĩ và những điều bất cập bất ổn trong cơ quan quản lý, mà ông còn thấy rõ những tôn ti trật tự trong c ác mối quan hệ xã hội

và gia đình đang chao đảo trước nền kinh tế thị trường hôm nay

Xuất phát từ một trái tim nặng trĩu ưu tư, Ma Văn Kháng luôn lo lắng cho những giá trị văn hoá và đạo đức truyền thống đang bị đảo lộn và dần bị mai một

Ma Văn Kháng đã có cái nhìn khá mới mẻ, đa diện trong việc khám phá và đào sâu

các vấn đề của đời sống gia đình trước cơ chế mới đang có nguy cơ lung lay, bật rễ,

chao đảo

Khác với cái nhìn của Nguyễn Khắc Trường trong Mảnh đất lắm người nhiều

ma, Ma Văn Kháng không đi sâu tìm hiểu các vấn đề bộn bề của gia đình, dòng họ

ở mảnh đất nông thôn vốn bình yên nay cũng đang chao đảo, mà ông hướng cái

nhìn của mình về khu đô thị, nơi lâu nay vẫn được coi là tiến bộ, là văn minh

Ngay từ những năm đầu của nghiệp cầm bút, Ma Văn Kháng đã tái hiện đời

sống trong gia đình Việt Nam hiện nay, bởi gia đình vốn là một mắt lưới cơ bản của

xã hội, là nền tảng vững chắc cho xã hội phát triển Gia đình cái vùng tưởng như

yên ổn, cái mà có lúc tác giả gọi đó là "vùng an lạc" trong vòng xo áy của cơ chế thị

trường và đời sống xã hội thời hiện đại có ai ngờ lại là vùng chứa nhiều sóng gió

nhất Lối sống ích kỷ buông thả theo những dục vọng thấp hèn, coi đồng tiền là trên

hết, bất chấp những nguyên tắc, luật lệ của truyền thống lan toả vào từng gia đình

làm đảo lộn cả những giá trị truyền thống thiêng liêng cao c ả

Về vấn đề này, Lê Lựu trong Thời xa vắng cũng đã đề cập Nhưng dường như

cái nhìn của nhà văn vẫn chưa soi tỏ được hết hiện thực cuộc sống trên tất cả các

bình diện Với Ma Văn Kháng, thành thị đã thực sự trở thành một môi trường mà

mở ra cho ông một tầm quan sát và khả năng bao quát rộng lớn trên nhiều bình diện

Qua cái nhìn của nhà văn, cuộc sống nơi thành thị lẽ ra là cái nôi của nền văn minh,

nhưng nó cũng chính là cái tổ của những thói hư tật xấu, thói hám tiền, hám danh,

tham quyền lực Nơi đây, đồng tiền có sức mạnh vạn năng Có thể làm thay đổi

nhân cách, lối sống của không ít gia đình, con người ở nhiều giai tầng khác nhau

Ma Văn Kháng nhìn rõ sự chao đảo trong gia đình ông Bằng trong tác phẩm

Mùa lá rụng trong vườn Vốn là gia đình xưa nay nổi tiếng mẫu mực gia giáo, đạo

đức, với năm anh con trai, năm hòn ngọc quý, các cô con dâu đều là những con

người đảm đang, hết lòng vì chồng con và gia đình Vậy mà, những quan niệm về

lối sống mới lại đang từng ngày, từng giờ xâm nhập vào cái gia đình giầu truyền

thống đó Với ông Bằng, mỗi gia đình là một tế bào nhỏ nhoi của xã hội "nhỏ nhoi

là vậy mà là nền móng, mà kết hợp nó trong bao quan hệ: Tình cha con, tình vợ

chồng, anh em, những quy tắc luân lý bất thành văn, bám rễ sâu vào huyết mạnh, tâm cảm, giằng níu mọi người trong những giao kết, liên hệ vừa nghiêm chỉnh vừa thân mật" [22,87] Tự hào về gia đình mình, ông Bằng cũng rất hy vọng những ngày cuối đời mình sẽ trôi qua trong hạnh phúc đầm ấm của gia đình Thế nhưng sở nguyện của ông giờ đây trở nên bấp bênh hơn bao giờ hết, bởi gia đình ô ng không còn là một vùng yên ổn nữa, nó đã phản chiếu tất cả cuộc sống ở ngoài đời "cái vùng tưởng là tĩnh lặng, cái vùng hay bị lãng quên trong mối quan tâm hàng ngày,

có ai ngờ lại là nơi khơi thuỷ, chung cục của lắm điều bất hạnh" [22,345] Những điều bất hạnh đó là do sự tác động của đời sống xã hội đang ngày một đổi thay, là

do sức mạnh của đồng tiền chi phối mà con người không làm chủ được

Trước hết là Cừ con trai ông Bằng, vì không chịu hấp thu nền giáo dục truyền thống gia đình, nên đã bị những cám dỗ xấu xa của xã hội lôi kéo ra khỏi nề nếp gia phong Cừ coi thường tất cả những giá trị tinh thần cao quý, coi đạo đức và các mối quan hệ tình cảm thiêng liêng với tổ quốc, gia đình, bố mẹ, anh chị… là con số không vô nghĩa Với Cừ cuộc đời là một sự lừa lọc "đạo đức giả cả thôi" Quay lưng lại với những lời dạy của bố mẹ, lại bị bạn bè xấu lôi kéo, Cừ đã bỏ mặc gia đình, từ

bỏ quê hương xứ sở ra nước ngo ài sinh sống, để rồi phải chấp nhận một kết cục bi thảm nơi đất khách quê người Khi đã nhận thức ra thì đã quá muộn "Xa rời những tiêu chuẩn đạo đức con người thành thú dữ tàn bạo ngay Đó là điều giờ đây con mới hiểu" [22,224] Trong sự tuyệt vọng, Cừ đã kết thúc cuộc đời mình bằng một liều thuốc ngủ

Đặc biệt là Lý con dâu ông Bằng Là một người phụ nữ xinh đẹp, giỏi giang, đảm đang tháo vát khi không thắng nổi sự cám dỗ, vì muốn theo đuổi những ham muốn vật chất nhất thời, chị đã trở thành người hoàn toàn khác Để chạy theo những ham muốn và khát vọng làm giàu, Lý đã khước từ trách nhiệm làm dâu, thiên chức làm vợ, làm mẹ để sống một cuộc sống buông thả với gã trưởng phòng xấu trai giầu

có, làm gia đình tan nát, công việc dang dở… Lý đã trở thành nạn nhân của chính mình và phải đón nhận một kết cục bất hạnh Cùng với nó là cuộc sống khó khăn

của vợ con Cừ, tất cả những biến động dồn dập đến với gia đình ông Bằng, khiến

ông không thể trụ vững được và đã ra đi

Gia đình vốn là tổ ấm, là chỗ dựa tinh thần vững chắc để mỗi người trong tổ

ấm đó được trú ngụ, được che chở, được nâng niu, an ủi mỗi khi gặp bất trắc tai

ương trong cuộc sống Vậy mà, nhiều lúc gia đình lại đẩy chính mình vào những bi

kịch đ au thương, tan tác

Tự (Đám cưới không có giấy giá thú) và Khiêm (Ngược dòng nước lũ) chính

gia đình để lại trong họ biết bao vết thương lòng Trước kia căn nhà này của họ

cũng đã là nơi yên ấm, vậy mà giờ đây nó luôn phơi bày mọi mâu thuẫn vợ chồng

Đau xót hơn là nơi ấy lại diễn ra những cuộc tình bất chính của những người vợ mà

họ đã từng yêu thương Khô ng biết bao nhiêu lần Tự phải nằm trên gác xép, giả

câm, giả điếc để tránh phải nghe những lời chì chiết của vợ vì cái tội khô ng làm ra

tiền và để tránh cho mình khỏi phải chứng kiến cảnh dâm ô bỉ ổi của vợ với Quỳnh

ma cô (Quỳnh đĩ đực) Cũng như Tự, gia đình trở thành một nỗi đau đời lớn với

Khiêm Thoa, vợ anh, "người đàn bà có cấu trúc sinh học vô cùng hám chuyện mây

mưa" chỉ cần một người chồng là một thằng đàn ông dồi dào sức lực và kiếm được

nhiều tiền nên với Khiêm, chị ta không tho ả mãn Đó là nguyên nhân để chị không

ngần ngại cùng với lão thầy thuốc Lang băm làm những chuyện bỉ ổi ngay bên cạnh

giường bệnh của chồng mình Thoa đã quên đi cái tình nghĩa vợ chồng gắn bó bấy

lâu nay chỉ vì lạc thú của bản thân Trong lúc ốm dài nằm trên giường bất động như

thế không ai hết, Khiêm cần được nương tựa vào gia đình, cần được những người

yêu thương chăm sóc biết bao, nhưng oái oăm thay đó lại là những ngày khổ hình,

cực nhục nhất đời của mình

Ma Văn Kháng đã nhìn vào thẳng cuộc sống của từng gia đình, của mỗi nhà để

suy nghĩ về những vấn đề khẩn thiết đang đặt ra trước mỗi con người Theo ông

"Rác rưởi khô ng chờn vờn ngoài cửa mà đã vào tận buồng, làm bụi bặm bầu không

khí trong lành, yên ấm của mọi gia đình" Sự chao đảo của từng gia đình trong cái

nhìn của Ma Văn Kháng có nhiều nguyên nhân, hoặc là do chính thành viên trong

gia đình do không làm chủ được bản thân mà tan nát, hoặc phần lớn là do khách quan đem lại

Gia đình bà cụ Lãng (Côi cút giữa cảnh đời), gia đình ông Thuần (Chó Bi - đời

lưu lạc) vốn là hai gia đình hạnh phúc ấm êm theo đúng nghĩa Nhưng rồi cuộc sống

với đầy rẫy những bất công, những thâm hiểm đã lấy đi tất cả hạnh phúc họ đáng được hưởng Trong gia đình ông Thuần những giờ phút vui vẻ, tràn ngập tiếng cười giờ đây đã thiếu vắng, thay vào đó là sự chờ đợi nhớ mong Mọi biến cố xảy đến với gia đình đã làm thay đổi số phận của mỗi thành viên, dẫn đến sự phân tán chia

ly Do sự hèn hạ của những kẻ chức quyền ông Thuần phải vào tù và bặt vô âm tín,

sự nghiệp, ước mơ đành dang dở; người con cả giỏi giang cũng phải chịu cảnh tù tội, nỗi đau đó đã khiến cho người mẹ tê liệt, rơi vào những cơn giao động khủng hoảng tinh thần Gia đình bà cụ Lãng vốn tràn ngập niềm vui ấm áp trong tình mẹ con, bà cháu, giờ đây là sự ly tán với bao nỗi khó khăn, vất vả cực nhọc, thậm chí

có cả những phút giây mà sinh mệnh con người cũng mong manh như sợi tóc bởi những mưu sâu kế hiểm của bao kẻ gian ác, tham lam như lão Luông, tên Hứng… Khám phá mối quan hệ gần gũi, thân thiết với tất cả mọi người, mọi quan hệ

cá nhân - gia đình - xã hội, nhà văn đã đặt ra được những vấn đề bức thiết "mỗi con người, mỗi gia đình phải sống như thế nào và xã hội phải quan tâm như thế nào? Đọc xong những trang văn của ông, mỗi con người phải tự nhìn lại mình, nhìn lại gia đình mình, nhìn ra xã hội với ý thức trách nhiệm và sự lo lắng nghiêm túc." [44]

Có thể khẳng định vấn đề gia đình là vấn đề xuyên suốt trong tiểu thuyết của

Ma Văn Kháng thời kỳ đổi mới Ông thể hiện lên trang văn của mình niềm mong ước cao cả, sao cho "Gia đình, cái hình thái kết hợp lạ nhất của loài người, nơi thu nhỏ của đời sống của xã hội, rồi đây có nhiều sắc thái mới mà trong các mối quan

hệ, những ước mong yên vui cho mọi gia đình sẽ là mong muốn muôn thủa, mong cho con người mỗi ngày một phong phú về cá tính, được phát triển trong môi trường lành mạnh, thuận lợi, ngày càng giỏi giang, một tốt đẹp lên, dẫu còn gian nan nhọc nhằn, dẫu kẻ thù còn độc ác, còn kế hiểm mưu sâu" [44] Như vậy, Ma

Văn Kháng đã nhìn rất rõ sự chao đảo của mỗi gia đình trong xã hội hôm nay và

nhà văn cũng nhận thấy vai trò của gia đình trong sự phát triển chung của xã hội

1.3.2 Cái nhìn con người tinh tường nghiêng về những giá trị văn hoá truyền thống

Cũng như các nhà văn thời kỳ đổi mới, tự nhận thấy dòng văn học chỉ hướng

tới quần chúng để phát hiện ra con người mới với những phẩm chất công dân, phẩm

chất cách mạng vì cái "ta" chung lúc này không còn phù hợp nữa nên Ma Văn

Kháng đã có sự đổi mới tư duy nghệ thuật để bắt kịp với xu thế chung c ủa thời đại

Trong thời kỳ Đổi mới, nếu Nguyễn Mạnh Tuấn tạo dựng hình mẫu người cán

bộ tương lai trong bối cảnh cực kỳ sôi động; Nguyễn Khải có ý thức đi tìm vẻ đẹp

của con người trong mỗi cuộc lựa chọn…thì Ma Văn Kháng lại săn tìm vẻ đẹp của

con người trong các giá trị đạo đức truyền thống Để rồi trong thập kỷ chuyển mình

của văn học Việt Nam đương đại, tiểu thuyết Ma Văn Kháng đã ẩn chứa dấu hiệu

đổi mới, mở ra những bình diện mới trong phương thức chiếm lĩnh hiện thực, trong

sự lý giải và thể hiện con người

Kể từ Mưa mùa hạ (1982) "tác phẩm là kết quả của những cơn ngẫu hứng dài

chứa chan thi vị và hạnh phúc làm người" Ma Văn Kháng đã chuyển từ cái nhìn sử

thi từ các tiểu thuyết viết về đề tài miền núi sang cái nhìn thế sự, đời tư, miêu tả con

người ở chiều sâu tâm hồ n với những ước vọng tốt lành và cả những toan tính tầm

thường, nhỏ nhen ích kỷ Với Ma Văn Kháng cuộc sống hôm nay không hề đơn

giản, nó chứa đựng bao nhiêu bất cập, phức tạp và bất trắc ngay từ những việc nhỏ

nhặt xảy ra trong cuộc sống hàng ngày Cái nhìn sắc sảo đã hướng Ma Văn Kháng

vào từng ngõ ngách của đời sống hiện thực để soi rọi, phân tích lẽ đời, thói đời với

tất cả các cung bậc của tình cảm và các mối quan hệ ở mọi góc cạnh, mọi phương

diện, nhất là thế giới nội tâm trong mỗi con người

Khác với cái nhìn sử thi về con người, con người lúc này không chỉ đơn thuần

có nghĩa vụ công dân đối với đất nước mà còn có nghĩa vụ đối với gia đình, với mọi

người và với chính bản thân mình Ma Văn Kháng nhìn thấu con người trong cuộc

sống hôm nay nhiều khi cái xấu, cái tốt, cái thiện, cái ác đan xen vào nhau khó tách

bạch, thậm chí cái xấu, cái ác còn ẩn náu sau cái thiện, cái tốt để phá hoại cái tốt,

cái thiện Trong thực tế có cái ác thuộc về bản chất, có cái ác, cái xấu lại được sinh

ra từ sự tác động của môi trường, ho àn cảnh… hoàn cảnh nhiều khi chi phối và tạo

ra bi kịch cho con người

Thế giới con người trong cái nhìn của Ma Văn Kháng thời kỳ Đổi mới đông đủ các giai tầng trong xã hội và vì thế kiểu nhân vật cũng vô cùng phong phú, đa dạng

và phức tạp Với cái nhìn đầy trách nhiệm của mình, trước hết Ma Văn Kháng đã thấy rõ con người trước mọi bão táp vẫn giữ được giá trị đạo đức, văn hoá truyền thống, đó là những con người trí thức chân chính, những con người thị dân chân chính Cái nhìn tinh vi s ắc sảo, nhà văn cũng đã phát hiện không ít những con người

bị tác động của cơ chế thị trường đánh mất đi nhân cách làm người của mình… Xuất phát từ cái nhìn nhân đạo, mong tìm kiếm những điều tốt đẹp cho sự phát triển nhân cách con người, Ma Văn Kháng đã đặt con người trong mối quan hệ nhiều chiều, nhiều bình diện đó là con người của đời sống riêng tư, của xã hội, của

tự nhiên Cái nhìn đó thể hiện một tư duy rất mềm dẻo, linh hoạt của Ma Văn Kháng Ông đã thể hiện một tư duy nghệ thuật về con người của riêng mình Đọc các tác phẩm của Ma Văn Kháng có một điều dễ nhận thấy là, ông nghiêng hẳn về những giá trị tinh thần cội nguồn của truyền thống dân tộc mà phân loại đánh giá con người Có thể nói, ngay từ đầu sự nghiệp văn chương, Ma Văn Kháng đã ý thức được sứ mệnh ngòi bút của mình viết là để khẳng định, bảo vệ giá trị chân chính của con người Khô ng ngừng tìm tòi, đổi mới ngòi bút của mình nhưng tất cả sự đổi mới ấy đều được dựa trên những giá trị nhân văn chân chính Bởi vậy, trong sáng tác của Ma Văn Kháng người đọc nhận thấy có không ít nhân vật biết vượt qua mọi bão táp cuộc đời để gìn giữ những giá trị ấy

Ngay trong những năm đầu thập kỷ 80 của thế kỷ XX, Ma Văn Kháng đã dành nhiều tâm huyết, tình cảm để xây dựng những con người trí thức chân chính Nhân

vật Trọng trong Mưa mùa hạ - vốn là một trí thức trẻ, tài năng, tâm hồn trong sáng

được kế thừa những đức tính tốt đẹp của người cha Tốt nghiệp Đại học "loại xuất

sắc", giỏi chuyên môn, rất thông thái và năng động, say mê đến cuồng nhiệt với

khoa học nhưng lại bị "va vấp liên tục" bởi lẽ lúc bấy giờ cuộc sống có một luồng

gió độc từ bên ngo ài thổi vào, len lỏi từng góc cạnh của gia đình, thậm chí của từng

con người Trước những thói tệ tầm thường, đang ghen ghét, vây bủa và vùi dập

nhưng anh vẫn vững vàng để thực hiện khát vọ ng và hoài bão của mình Là người

con của sông nước, Trọng đến với ngành thuỷ lợi bằng tất cả niềm say mê, nhiệt

tình và tâm huyết Yêu những con đê xanh có hàng ngàn năm tuổi, Trọng gắn bó

với nó như máu thịt của đời mình Ma Văn Kháng thực sự rung động khi miêu tả

nhân vật Trọng, miêu tả cuộc chiến đấu của anh và đồng đội để bảo vệ con đê, hay

nói đúng hơn là để bảo vệ đạo lý, nền văn minh dân tộc

Trước những bủa vây của tệ nạn tiêu cực và sự bức bách của vấn đề cơm áo

hàng ngày, Ma Văn Kháng đã nhìn thấy sự ho ài nghi, phân vân ở mỗi người, nếu

chỉ một tho áng do dự, ho ặc không tỉnh táo, quyết đoán là con người có thể sa ngã

Ý thức sâu sắc được điều này, Trọng đã lấy niềm say mê của mình, lấy công việc

làm vui, vật lộn với mưa gió bão lụt, chiến đấu với quỷ thần không một chút đắn đo

do dự Gặp biết bao khó khăn, trở ngại trong quá trình nghiên cứu và tham gia trực

tiếp vào cuộc đấu tranh giữa cái xấu, c ái tốt người kỹ sư trẻ tuổi này nhận ra rằng:

"Cuộc đấu tranh trên những con đê có cái gì để gần gũi lắm với đời sống hiện nay"

Bởi vậy, anh đã trực tiếp xuố ng hiện trường, tìm hiểu nguyên nhân, nghiên cứu gốc

rễ của vấn đề để từ đó tìm ra hướng giải quyết, khắc phục hòng tiêu diệt lũ mối đục

khoét trong lòng đê Biết Hưng đố kỵ và lợi dụng quyền hành để loại anh ra khỏi

công việc mà anh hằng say mê, gián tiếp phủ nhận công trình khoa học của mình,

Trọng đã không đầu hàng Không chỉ vậy, lá đơn xin vào Đảng bị kẻ xấu cố tình

xuyên tạc, đặt điều nhưng Trọng không nản chí, anh đã trả lời thẳng với ông Chánh:

"Tôi sẽ tiếp tục công việc của tôi, cũng như tôi sẽ vào Đảng" [25,280]

Ở Trọng luôn thể hiện một lý tưởng sống đứng đắn, một tâm hồn trong sáng

nhiệt thành, một ý chí vươn lên mạnh mẽ đối lập hoàn toàn với những con người

tiêu cực, những thấp hèn đang hoành hành trong xã hội

Cũng như Trọng, ông giáo Cần - cha Trọng trong Mưa mùa hạ, một trí thức tài

năng và tâm huyết, vì bị thói đời chèn ép, vì cảnh ngộ riêng phải xin nghỉ hưu sớm

Trước những hiện tượng tiêu cực ngoài xã hội, ông đã sống những ngày đêm tâm

trạng rối bời, u ám, ngọn lửa niềm tin hắt hiu muốn tắt, nhìn cuộc đời như một bức tranh xám xịt Lương tâm trong sạch và ý thức dân tộc vẫn còn chưa nguội lạnh đã trào lên trong ông những trăn trở triền miên để phản ứng lại những cái xấu xa ngoài đời Những mẫu hình nhân vật này còn được Ma Văn Kháng tiếp tục khám phá ở các cấp độ cao hơn, với c ái nhìn đa diện hơn, trong s áng tác của mình sau này Đó

là những mẫu người như ông Bằng, Luận (Mùa lá rụng trong vườn); thầy giáo Đặng Trần Tự (Đám cưới không có giấy giá thú); Khiêm (Ngược dòng nước lũ ); và kiểu người lý tưởng như ông Thuần (Chó Bi - đời lưu lạc)…Họ là những trí thức chân

chính suốt đời theo đuổi lý tưởng cao đẹp nhưng lại bị ném chìm vào một xã hội thực dụng, trong s ự băng ho ại về đạo đức và nhân cách nhưng vẫn cố gắng dùng sức lực nhỏ bé của mình để giữ gìn những giá trị đạo đức tốt đẹp của truyền thống dân tộc Việt

Là một trí thức cũ sống hết mình với đạo đức truyền thống, ông Bằng (Mùa lá

rụng trong vườn) luôn ung dung tự tại, ý chí nghị lực một cách thâm trầm, lấy sự

bình ổn cân bằng làm căn bản, dùng thiện tâm để đối xử, bằng sự giúp ích cho đời

để hiện diện Ông sống theo phương châm "Coi trọng đạo lý, rời xa phù phiếm, kết hợp với đạo đức cuộc sống và tinh hoa của cha ông" [22,51] Với cốt cách và chí hướng ấy, cả đời ông là một quá trình phấn đấu không mệt mỏi Ông đã từng sống những ngày tháng hào hùng của Cách mạng tháng Tám năm 1945 ở thành Nam, đã từng gương cao lá cờ đỏ sao vàng vác ba lô đi kháng chiến ở Yên Bái, Tuyên Quang, rồi cũng đã có lúc hai vợ chồ ng phải xay lúa giã gạo thuê kiếm thêm tiền lưng gạo nuôi con… Hành trình của ông trên cõi đời lắm chông gai là thế nhưng cốt cách tinh thần riêng của ông không vì gặp khó khăn trở ngại mà nao núng, lu mờ Không phải là người có tài năng xuất chúng nhưng ông Bằng luôn chỉnh chu, đức độ và luôn có tinh thần cầu thị, được đồng nghiệp và mọi người nể trọng và tin cậy Đối với gia đình, ông luô n lấy đạo đức, nhân cách, tình yêu và niềm tin của bản thân đối với văn ho á, đạo đức truyền thống của dân tộc để giáo dục con cái: "Phải giữ gìn các con ạ Giữ gìn từ những cái nho nhỏ, vì từ cái nho nhỏ cộng lại thành

văn hoá, nền tảng đạo lý đấy…" [22,60] Suốt cuộc đời, ông vẫn luôn giữ được

phẩm giá cao ngạo, cứng cỏi cho mình mà không một thế lực hay thói hư tật xấu

nào có thể làm ông lung lay chao đảo, ngược lại, như ngày càng được củng cố một

cách vững chắc hơn Ông dường như chính là hiện thân của ý thức hướng về cội

nguồn dân tộc và giữ gìn truyền thống

Nếu như ông Bằng là hình mẫu của lớp trí thức cũ thì Luận là hình mẫu của

lớp trí thức hôm nay Là một nhà báo, Luận luô n tỏ ra năng nổ, thông minh, trí tuệ

sắc sảo, có lý tưởng, có trách nhiệm, có tình yêu thương tận tuỵ và biết xây dựng

hạnh phúc gia đình trong điều kiện đời sống còn nhiều khó khăn Vốn coi nhẹ giá trị

vật chất, Luận chỉ chăm lo đến việc bồi bổ giá trị tinh thần, bồi dưỡng kiến thức để

hoàn thiện kho tàng học vấn của anh và phục vụ cho nghề nghiệp Luận "mê say

đuổi theo sự làm giàu về một phương diện khác: Trí tuệ, tình cảm, đạo đức (…)

hướng ho àn toàn về vẻ đẹp tinh thần, vẻ đẹp bên trong" [22,158] Ta thấy, dường

như không lúc nào Luận được nghỉ ngơi thực sự, anh làm việc cả khi đang ngủ, cả

khi đang ăn Trằn mình vào cuộc sống, ý thức được mối quan hệ cá nhân - gia đình-

xã hội, ở nhà báo Luận luôn toả sáng một vẻ đẹp truyền thống với lòng nhân hậu,

đằm thắm bao dung Trước sự xói mòn khá nghiêm trọng về đạo đức trong nền kinh

tế thị trường, những con người như Luận là một phần nhỏ để ngăn chặn những cơn

sóng dữ không cho nó len lỏi vào từng cá nhân trong gia đình

Với một nhãn quan tinh tường, Ma Văn Kháng đã hướng cái nhìn của mình

vào số phận con người ở những cảnh đời khác nhau, để bầy tỏ sự xúc động chân

thành trên mỗi trang văn của mình Là một thầy giáo tài năng và tâm huyết, đã có

hai mươi năm thâm niên trong nghề dạy học, Tự (Đám cưới không có giấy giá thú)

chính là hình ảnh của một nhà giáo lý tưởng "Mô phạm mà vẫn khô ng mờ nhạt lòng

nhiệt thành nhiệt thành, tinh thần triệt để, cùng chiều sâu tri thức, sự phong phú của

tình c ảm và sức lan toả của tư duy đã tạo nên một anh giáo Tự mực thước mà vẫn

sâu sắc, đôn hậu mà vẫn uyển chuyển, đa cảm mà vẫn rắn rỏi, khô ng dễ uốn mình,

cảm thông với mỗi sa sảy, yếu đuối của học trò" [70] Thế nhưng Tự lại bị thói đời

ngu dốt, vụ lợi và thói tham quyền cố vị của những kẻ đội lốt trí thức như Bí thư

Dương, Hiệu trưởng Cẩm… chèn ép, trù dập không một lối thoát Hơn nữa Tự còn

phải sống với một thực trạng cay đắng về sự phản trắc của vợ - một người đàn bà chỉ biết chạy theo đồng tiền và quên đi thiên chức làm vợ, làm mẹ, thậm chí cả những đạo lý trên đời

Tìm hiểu kỹ về vấn đề này chúng tôi thấy, Nam Cao cũng đã hướng cái nhìn

của mình vào tầng lớp trí thức như Hộ trong Đời thừa, suốt đời ôm mộng văn

chương những mong "chỉ viết một quyển thôi, nhưng quyển ấy sẽ ăn giải Nobel và dịch ra mọi thứ tiếng trên to àn cầu" nhưng mộng không thành vì miếng cơm manh

áo ghì sát đất Cũng như Hộ, Thứ trong Sống mòn khát khao ho ài bão và khát vọng

về lý tưởng nghề nghiệp Bao nhiêu mơ ước, mộng tưởng đẹp đẽ là thế, vậy mà rốt cuộc, Thứ cũng chỉ là một ông giáo sống lay lắt mà đến không khí để thở cũng phải

dè xỉn Như vậy, Thứ và Hộ đều là những trí thức giàu nghị lực, lắm khát vọng nhưng rốt cuộc cũng chỉ là những kẻ sống mò n, sống trong đời thừa, ngay cả khi chết vẫn chưa làm được gì

Khác với Nam Cao, bằng cái nhìn tinh tế sâu sắc và mới mẻ về người trí thức,

Ma Văn Kháng không những thấy Tự nghèo, mà còn phải đối mặt với biết bao bỉ ổi, thô bạo và độc ác tinh quái cả trong gia đình và nơi công sở Mặc dù phải sống trong những môi trường nhố nhăng đồi bại ấy, Tự vẫn có ý thức giữ gìn nhân cách người thầy để trở thành một tấm gương sáng về đạo đức trước biết bao thế hệ học sinh Hết lòng truyền tải kiến thức và chăm lo vun xới những mầm xanh tương lai của tổ quốc, Tự đã dũng cảm lên tiếng để bảo vệ quyền lợi chính đáng cho các em

để rồi bị quy chiếu là phần tử về tư tưởng có vấn đề Đó là điều mà không phải bất

kỳ người thầy nào cũng làm nổi Thuật giáo viên dạy toán cùng trường với Tự đã nói: "Thầy phải ra thầy, khẩu hiệu hay tuyệt, nếu vậy, ở đây, anh Tự ở lại trường

Còn thì: tôi cút, ông cút, ông Dương cút, bà Thảnh cút" Chưa hết Thuật cũng từng

nói trước hội đồng nhà trường rằng: "Thầy Tự đây được 10 điểm, tôi chỉ đáng 5, bà Thảnh 2 Còn ông, ông Cẩm điểm1 hay là dêzô " Như vậy, ở cái trường Trung học

số 5 này, chỉ có một mình Tự mới xứng đáng được gọi là thầy mà thôi

Không chỉ ở người thầy chân chính, Ma Văn Kháng còn nhận thấy phẩm chất của tầng lớp trí thức chân chính trong nhiều lĩnh vực Là người lãnh đạo giỏi, ông

Thuần (Chó Bi - đời lưu lạc) đã mạnh dạn cải cách trong sản xuất kinh doanh, đưa

xí nghiệp vào con đường lớn Chính vì thế những kẻ bảo thủ, bất lương đã ghen

ghét tìm cách hãm hại ông, dẫn đến quãng đời bảy năm tù tội chất chứa bao oan

khốc cay đắng Nhưng ông vẫn tỏ thái độ tự tin bình tĩnh, bởi ông tin vào lẽ sống

của mình cũng như đã tin vào chân lý vĩnh cửu Trước sự nghi vấn của cơ quan

chức trách, ông còn là con người thấu tình đạt lý, hiểu được đến tận cùng lẽ đời khi

thường khi biến, thế nên cái thất bại của ông cũng chỉ là nhất thời thất thế của người

quân tử trước kẻ tiểu nhân mà thôi Vì xác định cho mình có một cách sống, ông

luôn giữ được một phong thái đàng hoàng tự tin

Cùng với Tự, Trọng, ông Thuần, nhà văn Khiêm trong "Ngược dòng nước lũ"

cũng chất chứa trong mình bao phẩm chất tốt đẹp Sống giữa đám đông tầm thường

giả dối Khiêm đã biết tự vượt lên để bảo toàn khí tiết Anh đã trải đời mình trên

những trang viết để cho ra đời cuốn tiểu thuyết "Bến bờ" Nghiệt ngã thay khi "Bến

bờ" hoàn thành thì cũng là lúc Khiêm bị cách chức, bị tước đoạt, do sự trả thù cá

nhân hèn hạ của những kẻ vô học nắm quyền lực Nhưng với cách sống thanh cao,

trong sáng, luôn coi nhẹ địa vị quyền lực, anh đã tỉnh táo đề nhìn thấu đáo sự đốn

mạt, bán rẻ nhân cách, tham lam quyền hành của một đám đông hỗn loạn trong cơ

quan văn hoá

Bằng cái nhìn tinh tế và mới mẻ, nhân vật trí thức lý tưởng của Ma Văn Kháng

đều có những nhân cách đáng trân trọng Họ không bị tiền bạc danh lợi cám dỗ,

không bị cuốn vào xu thế thực dụng của số đông, luôn đấu tranh vượt lên hoàn cảnh

số phận, để bảo toàn nhân phẩm Họ không bị tha hoá, không chịu nhuộm đen, dù

phải một mình "ngược dòng nước lũ" Họ dường như vượt lên trên mọi toan tính

tầm thường

Với một nhãn quan tinh tường Ma Văn Kháng không chỉ thấy ở tầng lớp trí

thức chân chính hôm nay có những cái tốt, cái cao cả, mà nhà văn còn nhìn thấy mặt

hạn chế, nhược điểm ở họ, điều đó cho thấy cái nhìn của Ma Văn Kháng rất đa diện,

đa chiều Nhìn chung những trí thức của Ma Văn Kháng đều là những người có lý

tưởng, có nhân cách cao thượng, nhưng đôi khi họ lại nhu nhược, dễ đầu hàng và

chấp nhận hoàn cảnh Tự, Khiêm, ông Thuần đều là những người như thế Bi kịch của cuộc đời họ một phần cũng là do sự nhu nhược của chính họ tạo nên Qua những nhân vật trí thức này, Ma Văn Kháng muốn gửi tới một thông điệp, người trí thức lý tưởng không chỉ cần có cái tài, cái tâm mà còn phải biết hành động, dám hành động để tự khẳng định mình trong mọi hoàn cảnh

Không chỉ tập chung khám phá tìm hiểu, con người và cuộc sống của tầng lớp trí thức chân chính, cái nhìn đa chiều của Ma Văn Kháng thấy cả những tri thức tha hoá, tri thức lưu manh Thuật giáo viên dạy Toán của trường Trung học số 5 đại diện tiêu biểu cho giới trí thức tha hoá Được xếp vào bậc tài trí trong giáo giới trong thành phố Thuật vốn là một tài năng đích thực nhưng cuộc đời Thuật lại rơi vào vết trượt dài trên con đường tha hóa và bị lôi cuốn vào vòng xoáy đời thường với lối sống thực dụng, coi trọng lợi ích vật chất Thuật đã ngang nhiên tuyên bố rằng: "Tôi không có động cơ khác nào là… tiền! Tiện đây, tôi xin công khai tô i dạy thêm một cua năm mươi giờ, bất kể giá cả trượt lên, hay trượt xuống, chỉ biết thu về đúng một chỉ" [21,152] Học trò đã đặt biệt hiệu cho anh "Thuật… chó" không chỉ bởi Thuật nuôi và kinh doanh chó giống mà còn có một nguyên nhân khác xuất phát

từ tư cách của anh Cái biệt danh này vô tình đã khái quát sự tha hoá của Thuật Thuật đã đánh mất nhân cách, từ bỏ tư cách của một người thầy, anh ta thông thuộc chuyện buôn bán chó hơn là nghiệp vụ giảng dạy Kể cả cô giáo Thảnh, là một trí thức nhưng đã để những khát vọng vật chất, những khát vọng tầm thường lôi cuốn, trở thành trơ tráo, không còn nhân cách Cũng như tầng lớp trí thức, tầng lớp thị dân trong cái nhìn của Ma Văn Kháng gồm đủ loại người tốt có, xấu có và những kẻ tha hoá cũng có

Tiếp cận hiện thực, nghiên cứu khám phá hiện thực và con người nhiều tầng, ngòi bút của Ma Văn Kháng đã phát hiện ra vẻ đẹp của những giá trị đạo đức truyền thống Trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng thời kỳ Đổi mới ta còn thấy xuất hiện rất nhiều những người tốt, những công dân lương thiện luô n quan tâm đến mọi người, sẵn sàng sẻ chia và cứu giúp nhau trong những lúc khó khăn như bà Lãng, cô

Quyên, cô Đại Bàng…(Côi cút giữa cảnh đời) Cuộc đời của hai đứa trẻ côi cút

tưởng chừng sẽ chìm vào vực sâu của sự thất vọ ng nếu không có bàn tay, không có

tấm lòng che chở của người bà cũng như sự cưu mang giúp đỡ của cô giáo Quyên,

của cô Đại Bàng và những người dân chân chính của phường Ngọc Sinh Họ đã

dang tay ra cứu giúp số phận bi thảm, côi cút của Duy và Thảm, trong khi chính

cuộc sống của họ cũng có lúc khốn khó tưởng chừng không qua nổi Ma Văn Kháng

đã xây dựng thành công một câu chuyện cổ tích giữa đời thường, mà phép mầu

nhiệm lại được xuất phát từ tấm lòng nhân hậu của những con người chân chính ấy

Họ như là những vị tiên giáng trần dang cánh tay của mình cứu giúp linh hồn ngây

thơ của những đứa trẻ như bé Duy, bé Thảm Đồ ng thời đây cũng chính là nơi tác

giả muốn ấp ủ tiếp nối truyền thống tốt đẹp của dân tộc

Trong hành trình trở về cội nguồn, Ma Văn Kháng đã thấu tỏ nhiều chân dung

cao đẹp tiêu biểu cho truyền thống ân nghĩa thuỷ chung của dân tộc Nổi bật lên

giữa bản đồng ca trong trẻo ấy là nhân vật bà lang Chí, chị Ho ài, Phượng, Vân…

trong Mùa lá rụng trong vườn hay chị Trang trong Chó Bi - đời lưu lạc Bà lang

Chí, một đời thiệt thòi mà vẫn nhân hậu "Coi việc nâng đỡ người khác như một nhu

cầu tự thân"; chị Hoài nết na thuỳ mị sống có trách nhiệm với mọi người; Phượng

hiền từ, chân thật, hài hoà đầy lòng thương yêu, sẵn sàng chia sẻ mọi niềm vui với

người khác, làm tất cả những gì có thể để mọi người vui vẻ sung sướng, ở Phượng

dường như có một "cơ chế" chịu đựng Bao nhiêu điều không may, thiệt thòi dồn

xuống vai chị: công tác không như ý, mất cắp xe dạp, rồi phải chịu đựng tính đồng

bóng của bà trưởng phòng, cưu mang vợ con Cừ… Vậy mà, Phượng chịu đựng

được hết, chịu đựng với sự tự nguyện gần như là bản năng Không một khó khăn

nào, một biểu hiện xấu nào của cuộc sống có thể khiến Phượng đánh mất lòng tin

yêu, lòng thương người ở chị Phượng đã từng nói "tôi yêu tất cả mọi người", điều

đó khiến nhiều người băn khoăn về việc Phượng có phải là nhân vật hiện thực

không? Nhà văn đã khẳng định Phượng chính là nhân vật hiện thực Trong Phượng

có bóng dáng những người thân yêu nhất của nhà văn Phượng chính là sự nối tiếp

những truyền thống trung hậu, đảm đang của người phụ nữ Việt Nam

Ở gần cuối tác phẩm Mùa lá rụng trong vườn xuất hiện đôi bạn trẻ Cần - Vân

Tác giả đã dành những dò ng tâm sự yêu thương, niềm tin tưởng vào đôi bạn trẻ này, bởi họ mang tính cách truyền thống của một dân tộc Nếu như Đông ù ì, bất lực trước những biểu hiện tiêu cực của đời sống, thì Cần nhìn mọi việc một cách thanh thoát, không thờ ơ nhưng cũng không bi quan Anh cho rằng: "Công nghiệp hoá xong thì sẽ thanh toán hàng loạt cái xấu" [22,354] Còn Vân là người biết trân trọng những tập tục của dân tộc, nhưng cũng kiên quyết chối bỏ việc sắp xếp hôn nhân vì đồng tiền của cha, mẹ để bảo vệ tình yêu đến cùng Đó là những hình tượng nhân vật mà nhà văn Ma Văn Kháng đã thể hiện mong ước và tình cảm nồng hậu của mình vào thế hệ trẻ hôm nay

Với cách nhìn nhận sáng suốt và công bằng, cùng với tâm huyết của mình, Ma Văn Kháng đã dồn vào, đã xây đắp cho mỗi nhân vật, mỗi con người, mỗi cảnh đời trên trang viết đầy ắp sự chân thành xúc động của mình

Không chỉ nhìn rõ những con người trước mọi bão táp của cuộc đời vẫn giữ được những giá trị đạo đức văn hoá truyền thống Ma Văn Kháng còn nhìn thấy cả những con người tha ho á về đạo đức và nhân phẩm trước sự tác động của cơ chế thị trường Tiêu biểu là những kẻ vụ lợi cơ hội như Hướng, Liệu, Tý Hợi, Hiển… những kẻ "luô n theo đóm ăn tàn", chúng ton hót, nịnh nọt lấy lòng để mong được chú ý cân nhắc che chở

Hiển (Ng ược dòng nước lũ) nguyên là một lái xe do ngủ gật làm xe đổ, bị hỏng

mắt, được điều về làm cán bộ Đoàn thanh niên, mắc tội nhìn trộm nữ công nhân thay quần áo, bị mọi người khinh bỉ, nhưng vì giỏi nịnh nọt, giỏi cơ hội nên Hiển được Phô quét cho một lớp sơn mới bằng trang lý lịch viết lại rồi đưa lên làm Trưởng ban điều hành Lợi dụng chức quyền, hắn luôn trù dập, hạ bệ người tài giỏi mặc cho đó là những người đã từng dìu dắt nâng đỡ mình

Cái Tý Hợi (Ngược dòng nước lũ) một kẻ xấu xí về ngoại hình, luôn là đối

tượng soi mói của bất cứ ai trong cơ quan Cảm thương với kẻ tật nguyền, hơn ai hết Khiêm rất thương nó, anh thường che chở cho nó trước mọi người Ấy vậy mà, khi chỉ mới nghe tin Khiêm thôi giữ chức chủ nhiệm, nó liền trở mặt ngay với chính

người đã từng dang tay cứu vớt, yêu thương, chở che cho nó Nó luồn cúi, nịnh nọt,

ô hợp với lũ người sâu mọt chống lại Khiêm Chưa hết, nó đã tọc mạch về chuyện

Hoan với Khiêm, hậu quả là Hoan bị sỉ nhục, bị rạch mặt, bị mất việc làm và rơi

vào bi kịnh, trong khi Hoan luôn quan tâm, bao dung nó, coi nó như là em mình

Cũng như Tý Hợi, trước đây Hiển đã từng coi Khiêm là người anh tin cậy nhất của

mình Vậy mà giờ đây cái đám đông này được sống trong "vương quốc quyền hành"

đã quên đi tất cả Họ trở nên tự tung tự tác, tỏ ra lạnh lùng vô cảm với Khiêm Càng

ngày cái đám đông này càng toả ra một sức mạnh áp đảo, nó hình thành như một

cơn lũ nhấn chìm Khiêm - kẻ ngược dòng Ta thấy, ở đây mỗi con người đều mang

một vẻ, nhưng đều là những kẻ dị hình, dị tướng, vì quyền lợi của bản thân, họ có

thể bán rẻ cả lương tâm và tình nghĩa thiêng liêng của con người

Ma Văn Kháng đã có một cái nhìn trực diện, thẳng thắn vào những con người

này, họ đã đánh mất chính mình cũng như đang dần làm mất đi những truyền thống

quý báu của dân tộc chỉ vì quyền lợi và danh vọng Không chỉ dừng lại ở khía cạnh

ấy, Ma Văn Kháng còn cho chúng ta thấy trong hiện nay còn có một loại người cậy

quyền, cậy thế hoành hành ngang dọc, đại diện cho những kẻ này không ai khác là

Tuẫn - con trai Bí thư Thị uỷ Lại trong Đám cưới không có giấy giá thú Khi còn

ngồi trên ghế nhà trường, Tuẫn đã ngang nhiên đóng vai trò là một thằng phá đám

"là tên Juđa phản nghịch", và là nhân tố trực tiếp làm hỏng đời thầy giáo Tự Vì

Tuẫn cậy mình là con "quan lớn" nên tác oai tác quái không coi ai ra gì Hãy nghe

hắn ngang nhiên bộc lộ thái độ trong giờ dạy văn với một nhà giáo tâm huyết với

nghề như Tự "Ôi, chó chết hết chuyện Chứ có đếch gì mà cao cả với vĩnh hằng!

Lằng nhằng!" [21,208] Với một thầy giáo tâm huyết, điều đó khô ng thể chấp nhận

và Tự đã nổi giận Nhưng có ngờ đâu lời nói của một học trò vô giáo dục kia, lại mở

đầu cho bi thảm cuộc đời anh chỉ vì anh dám tát con "quan Lại": "Ông Tự! Còn ông

thì hết đời chó chết cũng không được làm Đảng viên dự bị đâu!" [21,209] Và quả

thật lời nói của một học trò hư đốn đã trở thành hiện thực Dựa vào quyền lực của

cha mình Tuẫn đã đánh mất tư cách của một học sinh, và làm cho cuộc đời của thầy

giáo Tự trượt dài, trên con đường đời đầy đau khổ

Xuất phát từ một tấm lòng nặng trĩu ưu tư trước những nỗi bất công, tha hoá trong cuộc đời thực tại cái nhìn của Ma Văn Kháng chưa dừng lại, nhà văn còn rất nhức nhối khi tầng lớp thị dân còn không ít người đang tự đ ánh mất mình, đang trượt dài trên con đường tha hoá Tiêu biểu là Lý, Xuyến, Thoa, Trình…

Lý (Mùa lá rụng trong vườn) là sản phẩm điển hình của lối sống kinh tế thị

trường, vị kỷ, hám lợi…, là một người phụ nữ đẹp trẻ trung, rực rỡ đầy sức sống

"khuôn mặt tròn, hồng nõ n… cặp gò má cao được san đều về phía dưới, má ửng lên một sắc hồng đẫm… Hai con mắt lá răm sắc, nhóng nhánh sáng, đong đưa một cái nhìn vừa vui tươi vừa lẳng" [22,69] Vốn là một phụ nữ thông minh đảm đang tháo vát và đầy ý chí tự lập Suốt những năm tháng chiến tranh, Lý đã là một người vợ tốt, người mẹ hiền, một cô con dâu đảm đang theo đúng nghĩa "lấy chồng gánh cả giang sơn nhà chồng" Chị đã một mình nuôi dạy con ngay từ khi nó còn trứng nước

và không hề nhờ cậy bố mẹ chồng Chị làm dâu, làm mẹ dù vất vả vì thiếu vắng chồng nhưng với tài tháo vát của chị, mọi việc đều rất suôn sẻ Hiếu thuận với cha

mẹ chồng, nuôi dạy con cái, chăm lo, lo lắng cho em chồng rất chu đáo, chị thực sự

là trụ cột trong gia đình và là hậu phương vững chắc cho chồng nơi tiền tuyến Nhưng ở chị, cái tốt cái xấu pha trộn vào nhau Chị lo toan chăm sóc mọi người trong gia đình nhưng lại cũng có thể ích kỷ, tham lam nhỏ nhen với mọi người Có những lúc chị như bỗng hoá thân, biến thành một kẻ khác hết sức giữ tợn, kiêu ngạo

và thách thức, chị đã thay đổi "vì thiếu nền tảng, dễ bị kích động tức hứng nhất thời bởi các ý tưởng cuồng nhiệt hoang đường" [22,314] Là "nạn nhân của lửa đèn thành phố", Lý đã chênh vênh bên ngưỡng cửa giữa cái xấu và cái tốt

Trong cái thời buổi mà cuộc sống đang ở vào thời kỳ xây dựng với muôn vàn những thiếu thốn và khó khăn này, có thể làm ngời lên những phẩm chất anh hùng của những con người anh hùng, dũng cảm chiến dấu với chính nó, nhưng cũng rất

dễ là tác nhân kích thích mạnh mẽ tâm lý hưởng thụ vật chất, thói ích kỷ vô luân

Lý lao xuống bờ vực của lầm lẫn Chị nhìn thấy "đời bây giờ tệ lắm", "Có tiền là xong hết" Chị quan niệm "Đời chỉ là một chữ T thôi" từ đó Lý bất chấp tất cả, buông thả mình theo những dục vọng thấp hèn Tính tháo vát, sự táo bạo, sắc sảo, ở

chị giờ đây đã biến thành thói lừa bịp dối trá, điêu toa, mặc sức cho dục tình thiêu

đốt Mang trong mình những đặc tính cần thiết của con người ở thời kỳ lắm sự biến

động, thiếu sự bảo trợ của những giá trị tinh thần, Lý đã dần khước từ bản chất tốt

đẹp vốn có của mình để trở thành kẻ xa lạ

Đất nước đang trên đà phát triển, nền kinh tế thị trường đang mở ra môi trường

lớn lao và tạo cơ hội, động lực thúc đẩy để mỗi cá nhân trong xã hội có thể thực

hiện khát vọng làm giàu, được thực hiện ước muốn ăn ngon mặc đẹp rất chính đáng

của mình Bản chất của con người vốn đã phong phú, phức tạp, cuộc sống lại nhiều

biến động và bất ngờ, bởi thế, ngòi bút của Ma Văn Kháng đã hướng tới việc nghiên

cứu, phát hiện con người phức tạp, đa chiều "con người không trùng khít với chính

mình" Ma Văn Kháng đã không nhìn con người một cách đơn giản cứng nhắc như

giai đoạn trước, mà ở thời kỳ này ông đã đi sâu phân tích mổ xẻ con người trong

từng nỗi niềm, từng bước ngo ặt cuộc đời họ Điều đó thể hiện một cách nhìn khá

linh hoạt, uyển chuyển về con người của nhà văn Ma Văn Kháng

Lý không phải là sản phẩm tiêu cực duy nhất, cá biệt của đời sống kinh tế thị

trường, mà sản phẩm của nó là cả một lớp người chạy theo đời sống vật chất và

hưởng thụ Cũng như Lý, Xuyến (Đám cưới không có giấy giá thú) đã nhảy cóc

sang một bước phát triển nguy hiểm về phương diện đạo đức Là một phụ nữ bản

năng kém thích ứng trước đời sống, sống thực dụng, nhanh chóng bị loá mắt trước

sự cám dỗ của vật chất, Xuyến đã trở nên tàn nhẫn, chà đạp nên hạnh phúc gia đình,

coi thường chồng, khinh rẻ đời sống gia đình và từ chỗ phản bội chồng Xuyến đã

trơ tráo tố cáo chồng là người phản bội và tự huỷ đi nhân cách làm người của mình

Với cái nhìn tinh tường của mình, Ma Văn Kháng còn nhận thấy rằng con

người ta trong ho àn cảnh ngặt nghèo, ít tình người thì sẽ trở nên lưu manh ho á hoặc

chí ít khái niệm đạo đức cũng trở nên xa xỉ đối với họ Cho nên cô nữ sinh Trình

(Đám cưới không có giấy giá thú) vốn ngoan ngoãn, vì bệnh tật, vì bị bỏ rơi, vì bị

nghèo đói… bỗng trở nên đáo để, cong cớn, chụp giật để trả thù đời…

Nghiên cứu tiểu thuyết của Ma Văn Kháng thời kỳ Đổi mới, chúng ta còn có

thể kể ra hàng loạt những nhân vật tương tự như gã tình nhân của Lý (Mùa lá rụng

trong vườn); Hứng và chị em Vàng Anh, Vành Khuyên…(Côi cút giữa cảnh đời);

Thoa và lão tình nhân Lang băm trong Ngược dòng nước lũ…" tiền" là câu nói cửa

miệng của những con người này Vì tiền chị em sẵn sàng đánh chửi nhau, vì tiền con sẵn sàng chửi rủa, thậm chí còn đuổi mẹ ruột của mình, vì tiền vợ chồng coi thường khinh rẻ nhau… Họ không có ý thức bảo vệ, giữ gìn đạo đức, gia đình Trong quan niệm của họ đạo đức chính là "cái gì hợp với mình" và cuộc đời "chỉ là chữ T thôi" Đồng tiền quả thật làm cho cuộc sống con người đầy đủ hơn, sung túc hơn nhưng nó còn có sức mạnh làm tha hoá con người một cách ghê gớm Xa rời những tiêu chuẩn đạo đức, họ đã biến thành những con thú dữ Đồ ng tiền và nhục

dục đã khiến Thoa cùng gã tình nhân Lang băm trong Ngược dòng nước lũ trở thành

những con thú đích thực "Bữa tiệc của những con quỷ dâm đãng" diễn ra hết lần này đến lần khác, bất chấp Khiêm đang nằm trên giường bệnh - đau đớn đến tê liệt

cả thể xác và tâm hồn

Nhãn quan của nhà văn không chỉ phát hiện thấu đáo nhiều loại người trong xã hội - người tốt, kẻ xấu, người bằng mọi giá bảo vệ cho được nhân phẩm, kẻ vì nhu cầu vật chất tầm thường làm băng ho ại đạo đức xã hội, mà ông còn quan tâm khẳng định bản năng và nhu cầu tự nhiên với khát vọng chân chính của con người đó là nhu cầu tình dục

Trong văn học, vấn đề dục vọng cá nhân đã ít nhiều được đề cập, nhưng phải thực sự đến giai đoạn văn học sau 1975, nhất là sau thời kỳ đổi mới (1986), khi con người là đối tượng phản ánh của văn học nên không có gì thuộc về con người lại xa

lạ với văn học, nhu c ầu về dục vọng của con người tự nhiên mới thực sự được quan tâm thể hiện một cách chân thực, đầy đủ

Tiếp thu, kế thừa những tư tưởng tiến bộ của văn hoá, văn học nhân loại và văn học dân tộc, vấn đề bản năng tính dục đã được thể hiện nổi bật trong một cái nhìn mang đầy tính nhân bản sâu sắc của Ma Văn Kháng về con người Ma Văn Kháng là nhà văn đầu tiên viết được những cảm xúc hả hê, sung sướng, khoái hoạt nhất về lòng ái dục của con người Theo ông, con người là sản phẩm của tự nhiên luôn biết hướng đến và theo đuổi những trạng thái sung sướng, vui vẻ và cố gắng

tránh xa, vượt lên mọi đau khổ, nhọc nhằn của cuộc sống bằng đời sống tình dục,

mà tình dục lại là một niềm đam mê, một mạch sống thầm kín của con người Tuy

là lĩnh vực vẫn bị coi là "vùng cấm kỵ" nhưng Ma Văn Kháng đã mạnh dạn và

thành công khi đưa vấn đề này vào trong sáng tác của mình với một tần số lớn Ông thể

hiện chúng một các tự nhiên không lộ liễu, sống sượng mà phản ánh một cách chân

thực những trạng thái, cảnh huống khác nhau của tâm lý thực, xuất phát từ đáy sâu bản

thể, từ nhu cầu tự nhiên, chính đáng của con người Ma Văn Kháng là một trong số

không nhiều các nhà văn hiểu và ý thức sâu sắc, triệt để, toàn diện vấn đề này

Ở Ma Văn Kháng, ông đã phát hiện trong bản năng đời sống tình dục của con

người thể hiện rõ hai mặt của cuộc sống Đối với những con người chân chính dục

vọ ng khiến cho họ người hơn, tình dục như một vẻ đẹp thể hiện mặt văn hoá, đạo

đức xã hội Nhưng bên cạnh đó, Ma Văn Kháng còn khám phá, phát hiện mặt bi hài

của cuộc sống, sự thô tục tham lam, nhếch nhác, dâm ô của những kẻ vô đạo đức,

thiếu văn hoá xoay quanh vấn đề dục vọng cá nhân của con người

Bản chất cuộc sống vốn đa chiều phức tạp, nên ngay từ những tác phẩm viết về

đề tài mền núi trong cảm hứng sử thi, Ma Văn Kháng đã đề cập vấn đề này Có thể

nói đây là cái nhìn nhất quán của tác giả về con người Ma Văn Kháng đã viết khá

nhiều về hiện tượng này trong hầu hết các sáng tác của mình Nếu như đứng ở góc

độ luân lý đạo đức thì những chuyện tình kiểu "ngoài luồng" không thể chấp nhận

được, nhưng khi đặt chúng vào từng hoàn cảnh, từng con người cụ thể thì những

trường hợp này rất đáng được cảm thông Bởi chính cuộc tình "ngoài luồng" này đã

đem đến cho Khiêm (Ngược dòng nước lũ) niềm hạnh phúc thực sự Với Khiêm,

tình yêu mà Hoan dành cho anh đã đẩy lùi được cơn đau ốm do làm việc quá sức,

giúp anh vượt qua cái thực tế nặng nề cố hữu với Thoa trong gia đình Hoan như là

người tri âm, tri kỷ của đời anh, hiểu tận sâu thẳm, tâm hồn cá tính, nâng đỡ tâm

hồn anh và là nguồn vui sống vô tận của anh giữa cuộc đời đầy đen bạc, trắc trở

Hơn ai hết Hoan chính là nguồn động lực giúp Khiêm vượt qua được những khó

khăn của cuộc sống và hoàn thành ước nguyện của đời mình

Tự (Đám cưới không có giấy giá thú) cuộc ái ân với Xuyến đã để lại cho anh

một khí vị đặc biệt không thể nào quên, cho dù ngọn lửa tình ấy được khơi gợi trong cái ổ rơm nhặm nhuội rối bời Lúc ấy anh cảm thông và thương cô xiết bao, anh thấy cô là đàn bà thực sự, cô yêu thích nhục dục, cũng khao khát làm mẹ, làm

vợ như bao người phụ nữ khác…

Tất nhiên, đề cập đến vấn đề này nhà văn không ngợi ca hay khích lệ mà muốn nhìn nhận nó như bản chất thực đang tồn tại trong cõi đời này, qua đó nhà văn muốn người đọc nhìn nhận thấy mặt tự nhiên, của con người và nhu cầu cần được thoả mãn của cuộc sống đời thường mà xưa nay người ta vẫn che đậy, giấu giếm

Đó là những quan niệm đúng, biểu hiện tốt đẹp, lành mạnh mà Ma Văn Kháng đã đi sâu khám phá, thể hiện đời sống bản năng này của con người Chính cái nhìn đa chiều, sâu sắc, về mọi phương diện của con người khiến vấn đề tình dục được quan tâm đúng đắn, tự nhiên Nó không hề gây cảm giác phản thẩm mỹ, phản giáo dục

mà còn thấm đẫm tính nhân văn trong c ái nhìn mang chiều sâu nhân bản về con người của nhà văn

Phát hiện đời sống tình dục ở nhiều cung bậc, Ma Văn Kháng tỏ thái độ phê

phán những hiện tượng dâm ô, đồi bại như Xuyến (Đám cưới không có giấy giá

thú), Thoa (Ngược dòng nước lũ), Lý (Mùa lá rụng trong vườn)… và trân trọng

những tình cảm mặn nồng của Khiêm - Hoan, Luận - Phượng…

Xuyến (Đám cưới không có giấy giá thú), đã ngoại tình với "Quỳnh đĩ đực"

ngay trong nhà của mình Xuyến đã chà đạp lên mối quan hệ vợ chồng thiêng liêng

để quan hệ xác thịt với những kẻ trơ tráo đồi bại như Quỳnh Với những kẻ chỉ biết

có tiền thì giữa họ làm gì có tình yêu Chúng trao cho nhau thể xác như kiểu mua bán một thứ hàng hoá, theo thói quen buôn bán mà thôi Chúng đến với nhau không

hề xuất phát từ sự ngưỡng mộ, trân trọng cái đẹp hay từ một tình yêu chân thành mà chỉ để thoả mãn nhu c ầu nhục dục, thói dâm ô Vì thế chúng bộc lộ hành vi sàm sỡ buông tuồng, vô đạo đức Không chỉ những thế, khi bị chồng phát hiện cô ta còn cất lên những lời chửi rủa tai ác, thể hiện rõ sự vô văn hoá

Còn Lý (Mùa lá rụng trong vườn), một phụ nữ tháo vát đảm đang nhưng lại dễ

thay đổi vì thiếu sự bảo trợ của những giá trị truyền thống Lý đã phản bội chồng -

người sỹ quan mà chị đã từng yêu tha thiết để chạy theo tiếng gọi của đồng tiền, của

một lối sống buông thả… Để tho ả mãn dục vọng của riêng mình, Lý đã chà đạp lên

những truyền thống tốt đẹp của gia đình, dân tộc

Cũng như Lý, Xuyến, Thoa trong Ngược dòng nước lũ là một người đàn bà liều

lĩnh, luôn ham muốn nhục dục, đã phản bội chồng một cách công khai Thoa đã từng

quan hệ với một gã phụ trách nhà ăn ở xí nghiệp, một gã phóng viên nhiếp ảnh, một tên

lang băm Năm năm xa chồng, ở nhà Thoa ba lần đi nạo thai Thật sự Thoa là người

không biết hề biết đến liêm sỉ, cô ta sẵn sàng quan hệ xác thịt với một lão lang băm ngay

cả khi người chồng ốm yếu nằm bên cạnh

Ma Văn Kháng đã phơi bày mặt trái của tình dục, ông đã nghiêm khắc lên án

những kẻ chà đạp lên đạo lý truyền thống Đối với những con người này, dục vọng là

khoái thú bất tận, dục vọng đã biến chúng trở thành những con quỷ dâm đãng đội lốt

người Tình dục vốn thiên về yếu tố tố bản năng, là một nhu cầu sinh lý nhưng cũng là

một mặt của tình yêu đôi lứa, đời sống vợ chồng Nó phải được xuất phát trên cơ sở

của tình yêu chân chính, bình đẳng tôn trọng giữa con người với con người Khi đó, nó

mới thực sự mang lại niềm hạnh phúc cho con người và mới thực sự thấm nhuần chất

văn hoá

Như vậy, Ma Văn Kháng đã nhìn nhận và biểu hiện vấn đề này ở mọi khía cạnh,

mọi phương diện, xem dục vọng không chỉ là bản năng tự nhiên mà còn là hành vi biểu

hiện thái độ văn hóa, nhân tính của con người Cái nhìn, sự thể hiện ấy không phải chỉ là

sự kế thừa và phát huy văn hoá dân tộc mà còn thể hiện được những vấn đề có tính thời

đại mang tính dân chủ, nhân bản sâu sắc

Là một trong những người khơi đường cho văn học trở về với cuộc sống hàng

ngày, quan tâm đến đời sống riêng tư, cá nhân, Ma Văn Kháng lấy chủ nghĩa nhân bản

làm nền tảng để khám phá con người ở những vấn đề, những khía cạnh mới Đó thật sự

là một đóng góp nổi bật, độc đáo, đặc sắc của Ma Văn Kháng về cái nhìn nghệ thuật

trong tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới Mọi mặt của đời sống, con người hôm nay đi vào

trang sách của nhà văn cho thấy Ma Văn Kháng là nhà văn có một nhãn quan sắc sảo, tinh tường Nó thể hiện ý thức sâu sắc của ông về chất liệu của thứ nghệ thuật mà ông đã

"đặt cược" cả đời mình Đồng thời chính cái nhìn linh họat, sâu sắc của Ma Văn Kháng trước hiện thực cuộc sống và con người là nhân tố quan trọng chi phối và làm nên giọng điệu và ngôn ngữ trong tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới của ông Vấn đề này, sẽ được chúng tôi nghiên cứu kỹ ở những chương sau

CHƯƠNG 2 GIỌNG ĐIỆU NGHỆ THUẬT CỦA MA VĂN KHÁNG

TRONG TIỂU THUYẾT THỜI KỲ ĐỔI MỚI

2.1 Khái niệm giọng điệu nghệ thuật

Giọng điệu nghệ thuật là một phạm trù thẩm mỹ của văn học, là một trong

những yếu tố có tầm quan trọng đặc biệt trong quá trình sáng tạo nghệ thuật góp

phần tạo nên phong cách và cá tính sáng tạo của nhà văn Trong đời sống hằng

ngày, ta thường chỉ nghe giọng nói là đã nhận ra người nói Như vậy giọng điệu

được hình dung trước hết như một tín hiệu âm thanh có âm sắc, trường độ, cao độ

nó gắn liền với môi trường giao tiếp và có khả năng tạo tính khu biệt Nhưng khi cất

lên một tiếng nói, người nói bao giờ cũng muốn biểu thị một cảm xúc, một ý nghĩ nào

đó Do vậy, giọng điệu không chỉ tồn tại như một tín hiệu âm thanh có âm sắc đặc thù

mà còn hàm chứa thái độ, tình cảm, ứng xử của người nói trước các hiện tượng của

đời sống Khi trở thành một trong những thành tố của tác phẩm văn học, giọng điệu

nghệ thuật trở nên phức tạp hơn rất nhiều so với giọng điệu ngoài cuộc sống

Tìm hiểu công trình nghiên cứu về giọng điệu văn chương của các nhà lý luận

văn học, các nhà văn, chúng ta thấy có rất nhiều quan niệm về giọng điệu Trước hết

tác giả Nguyễn Thái Hoà trong Những vấn đề thi pháp truyện khẳng định rằng:

"Giọng kể là cảm nhận đầu tiên và cũng là ấn tượng cuối cùng, dư vị cuối cùng của

người đọc (nghe) truyện" [149] Thật vậy, giọng kể có vai trò vô cùng quan trọng

không chỉ trong văn chương nghệ thuật mà còn cả trong đời sống hàng ngày Lời

nói, câu văn chứa giọng kể làm cho người đọc người nghe dễ tiếp thu và cảm nhận

hơn Chính vì vậy, tác giả Nguyễn Thái Hoà tiếp tục khẳng định "giọng kể quả

nhiên là mối giao lưu cảm nhận giữa người kể và người đọc bên ngoài tác phẩm, là

hiệu quả người đọc cảm nhận được khi đọc (nghe) truyện" [150]

Đối với tác phẩm văn học, giọng điệu là một phạm trù mang tính thẩm mỹ

riêng Nhưng điều đáng nói ở đây là không phải bất cứ tác phẩm nào cũng có giọng

điệu giống nhau, tức là mỗi nhà văn có một giọng điệu của riêng mình, theo tính

cách, khẩu khí của mình để diễn đạt những điều mình muốn nói

Tác giả Trần Đăng Xuyền cũng đã cho rằng: "giọng điệu là thái độ tình cảm của nhà văn đối với sự vật hiện tượng được miêu tả mà người đọc có thể cảm nhận qua các sắc thái biểu cảm của lời văn Thái độ, tình cảm ấy được bộc lộ qua nhiều yếu tố, nhiều phương diện khác nhau c ủa lời văn nghệ thuật" [79]

Tác giả cuốn Dẫn luận ngôn ngữ cũng đã xác định: "Giọng điệu là biểu hiện

của thái độ, xúc cảm của chủ thể đối với đời sống Đối với các sự vật thấp kém bình thường, người ta thường có giọng điệu mỉa mai, cười cợt; đối với các sự vật đáng tiếc, mất mát thương tổn, người ta có giọng buồ n thương ngậm ngùi…" [124] Qua đây ta thấy nền tảng của giọng điệu là cảm hứng chủ đạo của nhà văn

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học các tác giả cũng đã quan niệm "Giọng

điệu là thái độ, tình cảm, lập trường tư tưởng, đạo đức của nhà văn đối với các hiện tượng được miêu tả, thể hiện trong c ác lời văn quy định cách xưng hô, gọi tên, dùng

từ, sắc điệu tình cảm, cách cảm thụ xa, gần, thân sơ, thành kính hay suồng sã, ngợi

ca hay châm biếm Giọng điệu phản ánh lập trường xã hội, thái độ và thị hiếu thẩm

mỹ của tác giả"[112-113] và các tác giả cũng đi đến một kết luận rằng: "Giọng điệu

trong tác phẩm gắn liền với cái giọng "trời phú" của mỗi tác giả, nhưng mang nội dung khái quát nghệ thuật, phù hợp với đối tượng thể hiện" [135]

Dựa vào các định nghĩa đã nêu, ở cuốn Tạp chí số 9, trong bài nghiên cứu

Giọng điệu trong văn xuôi hiện đại, tác giả Lê Huy Bắc đã tổng kết "giọng điệu là

âm thanh xét ở góc độ tâm lý, biểu hiện thái độ buồn, vui, giận hờn, hờ hững " Để

phân biệt với giọng là âm thanh đựơc xét ở góc độ vật lý, M.H Abrams cũng cho

rằng: "giọng điệu là thái độ người phát ngôn văn học đối với người nghe của anh ta" M.B.Kharpchenkô cũng đã dành một số lượng trang đáng kể để bàn về giọng điệu Theo ông "giọng điệu hiểu theo nghĩa rộng của từ đó không phải chỉ là màu sắc xúc cảm của thiên truyện hay của hành động kịch mà là một cái gì đó lớn hơn thế Do chỗ giọng điệu gắn liền với những việc dùng hình tượng để miêu tả đối tượng của sáng tác cho nên nó có những đặc điểm cách nhìn nhận của cá nhân đối với cuộc sống" [32,171]

Giọng điệu trong văn chương vốn là một hình tượng nghệ thuật mang tính cá

nhân cao độ, nó chịu sự quy định, ảnh hưởng bởi giọng điệu chung c ủa thời đại

Tuy nhiên, ở những cá nhân tài năng, giọng điệu của họ đã góp phần làm phong phú

thậm chí làm thay đổi cấu trúc giọng điệu của cả một thời đại Cho nên, giọng điệu

bao giờ cũng mang tính chất mới mẻ nếu nó là một sáng tạo thực sự Và một nhà văn

tài năng bao giờ cũng phải tạo ra giọng điệu chủ đạo - giọng điệu"trời phú" làm nên

bản sắc riêng

Ở đây, chúng ta nhận thấy có nhiều khái niệm, nhiều quan niệm khác nhau về

giọng điệu trong tác phẩm văn học Nhưng nhìn chung, chúng ta vẫn thấy một điểm

hết sức thống nhất giữa tất cả các ý kiến đó là về vai trò và các yếu tố cấu thành

giọng điệu Về phương diện này, giọ ng điệu có vai trò vô cùng quan trọng trong tác

phẩm văn học Có thể nói, giọng điệu là cái mà chủ thể tiếp nhận đọc (nghe) xong

tác phẩm khi gấp sách lại vẫn thấy văng vẳng bên tai tiếng nói của tác giả với nhiều

cung bậc khác nhau và cả những hình ảnh, hình tượng, những sự việc mà giọng điệu

ấy đem lại Vậy yếu tố nào tạo nên giọng điệu? chúng ta thấy rằng, giọng điệu được

hình thành từ những cảm hứng sáng tác, từ quan điểm lập trường của nhà văn trước

hiện thực cuộc sống Trên mỗi trang văn, giọng điệu được hiện diện qua từ ngữ, câu

văn và các hình ảnh, chi tiết Từ những sắc thái giọng điệu trong từng tác phẩm mà

nhà văn bộc lộ thái độ của mình trước cuộc sống Do vậy giọng điệu là một hiện

tượng "siêu ngôn ngữ"

Như vậy, ta có thể khẳng định giọng điệu trong văn chương là một yếu tố nghệ

thuật thuộc phạm trù thẩm mỹ thể hiện thái độ, tình cảm, thị hiếu thẩm mỹ, sở trường

ngôn ngữ của tác giả Nó chịu sự chi phối của nhiều yếu tố khác nhau như cái nhìn hiện

thực, cảm hứng chủ đạo, thái độ của tác giả

2.2 Các sắc thái giọng điệu nghệ thuật trong tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới của

Ma Văn Kháng

Như chúng ta đã biết, giọng điệu trong tác phẩm văn chương chính là tiếng nói

của tác giả muốn gửi gắm tới bạn đọc thông qua đối tượng được phản ánh trong mỗi

tác phẩm Nó chứa đựng trong đó tất cả thái độ, quan điểm lập trường, tư tưởng của

nhà văn Chính vì vậy, mỗi tác phẩm văn học chứa đựng những sắc thái giọng điệu riêng của tác giả Giọng điệu ấy góp phần tạo nên giá trị thẩm mỹ của tác phẩm và

là yếu tố quan trọng đặc biệt tạo nên phong c ách nhà văn Hiểu được vai trò của giọng điệu trong tác phẩm văn chương, các nhà văn khi tạo nên đứa con tinh thần của mình đã phải lựa chọ n giọng điệu phù hợp để chuyển tải tư tưởng mà nhà văn muốn gửi gắm qua tác phẩm Ma Văn Kháng cũng không nằm ngoài dòng chảy ấy, nhận thấy "giọng điệu là một yếu tố đặc trưng của hình tượng tác giả trong tác phẩm", trong quá trình sáng tác của mình Ma Văn Kháng luôn thể hiện một phong cách khá ấn tượng, một giọng điệu khá hấp dẫn qua một hệ thống ngôn từ vô cùng

phong phú Chính điều ấy đã góp phần làm nên một hiện tượng Ma Văn Kháng

Giọng điệu vốn là yếu tố quan trọng khi tạo dựng tác phẩm, thiếu giọng điệu, nhà văn không thể tạo ra tác phẩm dù có đầy đủ các chất liệu cần thiết Các nhà văn nói chung thường có một giọng điệu chủ đạo phù hợp với tư tưởng nghệ thuật của mình Nếu giọng điệu nghệ thuật Nguyễn Công Hoan là giọng điệu châm biếm, hài hước nhằm phê phán sự lố bịch, giả dối của xã hội thực dân phong kiến; giọng điệu nghệ thuật của Nam Cao là giọng cay đắng, chua chát trước những bi kịch của con người; giọng điệu nghệ thuật của Nguyên Hồng là giọng cảm thương thống thiết trước sự thống khổ của kiếp người… Khi nghiên cứu giọng điệu nghệ thuật trong tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới của Ma Văn Kháng chúng tôi nhận thấy, để chuyển tải nhiều vấn đề đặt ra trong cuộc sống hôm nay, nhà văn đã sử dụng nhiều sắc thái giọng điệu khác nhau Mỗi sắc thái giọng điệu này vừa tham gia chuyển tải hiện thực cuộc sống nhiều chiều lên trang sách, vừa bày tỏ thái độ của nhà văn trước con người và cuộc sống

Đến với Ma Văn Kháng ta bắt gặp giọng điệu trữ tình thiết tha sâu lắng; giọng

điệu triết lý, triết luận; giọng điệu mỉa mai châm biếm và giọng điệu thương cảm xót xa Cũng giống như bao tác giả khác, Ma Văn Kháng khô ng chỉ có một giọng

điệu duy nhất mà ông còn sử dụng rất nhiều giọng điệu khác nhau Tất cả những giọng điệu ấy, hoà quện trong tác phẩm góp phần quan trọng tạo nên sức hấp dẫn

riêng trong tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới của ông, đồng thời còn góp phần quan trọng

khẳng định phong cách nghệ thuật Ma Văn Kháng

2.2.1 Giọng điệu trữ tình thiết tha, sâu lắng

"Thôi thúc tôi viết bao giờ cũng là cái đẹp thật xúc động, cao cả, thật khiêm

nhường và lớn lao trong hoàn cảnh đau buồn nhất Tôi gửi gắm niềm tin yêu của tôi

vào tất cả những cay đắng xót xa của các thân phận Bằng cách đó tôi biểu lộ tình

yêu với cái đẹp của cuộc sống" [30] Ma Văn Kháng đã bộc bạch sự khởi nguồn

dòng chảy văn chương của ông như thế Bắt nguồ n từ những cái đẹp nhà văn đã

đem đến cho người đọc những tác phẩm mang tính hướng thiện, những giá trị đích

thực của văn chương bằng giọng điệu trữ tình thiết tha, sâu lắng

Có thể nói, làm nên sức hấp dẫn, lôi cuốn trong sáng tác của Ma Văn Kháng

không chỉ bởi chiều sâu tư tưởng, ý nghĩa nhân sinh ẩn chứa trong giọng điệu triết

lý, suy tư mà còn bởi chất thơ, cảm xúc chứa chan, thấm đẫm trong giọng điệu trữ

tình thiết tha, sâu lắng

Với giọng điệu trữ tình thiết tha, sâu lắng, tác phẩm của Ma Văn Kháng đã đưa

người đọc tới những vùng đất nguyên sơ mà đẹp đẽ, những thân phận, những cảnh

đời đầy biến động mà vẫn trong trẻo hồn nhiên như: Gió rừng, Đồng bạc trắng hoa

xoè, Mưa mùa hạ ở thời kỳ đầu và trong nhiều sáng tác sau này Xuất phát từ cái

nhìn hiện thực cuộc sống và con người một cách tinh tế sâu sắc, giọng điệu trữ tình

của Ma Văn Kháng thể hiện tình cảm thiết tha của nhà văn về cái đẹp trong cuộc

sống Giọng điệu ấy đã đưa người đọc đến với những bức tranh sinh động, phong

phú của đời sống hiện thực mới

Vốn là nhà văn có cảm xúc trước cái đẹp, giọng điệu trữ tình của Ma Văn

Kháng thường là vẻ đẹp tự thân của các đối tượng, đó là vẻ đẹp của những con

người say mê lý tưởng, luôn yêu cái đẹp như thầy giáo Đặng Trần Tự trong Đám

cưới không có giấy giá thú Có thể nói thầy giáo Đặng Trần Tự tạo dấu ấn sâu sắc

trong lòng độc giả không chỉ vì đây là một nhân vật đẹp, cao thượng mà còn vì tác

giả đã dành chất giọng đ ặc biệt khi khắc hoạ nhân vật này Ngòi bút ấy cẩn thận,

nắn nót mà cũng xiết bao hào phóng, yêu thương khi viết về anh Một thân thể yếu

ớt mảnh mai nhưng đầy tự tin, tự hào khi đứng trước bục giảng, một gương mặt thanh thoát, nho nhã, luôn phải đối mặt với biết bao đau đớn, một giọng nói sang sảng mà tròn trịa, ấm áp như chính tấm lòng người nói vậy, đó chính là thầy giáo

Tự - người truyền bá kiến thức và cũng là kẻ "cùng đinh" nhất trong xã hội Và lạ thay, sống trong một môi trường biết bao thói đời thấp hèn, đê tiện mà thầy giáo Tự

vẫn cứ là một thầy giáo sạch đến chân tơ kẽ tóc

Cũng giống với Nam Cao, trong tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới, Ma Văn Kháng

đã sử dụng rất hiệu quả giọng điệu trữ tình thiết tha, sâu lắng để bày tỏ tình cảm yêu thương của mình với những nhân cách cao đẹp

Chúng ta có thể thấy giữa Tự và Thứ trong Sống mòn của nhà văn Nam Cao

có những nét thật tương đồng Cũng sống trong một cuộc sống quá nghèo khổ như Thứ, Tự quanh năm suốt tháng phải "trốn" lên gác xép để điềm nhiên "đánh cái quần đùi vá rúm ró, mặc cái áo bộ đội sã vai " để nghiền ngẫm văn chương Cái nghèo cứ suốt ngày day dứt Tự Sống trong hoàn cảnh như thế nhưng cả Thứ và Tự cùng có tài, cùng có ước mơ làm việc có ích vì học trò của mình Nếu như Thứ của Nam Cao ôm mộng xây dựng ngôi trường của mình sao cho "trường sạch hơn, có

vẻ hơn, nhà trường phải có phòng giấy tiếp khách Học sinh có tủ sách " [5 ], thì Tự của Ma Văn Kháng ngày đêm ngụp lặn trong bể kiến thức mêng mang để hết lòng truyền thụ những kiến thức cho học sinh của mình, giúp học sinh c ủa mình trở thành những con người có ích cho xã hội Không chỉ có thế, tâm hồn Tự còn luôn có

sự thăng hoa, cất cánh trước một bài thơ hay, một vẻ đẹp của thiên nhiên cũng như tình yêu của anh với lũ học trò ngây thơ đáng yêu - những mầm xanh cuả đất nước Khi viết về cái đẹp, ca ngợi cái đẹp trong cuộc sống Ma Văn Kháng đã dành nhiều sự ưu ái của mình vào những trang văn bằng giọng điệu trữ tình thiết tha, sâu lắng Trước một bài thơ hay Tự đã hoá thân thành thi sĩ, suốt đời đi theo một lý tưởng đẹp Bắt gặp một ý thơ hay, tâm hồn Tự như được bay bổng vào một cõi mộng mơ, thơ mộng với những sắc màu lung linh huyền ảo Có những lần đàm thoại văn chương với Kha trên căn gác xép nhỏ, ta có cảm giác như Tự đang hoá thân vào những gì tinh tuý nhất của câu thơ "Tự nâng cuốn sổ tay Vẫn cơn say của

một kẻ nhập cuộc hết mình,nhưng lúc này là một sức cảm thông thần diệu và một

trực giác cực khởi Tự bỗng như run rẩy cả đến mỗi đầu ngón tay" [21,9] Có thể

nói căn gác nhỏ như là nơi thanh lọc tâm hồn của thầy giáo nghèo Ở đây Tự xa

lánh cái phồn tạp trần ai, tách ra khỏi đời sống đang bị tước dần những giá trị đích

thực, không giao tiếp với những câu chuyện tầm phào, thói sùng bái đồng tiền và sự

tráo trở thô bạo Và cũng ở chính nơi đây từ sáng đến tối, Tự có thể dành hết tâm

huyết cho việc nghiên cứu, soạn bài, chấm bài và lặn ngụp thoả chí trong cái đại

dương mênh mông của nghề sư phạm và nghệ thuật ngôn từ Thoả chí lặn ngụp

trong đại dương mênh mông đó, Tự còn mở rộng lòng mình để đón nhận những

điều tuyệt vời mà nhiên nhiên ban tặng cho cuộc sống con người "Đã có lúc Tự chợt

buông trang sách, nằm nghe gió mùa về đập cành cành quả me trên cành khô nơi

sân thượng, ngẩn ngơ một nuối tiếc ho ặc phiêu diêu vào đám sương hồi ức hoặc

lãng đãng buồn lo về thực tại Nằm một chỗ mà tâm hồn toả bốn phương Còn thú

thẩm mỹ nào bằng! còn hạnh phúc nào hơn" [21,14] Cho dù, đó chỉ là một cơn gió

mùa về nhưng với tâm hồn nhạy cảm yêu cái đẹp của Tự đã vẽ lên trước mắt người

đọc một bức tranh thiên nhiên vô cùng nên thơ Thiên nhiên ấy đã đem đến cảm

giác nồng nàn say đắm cho con người Điều đó cho thấy, Ma Văn Kháng không chỉ

có cái nhìn ở nhiều tầng, nhiều vỉa mà còn có khả năng quan sát tinh tế nhạy cảm

trước những biến động của thiên nhiên, của cuộc sống xung quanh chúng ta Vì vậy

khi miêu tả dù là cuộc sống của Tự hay sự cảm nhận vẻ đẹp thiên nhiên của nhân

vật này thì tất cả đều được hiện lên thật lung linh, sôi động và nổi rõ cái thần của

đối tượng

Trang văn của Ma Văn Kháng luôn đem đến cho người đọc những điều bất

ngờ Trong bất cứ hoàn cảnh nào ở Tự vẫn toả ra một tâm hồn nhạy cảm, biết cảm

nhận, say mê cái đẹp như một điều hiển nhiên Niềm say mê đó được cất cánh ở mọi

lúc, mọi nơi kể cả khi anh thấy học trò của mình phấn khởi làm bài trong kỳ thi tốt

nghiệp, rồi ngay cả khi Tự đứng trên bục giảng Lúc đó ở Tự dường như có sự

chuyển hoá bản thân, để bỏ lại tất cả những gì thô ráp của cuộc đời "Trong những

giây phút như thế Tự giao tiếp với học trò ngắm mình qua mấy chục tấm gương

phản chiếu Khi ấy Tự thấy đẹp, hùng mạnh và cao quý biết bao, Tự thấy nghề giáo đẹp xiết bao Tâm hồn Tự toả sáng đẹp một cách lạ lùng" [21,42]

Ma Văn Kháng đã đưa người đọc đến với một thế giới hiện thực đầy cảm hứng lãng mạn mộ ng mơ bằng giọng điệu trữ tình thiết tha, sâu lắng Hiện thực đời thường vốn đang ngổn ngang nhiều vấn đề bất cập của cuộc sống thời hậu chiến, không áp đặt cái nhìn một chiều, Ma Văn Kháng luôn tôn trọng dò ng chảy tự nhiên của cuộc sống, trong đó vẫn tiềm tàng ẩn chứa những vẻ đẹp vĩnh hằng

Giọng điệu trữ tình thiết tha, sâu lắng cho dù được tạo nên bởi chính bản thân của đối tượng thẩm mỹ, nhưng trước hết nó phải được xuất phát từ một tấm lòng yêu cái đẹp của nhà văn Tiếp nhận hiện thực và con người ở nhiều tầng, nhiều vỉa khác nhau, ngòi bút của Ma Văn Kháng không chỉ phê phán những mặt tiêu cực của đời sống mà ông còn phát hiện ngợi ca vẻ đẹp của những giá trị đạo đức truyền thống, cội nguồn thiêng liêng của những giá trị văn hoá, nền tảng của mọi nền văn hoá Điều đó được Ma Văn Kháng gửi gắm vào hình tượng nhân vật chính diện trong các sáng tác của mình

Nhân vật Luận trong tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn luôn toả sáng vẻ đẹp

của chính mình với lòng nhân hậu, đằm thắm bao dung Luận sống thiết tha với nó

và coi đó như một niềm vui sống của mình Đối với anh, cái cho đi không bao giờ mất, ngược lại anh nhân mình lên trong sự giầu có của tình đời, tình người Mang cái nhìn nhân hậu và thấu tình hợp lý, anh đã thuyết phục mọi người hướng đến cái nhìn độ lượng Ở anh, tất cả mọi người không ai là xấu ngay cả Lý Anh không những cảm nhận nỗi vất vả, vẻ đẹp của nhiều người quanh mình, mà rất thấu hiểu

vẻ đẹp thánh thiện của người vợ mà anh hết lòng yêu thương Anh thấy ở vợ mình khả năng nhạy cảm với nỗi đau của kẻ khác và sẵn sàng đền bù cho người khác Sự chịu đựng của vợ khiến anh có lúc phải kinh ngạc Khi cưu mang vợ con Cừ không biết bao nhiêu lần chị phải nhịn nhường vì cuộc sống quá khốn khổ Luận đã cảm nhận được sự khó nhọc trên gương mặt của chị và ở bộ quần áo vá cuả chị Trước

vẻ đẹp thánh thiện đó của Phượng, Luận nhìn vợ lòng tràn ngập yêu thương "Cùng

với tiếng nước chảy xè xè, Luận nghe tiếng nói của Phượng trong mùi thơm dậy

nồng nàn của hoa hoàng lan trước đêm hè" [22,244]

Trong những ngày đất nước còn muôn vàn khó khăn và ngổn ngang nhiều vấn

đề bất cập, bất ổn đó, tình yêu thương của Phượng khiến cho Luận cảm giác như

được bồi bổ thêm sức mạnh từ bên trong Anh tâm sự "Phượng à, cuộc sống chung

của chúng mình đã được mười năm và trong mười năm đó ba nghìn sáu trăm ngày

vất vả của em Anh tự hỏi: cái gì tạo nên sức mạnh của em trong những ngày đó?

Có phải đó là lòng nhân hậu, sự kiên nhẫn chịu đựng, đức hy sinh cao quý và sức

chống chọi cứng cỏi, bền bỉ của em không? Từ em đang to ả ra vẻ đẹp mạnh mẽ,

bình dị và tự nhiên Anh c ảm thấy tin yêu cuộc sống hơn, vì có em bên cạnh,

Phượng à" [22,327]

Xúc động trước cái đẹp đầy tình người của con người hôm nay, Luận đã kể

cho Phượng câu chuyện của một lão đồng chí, phải tạm biệt người vợ trẻ với đứa

con thơ ra nước ngoài ho ạt động Khi cách mạng thành công đồng chí ấy trở về

thăm gia đình thì người vợ đã có thêm ba đứa con nữa với người chồng khác vừa

chết vì bệnh Ông có thể lấy người vợ khác mà không ai trách cứ Vậy mà ông lại

trở về với vợ, chăm sóc ba đứa con của người vợ y như đối với đứa con duy nhất

của mình cho đến khi trưởng thành Chứng kiến câu chuyện xúc động ấy Luận đã

trào nước mắt

Trước những cảnh đời éo le, những biến động của cuộc sống, Luận đã có một

cái nhìn không chỉ bó hẹp trong một gia đình, một cơ quan…mà vượt lên tầm bao

quát lớn để hoà vào mạch ngầm truyền thống của dân tộc Trong cuộc sống đầy biến

động, những thói xấu xa, bụi bẩn của thời kỳ đổi mới đang xâm nhập vào cuộc

sống, vào mỗi con người thì truyền thống đạo đức của dân tộc Việt là dòng nước

mát trong lành cần được lưu giữ, lưu truyền Qua trang sách của mình, Ma Văn

Kháng đã ý thức rất rõ điều đó

Hãy nghe Luận tâm sự với vợ qua giọng điệu trữ tình đầy cảm xúc: "Em ạ! dân

mình khổ quá Những chuyện tình xưa như Tống Trân - Cúc Hoa, Phạm Công - Cúc

Hoa Truyện nào cũng đẫm cơ cực! cơ cực quá! có lẽ không có dân tộc nào khổ như

dân tộc mình Trong hoàn cảnh ấy con người muốn sống được phải có tình yêu thương lớn lao, cao thượng lắm em ạ" [22,174]

Khác với các nhà văn cùng thời khi viết về cái đẹp, Ma Văn Kháng đã ngợi ca cái đẹp trong cuộc sống bình dị, hồn nhiên, trong trẻo Theo tác giả cái đẹp phải được xuất phát từ trong niềm hạnh phúc được làm người với ý nghĩa đích thực của nó

Trong tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời Ma Văn Kháng đã đứng ở vị trí của

cậu bé Duy - 15 tuổi, ngây thơ vụng dại mà trí tuệ thông minh, sắc sảo với một bản năng tự nhiên hướng về cái thiện để tái hiện lại quãng đời tuổi thơ đầy nước mắt của mình Ở cái tuổi mà đó Duy đã cảm nhận được sự hy sinh vô bờ của bà Hơn ai hết, Duy biết ơn bà và thương em biết bao Cảm nhận được sâu sắc công lao to lớn của

bà với mình, Duy đã bộc lộ suy nghĩ chân thành mà cảm động Suy nghĩ ấy được tác giả diễn tả bằng giọng điệu trữ tình sâu lắng: "Nhưng bà ơi, vắng bà rồi, mà cháu vẫn có bà Ơn bà mãi mãi cháu để hai vai Bà nhịn cho chúng cháu ăn, bà lạnh cho chúng cháu ấm Bà bế bồng, dìu dắt chúng cháu đi qua những năm tháng cách trở lừa lọc, phản trắc, bất công Bà đưa chúng cháu qua nơi hỗn độn đến an bằng" [23,275] Những đau khổ buồn tủi, đơn côi của anh em Duy thời ấu thơ, nhờ có người bà thân yêu của mình đã được gột rửa để bước qua vùng tủi hổ, đến với hy

vọ ng và tình yêu Duy c ảm nhận được tất cả những điều đó "Ở bà là sự nhẫn nhịn,

là lòng hỉ xả, là tuyết sạch giá trong, là tình thương, là lẽ phải, là sự cứng cỏi kiên trinh Bà là tiên giáng trần đã che chở cưu mang chúng cháu bằng tình thương yêu

và phép huyền nhiệm, thần kỳ!" [23,275] Giọng điệu thiết tha sâu lắng từ con tim của nhà văn đã cho người đọc cảm nhận sâu sắc lòng hiếu thảo của cậu bé Duy trong những ngày tháng côi cút

Bằng giọng điệu trữ tình thiết tha, sâu lắng Ma Văn Kháng đã đem đến cho người đọc nhiều sự cảm nhận đặc biệt, từ đó Ma Văn Kháng đưa con người vào quỹ đạo những tình cảm thanh lọc, tẩy rửa để tạo niềm tin cho con người vào một tương lai tốt đẹp hơn

Quá trình dân chủ hoá trong văn học đã tạo ra một không khí mới Ý thức dân chủ đã cho phép các nhà văn thể hiện cái tôi, cái bản sắc riêng độc đáo của mình