HỌC TẬP VÀ LÀM THEO THEO NGƯỜI THÀNH CÔNG

Lời nhà xuất bản Chúng ta đang sống những năm cuối của thế kỷ XX, và ở vào thời điểm này, trong sự nhìn lại bức tranh toàn cảnh gần một trăm năm qua, chúng tôi những người làm sách, ý thức được đã có thể bước đầu thực hiện việc lập bảng biên niên các sự kiện chính yếu và tổng kê danh sách các nhân tài những con người bằng lao động sáng tạo đã có những đóng góp quan trọng vào quá trình phát triển của lịch sử dân tộc, đất nước. Nhân tài bao giờ cũng là sản phẩm của thời đại, nhưng những cống hiến của họ lại không hề bị thời gian lướt qua để rơi vào quên lãng. Họ, trong từng vị trí, có thể là những nhà lãnh đạo kiệt xuất bằng những hoạt động sáng tạo đã góp phần tạo nên những chuyển động quan trọng của đời sống dân tộc; Họ, có thể là các nhà hoạt động khoa học xã hội, khoa học tự nhiên, các văn nghệ sĩ trội bật lên với những phát kiến, sáng tạo độc đáo có ý nghĩa đối với sự phát triển của ngành; Họ, trong tình yêu bền chặt với đất nước, bằng lao động nghiêm túc, nhiệt thành, đã có những tác động sâu sắc đến đời sống vật chất và làm phong phú đời sống tinh thần chúng ta, và nhiều người trong số họ không chỉ toả ảnh hưởng trong phạm vi chuyên môn hẹp, và uy tính không chỉ khuôn trong biên giới quốc gia. Họ là tinh hoa, là niềm tự hào dân tộc, là tài sản quốc gia, là mẫu hình lý tưởng gia nhập vào ký ức cộng đồng, mang sức lôi cuốn, quyến rũ của cái đẹp đối với nhiều thế hệ. Công việc sưu tầm, biên soạn quảng bá tấm gương nhân tài là việc làm hết sức cần thiết, tuy không mới mẻ, nhưng thực sự là khó khăn khi phải thẩm định các giá trị ở nhiều mặt của đời sống trải dài suốt một thế kỷ, và nhất là khi công việc lại gia thêm ý nghĩa tổng kết và hàm ẩn tinh thần chuyển giao các giá trị sang một thời đoạn mới để kế thừa. Chắc chắn chúng ta không thể quả quyết rằng chân dung các nhân tài được thể hiện như thế là đã chuẩn xác. Mặc dầu các tác giả là những cây bút chuyên nghiệp đã hết sức cố gắng trong việc sưu tầm, tiếp cận trực tiếp hoặc gián tiếp với các nhân vật để phản ánh một cách sát đúng các chân dung, song chúng tôi cho rằng các bài viết ở đây là mang đậm dấu ấn của người viết về cách cảm, cách nghĩ, cách viết, nghĩa là mang đậm tính chủ quan về nhiều phương diện. Và như vậy, trong trường hợp nào đó không tạo được sự đồng cảm của bạn đọc nào đó cũng là điều có thể xảy ra. Chúng tôi mong được coi đây là một dịp để mở rộng trao đổi trên tinh thần hiểu biết và thông cảm lẫn nhau giữa người đọc và người viết, cùng các nhân tài. Một khó khăn nữa là sự lựa chọn các chân dung để đưa vào tập sách. Chúng tôi không thể đưa ra tiêu chí cho việc lựa chọn,mà trong nhiều trường hợp, chủ yếu dựa vào sự thừa nhận công lao, cũng như sự

Lời nhà xuất bản

Chúng ta đang sống những năm cuối của thế kỷ XX, và ở vào thời điểm này, trong

sự nhìn lại bức tranh toàn cảnh gần một trăm năm qua, chúng tôi những ngời làm sách, ý thức đợc đã có thể bớc đầu thực hiện việc lập bảng biên niên các sự kiện chính yếu và tổng kê danh sách các nhân tài - những con ngời bằng lao động sáng tạo đã có những đóng góp quan trọng vào quá trình phát triển của lịch sử dân tộc, đất nớc.

Nhân tài bao giờ cũng là sản phẩm của thời đại, nhng những cống hiến của họ lại không hề bị thời gian lớt qua để rơi vào quên lãng Họ, trong từng vị trí, có thể là những nhà lãnh đạo kiệt xuất bằng những hoạt động sáng tạo đã góp phần tạo nên những chuyển động quan trọng của đời sống dân tộc; Họ, có thể là các nhà hoạt

động khoa học xã hội, khoa học tự nhiên, các văn nghệ sĩ trội bật lên với những phát kiến, sáng tạo độc đáo có ý nghĩa đối với sự phát triển của ngành; Họ, trong tình yêu bền chặt với đất nớc, bằng lao động nghiêm túc, nhiệt thành, đã có những tác động sâu sắc đến đời sống vật chất và làm phong phú đời sống tinh thần chúng ta, và nhiều ngời trong số họ không chỉ toả ảnh hởng trong phạm vi chuyên môn hẹp, và uy tính không chỉ khuôn trong biên giới quốc gia Họ là tinh hoa, là niềm tự hào dân tộc, là tài sản quốc gia, là mẫu hình lý tởng gia nhập vào ký ức cộng đồng, mang sức lôi cuốn, quyến rũ của cái đẹp đối với nhiều thế hệ.

Công việc su tầm, biên soạn quảng bá tấm gơng nhân tài là việc làm hết sức cần thiết, tuy không mới mẻ, nhng thực sự là khó khăn khi phải thẩm định các giá trị ở nhiều mặt của đời sống trải dài suốt một thế kỷ, và nhất là khi công việc lại gia thêm ý nghĩa tổng kết và hàm ẩn tinh thần chuyển giao các giá trị sang một thời

đoạn mới để kế thừa Chắc chắn chúng ta không thể quả quyết rằng chân dung các nhân tài đợc thể hiện nh thế là đã chuẩn xác Mặc dầu các tác giả là những cây bút chuyên nghiệp đã hết sức cố gắng trong việc su tầm, tiếp cận trực tiếp hoặc gián tiếp với các nhân vật để phản ánh một cách sát đúng các chân dung, song chúng tôi cho rằng các bài viết ở đây là mang đậm dấu ấn của ngời viết về cách cảm, cách nghĩ, cách viết, nghĩa là mang đậm tính chủ quan về nhiều phơng diện Và nh vậy, trong trờng hợp nào đó không tạo đợc sự đồng cảm của bạn đọc nào đó cũng là điều có thể xảy ra Chúng tôi mong đợc coi đây là một dịp để mở rộng trao đổi trên tinh thần hiểu biết và thông cảm lẫn nhau giữa ngời đọc và ngời viết, cùng các nhân tài Một khó khăn nữa là sự lựa chọn các chân dung để đa vào tập sách Chúng tôi không thể

đa ra tiêu chí cho việc lựa chọn,mà trong nhiều trờng hợp, chủ yếu dựa vào sự thừa nhận công lao, cũng nh sự khẳng định giá trị các chân dung chủ yếu qua các kênh thông tin Mặt khác, cũng do nhiều khó khăn mà trình tự giới thiệu các chân dung cũng mang tính ngẫu nhiên, phụ thuộc vào kết quả su tầm, biên soạn mà chúng tôi nhận đợc, chứ không theo sự sắp đặt chủ quan nào.

Nhà xuất bản cố gắng tập hợp và lần lợt xuất bản các tập sách này với tên gọi chung là "Những ngời lao động sáng tạo của thể kỷ".

Hy vọng rằng, các tập sách này ra đời sẽ có ích đối với bạn đọc.

Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách và mong đợc bạn đọc góp ý kiến.

C

Tháng 4/1972, ngài Tổng thống Mỹ đơng nhiệm ra lệnh ném bom miền Bắc Việt Nam Khác với lối đánh của Gôn-xơn, vị tổng thống Mỹ tiền nhiệm, là "leo thang" từng nấc một, vừa "leo" vừa thăm dò d luận

Nichxơn dùng lối đánh phủ đầu:

Ngày 10-4, máy bay B.52 giội bom trải thảm xuống thành phố Vinh Ngày 16-4, vào lúc 2 giờ 30 phút, B.52 đánh cảng Hải phòng; 9 giờ 30 phút hôm ấy, Mỹ đa những tốp máy bay cờng kích chiến thuật đánh thẳng vào thủ đô Hà Nội

Cha đầy một tháng sau, vào lúc 2 giờ ngày 9/5, nhân danh tổng t lệnh các lực lợng quân sự Mỹ, tổng thống Nichxơn hạ lệnh thả thuỷ lôi phong toả tất cả các cửa biển, cửa sông ở miền Bắc Việt Nam Giôn xơn trớc kia cũng đ từng nghe trình bày mộtã

kế hoạch phong toả toàn bộ nh thế, nhng không dám gật đầu (ngài tổng thống đó chỉ

dám cho thả một ít thuỷ lôi chiến thuật xuống một số luồng lạch và bến phà ở vùng

khu IV cũ nhằm hạn chế phần nào sự vận chuyển nội địa của ta) Nichxơn táo tợn hơn Ông ta không ngần ngại đem dùng cả thuỷ lôi chiến lợc MK52 để theo lời ông ta

- "bịt chặt" cảng Hải Phòng, "bóp nghẹt cổ họng" của đối phơng, chặn đứng sự viện trợ quốc tế

Hành động của Nichxơn không phải chỉ giản đơn là một ngọn "đòn gió"! Ngay trong những ngày đầu đầu tiên của cuộc phong toả, một số đồng bào ta đi khơi về lộng đ chết vì thuỷ lôi Mỹ Tắc đờng chở than từ Quảng Ninh về Hải Phòng và vềãcác tỉnh! Thiếu than tức là thiếu điện Tàu ta đi mở luồng chở than, bị trúng thuỷ lôi, vỡ tung buồng lái, vỏ tàu móp dúm dó Trong khi đó, ở bến Cửa Ông, than chất cao nh núi, không có tàu vào ăn Đờng biển, đờng sông bị phong toả, đờng bộ bị đánh phá suốt ngày đêm, nội thành Hải Phòng trở thành một hòn đảo chơ vơ rộng sáu kilomét vuông Mỗi ngày 30 vạn dân ở "hòn đảo" ấy cần 150 tấn gạo, nhng các tàu chở gạo viện trợ không cập bờ đợc Giữ lúc đó, 26 tàu nớc ngoài mắc kẹt tại cảng Hầu hết các thuỷ thủ đều lên máy bay trở về nớc, chỉ còn một số rất ít ở lại trông coi tàu Những con tàu viễn dơng đ từng vợt qua bao nhiêu biển thẳm và đại dơng, thếã

mà nay đành chịu nằm im không cựa quậy bốt buộc dây, chẳng khác nào những vách đá ngầm, mặc cho hàu hà đến bám Sáng sáng, con thuyền nan tiêu từ(1) của ta chở rau tơi, nớc ngọt ra tiếp tế cho mấy chiếc tàu neo lại ngoài xa, bên phao đèn Nichxơn những tởng đối phơng của ông ta, bị"bóp nghẹt cổ họng", sẽ kiệt sức dần vì thiếu gạo, thiếu xăng, thiếu vũ khí

*

* *Việc đầu tiên của tổ GK1(1) là đi tìm hiểu thực tế rà phá thuỷ lôi ở càng Hải Phòng

Khoảng 18 giờ hôm ấy, chiếc commăngca của Bộ Giao thông - Vận tải chạy vào Trờng Đại học Bách Khoa Hà Nội Các anh trong tổ GK1 đ tụ tập sân nhà A.ã

Anh Kha, vụ trởng Vụ Kỹ thuật Bộ Giao thông - Vận tải một mực nhờng chỗ ngồi phía trớc cho anh Cự

- Nớc ta còn hiếm tiến sĩ khoa học, phải hết sức bảo vệ-Anh Kha vui vẻ nói - Vụ trởng nh mình có làm sao thì có thể đa vụ phó lên thay, còn tiến sĩ khoa học thì phải có công trình, luận án, chứ "đề bạt" thế nào đợc!

(1) (1) Không có vật liệu sắt từ có thể làm thuỷ lôi nổ.

(1) (1) Mật danh của nhóm nghiên cứu (G là Giao thông, K là Bách Khoa).

Tất nhiên, anh Cự không chịu Anh đa ra một cái lý rất bất ngờ:

- Tôi chỉ có một thân một mình, còn anh Kha thì phải nghĩ đến chị và các cháu nữa chứ!

Năm đó, anh Cự cha lập gia đình Anh em trong Bộ môn Vật lý chất rắn thờng nói đủa anh Cự" mê phòng thí nghiệm quá, nên chả còn thì giờ và tâm trí đâu mà dành cho phái đẹp"!

Khoảng 11 giờ đêm, chiếc comăngca vào thành phố Cảng Suốt một qu ng dàiãhàng chục kilomét, toàn là cảnh đổ nát ở Bến Hộ, bến ô tô Hà Nội-Hải Phòng, quán hàng cháy trụi Khu Thợng Lý, một khu đông dân, bị trúng bom trải thảm tan hoang

Xe chạy thẳng đến số nhà 13 Võ Thị Sáu, cơ quan Cục Vận tải Đờng biển Ngay trong những năm chiến tranh phá hoại của Giônxơn, đây vẫn là nơi chăng đèn màu, treo cờ tín hiệu, đón đa thuỷ thủ vào ra nhộn nhịp Nhng hôm nay, cảnh tợng khác hẳn Ngôi nhà hai tầng sập một mảng Giữa sân gạch vỡ, ngói vụn ngổn ngang

- Cơ quan chúng tôi vừa bị bom lúc chiều-Anh cán bộ ra đón thanh minh Nếu các anh xuống sớm hơn một chút, thế nào chúng tôi cũng mời các anh sang nghỉ bên nhà khách uỷ ban, chứ bây giờ thì xin các anh nghỉ tạm

Anh vừa nói vừa bấm đèn pin, dẫn khách qua phía bên đờng, vào khu nhà tập thể của cơ quan, đi lên một căn phòng trống trải trên gác hai Sàn nhà, giát giờng phủ

đầy bụi đất và mảnh kính vỡ

- Hễ có báo động, xin các anh cứ ra hớng này! - Anh rọi một luồng sáng vào cái cửa hẩm đá xây ở góc vờn Mấy hôm trớc, anh Nghinh, kỹ s Cục chúng tôi, chạy ra hầm chỉ muộn một phút, đ hi sinh ã

- Cóp hải anh Lê Nghinh, kỹ s điện tàu thuỷ?

- Đúng đấy Anh có quen anh Nghinh ? Anh Nghinh ngời khu V tập kết ấy mà Cạnh căn phòng có một chỗ ống dẫn vỡ, nớc ồng ộc trào ra Anh Cự rút khăn mặt dấp nớc, lau qua bụi đờng xa, rồi mở ba lô lấy ra tấm bạt mà anh đ cẩn thận mangãtheo, trải lên giát giờng ngủ

Đêm hôm ấy báo động mấy lần, nhng chẳng ai buồn dậy Đi đờng mệt, ngủ li bì.Sáng hôm sau, họp ngay trong ngôi nhà sập Đến 8 giờ có báo động, các anh kéo nhau xuống hầm họp tiếp Gian hầm lót nệm mút ô tô nên ngồi khá êm Cục trởng Cục Vận tải Đờng biển là một ngời cao lớn, hồng hào, tuổi mới năm mới mà tóc đã bạc trắng-mặc dù uống khá nhiều rợu hà thủ ô! Ty trởng Ty Bảo Đảm Hàng hải đã nhiều năm sống trên đảo đèn Long Châu, vốn là cán bộ miền nam tập kết, nay chịu trách nhiệm trông coi phao đèn, luồng lạch ven biển từ biên giới Việt Nam - Trung

đến vĩ tuyến 17

Anh cục trởng cho biết: Trung ơng đ chỉ thị là phải mở đờng mà đi, dù đổ máu.ãCác tàu ven biển của ta phải chở đợc than từ Hòn Gai, Cẩm Phả về các tỉnh, phải vận chuyển đợc lơng thực, súng đạn vào cảng sông Gianh để ô tô tải chuyển tiếp vào miền Nam Bên Hải quan đ tổ chức các tiểu đoàn rà phá thuỷ lôi, nổi bật nhất làãtiểu đoàn 1 trung đoàn 71 Bên Giao thông cũng vừa thành lập các đội quét mìn Lê

M Lơng, Quyết Thắng.ã

- Tuy nhiên, - anh cục trởng nói tiếp, không rõ các anh bên Hải quân ra sao, chứ chúng tôi thì cha nắm đợc nguyên lý hoạt động của các loại thuỷ lôi Nichxơn mới t hả, việc rà phá cha có bài bản hẳn hoi, nên kết quả ít, thơng vong nhiều Các anh Bách khoa hiểu sâu khoa học, mong các anh giúp chúng tôi nghiên cứu chế tạo các loại khí tài rà phá có hiệu quả hơn, đỡ tổn thất hơn

Hớng nghiên cứu đ rõ.ã

Buổi chiều, các anh trong tổ GK1 ra thăm cảng Phòng làm việc của giám đốc cảng chỉ còn trơ cái nền Những d y nhà kho bị tốc mái, trơ khung sắt Cầu tàu h hạiãnặng, Xa xa, dờng nh để giết thì giờ, một thuỷ thủ ngời Âu đứng trên tầng boong cao chót vót, bẻ vụn những miếng bánh quy tung lên cho hải âu ở chiếc tàu bên cạnh, mấy thuỷ thủ trông coi tàu cho nớc vào một số gian hầm trớc mũi, khiến phía mũi tàu chìm hẳn xuống, còn phía lái thì nổi hẳn lên để tiện cạo hàu hà bám đầy chân vịt Loài sinh vật này a bám vào rồi phát triển rất nhanh trên những vật không di

động Nửa tháng sau Tổ GK1 trở lại Hải Phòng Anh Thái Phong ở cảng đ "bắtãsống" đợc thuỷ lôi chiến lợc của Mỹ! Đó là một ngời to khoẻ, một "con gấu biển" đúng thế, thời bình làm đội trởng đội trục vớt chuyên lo chuyên kích kéo tàu chìm, thời chiến kiêm luôn cả việc rà quét thuỷ lôi "Bắt sống" MK52 - Loại thuỷ lôi khổng lồ

đủ sức đánh chìm tàu mời vạn tấn-Trong khi cha nắm đợc cơ cấu, tính năng của nó,

là một việc làm cực kỳ nguy hiểm Nhng nếu thiếu những con ngời cảm tử nh anh Thái Phong, thì thử hỏi các nhà Khoa học và kỹ s ta làm sao có đợc một tên "tù binh" cỡ bự nh thế để "hỏi cung"?

Đầu tháng 7 dơng lịch Các anh trong tổ ngời cởi trần, ngời mặc may-ô, tiến hành các thí nghiệm ở hai gian phòng khác nhau và liên hệ với nhau qua máy bộ đàm Máy dao động ký, máy đo từ trờng, dụng cụ đo dòng điện, máy phát âm tần, loa phát

âm thanh đều đợc chở từ Hà Nội xuống Quả thuỷ lôi, đ rút hết thuốc nổ, dựngã

đứng giữa một gian phòng Vây quanh nó là cuộn dây Hem hôn gồm những vòng dây nằm sát sàn nhà và những vòng khác treo lơ lửng ngang tầm cao của quả thuỷ lôi

"Đa lợn về chuồng! Đa lợn về chuồng"1-Câu nói vô nghĩa đó có nghĩa: Đa thiết bị phá từ vào thí nghiệm! Để giữ bí mật, qua vô tuyến điện thoại, các anh p hải thông báo cho nhau bằng một thứ tiếng kỳ khôi

Ngòi nổ của quả thuỷ lôi đợc thay bằng một bóng đèn Bao giờ các điều kiện gây

nổ đợc thoả m n thì bóng đèn loé sáng Từ trờng phải có cờng độ bao nhiêu? Cờng độãnhỏ quá thì chẳng có tác động gì đến quả thuỷ lôi, nhng nếu lớn quá, thiết bị sẽ cồng kềnh Dạng xung phải nh thế nào? Âm thanh có tác động gì không? Tác nhân gây nổ

là gì? Phải kiểm tra sơ đồ nguyên lý hoạt động của quả thuỷ lôi mà tổ dự kiến có

đúng không, xem "bộ óc" của nó tiếp nhận các loại tín hiệu gì và khuếch đại ra sao Lõi cuộn cảm và lõi hình xuyến làm bằng vật liệu gì? Dùng điện xoay chiều có đợc không?

Trên màn hiện sóng của máy dao động ký, hiện lên những đờng loằng ngoằng màu lục chói Anh Cự không lúc nào rời đợc cặp kính trắng - anh bị cận thị nặng

Đứng cạnh anh Cự, tiến sĩ, Nguyễn Bính luôn tay phe phẩy cái quạt nan Những chấm sáng nhảy lên nhảy xuống loá cả mắt

Tại sao ngay sau khi ra lệnh thả thuỷ lôi phong toả vùng biển nớc ta Nichxơn lại tuyên bố rằng, trong vòng 72 tiếng đồng hồ, các tàu nớc ngoài vẫn "có thể an toàn rời khỏi các bến cảng Bắc Việt Nam" vì thuỷ lôi cha hoạt động ? Tại sao có những đoạn luồng tàu ta đ chạy qua chạy lại nhiều lần mà vẫn không sao cả, thế rồi bỗng mộtãhôm tàu bị nổ tung buồng lái? Tai sao có những chỗ tàu phá lôi rà đi quét lại, từ ngày này qua ngày khác, chẳng thấy nổ niếc gì, nhng khi vừa dắt tàu chở hàng lớt qua

là bị nổ ngay?

Để có thể trả lời bao nhiêu câu "tại sao" đó, cần phải "hỏi cung" kỹ hơn cái tên "tù binh không biết nói" kia! Anh Cự cố thuyết phục anh Thái Phong vui lòng cho tổ GK1 đa "thằng" MK52-mà anh đ phải gần nh đánh đổi cả tính mạng của mình mớiã

"bắt sống" đợc _ về Hà Nội Chả là vì chỉ ở thu đô mới có nhiều phòng thí nghiệm hiện đại

Hà Nội đợc giải phóng Từ vùng căn cứ kháng chiến, các Giáo s, giảng viên đại học của ta trở về thủ đô Ngành y có các Giáo s Hồ Đắc Di, Tôn Thất Tùng, Trần Hũ Tớc, Đặng Văn Ngữ Ngành văn -sử có Đặng Thai Mai, Cao Xuân Huy, Đào Duy Anh, Trần Văn Giàu Trần Đức Thảo, Hoàng Xuân Nhị Ngành toán -lý có Tạ Quang Bửu, Nguỵ Nh Kon Tum, Lê Văn Thiêm, Nguyễn Thúc Hào

Cũng vào năm ấy, ngời đoàn viên thanh niên cứu quốc tròn 17 tuổi Vũ Đình Cự

vào học Trờng Đại học S phạm Hà Nội ở đây, anh có những ngời bạn mới; Nguyễn Văn Hiệu, Phan Đình Diệu, Nguyễn Văn Đạo, Đặng Ngọc Thanh, Phan Huy Lê, Hà Văn Tấn, Trần Quốc Vợng, Nguyễn Đình Chú, Hà Minh Đức, v v Cả một thế hệ các nhà khoa học tự nhiên và x hội đang đợc đào tạo để rồi sẽ nhanh chóng trởngãthành, tiếp bớc thế hệ "bác Bửu, bác Tùng, bác Mai ".

Năm 1956, Vũ Đình Cự tốt nghiệp đại học vào loại xuất sắc và trở thành cán bộ giảng cạy Khoa Toán - Lý, Trờng Đại học Bách khoa Hà Nội, Anh nhận thấy trong mấy năm ngắn ngủi học đại học, anh chỉ mới kịp lớt qua các kiến thức, chẳng khác nào "nhai gạo sống" cho đỡ đói lòng Ra đời, nếu không chịu khó nghiền ngẫm lại và

đào sâu thêm, thì rồi chẳng bao lâu mớ hiểu biết ít ỏi và hời hợt của mình sẽ rơi rụng hết

Căn phòng của anh rộng khoảng mời mét vuông ở cạnh cầu thang nhà A trong khu Bách khoa Trong phòng kê một tấm bảng lớn và một giá sách bên chiếc bàn con Cuốn sách, cây bút, viên phấn- đó là những ngời bạn của anh Kê ra, anh còn có một "ngời bạn" khác nữa: phòng thí nghiệm Ngày chủ nhật, anh cũng xin phép nhà trờng ở lại cùng với "ngời bạn" này "Nếu nh nhìn lên căn gác nhỏ đầu cầu thang nhà

A mà không thấy ánh thì tức là anh Cự đang ở phòng thí nghiệm" Bạn bè anh Cự thờng mách mỏ mấy cô gái trẻ muốn tìm gặp anh Cự nh vậy đấy!

Anh đọc rất nhiều, lần mò tìm hớng nghiên cứu cho cả cuộc đời khoa học của mình Lúc bấy giờ Giáo s Tạ Quang Bửu là hiệu trởng trờng anh Hết sức trân trọng những tài năng trẻ Giáo s gợi ý cho Vũ Đình Cự đi vào một ngành vật lý có nhiều triển vọng ứng dụng: ngành vật lý chất rắn Chọn đợc hớng đi, anh cảm thấy đỡ lạc lối giữa khu rừng sách

Năm 1965, tại giảng đờng Trờng Đại học Tổng hợp Quốc gia Matxcơva (trờng Đại học mang tên nhà bác học Nga vĩ đại M.Lômônôxốp), nghiên cứu sinh Việt Nam Vũ

Đình Cự bảo vệ một cách xuất sắc luận án phó tiến sĩ khoa học toán-lý(1) trớc hội

đồng bác học

Đây là trờng Đại học tổng hợp lớn nhất Liên xô và cũng là lớn bậc nhất thế giới

Đợc bảo vệ luận án ở đây là niềm vinh dự lớn, đồng thời là sự thử thách gay go đối với nghiên cứu sinh, bởi vì hội đồng bác học của trờng gồm nhiều con ngời cự phách

đ từng đợc tặng Giải thởng Lênin, Giải thởng Nôben Những bậc thầy đó rất "khóãtính", đòi hỏi rất cao, rất nghiêm ngặt, không có thói quen châm chớc cho bất cứ lỗi lầm, thiếu sót nào trong khoa học

ấy vậy mà hôm ấy các phản biện cũng nh các thành viên khác của hội đồng bác

(1) (1) Học vị này *** gọi là tiến sĩ.

học đều ngợi khen bản luận án của Vũ Đình Cự, đều nhất trí đề nghị với Đại sứ quán Việt Nam tại Liên Xô cho phép anh Cự đợc ở lại Liên Xô thêm một thời gian nữa để phát triển công trình nghiên cứu của anh thành luận án tiến sĩ khoa học.Sang giai đoạn viết luận án tiến sĩ khoa học ngời nghiên cứu phải tự lập hoàn toàn, không còn có giáo s hớng dẫn, gợi ý và kiểm tra từng khâu nh trớc nữa Phải

tự mình mở đờng cho mình đi giữa miền đất lạ Phải độc lập vạch ra hớng tìm tòi về

lý t huyết và tiến hành các thí nghiệm chứng minh ngày càng mới, càng phức tạp

Có những thí nghiệm đòi hỏi phải có những thiết bị cha hề có trong các phòng thí nghiệm hiện đại

Anh Cự phải tự mình xuống các nhà máy, nêu ra yêu cầu và đặt họ chế tạo theo mẫu thiết kế mới mẻ và đơn chiếc Lại còn phải dự các xêmina về vật lý, toán học, các buổi tiếp xúc với các nhà bác học lớn

Trong những ngày say mê tuyệt đẹp ấy- say mê vơn tới đỉnh cao vời vợi của trí tuệ con ngời - anh thanh niên Việt Nam cha đầy 30 tuổi ấy đ liên tiếp công bố trênãcác tạp chí vật lý quốc tế những công trình nghiên cứu của mình

Tháng 3/1967, chỉ 15 tháng sau khi bảo vệ luận án phó tiến sĩ, Vũ Đình Cự bảo vệ một cách thành công luận án tiến sĩ khoa học

"Với niềm tự hào, Trờng Đại học Tổng hợp Quốc gia Matxcơva chúng ta tặng học

vị tiến sĩ khoa học toán - lý cho ngời Việt Nam đầu tiên Nh vậy là chúng ta đã thực hiện lời hứa với các đồng chí lãnh đạo Việt Nam khi các đồng chí đến thăm trờng:

đào tạo cho Việt Nam những nhà khoa học có trình độ cao Chúng ta nhờ Tiến sĩ Vũ

Đình Cự báo cáo lên đồng chí Thủ tớng Phạm Văn Đồng kính mến rằng chúng ta đã

và sẽ thực hiện lời hứa của mình "

Đó là lời phát biểu của vị Giáo s đại diện nhà trờng tại buổi bảo vệ luận án

Luận án tiến sĩ cũng nh những công trình nghiên cứu khác của Vũ Đình Cự có tiếng cả ở phơng Tây, đợc trích dẫn trong nhiều cuốn sách, bài báo khoa học ở Mỹ, Anh, Pháp, Cộng hoà Liên bang Đức, v.v Một tạp chí vật lý có uy tín đ công bốãcông trình thực nghiệm của Mắcccôsi và Tran Cheng nhan đề Sử dụng lý thuyết màng mỏng từ tính của Vu Đinh Ky chính là tên anh Cự đợc phiên âm từ tiếng Nga

sang tiếng Anh) Tại Hội nghị quốc tế về màng mỏng năm 1970 ở Tiệp Khắc, đoàn

đại biểu Mỹ đ phân phát một cuốn sách giới thiệu các kết quả ứng dụng "lý thuyếtã

Vu Đinh Ky" vào việc sáng chế các linh kiện mới của máy tính điện tử Chẳng bao lâu sau đó, một tập thể các nhà khoa học Pháp đ thông báo về công trình nghiênãcứu phát tiển và ứng dụng "lý thuyết của Tiến sĩ khoa học Vu Dinh Ky - Việt Nam Dân chủ Cộng hoà " để làm các linh kiện nhớ trong máy tính

Các công trình của nhà vật lý Việt Nam cũng đợc chú ý ở châu á Giáo s In Cheng

ở Trờng Đại học Tổng hợp Hồng Kông, trong một bài đăng trên tạp chí Vật lý chất rắn, đ nhắc đến phát minh của Vũ Đình Cự.ã

Những ai có dịp tiếp xúc với anh Cự đều cảm thấy đó là một con ngời hiền dịu, nói năng nhỏ nhẹ, cử chỉ khoan thai ít ai ngừ rằng nhà vật lý có tiếng nói thờng ngày không vang xa ấy, lại có một tiếng nói khoa học vọng đến tận những chân trời

*

* *Hoá ra "bộ óc cơ-điện" của MK52 có hộp quy định số giờ hoặc số ngày thuỷ lôi cha hoạt động ở những quả thuỷ lôi thả đợt đầu, vào lúc 7 giờ 27 phút ngày 9-5-1972, Nichxơn cho vặn đúng nấc ghi ba ngày, nhằm khuyến khích các tàu nớc ngoài rời khỏi các cảng biển của ta trong 72 giờ đồng hồ ở những quả thuỷ lôi thả về sau, bọn

Mỹ vặn nhiều nấc khác nhau, khiến cho quả này hoạt động sớm, quả kia hoạt động muộn-có thể hàng tháng sau mới hoạt động - vừa đỡ tiêu hao nặng lợng, vừa gây bất ngờ cho ta

Bộ óc MK52 còn có hộp quy đinh số lần tàu đối phơng đi qua, muốn đánh chiếc tàu thứ bao nhiêu thì vặn để ở nấc đó Có thể 31 chiếc tàu qua rồi mà chẳng thấy làm sao, đối phơng tởng lần thuỷ lôi đ bị quết sạch, chiếc tàu thứ 32 bỗng bị nổãtung!

Sau khi đ có những hiểu biết sơ bộ về đối tợng nghiên cứu, tìm hiểu những kinhãnghiệm rà phát thuỷ lôi của Hải quan và của ngành vận tải đờng biển- Vũ Đình Cự

đề nghị các tổ viên và trợ lý chuẩn bị ý kiến để thảo luận hết sức thẳng thắn Chính

là qua tranh luận mà chân lý sáng tỏ dần Các giả thuyết gần nhau hơn Các phán

đoán khớp hơn với kinh nghiệm thực tế

Anh Cự trình bày giả thuyết hợp lý đ đợc tập th ể nhất trí, rồi gợi ý cho các nhómãchuyên đề nên giải quyết dứt điểm những vấn đề gì và cách làm những thí nghiệm khảo sát ra sao Về phần mình, anh phải xác định các thông số cho bài toán lý thuyết Cái khó ở đây là tìm đợc mẫu cho bài toán và từ đó rút ra phơng trình đủ chính xác

Giữa lúc tổ GK1 đang tìm cách "trị" thuỷ lôi chiến lợc MK52 thì các chiến trờng nêu ra thêm một yêu cầu mới: phải có ngay biện pháp chống các mô đen mới nhất của thuỷ lôi chiến thuật MK42 Địch chỉ thả MK52 dọc các luồng hàng hải quốc tế (nh luồng Nam Triệu) và chỉ có những tàu trọng tải lớn tạo ra một sự biến đổi từ trờng đủ mạnh thì quả thuỷ lôi mới nổ Các tàu ven biển của ta thờng bị MK42 đe doạ Loại thuỷ lôi này có độ nhạy cao hơn, đợc thả dọc các tuyến đờng ven biển, trong sông (nh tuyến đờng chở than từ Hòn Gai về Hải Phòng, Thái Bình, Hà Nội)

MK42 cũng đợc thả trên đờng bộ, đờng sắt, lúc đó nó thờng đợc gọi là ' bom từ trờng".

Thế là phạm vi nghiên cứu đợc mở rộng: vừa tiếp tục đi sâu vào thuỷ lôi chiến lợc, vừa bắt đầu khảo sát thuỷ lôi chiến thuật Và, trong gian phòng chật chội của tổ, bên cạnh quả Mk52 dạo nọ, nay có thêm quả MK42 môđen 3 "sống hoàn toàn"

Anh Cự đa "bộ óc" quả MK42 cho kỹ s vô tuyến điện Đào Đức Thành, trợ lý khoa học:

- Để "bắt sống" đợc một "thằng địch" lành lặn nh thế này, anh em ta thờng phải

hy sinh xơng máu Mẫu tổ ta có là mẫu duy nhất của ngành đờng biển, ta phải làm sao khai thác thác nó mà không làm hỏng

Anh Thành cầm cái đầu quả thuỷ lôi, ngắm nghĩa Chả biết bọn Mỹ có gài hạt nổ

ở chỗ nào không Các linh kiện đợc gắn với nhau bằng nhựa êpôxi thành một cục rắn

nh đá để chống ẩm, chống gỉ, không chịu hoà tan trong một hoá chất nào Làm thế nào tháo rời các linh kiện bé xíu ấy, riêng ra từng cái một, mà không làm hỏng một linh kiện nào? Chỉ sau khi làm đợc nh vậy, mới có thể vẽ sơ đồ từng mảnh, rồi tổng hợp thành sơ đồ kết cấu của "bộ óc" quả thuỷ lôi Cái cục chỉ bé bằng hộp sữa bột ấy, thế mà chứa hơn 100 linh kiện bán dẫn, sử dụng hiệu ứng của mảng mỏng từ tính

và nhiều sơ đồ lôgíc

Bây giờ đến việc phán đoán nguyên lý hoạt động của "bộ óc" ấy Có những lúc tởng chừng không sao đoán nổi ý đồ của kẻ địch! Suy nghĩ, lại suy nghĩ, tranh luân, lại tranh luận, cuối cùng mới đạt đến một giả thuyết hợp lý Công việc tiếp theo là: lắp ráp lại và cho "bộ óc" kia hoạt động trở lại để kiểm tra xem giả thuyết của tổ là

đúng hay sai

Khi viết luận án tiến sĩ khoa học toán lý , anh Cự đ chọn đề tài về những tínhãchất vật lý của màng mỏng từ tính Luận án của anh đ đợc giới thiệu khoa họcãphơng Tây ứng dụng vào việc sáng chế các linh kiện mới của máy tính điện tử Bộ óc của quả thuỷ lôi MK42 - mô đen 3 chính là một loại máy điện tử Trong bộ óc đó cũng có màng mỏng từ tính Tất nhiên, anh Cự dễ dàng giải thích nguyên lý hoạt

động của màng mỏng này Lời chỉ dẫn của anh rất bổ ích cho nhóm chuyên đề mạch

điện tử

Đợc sự giúp đỡ của các trợ lý, Anh Bùi Minh Tiêu đ thiết lập đợc sơ đồ chức năngãcủa vũ khí địch, tìm ra dạng tín hiệu tác động vào nó Những kết quả này đợc các anh trong nhóm chuyên đề kỹ thuật tự động sử dụng để thiết kế thiết bị phá nổ.

Tổ GK1 cũng đ làm một loạt thí nghiệm để xác định các tín hiệu bất lợi đối vớiãquả thuỷ lôi, gây nhiễu, làm cho nó không hoạt động bình thờng Từ đó, có thể thiết

kế thiết bị gây nhiễu.

Trong những ngày tổ GK1 tranh luận sôi nổi để thiết lập sơ đồ chức năng, tìm ra nguyên lý hoạt động của các loại thuỷ lôi chiến lợc và chiến thuật của Mỹ, Giáo s Tạ Quang Bửu nhiều lần đến dự các buổi họp của tổ Nhà khoa học cao tuổi ấy ngồi xuống sàn nhà, viết và vẽ lên mặt sàn những điều mình đang suy nghĩ, nêu lên những giả thuyết, những điều nghi vấn Giáo s xem kỹ những băng ghi từ trờng và phán đoán Với tầm hiểu biết rộng về toán học và vật lý, những ý kiến của Giáo s thờng có tác dụng gợi mở.

*

* *Phải tạo ra từ trờng hệt từ trờng do con tàu thật tạo ra thì quả thuỷ lôi mới nổ Vậy cờng độ của từ trờng ấy phải là bao nhiêu? Dạng, tần số của tín hiệu phải ra sao? Quả thuỷ lôi nằm ở các độ sâu khác nhau, độ nghiên của nó cũng không giống nhau Vậy chỗ đặt thiết bị phá lôi ở trên thuyền, trên đất nên nh thế nào cho an toàn? Số vòng của cuộn dây phải là bao nhiêu? Góc quay? Tóm lại, phải giải bài toán tổng hợp để xác định các thông số cần thiết cho việc thiết kế và chế tạo thiết bị

áp dụng công thức của Viện sĩ Lép Lanđao, nhà vật lý Xô viết đợc tặng Giải thởng Lênin và Giải thởng Nôben-Vũ Đình Cự viết Bài toán xác định từ trờng của một cuộn dây điện tròn và bẹt Tiến sĩ Nguyễn Bính nhận tìm đáp án cho bài toán này

Anh liên hệ với Trung tâm Tính toán nhờ giải hộ Tuy đang bận giải những bài toán pháo binh, các anh, các chị ở Trung tâm vẫn nhận lập trình và, khoảng một tuần sau, thì cho kết quả Đáng tiếc là do tính chất đặc biệt của bài toán, đáng lẽ cần 2.400 điểm tính (mỗi điểm 6 thông số), thì máy chỉ cho 400 điểm Dùng phơng pháp kém chính xác hơn thì trên máy lại không có chơng trình mẫu

- Dạo còn ở Liên Xô, tôi đ gặp một bài toán na ná nh bài này - Anh Bính nói vớiãanh Cự- Nếu để các anh ở Trung tâm Tính toán làm hộ cho ta thì cũng xong thôi, nhng tôi nghĩ ta không nên làm phiền các anh ấy khi mà ta có thể tự mình lập trình.Anh Cự đồng ý

Mỗi nghề có những yêu cầu nghề nghiệp riêng Nghề lập trình cho máy tính điện

tử đòi hỏi phải có đức tính cẩn thận đến chi li, chính xác đến tột độ Trong cái công việc này, quả là "sai một li, đi nghìn dậm" Dạo sơ tán, anh Bính ở trong một gia

đình nông dân tại làng Bầu, huyện Từ Sơn, Bắc Ninh, Anh muốn tạm lánh xa Hà Nội, trở về nơi yên tĩnh ấy Một cái bàn, một ấm chè rõ đặc, mặc quần cộc, may ô thoải mái, anh cặm cụi suốt năm ngày Lúc nào căng quá thì bớc ra đầu hồi, giội mấy gàu nớc giếng thơi

Anh Bính chọn phơng pháp giải gần đúng (đúng đến con số thứ t sâu dấu phẩy) bởi vì, thực ra, không cần đến độ chính xác cao hơn Cái chính là làm sao máy tính

cho đủ 2.400 điểm Vì, nếu cho có 400 điểm ghi, ở những ô còn trống, ngời chiến sĩ phá lôi không biết xử trí ra sao.

Chọn đợc phơng pháp giải rồi, phải viết chơng trình tính, xác định các bớc giải Anh làm thật kỹ, một lần là đúng, không phải làm đi làm lại

Chơng trình đ lập xong gồm 256 lệnh, đòi hỏi máy tính phải 2.400 lần đánh máyãkết quả, mỗi lần 6 thông số

Trở về Hà Nội, anh đến ngay Trung tâm Tính toán (lúc bấy giờ làm việc dới tầng hầm một toà nhà kiên cố ở 39 Trần Hng Đạo) Chiếc máy tính điện tử Minxk-22 chạy cả ba ca mà vẫn không thoả m n đợc yêu cầu tính toán của khách hàng AnhãBính tự mình đục lỗ Toàn bộ chơng trình 256 lệnh phải đợc thể hiện bằng những băng lỗ chính xác - thứ ngôn ngữ mà thế hệ máy tính lúc đó hiểu đợc

Cứ mời giây một lần máy tính cho ra kết quả và cái máy chữ của máy tính lại nện

"tạch, tạch, tạch" Máy bắt đầu tính từ lúc 11 giờ đêm, đến khoảng 2 giờ rỡi sáng, anh Bính đ nhận đợc mấy thúng giấy đánh máy các kết quả - Có lẽ ta nên dừng lạiã

ở kết quả trung gian, gửi nó vào một bằng từ trong máy, hôm sau lấy ra, cho chạy tiếp Mới giải đợc nửa bải toán mà máy đ phải chạy liền 3 giờ 30 phút!ã

- Vâng, tuỳ các anh

Anh Bính tán thành y kiến của các anh ở Trung tâm Tính toán Trong mấy năm viết luận án tiến sĩ ở Liên Xô, anh Bính đ từng giải những bài toán lớn trên máyãtính Kinh nghiệm cho biết: thà chậm còn hơn sai

Từ trong gian phòng có máy điều hoà nhiệt độ bớc ra phố, anh cảm thấy sao mà bức bối Đêm tháng 7, trời nóng nh nung Đờng phố vắng ngắt Thỉnh thoảng mới thấy một vài ngời rảo bớc ra ga đi tàu sớm Trong không gian yên tĩnh vẳng lại tiếng

rù rù của động cơ ô tô Các đoàn xe quân sự phủ kín bạt vừa sang phà Bác Cổ, nổi

đuôi nhau qua đờng Trần Hng Đạo chạy về phơng nam Anh Bính nhớ lại những ngày sống trong quân ngũ

Dạo đó Bính đang dự "rèn cán, chỉnh quân" sửa soạn lên Điện Biên Phủ Một hôm, anh chính trị viên tiểu đoàn mời lên bảo:

- Sáng mai, đồng c hí lên gặp chính uỷ trung đoàn, nhận công tác mới

Sáng hôm sau, Bính đợc gặp chính uỷ

- Chúng mình rất muốn giữ cậu ở lại trung đoàn nhng quân khu điều động, biết làm thế nào? Cậu h y chuẩn bị tinh thần để đi công tác xa năm năm, mời năm cơã

đấy? Thế nào anh bạn trẻ?

- Báo cáo thủ trởng, tôi xin sẵn sàng

Trả lời nh vậy, nhng Bính vẫn băn khoăn "Đi đâu nhỉ" Sang Lào hay vào miền

Anh Bính thở phào nhẹ nhõm khi thấy lần này máy tính cho đủ 2.400 điểm Đem

so với kết quả lần trớc (do các anh, các chị ở Trung tâm Tính toán trao cho), bốn con

số sau dấu phẩy đều trùng nhau Nh vậy là số điểm đạt đợc đủ, mức độ chính xác bảo đảm

Đến đây coi nh đ xây dựng đợc cơ sở lý luận để thiết kế, chế tạo các thiết bị pháãthuỷ lôi từ tính và bom từ trờng

*

* *Trong những ngày miệt mài nghiên cứu ấy, các anh trong tổ không còn để ý đến giờ giấc, ngày đêm

Có hôm anh Cự ngồi một mình trong phòng thí nghiệm, chẳng hay trời đ tối từãlúc nào rồi, đến khi chợt nhớ ra thì đ 20 giờ Bình thờng, vào giờ đó, nhà ăn đ đóngã ãcửa, nhng sao hôm nay trong phòng đèn vẫn sáng, cửa vẫn để ngỏ Anh Cự lặng lẽ bớc vào, đến bên quầy nhận cơm

- Ông đi chơi đâu mà bây giờ mới về? Ông có biết bây giờ là mấy giờ rồi không ? Nếu cứ theo đúng nội quy, tôi đ khoá cửa về rồi Chỉ vì những anh chàng "tự do" nhã

ông mà đến giờ này, tôi còn phải đứng lại đây!

Chị nhân viên nhà ăn mắng té tát, nói một thôi một hồi không thèm ngoảnh lại nhìn ngời vừa đến Đợi cho chị nguôi nguôi cơn giận, anh Cự mới lên tiếng nhẹ nhàng:

- Chả phải tôi đi chơi đâu, chị ạ Nhng, dù sao tôi cũng đ làm phiền chị Lần sau,ãnếu hết giờ, chị không phải để phần cơm tôi

Lúc bấy giờ chị nhân viên mới nhạn ra ngời nói chuyện với mình

- Anh Cự đấy à? Khổ quá, mắt tôi nó gà mờ làm sao ấy! Cứ tởng là ai cơ! Tôi nóng quá Thôi anh đừng để bụng Anh hiểu cho: hết giờ làm việc ở đây, tôi còn bao nhiêu

việc ở nhà Bao giờ cới vợ, anh sẽ thông cảm hơn với nỗi vất vả của phụ nữ chúng tôi

Bị "mắng" nh vậy, nhng chỉ mơi hôm sau, anh Cự lại quên! lần này, anh tạt ra phố, ăn qua quýt mấy cái bánh xốp, rồi trở về phòng thí nghiệm làm việc đến khuya.Hầu hết cán bộ, sinh viên đều đ đi sơ tán Lúc này trong trờng chỉ còn lại nhữngã

ai mang giấy phép đặc biệt Đó là những chiến sĩ tự vệ trong các khẩu đội pháo phòng không hay súng máy cao xạ trực chiến trên sân thợng và những tổ viên tổ GK1 làm việc dới tầng hầm Giảng đờng phủ bụi Khu nhà nội trú bốn tầng đóng cửa im ỉm Bên sông Tô Lịch, trong các dẫy nhà một tầng vách toóc-si, lác đác đôi phòng sáng điện: vài ba ngời nào đó từ nơi sơ tán đảo về

- Cậu giúp mình tý nhé!

- Việc gì thế, anh?

- Lắp ngay một bộ tự động để sáng mai kịp giao cho bên giao thông.

Không cần nói gì thêm Không cần hỏi gì thêm Cả bộ môn ai cũng biết anh Nguyễn Trọng Quế đang làm gì trong tổ GK1, không biết đợc cụ thể, nhng mang máng đoán ra Và ai cũng sẵn sàng góp một tay

- Công việc của các anh đạt kết quả tốt lắm nhỉ?

Anh Quế mỉm cời Những câu thăm dò xa xôi nh vậy của bạn bè khích lệ anh

Đêm hôm ấy, theo đề nghị của anh Quế Anh bạn cùng bộ môn - vừa từ nơi sơ tán

đảo vể trờng - loay hoay lắp bộ tự động Chỉ sau khi bàn giao xong thiết bị đó, anh mới mợn xe đạp nháo nhào phóng đi gặp ngời yêu

Lúc bấy giờ, trên các tàu phá lôi, việc đóng -ngắt cầu giao của máy phóng từ đòi hỏi phải đếm lần rất rắc rối Chu kỳ đóng-ngắt phải thật đều Ban đêm, không nhìn

đợc đồng hồ, ngời thuỷ thủ cứ phải đếm "một , hai, ba, bốn, năm một, hai, ba , bốn, năm "để đóng hoặc ngắt Thần kinh căng thẳng nh sợi dây đàn: vừa lo thuỷ lôi nổ bất cứ lúc nào, vừa phải không ngớt "tụng niệm" lầm rầm Tổ GK1 đ chế tạo bộ tựã

động, giải phóng cho anh em khỏi cái công việc đơn điệu chán ngán ấy Ngồi trên tàu lôi, anh em vẫn có thể nhấm nháp miếng mực nớng, xem báo, đánh cờ Về sau, rà phá cả ban ngày

- Mình rất cần một cái rơle có độ nhậy cao, nhng chẳng biết tìm đâu! - Anh Cự than thở với anh Quế

Đúng là Cục Vận tải Đờng biển có hứa đáp ứng mọi yêu cầu của tổ GK1 Cục không thiếu ngoại tệ, khi cần, có thể cho tàu chạy thẳng sang Hồng Công mua, nhng anh Cự không muốn phiền

Nghe anh Cự nói, anh Quế đi thẳng về nhà, lục tìm, mang đến cái rơ-le phân cực

có độ nhậy 150 micrôămpe.

- Tốt quá! Cậu moi đâu ra cái của hiếm này?

- Dạo ở Liên Xô, tôi đ có ý tìm, để dành.ã

Trong những giây phút ấy, vì lợi ích chung, chẳng ai giữ "tủ" giêng của mình

Có những quả bom quái ác rơi đúng vào trụ cầu, nhà kho, b i xe Chuyển dịch mộtãthứ gì bằng sắt ở những nơi đó đều làm thay đổi từ trờng, bom sẽ nổ ngay Dùng thiết bị phóng từ để phá nổ sẽ gây ra sập cầu, đổ kho, cháy rụi xe cộ Tổ GK1 sáng chế một loại thiết bị khác, hết sức độc đáo: thiết bị gây nhiễu "Máy nhiễu" phát ra

một dạng tín hiệu từ đặc biệt, khiến cho quả thuỷ lôi tạm thời liệt đi, để anh em công binh, thanh niên xung p hong có thể đến gần, "sờ" vào l o thần chết đó, tớc cáiãlỡi hái của l o đi (hay nói một cách giản đơn hơn: tháo kíp nổ của quả MK42).ã

Thiết bị phá nổ cũng nh thiết bị gây nhiễu lúc đầu khá cồng kềnh, về sau, nhờ sử dụng nhiều linh kiện bán dẫn, trở nên gọn nhẹ, xinh xắn, anh công binh, o thanh niên xung phong đều có thể cầm tay

*

* *

ánh chiều tắt hẳn Vòm trời và mặt nớc cùng một màu đen thẫm Từ những nơi tập kết, những con tàu của ngành đờng biển tham gia cuộc thử nghiệm tiến vào các toạ độ quy định Bất cứ lúc nào máy bay địch cũng có thể ập tới, và pháo lớn Hạm

đội 7 cũng có thể rót vào; các tàu đợc nguỵ trang, không để lọt một tia sáng ra ngoài

Từ bờ bên, chiếc tàu chỉ huy nhẹ lớt sóng tiến ra Trên boong, các đồng chí đại diện ngành giao thông - vận tải đang trao đổi ý kiến với các nhà khác trong tổ GK1

Vũ Đình Cự đợc giao trách nhiệm chỉ huy toàn bộ quá trình kỹ thuật của cuộc thử nghiệm

Đêm tĩnh mịch Sóng vỗ oàm oạp vào mạn tàu Các hoạt động thầm lặng triển khai Các tiến sĩ, kỹ s, công nhân kiểm tra lại lần cuối máy móc, thiết bị để ở dới tàu cũng nh ở trên bờ Các số liệu báo cáo tới tấp gửi về tàu chỉ huỵ: bộ phận đo lờng hoạt động tốt, bộ phận tính toán và điều khiển tự động tốt, thiết bị phóng từ -tốt v.v

Quay sang phía các đồng chí l nh đạo Cục Vận tải Đờng biển, Vũ Đình Cự nói:ã

- Tất cả đ sẵn sàng! đề nghị các anh cho bắt đầu.ã

Ngay lúc đó, từ tàu chỉ huy, tín hiệu phát lệnh đợc truyền đi Hiện trờng thử nghiệm bỗng trở mình Các con tàu lần lợt tiến vào "toạ độ nguy hiểm", lúc đầu là các tàu nhỏ, về sau dần Khi thì đâm thẳng vào quả thuỷ lôi, khi đi lớt ngang qua hoặc đi chênh chếch 15o, 30o, 45o Thiết bị phá thuỷ lôi đặt trên tàu cha đợc lệnh

hoạt động.

Đứng bên bờ, tiến sĩ Nguyễn Bính theo dõi trên màn hiện sóng các tín hiệu hoạt

động của quả MK52, xem thử con tàu cỡ bao nhiêu, đến khoảng cách bao xa thì quả thuỷ lôi "nổ" hoặc "không nổ" Một anh trợ lý bấm đèn pin - đ đợc bọc khăn mùi soaã

để giảm bớt độ sáng - rọi vào trang sổ tay cho anh Bính ghi lại các kết quả quan sát

đợc Quả thuỷ lôi đ đợc mọi hết thuốc nổ và thay hạt nổ bằng một bóng đèn Bìnhãthờng, khi con tàu chạy qua tạo ra một từ trờng đủ mạnh, thoả m n các điều kiện nổãthì ngòi nổ phóng điện làm cháy hạt nổ, và, do đó, làm cháy toàn bộ khối thuốc súng Còn bây giờ thì bóng đèn bật sáng thế thôi! Bóng đèn này đợc mắc ra ngoài vỏ quả thuỷ lôi nên có thể trông thấy dễ dàng Các tín hiệu hoạt động của MK52 còn

đợc đa lên màn hiện sóng để tiện theo dõi; quả thuỷ lôi thì đợc chôn một phần xuống

đất đúng nh trong thực tế nó lún xuống bùn

Đợt thử nghiệm thứ hai đợc tiến hành với các con tàu vừa chuyển dịch vừa cho

thiết bị phá thuỷ lôi hoạt động để khảo sát xem với cờng độ từ trờng bao nhiêu, dạng

xung nh thế nào, ở khoảng cách bao xa, độ góc lớn nhỏ, thì quả thuỷ lôi nổ Thuỷ lôi chiến lợc có độ nhạy thấp, nên tàu phá lôi phải sử dụng những thiết bị phóng từ mạnh: nặng hàng tạ, mỗi khi đóng cầu giao, dụng cụ sắt thép đặt trên boong cứ quẫy lên cái búa tạ để gần bị hút bập vào Đờng sức của từ trờng toả ra trong không gian làm cho anh em thuỷ thủ rất khó chịu

Đợt thử nghiệm thứ ba: các con tàu có mang theo thiết bị nhiễu.

Sau khi thử với thuỷ lôi chiến lợc MK52, các anh cho khiêng quả thuỷ lôi chiến thuật MK42 vào thử tiếp Và lần này, y nh lần trớc, cũng lại phải tiến hành đủ ba

đợt thử, với các loại tàu to nhỏ không sử dụng hoặc có thể sử dụng thiết bị phá, rồi thiết bị nhiễu; đâm thẳng, đi lớt ngang qua hay đi chênh chếch theo các độ góc khác nhau về phía quả thuỷ lôi Cuộc t hử nghiệm, vì thế, kéo dài mấy đêm ở một vùng nằm trong tầm pháo của hạm đội 7 và trong phạm vi máy bay Mỹ dễ bắn phá

Các kết quả thu đợc xác nhận sự đúng đắn của những tính toán lý thuyết Bảng tra cứu đợc thiết lập qua máy tính điện tử tỏ ra có cơ sở khoa học

Tuy thế, các anh trong tổ GK1 vẫn cha hoàn toàn an tâm Cảng Chùa Vẽ, nơi vừa tiến hành cuộc thử nghiệm, nằm trên sông Cấm, tàu há mồm không vào đợc Thế

mà đó lại là một chiếc tàu phá lôi vào loại lợi hại nhất của ta

Để "chắc ăn" hơn, mấy hôm sau, anh Quế và các trợ lý làm thêm một cuộc thử nghiệm khác ở đảo Cát Hải Lại phải chở theo những quả thuỷ lôi nặng, những máy móc tinh vi cũng nh những thiết bị cồng kềnh Quả MK52, rồi quả MK42 đợc đặt trên b i sú Con tàu há mồm-loại tàu đổ bộ chở xe tăng mà anh em đờng biển quenãgọi là "tăng kít" - từ từ tiến đến gần Chung quanh tàu, dây điện quấn loằng

ngoằng Cả con tàu trở thành một nam châm điện cỡ lớn Tàu còn cách xa 80 mét, quả thuỷ lôi đ "nổ" - nghĩa là bóng đèn hiệu loé sáng Nh vậy là bảo đảm an toàn.ã

Đặc điểm của nghề chế tạo vũ khí, khí tài quân sự là phải tuyệt đối bảo đảm chất lợng sản phẩm, bởi vì, nếu không, sẽ gây tai hoạ chết ngời cho ngời sử dụng Trong cái nghề này, cách làm việc qua loa, "tài tử" là tội ác

ít lâu sau, hàng loạt khí tài phá thuỷ lôi mang nh n hiệu GK72-2, GK72-3,ãGK72-4 đợc chế tạo, cung cấp cho các đội tàu Lê M Lơng, Quyết Thắng quét mìn.ã

Đồng chí Bí th thứ nhất Ban chấp hành Trung ơng Đảng tận mắt xem các loại khí tài này, trò chuyện với Vũ Đình Cự và căn dặn phải chế tạo thật nhanh, thật nhiều Các đồng chí Trờng Chinh, Lê Văn Lơng cũng đến thăm

Một vài con số nhắc ta nhớ lại những ngày và đếm khói lửa ngút trời ấy: mỗi ngày

đêm Nichxơn cho xuất kích 140 lần chiếc "siêu pháo đài bay" B.52, 300 "cánh cụp cánh xoè" F.111 và 500-700 máy bay ném bom chiến thuật Tổng số bom giội xuống

Hà Nội, Hải Phòng trong 12 ngày đếm ấy có sức phá hoại gấp hai quả bom nguyên

tử đ từng huỷ diệt thành phố Hirôsima (Nhật Bản).ã

Trờng Đại học Bách khoa Hà Nội là mục tiêu ném bom của máy bay chiến thuật

D y nhà số 19 trúng bom hơi.ã

Tổ GK1 chuyển vào làm việc trong tầng hầm nhà A Đó là một toà nhà lớn trong khu Đông Dơng Học xá, nơi lu trú của sinh viên thời thuộc Pháp, rất vững ch i, cóãtầng hầm chứa rợu chia thành nhiều ngăn uốn vòm nh mái ga xe điện ngầm

Anh em không thể sơ tán xa trờng, bởi vì, chỉ ở trờng mới có đủ các xởng, các phòng thí nghiệm hiện đại để chế toạ khí tài gây nhiễu, phá nổ thuỷ lôi và bom từ trờng (loại khí này gồm nhiều linh kiện bán dẫn tinh vi)

Nhà trờng cho chở đến một xe commăngca bắp cải để anh em luộc ăn dần Chăn màn, áo quần, giờng chiếu, bếp dầu, xoong nồi, mì gạo đều đa vào hầm Cứ mơi, mời lăm phút còi lại rú lên Tiếng máy bay B.52 nghe nh tiếng thùng tôn lăn trên đờng nhựa Tiếp sau là tiếng bom rền từng đợt, từng đợt dài

Trong tầng hầm, Tổ GK1 vẫn làm việc, cân nhắc, thêm bớt từng chi tiết của mạch bán dẫn hay xem thử tụ điện nên tăng giảm bao nhiêu microphara Cho đến một buổi sớm

Một chiếc xe con xịch đỗ cạnh sân bóng đá, bên cạnh cái hố bom tấn to nh cái giếng làng, Giáo s Tạ Quang Bửu, ngời trực tiếp theo dõi, chỉ đạo sát sao từng việc làm của Tổ GK1, bớc nh chạy vào gian hầm tối tối mờ mờ.

Ông ôm chầm lấy Vũ Đình Cự làm anh suýt rơi cả cặp kính cận, ôm từng anh em trong tổ, rồi sung sơng báo tin: 7 giờ sang hôm đó, 30-12-1972, Nichxơn đ buộc phảiãngừng ném bom từ tĩ tuyến 20 trở ra để mời "ta cho nối lại cuộc thơng lợng qua nhiều đắng cay do họ ở phố Clêbe Pari tuy vậy, nhiệm vụ của Tổ GK1 vẫn còn rất nặng nề: mau lẹ chế tạo hàng loạt khí tài để quét nhanh, quét gọn, quét sạch thuỷ lôi và bom từ trờng ở trên biển, trên sông, trên bộ

Một chiến dịch vận tải lớn với quy mô cha từng có sắp bắt đầu! Ngay trớc Tết Quý Sửu! Hoà bình mới trở lại trên nửa nớc mà thôi

Tiếng bom rền bỗng nhiên im bặt Hà Nội, Hải Phòng ngỡ ngàng đón Tết Quý Sửu

Sau chín tháng bị địch đánh phá và phong toả, sau 12 ngày đêm bị máy bay B.52 nem bom trải thảm, Thủ đô và thành phố Cảng lại đợc ăn một cái Tết hoà bình Qua bao nhiêu đau thơng và náo động, ngời dân lại đợc thấy một vòm trời bình yên, một mặt biển lặng sóng, đợc ngù những đêm đấy giấc, đợc sống những ngày nhẹ nhõm, thảnh thơi, đợc trở về với những tập tục, hơng vị của cái Tết nghìn xa: quét dọn bàn thờ tổ tiên, đốt nén hơng tởng nhớ những ngời đ khuất, lau chùi bàn ghế, đồ đạc,ãnấu nồi bánh chứng, kiếm cánh đào, chậu quất hay mấy bông thợc dợc, cúc đại đoá

Tàu Cuba tình nguyện vào cảng đầu tiên, đợc bảo đảm an toàn tuyệt đối Luồng Nam Triệu đ thông.ã

Mọi ngời đều biết, theo Nghị định th của Hiệp định Pari về Việt Nam, Hoa Kỳ có trách nhiệm "quét sạch tất cả mìn mà Hoa Kỳ thả tại vùng biển, các cảng, sông ngòi Việt Nam Dân chủ Cộng hoà" Nhng, nh trong Công hàm ngày 16-4-1973 gửi Bộ

ngoại giao các nớc hữu quan, Uỷ ban Quốc tế và Tổng Th ký Liên hợp quốc, Bộ

Ngoại giao ta đ vạch rõ: "ã Cho tới nay, họ - tức phía Hoa Kỳ - chỉ mới làm nổ đợc ba quả trong số hàng vạn quả mìn mà họ có trách nhiệm phải quét sạch".

Ba quả trong số hàng vạn quả! Một sự ít ỏi đến mức nực cời! ấy vậy mà, để làm đợc cái công việc cỏn con nực cời ấy, họ đ phải huy động lực lợng đặc nhiệm ràãmìn số 78 gồm 500 binh sĩ, 20 tàu, 50 trực thăng, và phải trả bằng cái giá: hai trực thăng rơi ngay tại chỗ, nhiều sĩ quan và binh sĩ chết vi bị trúng mìn (khí tài rà mìn của họ do trực thăng kéo lết trên biển)

Vậy thì, ai đ đứng ra rà quét, phá nổ hoặc làm mất hiệu lực vĩnh viễn hàng vạnãquả mìn quỷ quái kia? Chính là phía Việt Nam ta

Cuộc chiến đấu chống phong toả, quét nhanh, quét gọn, quét sạch thuỷ lôi và bom

từ trờng ở trên biển, trên sông, trên bộ diễn ra hết sức khẩn trơng và thầm lặng trong những ngày và đêm trớc và sau Tết Quý Sửu, khiến cho cái Tết năm ấy đi vào

ký ức anh em trong Tổ GK1 nh là cái Tết có một không hai: Tết chống phong toả

Do những thành tích to lớn đóng góp vào cuộc kháng chiến của nhân dân ta, tập thể Tổ GK1, do Tiến sĩ khoa học Vũ Đình Cự chủ trì, đ đợc Nhà nớc ta phong tặngãGiải thởng Hồ Chí Minh cùng một số tập thể khác trong Quân đội và trong ngành Giao thông - Vận tải

Từ Hà Nội, qua cầu Chơng Dơng, cứ theo bờ đê sông Hồng đi xuôi về phía nam khoảng 20 cây số thì tới làng Phú Thị, x Mễ Sở Một vùng quê ngô, đay, lúa ,cácãloại cà chua, khoai tây, tỏi ,cây thuốc sinh địa, ngu tất trải mầu xanh bát ngát Trong các vờn nhà ngày giáp tết đỏ rực quất chín, các loại cây cảnh đua nhau nở đủ sắc hoa.

Chính vùng đất ven sông Hồng này cách đây mấy nghìn năm đ đẹp tới mức côngãchúa Tiên Dung con gaí vua Hùng phải dừng thuyền vây màn tắm mát trên b i cátã

và gặp đợc chàng trai đánh cá họ Chử Nàng Tiên Dung ở lại lập nghiệp, biến vùng này thành làng, thành bến chợ thuyền bè qua lại buôn bán sầm uất Phú Thị, nghĩa

là chợ giầu Chợ Phú Thị to nhất tổng Mễ vì vậy có câu ví " Dài nh cái chợ Mễ " Còn

Mễ Sở có nghĩa kho gạo Theo truyền thuyết thì nơi đây là kho quân lơng của quân

đội nhà Trần trong những năm đánh giặc Nguyên Mông thế kỷ XIII Tên " Mễ Sở "

là do vua Trần Nhân Tông đặt, một ân thởng đặc biệt sau ngày chiến thẵng

Thế kỷ 19, đê Văn Giang vỡ 18 năm liền Cả vùng Văn Giang, Khoái Châu hoá

đầm vũng, lau sậy mọc đầy trở thành căn cứ chống Pháp của nghĩa quân Tán Thuật Làng Phú Thị những năm 1930 có nhà ông s Hân là nơi đồng chí Hoàng Quốc Việt cùng một số cán bộ l nh đạo trong Xứ uỷ Đảng Cộng sản Việt Nam về họp, công tác.ãPhú Thị, Mễ Sở cũng là nơi đất lề quê thói Đây chính là quê hơng tiến sỹ Chu Mạnh Trinh, một nhà nho tài tử, một nhà thơ tình l ng mạn Ông còn là kiến trúc sãtài hoa đ xây dựng chùa Thiên Trù ở động Hơng Tích, đặc biệt xây dựng đền thờãChử Đồng Tử-Tiên Dung Quần thể kiến trúc này với lễ hội dân gian mở ba năm một lần đang là một trong những điểm du lịch quốc gia

Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ, bến phà Mễ Sở lập chiến công oanh liệt Nhân dân Mễ Sở đợc phong tặng danh hiệu Đơn vị anh hùng

nghiệp của vợ chồng, gia đình ông : huyện Đông Yên, làng Phú Thị.

Quê hơng là dòng sữa mẹ Con ngời lớn lên nhờ sữa mẹ quê hơng Biết ơn và tự hào quê hơng làng Phú Thị tổng Mễ Sở của mình, Dơng Quảng Hàm không hề nghĩ rằng mình đ góp phần làm rạng rỡ , vẻ vang thêm cho làng xóm quê hơng.ã

Họ Dơng ở làng Phú Thị, một dòng họ nổi tiếng thi th, nhiều ngời đỗ đạt cao, làm quan, dạy học -, đến đời cụ Dơng Trọng Phổ sinh đợc 7 ngời con trai Anh con cả Dơng Bá Trạc 17 tuổi đỗ cử nhân Ngời con thứ 5 là Dơng Quảng hàm đẹp trai, đức

độ, thông minh chẳng kém cha anh

Vào những năm này, tiến sỹ Chu Mạnh Trinh ngời cùng làng Phú Thị làm án sát tỉnh Hng Yên Giữ chức quan đầu tỉnh nhng nhà thơ họ Chu chỉ thích đi du ngoạn sơn thuỷ Ngay cả việc làng dù bà con tín nhiệm bầu chức tiên chỉ, ông cũng phó mặc quyền hành cho một ngời bạn mà mình coi nh anh vì hơn tuổi, là Trần Khắc Tế,

đỗ tú tài, tính nết hiền lành đợc dân làng quý trọng gọi cụ " Tú Bụt " ( hiền nh ông bụt )

Năm 1905 tiến sỹ Chu Mạnh Trinh chết Một số ngời trong họ Dơng muốn chức tiên chỉ phải giao lại cho Dơng Bá Trạc vì ông Trạc đỗ cử nhân, mà cử nhân thì cao hơn Tú tài Đa số dân làng mến đức cụ Tú Bụt không tán thành việc này, lấy cớ ông Trạc còn trẻ, mới 20 tuổi

Quyết hạ cụ Tú để giành phần xôi thịt, ngời ta đặt chuyện vu cho cụ Tú ăn tiền của dân khi làm đình làng Quan trên về xem xét, sự thật rõ ràng do những kẻ đặt

điều nói xấu Đến lợt con cháu họ Trần sắm gậy gộc quyết rửa hận naỳ

Về phần họ Dơng, khi biết sự việc, cụ Phổ gọi mấy ngời xấu trong họ, mắng cho một trận tàn tệ Ông cử Trạc nhận ra tất cả những cái xấu xa mục nát của làng quê dới chế độ thực dân phong kiến, bỏ ra Hà Nội hoạt động Đông Kinh Nghĩa Thục sau

đó ít lâu bị Pháp bắt đầy ra Côn Đảo

Ơ nhà, cụ Phổ mất năm trăm đồng lo lót cho tổng đốc Lê Hoan để hắn không bới

to vụ kiện ra nữa

Và điều lớn hơn, cụ nghĩ đến, là nghĩa xóm tình làng

Cụ Phổ đến thăm cụ Tú Bụt ngỏ lời trớc:

- Chuyện tụng đình không phải do cụ, cũng chẳng phải ý muốn của tôi Nhng để dứt hẳn việc này không để hậu hoạ một đời đi kiện ba đời thù nhau, chúng ta sẽ gả con cho nhau, chuyển cừu gia thành thông gia

Thế là cô hai Trần Thị Vân lấy anh năm Dơng Quảng Hàm

Ngày xa không thiếu những chuyện hai dòng họ, hai làng thù nhau đời đời kiếp kiếp.Trong cuộc tình duyên đâu phải do ông bà Nguyệt L o xe kết, vợ chồng anhãDơng Quảng Hàm ý thức đầy đủ bổn phận làm con của mình, đúng hơn đ làm trònã

sứ mệnh đối với cả bà con trong họ ngoài làng Quê hơng với những truyền thống tốt

đẹp, những con ngời chất phác thuần hậu lấy tình thơng nghĩa cả làm chuẩn mực giá trị đ in đậm dấu ấn trong cả cuộc đời anh, nhà giáo Dơng Quảng Hàm.ã

Nhà s phạm mẫu mực, ngời thầy đáng kính

Năm 1920, Dơng Quảng Hàm tốt nghiệp trờng Cao đẳng s phạm Đông Dơng Với luận văn tốt nghiệp "Khổng Tử và học thuyết Khổng Mạnh trong nền giáo dục cũ"

đợc đánh giá xuất sắc, Dơng Quảng Hàm đỗ thủ khoa, khóa đầu tiên của trờng Anh

đợc bổ ngay về dạy ở trờng Trung học bảo hộ, tức trờng Bởi, một trong số rất ít trờng trung học đơng thời ở Việt nam

Dơng Quảng Hàm chính thức bớc vào nghề dạy học, chính thức trở thành một nhà giáo

Ngay từ buổi đầu tiên đứng trên bục giảng, Dơng Quảng Hàm đ ý thức đợc tráchãnhiệm làm thày, sự cao quý của nghề thày Anh ghi nhớ những lời của ông nội, của cha: Dạy học không chỉ đơn giản là dạy chữ, cho dù đó là chữ của thánh hiền, mà trớc hết là dạy cái đạo làm ngời, dạy nên những con ngời

Chính vì thế ngời thày phải là tấm gơng sáng về mọi mặt cho học trò noi theo Vai trò của ngời thày, ảnh hởng của ngời thày còn bao trùm, rộng r i toàn x hội Nhữngã ãngời thày, trí thức hiền tài bao giờ cũng là nguyên khí quốc gia, có trách nhiệm lớn

đến hng vong của x tắc, thành đạt của lớp trẻ ã

Học trò trờng Bởi không bao giờ quên hình ảnh thày Hàm : Sáng nào cũng vậy, trống trờng vừa điểm thày đ đứng trên bực thềm tơi cời dẫn học sinh vào lớp ã

Thầy ăn mặc giản dị, đúng kiểu: bộ âu phục là thẳng nếp, áo vét bao giờ cũng cài

đủ ba khuy Thày thắt ca vát sẫm màu, đôi khi cài nơ đen, đi giầy da

Vào lớp bao giờ thày Hàm cũng chờ cho tất cả học sinh trật tự yên lặng rồi mới ngồi xuống ghế Thày giở cặp, đặt lên bàn sổ điểm danh học sinh, sổ cho điểm, tập

bài giảng Thày rút từ túi ngực ra hai chiếc bút, một bút mực, một bút chì đầu này màu đỏ đầu kia màu xanh Và chiêc đồng hồ quả quýt đặt ngay ngắn giữa bàn Giờ học bắt đầu Sau khi kiểm tra bài cũ xong, thày giảng chậm r i, rành rọt bàiãmới Giờ học nào cũng thế, khi thày giảng hết, vừa đúng lúc trống trờng vang lên Trờng Bởi có nhiều giáo s giỏi, dạy rất hay, học sinh rất mến

Thày Dơng Quảng Hàm, vẻ ngoài nghiêm nghị, khô khan Nhng mọi ngời đều tán

đồng đây là một ông thày uyên bác, phơng pháp s phạm chuẩn mực, thái độ chân tình và là tấm gơng đạo đức Học trò trờng Bởi nh mấy anh Hoàng Ngọc Phách, Nguyễn Xuân Thảo, Đỗ Quang Lu công nhận theo cách dạy của thày Hàm, học sinh dễ dàng nắm đợc trọn vẹn tác phẩm văn học và in sâu vào lòng đoạn văn, thơ hay nhất, tiêu biểu nhất của tác phẩm.Giống nh Hữu Ngọc " tổng kết ": Học thày Hàm, điều quý nhất là có đợc một cái base solide (nền tảng, căn bản vững chắc) Với nhiều học sinh khác nữa thì thày giáo Dơng Quảng Hàm là một "kho" kiến thức Thày vốn nghiêm, nhng ngoài giờ học có thể hỏi những điều mình cha hiểu, và đợc thày giảng giải rất tận tình

Trong thời buổi sùng bái tiếng tây (ăn bánh tây, đi giầy tây, mặc quần áo tây, nói tiếng tây dù chỉ tiếng tây bồi cũng h nh diện) thì dạy cho học sinh mỗi tuần 2 tiếtã

"Annamite " ( tiếng Việt ) quả là rất mệt

Thực đân Pháp còn tìm mọi cách cho con em ngời Việt coi thờng tiếng mẹ đẻ Các môn học tiếng Pháp đều có hệ số điểm cao, môn quốc văn tiếng Việt coi nh một ngoại ngữ, chỉ là phụ Giờ học môn tiếng Việt thờng buồn tẻ và đôi khi lớp ồn

ào, học sinh gây mất trật tự Chúng lễ phép nhng nhạt nhẽo với thày dạy môn tiếng Việt

Có thể đó là tình hình chung thời ấy Nhng học trò trờng Bởi số đông là những học trò giỏi, có chí Với lớp ngời nhiệt huyết ấy, chỉ cần ông thày khéo khêu gợi thì ngọn lửa yêu nớc, tinh thần dân tộc ấp ủ trong trái tim họ sẽ cháy bùng lên

Trong giảng dạy, Dơng Quảng Hàm luôn chú ý tìm hiểu cách dạy văn của ngời

xa Cần có phơng pháp giảng dạy nh thế nào để học sinh ham thích, dễ hiểu, tiếp thu bài tốt hơn? Một tuần lễ, ngời ta chỉ cho thày trò hai tiết học Việt văn mà thôi Cho nên, càng trong hạn chế nghiệt ng , càng phải tìm ra một hớng đi tốtã nhất

Các cụ ta xa thòng giảng văn cho các môn sinh theo lối bình, tán

Một số sách in gần đây cũng giới thiệu tác phẩm văn chơng theo lối ấy

Soạn một bài giảng văn, từ năm 1925, Dơng Quảng Hàm đề ra hẳn một trật tự mới Bài giảng bao gồm 9 phần, lần lợt học sinh nắm đợc đầy đủ các thông tin : Giới thiệu tiểu sử tác giả, xuất xứ của tác phẩm, đại ý, bố cục, đoạn trích, giảng nghĩa các

từ mới, từ khó, trình bày ý tởng và văn pháp, nhận định giá trị tác phẩm, kết luận

Với trật tự giảng một bài văn nh thế này, có bạn đồng nghiệp yêu mến đặt cho cái tên là "phơng pháp Dơng Quảng Hàm" "Phơng pháp Dơng Quảng Hàm" đợc phổ biến khá rộng r i Uy tín của anh trong giáo giới ngày càng cao ã

Nhiều học sinh, không biết có phải vì tấm gơng thày Hàm đ làm cho mình nảyãsinh lòng ngỡng mộ muốn noi gơng thày, muốn sau này mình cũng vào nghề s phạm, cũng trở thành nhà giáo ? Nên ngay lúc học các em đ có ý thức chép bài và lu giữãbài giảng của thày Hàm rất cẩn thận, coi nh một của quý, đem theo bên mình trong nhiều năm

Tất nhiên đời nhà giáo cũng có nhiều niềm vui, nhất là những kỷ niệm với các học trò, cái lũ nghịch ngợm chỉ thua nhất quỷ nhì ma

Các cậu học trò đố nhau đứa nào làm cho thày Hàm bớt mô phạm đi!

Chọn đúng lúc thày đi qua hành lang vào lớp, Trần Văn Hà bớc lại ngả mũ kính cẩn chào :

- Tha, con xin phép hỏi tại sao mặc áo vét bao giờ thày cũng cài đủ ba khuy nh thế ạ ?

Câu hỏi bất ngờ và hơi ngớ ngẩn khiến thày Hàm sững ngời lại Lũ bạn của anh học sinh táo tợn nọ đứng rình bên cửa lớp đang chờ dịp phá ra cời Nhng thày Hàm đã thản nhiên trả lời :

- Có gì lạ? Ngời ta làm ba khuy thì tôi cài đủ ba khuy

Bọn học trò quái quỷ trêu đợc thày mà không bị thày phạt, thày mắng thì khoái chí lắm Thày Hàm cũng rất vui Học trò có yêu mình, để ý đến mình mới bày ra đợc những trò vui tếu nh thế Chỉ trong nhà trờng mới có những chuyện vui nhộn này

Và những kỷ niệm này sẽ m i m i,ã ã suốt đời gắn bó với mỗi thày giáo, học sinh Đó cũng

là hạnh phúc, hạnh phúc riêng có của nghề thày

Thêm một kỷ niệm đáng nhớ :

Lần ấy có học sinh vì "xấc xợc" với một nữ giáo s ngời Pháp nên bị bà này đa ra trớc hội đồng kỷ luật nhà trờng xem xét, ý muốn cho đổi học Buổi họp hôm đó do giáo s hiệu trởng Perucca làm chủ tịch Sau khi nghe bà giáo ngời Pháp nổi tiếng lạnh lùng và bẳn tính quy kết những lời nặng nề về em học sinh, thày Hàm lên tiếng, nét mặt ông nghiêm nghị nhng giọng nói thật điềm đạm:

- Tôi có thể khẳng định trò này là một học sinh tốt, có t cách đứng đắn, cha hề vi phạm kỷ luật về đạo đức cũng nh học tập trong các giờ lên lớp của tôi Vì thế tôi tin rằng cậu có thể có lỗi, nhng không hề có ý xấc xợc với bất cứ vị giáo s nào trong chúng ta

Nhờ đó, anh học sinh đựoc "trắng án"

Một lần khác, vào năm Mặt Trận Bình Dân ở Pháp lên cầm quyền có cử một nghị

sĩ cánh tả là Justin Godard sang thị sát Đông Dơng Dân chúng Hà Nội đ trao choã

ông Goda nhiều bản tố cáo tội ác nhà cầm quyền thực dân Pháp và kiến nghị những cải cách Học sinh trờng Bởi hăng hái tham gia những buổi này, sân trờng vắng teo Buổi sáng hôm ấy thày Hàm bớc vào lớp, thấy một số học sinh còn ngồi nhấp nhổm Thày hỏi :

- Các anh còn ngồi đây?

Hiểu ý thày kín đáo khuyến khích việc đi mít tinh, các học sinh bớc nhanh ra khỏi lớp học Nhng thày Hàm đ dơ tay :ã

- Còn mấy anh này - thày đọc tên một vài học sinh - ở lại tôi nhờ chút việc

Mấy học sinh này ngồi xuống, ngơ ngác

Đến những ngày b i khoá để tang cụ Phan Chu Trinh, rồi những buổi học sinhãtrờng Bởi đứng thành một khối dới tấm biểu ngữ trong lễ truy điệu cụ Phan Bội Châu thì trong trờng Bởi đ hình thành một tổ chức chính trị có l nh đạo, chỉ huyã ãchặt chẽ

Học trò trờng Bởi càng qúy trọng thày giáo dạy Việt văn Dơng Quảng Hàm

Các em nhớ m i buổi học lịch sử, thày Hàm mang bản đồ nớcViệt Nam thống nhấtãkhông có chữ in tiếng Pháp Cochinchine xứ Nam kỳ thuộc địa, Annam xứ Trung kỳ

và Tonkin xứ Bắc kỳ bảo hộ Đây là tấm bản đồ do tự tay thày vẽ Vừa chỉ lên những

đờng nét hình thể núi sông, thày vừa giảng cho học sinh hiểu rõ tổ quốc Việt nam, từ ngày đầu các vua Hùng dựng nớc trải qua các triều đại đ hng thịnh và dần mởãmang bờ cõi Những trận chiến thắng giặc phơng Bắc oanh liệt, những cuộc chiến

tranh tiến về phơng nam, ông cha ta lấn biển, khai hoang, di dân, lập ấp để có hôm nay

Giờ học kết thúc, thày Hàm cuộn tấm bản đồ lại nhng trong các em học sinh vẫn vang lên những lời trầm trầm tha thiết: Tổ quốc này là của chúng ta, ông cha ta đã phải đổ biết bao mồ hôi xơng máu mới có đợc Các em không nói ra nhng trong lòng

đều chung một ý nghĩ: Quyết không thể để cho bất cứ kẻ nào đến giày xéo lên đất nớc ta, bắt ta cúi đầu làm nô lệ

Tình yêu tổ quốc bắt nguồn từ lòng yêu quê hơng, gia đình và biểu hiện cụ thể trong tình cảm mỗi ngời với từng bờ tre, góc phố Ơ trờng Bởi, thày Dơng Quảng Hàm chăm chú trau dồi cho học sinh lòng yêu tiếng mẹ đẻ Thực dân Pháp đ xâmãlợc đất nớc Việt Nam Chúng cố tìm mọi cách "xâm chiếm" những con ngời Việt Nam, mà mục tiêu chiến lợc là lớp trẻ, thế hệ tơng lai của nòi giống này Một cuộc tấn công m nh liệt toàn diện của kẻ đi chinh phục vào đất nớc bị chinh phục đangãtìm mọi cách chống trả quyết liệt ở trờng "Bảo hộ", thày trò tròng Bởi tiến hành nhiều hoạt động yêu nớc trong đó có cuộc đấu tranh giữ gìn và phát triển ngôn ngữ Việt Nam, văn hoá Việt Nam Trong cuộc đấu tranh này, ngời lặng lẽ đứng mũi chịu sào nhận trách nhiệm lớn về phần mình là nhiều thầy giáo tiến bộ, yêu nớc trong số

đó nổi bật giáo s Dơng Quảng Hàm

Một hôm giám đốc Nha học chính Đông Dong mời giáo s Dơng Quảng Hàm lên cho biết Nhà nớc bảo hộ quyết định đặt ra một chức học quan Nếu ông muốn, sẽ đợc

bổ vào chức vụ mới này, lơng cao hơn lơng dạy học rất nhiều Ông Hàm hiểu ngay

đây là việc làm của bọn mật thám, chúng nó đặt ra nhằm dò xét các giáo viên có lòng yêu nớc, có tinh thần đấu tranh cách mạng Chúng muốn tăng cờng bộ máy tay sai ngời Việt để đàn áp các nhà trí thức Việt nam mạnh mẽ hơn Ông nh nhặn từãchối: Ông chỉ chuyên tâm dạy học và đang bận soạn một cuốn sách giáo khoa cho học sinh

Cùng thời gian này,( 1944 ) thực dân Pháp muốn lấy lòng các giáo s ngời Việt , đã cho các giáo s tốt nghiệp cử nhân ở Pháp về đựơc lĩnh lơng tây Một số giáo s tốt nghiệp Cao đẳng s phạm Đông Dơng trong đó có Dơng Quảng Hàm cũng đợc đề nghị vào ngạch tây, hởng " lơng tây " cao hơn " lơng ta " gấp ba lần Nếu kể cả phụ cấp vợ, con, có ngời đang từ 150 đồng sẽ lĩnh mỗi tháng 1000 đồng (giá gạo ngon vẫn chỉ 02 đồng/ tạ)

Nhng Dơng Quảng Hàm cùng nhiều bạn đồng nghiệp đ từ chối.ã

Giữ vững sự phân biệt, ở thời điểm này là một biểu hiện của lòng tự tôn dân tộc, lòng yêu nớc, cũng là thể hiện phẩm chất, danh dự ngời thày, ngòi Việt Nam

Sau này, Nguyễn Lân đ làm thơ ca ngợi :ã

Trờng Bởi : noi gơng cụ giáo Hàm

Một nhà học giả thực phi phàm

Lầu thông Âu, A, say nghiên cứu

Ham dạy sử, văn; Lợi chẳng ham.

Tác giả chơi chữ " Hàm, ham" Còn " Ông đồ " Vũ Đình Liên thì mỗi lần nhớ về trờng Bởi, nhớ tới các thày giáo, bạn bè lại ngâm bài thơ mình sáng tác với hai câu kết đầy tâm huyết :

Mời cây cổ thụ sân trờng Bởi

Cao ngọn , xuê cành một gốc Dơng

Nhà nghiên cứu tiên phong VN Văn học sử

Cách mạng tháng Mời Nga, cách mạng Tân Hợi Trung Quốc, cuộc duy tân tự cờng của nớc Nhật đ ảnh hởng mạnh mẽ đến Việt Nam ã

Y thức dân tộc với tinh thần quật khởi của con cháu hai bà Trng, Lý Thờng Kiệt, Nguyễn Tr i, Quang Trung bừng lên trong trái tim mỗi ngời Việt Nam đang khôngãchịu cam tâm kéo dài thân phận nô lệ

Trên lĩnh vực giáo dục, đ có ngời lu tâm cho in một số sách về tục ngữ ca dao,ãtruyện cổ nớc Nam Cũng đ có Việt Hán văn khảo, Văn đàn bảo giám, Nam thi hợpãtuyển

Nhng các em học sinh cha đợc học một cách hệ thống về nền văn học nớc nhà Mà lịch sử văn học luôn đi sát lịch sử Tổ quốc, gắn bó chặt chẽ với lịch sử đấu tranh bảo

vệ, xây dựng đất nớc, phát triển dân tộc Dạy văn cũng chính là bồi dỡng cho các em lòng yêu tổ quốc, quê hơng, phát huy truyền thống ngàn năm văn hiến nớc nhà Đã

đến lúc các em phải đợc trang bị đày đủ kiến thức về lịch sử văn học Đất nớc Việt Nam, con ngời Việt Nam anh dũng quật cờng Bản chất anh dũng, quật cờng ấy có nguồn gốc sâu xa từ câu chuyện cậu bé làng Gióng, chuỵện bánh dày bánh chng

đến bài thơ trên sông Nh Nguyệt của Lý Thờng Kiệt, hịch tớng sĩ của Trần Hng Đạo

và Kim Vân Kiều, Lục Vân Tiên

Muốn thế, điều tiên quyết là phải có sách cho các em học Đó chính là sự cần thiết

ra đời một bộ lịch sử văn học Việt nam, bớc đầu, có thể là sơ thảo, lợc thảo, giản yếu,

đại cơng Nhng nó sẽ chấm dứt hẳn việc dạy và học văn học nớc nhà bấy lâu chắp vá, mảng mún,

Chính Dơng Quảng Hàm đ viết báo, đúng hơn là ông kêu lên: "Không có quyểnãsách nào chép về văn học sử nớc ta; không nói gì những sách tham khảo tinh tờng cho các học giả dùng , ngay đến những sách tóm tắt các điều đại cơng cho học sinh dùng cũng không có"

Tất nhiên để có bộ Việt nam văn học sử, ngời viết phải có trình độ hiểu biết sâu sắc cả về các môn triết học, lịch sử, ngôn ngữ, dân tộc

Phải đọc, tham khảo rất nhiều tác phẩm, tác giả văn học nớc nhà qua các thời kỳ

từ xa xa đến cận đại

Cả một khối lợng công việc đồ sộ đòi hỏi bộ óc có kiến thức tổng hợp, một tinh thần trách nhiệm dò đến ngọn nguồn, lại cần có một tâm hồn thơ, một tài hoa biết thởng thức, sành văn chơng

Và một yêu cầu hoàn toàn mới mẻ: Về phơng pháp thể hiện phải rất khoa học, hiện đại vì đây không chỉ có ý nghĩa cuốn giáo khoa th mẫu mực mà còn là công trình đặt nền móng cho ngành văn học sử Việt Nam

Nh vậy, đây sẽ là công trình của cả một tập thể những nhà học giả uyên bác

Trong nền giáo dục ngu dân của chế độ thuộc địa, điều này là mơ tởng h o huyền.ãChỉ có một cách: Dơng Quảng Hàm bắt tay vào viết bộ lịch sử văn học của đất nớc

Công việc nh có ai xui khiến Cũng may, ông đ chuẩn bị cho mình từ những nămã

1925, khi soạn quyển Quốc Văn trích diễm

Bắt tay viết lịch sử văn học Việt Nam, Dơng Quảng Hàn hiểu mình phải dấn thân, khai phá nhiều lĩnh vực mới

Trớc hết là việc phân định các giai đoạn trong lịch sử văn học nớc nhà Cha ai làm, cha có mẫu Văn học Việt Nam chịu ảnh hởng sâu sắc của triết học Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo Giảng văn học Việt Nam đồng thời phải giảng cho học sinh những hiểu biết sâu sắc về văn học Trung Quốc Đầu thế kỷ XX văn học Việt Nam lại chịu ảnh hỏng văn học tây phơng, văn học Pháp

Nhng trớc hết, mở đầu, xin h y trình bày chơng một, chong nói về những bài caãdao , tục ngữ, dân ca, đồng dao Lúc này, " văn chơng bình dân" là điều rất mới mẻ.Viết sử, nên Dơng Quảng Hàm phải đọc nhiều bộ sử nớc nhà, đọc bộ Sử Ký của T

M Thiên, bộ sử Augustin Thierry ( sử gia nớc Pháp) để tham khảo Ông mạnh dạnãnhận xét Đại Việt sử ký toàn th, Khâm Định Việt sử thông giám cơng mục " chép việc vụn văt, khô khan, không đợc quán xuyến liên tiếp, không có tính cách khôi phục cuộc dĩ v ng một cách xác thực, linh hoạt" Rút kinh nghiệm này, trong bộ ViệtãNam văn học sử yếu, Dơng Quảng Hàm miêu tả, chú thích, dẫn giải tỷ mỷ Bộ sách

có quyển thứ hai, quyển Việt Nam thi văn hợp tuyển Đây chính là tập hợp sinh

động cái hay, cái đẹp tinh hoa văn học Việt Nam, tài hoa văn chơng Việt Nam Dơng Quảng Hàm yêu nớc thiết tha Chính vì vậy nhìn lại chặng đờng văn học nứơc nhà, ông đ " cả gan" nhận xét: " Nho phái nớc ta chỉ cọi trọng lối học khoa cử,ã

vụ từ chơng mà không trọng nghĩa lý Những tác phẩm về triết học đ hiếm lại phầnã

nhiều là những sách chú giải, phụ diễn , chứ không có sách nào là cái kết quả của sự

- 1905) Bấy giờ các nhà ấy mới nh ngời đang ngủ say tỉnh dạy, tự hỏi cái văn hoá

Âu tây trớc kia mình vẫn khinh bỉ không hề ngó tới tất có màu nhiệm gì "

Dơng Quảng Hàm mạnh dạn suy nghĩ, ông viết nh một nhà cải cách : " Giả sử các nhà cầm quyền nớc ta về đầu thế kỷ thứ XIX biết, sau khi đ dẹp yên trong nớc, mộtãmặt thì canh cải việc nội chính, ngoại giao cho hợp thời thế, một mặt thì đón thầy chuyên môn ngoại quốc đến mở trờng dạy các khoa học, các kỹ nghệ để chỉnh đốn việc binh bị, việc kinh tế và phái ngời nớc ta sang du học bên châu Âu để học lấy những khoa thực dụng, những phơng pháp mới rồi về chủ trơng việc chính trị và việc khai thác tài nguyên trong xứ thì nớc ta cũng có thể trở nên một nớc giàu mạnh

đợc Hiềm vì triều đình nhà Nguyễn và sĩ phu trong nớc lại cứ theo khuôn phép cũ không hề canh cải điều gì "

Đại cục nớc nhà chuyển biến, Dơng Quảng Hàm viết tiếp :

" Các bậc học thức trong nớc đợc tiếp xúc thẳng với nền văn học của Âu tây, thứ nhất là của nớc Pháp và chịu ảnh hởng sâu xa của nền văn hoá ấy Vì đấy mà t tởng , văn chơng, ngôn ngữ của ngời Nam có thay đổi nhiều, gây nên phong trào quốc văn mới" " Các học thuyết mới, các t trào mới dần dần vào xứ ta, các phơng pháp mới cũng đợc các học giả ứng dụng Các thể văn cũ biến cải đi Các thể văn mới ( tiểu thuyết, phê bình, kịch) đợc các nhà trứ tác viết theo Nhờ có chữ quốc ngữ là một thứ chữ tiện lợi để phiên âm tiếng ta, các báo chí xuất bản ngày một nhiều, văn quốc ngữ đ thành lập và đ sản xuất đợc nhiều tác phẩm có giá trị Các học giả, vănã ãgia đ để ý đến lịch sử , văn hoá, cảnh vật nớc ta mà gia công khảo cứu, dịch thuật,ãbiên tập "

Đứng ở hàng ngũ tiên phong những ngời cùng thời, Dơng Quảng Hàm dự báo tơng lai một nền quốc văn mới :

" Dân tộc ta vốn là một dân tộc có sức sinh tồn rất mạnh, trải mấy thế kỷ nội thuộc nớc Tàu mà không hề bị đồng hoá lại biết nhờ cái văn hoá của ngời Taù mà tổ chức thành một x hội có trật tự, gây dựng nên một nền văn học, tuy không đợcãphong phú rực rỡ nhng cũng có chỗ khả quan, có phần đặc sắc, thì chắc rằng sau này dân tộc ta cũng sẽ biết tìm lấy trong nền văn học của nớc Pháp những điều sở trờng

để bổ cứu cho những chỗ thiếu thốn của mình, thứ nhất là biết mợn các phơng pháp khoa học của tây phong mà nghiên cứu các vấn đề có liên lạc đến nền văn hoá của nớc mình, đến cuộc sinh hoạt của dân mình, thâu thái lấy cái tinh hoa của nền văn minh nớc Pháp mà làm cho cái tinh thần của dân tộc đợc mạnh lên để gây lấy một nền văn học vừa tiến kịp thời đại vừa giữ đợc cái cốt cách cổ truyền."

Những dòng cuối cùng, Dơng Quảng Hàm xác định:

" Đó là nhiệm vụ chung của các học giả,văn gia nớc ta ngày nay"

Lời kêu gọi thiết tha Dơng Quảng Hàm đẫ vợt ra khỏi vị trí của mình Ông thay mặt triệu triệu trái tim nói lên nguyện vọng, niềm tin vào tơng lai nền văn học nớc nhà

Mời năm trời, Dơng Quảng Hàm đọc và sử dụng 1110 t liệu Hán văn, Pháp văn, Việt văn trong 561 tác phẩm, 36 loại báo, đề cập tiểu sử và phân tích, đánh giá 467 tác giả để viết nên bộ sách giáo khoa gần một nghìn trang cô đọng

Bộ Việt Nam văn học sử yếu in ra đợc mọi ngời vui mừng trân trọng đón nhận Nhiều học sinh coi đây là sách gối đầu giờng Nhiều giáo viên coi đây là cẩm nang cho mình dạy văn học Nhiều nhà nghiên cứu có bộ sách nh đợc của quý, nh có bên mình ngời bạn đờng túc trí, trợ thủ đắc lực cho công việc trứ tác

Những năm 1940, thời sự đất nớc nóng bỏng nhng bộ Việt Nam văn học sử yếu vẫn đợc d luận quan tâm đặc biệt

Đúng nh lời nhận xét của một nhà nghiên cứu : " Ông đ xông vào rừng văn ViệtãNam lúc này còn hoang vu để vẽ lợc đồ , định ranh giới."

Dơng Quảng Hàm cũng biết việc làm của mình là " quá bạo", nên cuốn sách chắc chắn không tránh khỏi nhiều thiếu sót

Ngời bạn đồng nghiệp của ông, giáo s Nguyễn Mạnh Tờng đ có bài khen và phầnãgóp ý khá dài đăng trên báo Thanh Nghị Cụ Ưng Hoè Nguyễn Văn Tố còn chu

đáo,tỷ mỷ hơn Trên tạp chí Tri Tân ,cụ viết hơn mời bài liền Nhà học giả l o thànhãrất thận trọng: " Vì là sách học nên cần phải bàn với tác giả về những chỗ không rõ nghĩa hoặc không đúng nghĩa" , và rất u ái: " Khi nào tái bản ông Hàm nên lấy sử

ra xem lại và su tầm thêm, cho khỏi thiếu sót"

Dơng Quảng Hàm chân thành cảm ơn và lắng nghe những lời góp ý.Ông định khi nào có dịp, sẽ trình bày rõ hơn quan điểm của mình Riêng có một lần, một độc giả là Việt Lan viết th hỏi ông căn cứ vào đâu mà ông ,- trong Quốc văn trích diễm và Việt Nam văn học sử yếu- khẳng định bài " Cảnh Hơng Tích" là của Dơng Khuê? Bài này, trên các sách Văn Đàn bảo giám, Thi văn bình chú đều viết là của Lê Thánh Tông

Dơng Quảng Hàm d viết th trả lời: " Sự định tác giả của một bài văn Nôm cổ củaã

ta rất là khó Vì các cụ ta xa không tự xuất bản tác phẩm của mình, vì sự tam sao thất bản, thành ra có nhiều bài thơ, bài văn của tác giả này ngời đời sau lại đem gán cho tác giả khác Đến nay ta khảo cứu về vấn đề ấy nhiều khi phân vân khó mà tìm

ra manh mối."

Tiếp đó, ông cho biết trên cơ sở nào ông khẳng định đây là bài thơ của tiến sỹ Dơng Khuê (1839 - 1902):

- Bài này rút trong "Cảo thơm toàn tập" của Dơng Khuê

- Ông Dơng Tự Giáp, một ngời trong họ cụ Dơng Khuê đ gặp trực tiếp và cho biết bàiãnày chép trong quyển " Chùa Hơng tích" của Dơng Khuê

- Bài thơ này, nói đúng ra là một bài hát nói, một thể văn riêng của Việt Nam ta Triều Lê cha có hát nói

- Theo" Hơng Sơn Thiên trù truyền phả" thì thắng cảnh này mới tìm ra thời Lê Chính Hoà (1680 - 1705) Chúa Trịnh đ tới đây lu bút tích trên vách đá" Nam thiênã

đệ nhất động" Còn vua Lê Thánh Tông (1442 - 1497) sống trớc đó 200 năm

Chỉ là th riêng trao đổi giữa hai ngời Chẳng ngờ ông Việt Lan( Ba Tri) cho đăng

th này trên tạp chí Tri Tân, với ý khen ngợi cách làm việc thận trọng, chính xác của giáo s Dơng Quảng Hàm

Những bài viết của giáo s Nguyễn Mạnh Tòng, của cụ Ưng Hoè Nguyễn Văn Tố, của ông Việt Lan càng khiến cho mọi ngời nói chung, giới nghiên cứu văn học nói riêng chú ý, trân trọng bộ Việt Nam văn học sử yếu

Với bản thân Dơng Quảng Hàm, ông còn nhiều băn khoăn lắm.Là ngời viết, ông hiểu những hạn chế, những điều bất cập trong cuốn sách của mình

Sách lịch sử văn học đồng thời là sách giáo khoa Mà nội dung chơng trình giảng dạy thì nhà trờng thực dân quy định rõ ràng Ông đ đa vào cuốn sách bài thơãThuật Hoài của Đặng Dung, Hà thành chính khí ca của Nguyễn Văn Giai, Hịch tớng

sĩ của Trần Hng Đạo những bài trớc đây trong sách Quốc văn trích diễm không

có.-Nh thế là nhà biên soạn đ đi quá giới hạn rồi đấy !Vì thời gian này trong nhà trờng,ãthày giaó thực dân Pháp vẫn cố tình hạ thấp chiến công oanh liệt của quân dân Đại Việt ; họ giải thích bằng một nguyên nhân ngớ ngẩn : sở dĩ quân Nguyên Mông phải rút khỏi Việt Nam vì chúng không hợp thuỷ thổ, mắc dịch !

Vào năm 1943-1944 này, Dơng Quảng Hàm không thể ngờ những điều mình hy vọng đang đến gần

Dơng Quảng Hàm càng không thể ngờ chính mình đang góp phần vào việc chuẩn

bị cho quá trình biến đổi vĩ đại của đất nứơc Đó là việc chuẩn bị con ngời, chuẩn bị lực lợng cho những chặng đờng tiếp theo của dân tộc

Trong chín câu mở đầu của lời nói đầu cuốn Việt Nam văn học sử yếu, ông láy đi

láy lại nhiều lần "lịch sử nớc ta", "văn học sử của ta"' , "Những tác phẩm của ta",

"văn tịch nớc ta", " sử sách của ta" Hai tiếng "nớc ta, của ta" vang lên tha thiết, làm thức tỉnh ý thức dân tộc trong trái tim thế hệ trẻ Lời kêu gọi đứng lên mà giản dị,

từ tốn, nh ma ngọt thấm đất, nh sóng biển dâng trào, không gì ngăn nổi Điều đáng ngạc nhiên, cuốn sách này, những lời ái quốc thiết tha này là của một ngời đang ở ngay trong " pháo đài" của trung tâm giáo hoá chủ nghĩa thực dân : tròng Bởi

Năm 1944, nhiều cuốn sách về nghiên cứu văn học ra đời : Việt Nam văn hoá sử cơng, Việt Nam cổ văn học sử,Thi nhân Việt Nam, Nhà văn hiện đại Bộ Việt Nam văn học sử yếu của Dơng Quảng Hàm (hoàn thành năm 1941 nhng phải đến 1943 mới xuất bản), đợc đánh giá có quy mô bao quát và chiều sâu học thuật hơn cả

Ngời yêu tiếng mẹ đẻ

Dơng Quảng Hàm cũng là một trong những ngời tham gia tích cực vào sự nghiệp làm cho tiếng Việt, cho chữ quốc ngữ giàu đẹp trong sáng lên Trong lịch sử văn học nớc nhà, đây quả là một cuộc đấu tranh rộng lớn, lôi cuốn nhiều nhà nghiên cứu, nhiều tờ báo, tạp chí trong nhiều năm

"Nứơc nào có chữ nớc ấy, và khi đọc chữ lên thành ngay ra tiếng nói hàng ngày

mà ai nấy đều hiểu" Đó là lời của Nguyễn Trờng Tộ, nhà cải cách nổi tiếng cuối thế

kỷ XIX viết trong Tế cấp bát điều (Tám điều cấp thiết dâng trình vua xem xét) do Dơng Quảng Hàm dịch với đầu đề "Dùng quốc văn tiện lợi nh thế nào?"

Từ tháng 4 - 1919, Dơng Quảng Hàm khi đó mới chỉ là anh học sinh trờng Cao

đẳng s phạm đ viết bài trên báo Nam Phong "Bàn về tiếng An - Nam" Bài viết cóã

đoạn: " Tiếng nói rất quan hệ cho sự phát đạt một dân một nớc Tiếng nói có đủ, có hay, có phân minh nhất định thì mới mong có phần mở mang tiến hoá đợc Là một khuyết điểm to khi có tiếng nói mà không đâu dạy cách dùng tiếng, không sách nào nói đến nghĩa tiếng cùng mẹo dặt câu "

Tiếp đó, năm 1920 Dơng Quảng Hàm lại viết bàì đề cao chữ quốc ngữ, khẳng

định đây là chữ của nớc nhà, nhờ nó, nhân dân ta nhanh chóng giao lu hòa nhập với cộng đồng Tất nhiên ông ca ngợi đồng thời những giáo sỹ phơng tây nh Alexandre

de Rhodes có công làm ra chữ quốc ngữ dù biết không ít ngời vẫn giữ mối hiềm dị giáo Họ kết tội những cha cố này đi trớc truyền đạo, dẫn đờng cho đội quân viễn chinh xâm lợc Pháp vào Việt Nam Trong Việt Nam văn học sử yếu Dơng Quảng Hàm in ảnh chân dung Khổng Tử, L o Tử, ảnh Alexandre de Rhodes ã

Dơng Quảng Hàm mạnh dạn khẳng định:

"Các giáo sỹ ngời Âu đặt ra chữ quốc ngữ chủ ý là có đợc một thứ chữ để viết tiếng

ta cho tiện và dùng trong việc truyền giáo cho dễ Không ngờ rằng, vì tình thế lịch

sử xui nên, thứ chữ ấy nay thành thứ văn tự phổ thông của cả dân tộc Việt Nam ta

" Và " Nhờ có sự sáng tác ấy , dân ta có một thứ chữ có quy củ để viết tiếng Nam và cũng nhờ đó mà nền quốc văn gần đây mới thành lập đợc "

Trong một bài khác, ông đòi bỏ ngay cái bệnh sính dùng điển cố văn học nớc Tàu,

và nêu ý kiến nếu cần thiết dùng điển cố thì các tích, truyện, văn, sử Việt Nam không thiếu

Càng thấy ở Dơng Quảng Hàm một tinh thần dũng cảm khoa học, một tính cách thẳng thắn, trung thực, đàng hoàng

Trong cuộc sống, ngôn ngữ của các dân tộc hết sức phong phú và khi giao lu đã

ảnh hởng qua lại, vay mợn của nhau để ngày càng phong phú, hiện đại lên

Theo sát từng bớc biến đổi và phát triển của chữ quốc ngữ, Dơng Quảng Hàm dẫn giải cụ thể:

"Từ ngữ Văn minh nguyên là chữ trong kinh Dịch "thiên hạ văn minh" và nguyên nghĩa là"văn lý quang minh" (văn lý sáng rõ) nay dùng theo nghĩa mới để dịch chữ civilisation của ngời Pháp và chỉ cái trình độ tiến hoá của một dân tộc về các phơng diện vật chất, chính trị, học thuật

Từ ngữ Kinh tế nguyên nghĩa là"kinh thế tế dân" (trị đời giúp dân) nay dùng theo nghĩa mới để dịch chữ économique và nói về các vấn đề có liên quan việc sinh sản, phân phát và tiêu thụ các tài sản, nh nói về vấn đề kinh tế, khoa học kinh tế

Để tiếng Việt trong quá trình phát triển ngày càng giàu có mà vẫn trong sáng, giữ đợc cái cốt cách đân tộc, thày giáo dạy môn tiếng Việt trờng Bởi Dơng Quảng Hàm còn viết nhiều bài báo nêu ý kiến về việc dùng các danh từ mới

Theo ông dùng các danh từ mớí, muốn cho xác đáng, cần phải theo các điều kiện sau đây: Khi nào có thể vừa dùng tiếng Nôm vừa dùng chữ Nho để diễn đạt một ý tởng thì nên dùng tiếng Nôm hơn là dùng chữ Nho Thí dụ nên dùng "tàu bay" hơn

là "phi cơ", "tàu ngầm" hơn là "tiềm thuỷ đĩnh" Nhng khi nào dùng chữ Nho mà

đúng nghĩa và rõ ràng hơn thì nên dùng chữ Nho Thí dụ nên dùng "điện tín" hơn là

"dây thép", "vô tuyến điện" hơn là "dây thép gió"

Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt trớc hết là nói đúng, viết đúng chuẩn mực tiếng Việt về ngữ âm ngữ pháp, tiếp đó là nói hay, viết hay nh các nhà thơ, nhà văn, nhà hùng biện

Dơng Quảng Hàm viết : " Nay ngời nớc Nam ta biết lấy tiếng Nam làm trọng, ai cũng mong cho quốc văn một ngaỳ một phát đạt Vậy ta phải xét đến vấn đề ngôn ngữ, văn tự của ta để nhận rõ nguyên do, thể cách sự khác nhau ấy mà tìm phơng

bổ cứu ngõ hầu một ngày kia tiếng ta thành nhất trí và có chuẩn đích, khiến có thể trở nên một thứ văn tự hoàn toàn đợc"

Tiếng Việt phải đợc phát triển trở thành ngôn ngữ văn hoá, văn minh, là công cụ

giao tiếp thống nhất trong toàn dân ! Đây cũng là một ký thác của Dơng Quảng Hàm Và, phải chăng đây còn là một ớc mơ trở thành một nhà ngôn ngữ, nhà nghiên cứu, biên soạn từ điển tiếng Việt, mà ông, rất tiếc số mệnh không cho phép thực hiện

Một gia đình Hà Nội

Ra Hà Nội đi học, đi làm, hơn mời năm sau Dơng Quảng Hàm mới đa vợ ra sống chung rồi dần dần sinh con, mua đất, xây nhà Để định c ở Hà Nội Để các con ông gắn bó với Hà Nội, trở thành ngời Hà Nội

Ngôi nhà 98B phố Hàng Bông của giáo s Dơng Quảng Hàm là một ngôi nhà ba tầng, bê tông cốt sắt

Bao nhiêu tiền chắt chiu dành dụm đợc; tiền vay l i; tiền bà Vân dám một lúc ngồiãmấy bát họ (cũng là một kiểu đi vay), hai vợ chồng dồn cả vào ngôi nhà Tính ông,

đâu phải thích khoa trơng Mà bởi vì ông biết ngôi nhà là tổ ấm gia đình, là cái nôi hạnh phúc Với vợ chồng Dơng Quảng Hàm vừa rời quê hơng ra xây cuộc sống riêng trên đất Hà Nội những năm mới mẻ này thì ngôi nhà còn đem lại cuộc sống văn minh Đông Đô, Thăng Long thành lập nghìn năm, nhng cha bao giờ Hà Nội đòi hỏi những ngời Hà Nội biến chuyển mạnh mẽ về nếp sống đô thị nh thời kỳ này

Dơng Quảng Hàm không mơ ớc làm giàu Nhng ông cũng không cam chịu sống trong cảnh nghèo Nhà giàu khoe của Còn tiện nghi sinh hoạt nói lên mức sống, đời sống văn hoá Nhà họ Dơng ở quê, treo nhiều hoành phi câu đối Đó là nhà có chữ Bên cụ Tú Bụt cũng nhà ngói, cửa bức bàn Cụ có chiếc siêu đun nớc hình quả vả, bộ chén trà với cái ấm "Thế Đức" bằng đất nung mầu gan gà và những chiếc chén

"quân tử" bằng sứ không bao giờ chịu nằm nghiêng mà chỉ một thế ngay thẳng Dơng Quảng Hàm tiếp thu và đem theo những tinh hoa của nền văn hoá truyền thống làng quê ra chốn thị thành

Ông đặt trong phòng khách bộ xa lông gỗ gụ giản dị Cái tủ chè cũng đơn giản, không phải kiểu tủ chùa mái cong chạm khắc cầu kỳ Trong phòng khách còn bày một chiếc lọ đồng đen sáng những đờng viền màu thiếc bạc Ngày tết, từ cái lọ cổ vơn nở một cành đào Nhật Tân Còn lại, những thứ đáng giá nhất trong ngôi nhà này là sách Sách, báo, tạp chí xếp cả trên tầng ba trong phòng làm việc của Duơng Quảng Hàm

Tại ngôi nhà 98B Hàng Bông, năm 1935, đứa con trai út ra đời Vậy là ông bà có

đủ 8 mặt con, bốn trai, bốn gái

Muốn ăn quả phải trồng cây và phải chịu khó chăm bón, tỉa cành, bắt sâu cho cây mọc tốt tơi Dơng Quảng Hàm ý thức sâu xa trách nhiệm giáo dục các con, xây dựng một gia đình hạnh phúc, một mái ấm tình thơng, một gia đình Hà Nội

Ngay từ lúc còn bé những đứa trẻ đợc dạy biết giữ vệ sinh Buổi sáng chúng dùng bàn chải chải răng Khi rửa mặt mỗi đứa có một khăn mặt riêng Trớc khi ăn cơm phải rửa tay sạch sẽ

Những đứa trẻ lễ phép, biết vâng lời cha mẹ, làm em phải nghe lời anh chị

Vào bữa ăn tất cả những đứa con đều kính trọng mời cha mẹ rồi mới cầm đũa, bng bát lên

Dơng Quảng Hàm chú trọng giáo dục các con tính thật thà, sống ngăn nắp ở ngôi nhà 98B Hàng Bông, những đứa trẻ sinh ra và lớn lên trong bầu không khí yêu thơng hoà thuận

Nếp nhà này, sáng nào hai vợ chồng Dơng Quảng Hàm cũng ngồi bên nhau thởng thức chén trà buổi sớm Rồi ông thong thả giở tờ nhật báo Đông Pháp (Báo ông đặt mua tháng, trẻ em bán báo từ 5 giờ sáng đ chạy rao vang đờng phố "Báo mới ơ ơ ã

có tin mới ") Vừa đọc cho vợ nghe những tin tức hấp dẫn, ông vừa ân cần giải thích cho bà hiểu những từ khó Nh trong mục "Bàn cờ thế giới " thì phe Trục đánh nhau với phe Đồng Minh, mỗi phe gồm những nớc nào ? Trân Châu Cảng ở đâu? " Cảnh hai ông bà ngồi uống nớc trà buổi sáng, đọc báo cho nhau nghe từ lâu là biểu tợng của hạnh phúc gia đình Sáng nào cũng thế, những chén trà mở ra một ngày mới tràn ngập vui tơi

Rồi ông đạp xe đến trờng dạy học Bà ở nhà bận rộn với cửa hàng Nhiều khi bà lên phố cất hàng

Buổi tối là những giờ phút nghiêm túc tĩnh lặng trên tầng ba, trong phòng học Dới ngọn đèn có chiếc chao thuỷ tinh màu xanh ngọc, Dơng Quảng Hàm say mê đọc

và viết Nối liền với bàn làm việc của ông là bàn học của các con Hai cái bàn kê thành hình chữ T Trẻ con ngồi học trên ghế dài (ghế băng) giống nh ở trờng Chúng ngồi bên nhau, đứa lớn kèm đứa bé, dới ngọn đèn sáng, treo cao, ánh sáng chiếu tới tận cái bảng đen trên tờng

Nhà có nhiều sách Quanh phòng học của các con và phòng làm việc của giáo s Dơng Quảng Hàm là những tủ sách, giá sách, ngăn sách đày ắp Đủ các loại sách lý luận, văn học, thơ, tiểu thuyết các loại báo, tap chí chữ Việt, chữ Hán, chữ Pháp Những bộ từ điển dày, nặng, có quyển khi lấy xuống ông Hàm phải bê bằng cả hai tay

Quan tâm đến các con, ông đặt tiền trứơc, mua cả năm, các loại sách, báo nhi

đồng Sách, báo của chúng xếp một ngăn riêng, do chúng lu giữ cẩn thận Còn báo Phong Hoá, Ngày Nay, tiểu thuyết Thứ bảy Truyện của Tự lực văn Đoàn, một số nhà văn l ng mạn đợc xếp trong tủ kính Ông cho phép các con, chỉ những đứa 18ãtuổi trở lên, đợc tự lấy đọc và dặn chúng khi đọc xong, phải đặt trả lại đúng chỗ cũ vì

đây là những sách ông dùng nghiên cứu

Ngời ta bảo “Của cải trớc đây không phải của ta, sau này cũng không phải của ta Chỉ những đứa con mới chính là của ta" Dơng Quảng Hàm hết sức chăm chút cho các con Chúng sẽ nên ngời, những con ngời có học thức, có văn hoá Ngời con cả Dơng Bá Bành sau khi tốt nghiệp diplome ( trung học cơ sở ) chỉ trong ba tháng hè anh học xong chơng trình hai năm chuyên khoa, thi đỗ thẳng tú tài phần I Anh học tiếp, thi tú tài phần II rồi thi đậu luôn vào Đại học y khoa Đứa con trai thứ hai cũng bắt chớc anh học nhảy cóc một năm Khi Bành thi đỗ vợt cấp, ông Dơng Quảng Hàm đ thởng hẳn cho con một chuyến đi du lịch xuyên Việt Anh đi chơi Huế, ĐàãLạt, Sài Gòn sang tận Cao Miên thăm đền Đế Thiên Đế Thích Ông Hàm nói vui với vợ : Cho con đi du lịch chỉ hết một phần nhỏ so với số tiền bỏ ra nuôi nó ăn học trong hai năm trời Đối với cô gái lớn Dơng Thị Ngân, khi tốt nghiệp bằng thành chung, chính ông Dơng Quảng Hàm đ dẫn lên Cửa Nam mua cho con chiếc xe đạp.ãVới cô DơngThị Ngân, đó là một phần thởng lớn ngoài mơ ớc Còn với vợ chồng nhà giáo Dơng Quảng Hàm, hai ông bà đều cố gắng cho các con, con trai và con gái đựoc học hành đến nơi đến chốn

Tất nhiên của chồng công vợ, ai cũng biết nuôi tám đứa con khôn lớn và xây dựng

đợc ngôi nhà rộng r i khang trang này phần lớn còn là nhờ tài buôn bán đảm đangãcủa bà

Cho nên, với ông bà, hạnh phúc biết bao là lúc hai ngời bên nhau với chén trà buổi sáng Tiếng ông dịu dàng :

- Mợ uống đi

Chăm lo gia đình, vơn tới một tơng lai hạnh phúc tốt đẹp, Dơng Quảng Hàm vẫn luôn nhớ tới cái gốc của mình

Làng Phú Thị thời gian này cũng đ thay đổi nhiều Bọn trẻ con sinh ra và lớn lênã

ở thành thị nhng trong con ngời chúng vẫn ràng buộc rất nhiều sợi dây tình cảm quê hơng

Dơng Quảng Hàm còn chú ý giáo dục các con gắn bó với "đại gia đình" Lẽ đời ít gặp nhau thì tình cảm phai nhạt Cuộc sống đòi hỏi " bán anh em xa mua láng giềng gần" Nhng họ Dơng vẫn có những ngày đoàn tụ bên nhau

Bảy anh em nhà họ Dơng với bà mẹ già (cụ Phổ bà mất năm 1950) và đàn con cháu đông đúc tuy sống xa nhau mà vẫn nh chung dớí một mái ấm, tứ đại đồng

câu đối:

Tìm huyệt sẵn để chôn, nhất định có sinh thời có hoá;

Đậy quan rồi mới biết, nghìn năm mai cốt chẳng mai danh.

9 tháng 3 năm l945 Hà Nội rền vang tiếng đại bác Phát xít Nhật làm cuộc đảo chính hất cẳng thực dân Pháp chiếm toàn bộ Đông Dơng

Thời cuộc biến đổi nhanh nh b o táp Trời rét cắt ruột Ngời chết đói đầy đờng Vàã

đến đâu cũng nghe đồn Việt Minh treo cờ đỏ sao vàng, hô hào đánh Pháp đuổi Nhật, giờ cứu nớc đ điểm ã

Cuộc sống sục sôi cuốn theo bao rác rởi và bật lên những mầm sống mới Gia đình giáo s Dơng Quảng Hàm cũng có nhiều xáo trộn Đã tới ngày cách mạng bùng lên dữ dội, lay chuyển tận gốc rễ nền tảng chế độ thống trị cũ Cả 20 triệu ngời Việt Nam vùng đứng lên đập tan xiềng xích nô lệ

Dẫn đầu cả nớc, Hà Nội tổng khởi nghĩa Thành phố rực cờ đỏ sao vàng

Ngày 2 tháng 9 năm 1945, cả gia đình giáo s Dơng Quảng Hàm, trừ bà giáo phải ở nhà trông cửa hàng, đến vờn hoa Ba Đình dự mít tinh, nghe chủ tịch Hồ Chí Minh

đọc bản Tuyên ngôn lịch sử công bố trớc quốc dân đồng bào và toàn thế giới Việt Nam độc lập, nớc Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà ra đời

Một vinh dự bất ngờ: cô Dơng Thị Thoa trong khi dẫn đầu đoàn Phụ nữ cứu quốc thủ đô tiến vào dự mít tinh thì đợc ban tổ chức mời lên cùng một cô gái ngời Tày từ chiến khu về làm nhiệm vụ kéo cờ đỏ sao vàng Trong tiếng nhạc Tiến quân ca hùng tráng, quốc kỳ của nớc Việt Nam tự do, độc lập tung bay trên đỉnh cột cao giữa muôn tiếng reo hò vang dạy của biển ngời

Cô Dơng Thị Ngân cũng báo tin vui: Đài phát thanh Tiếng nói Việt Nam sang Bu

điện tuyển trong số các nữ nhân viên điện thoại lấy một ngời làm phát thanh viên

Và Ngân, với chất giọng quý hiếm, có trình độ diễn cảm, đặc biệt cô phát âm đúng giọng chuẩn ngời Hà Nội nên đ trở thành nữ phát thanh viên đầu tiên của Đài.ãNhững ngày tháng chín trời trong xanh cũng là những ngày tng bừng khai giảng năm học mới Trờng Bởi chính thức đổi tên là trờng Chu Văn An Giáo s Dơng Quảng Hàm đợc bổ nhiệm hiệu trởng trờng Chu Văn An

Vậy là cả nhà ông nhanh chóng trở thành một gia đình cách mạng Ngời con đầu, Dơng Bá Bành, tốt nghiệp trờng y đúng năm cách mạng tháng Tám thành công Ngày 2 tháng 11 năm 1945, trong buổi lễ trọng thể do bộ Giáo dục nớc Việt Nam Dân chủ Cộng hoà tổ chức, Hồ Chủ Tịch đ tới dự Anh cùng nhiều bạn đựoc vinh dựãnhận tấm bằng bác sỹ y khoa do Bác Hồ trao tặng

Từ một gia đình Hà Nội nền nếp, ít tiếp xúc với x hội bên ngoài, những thay đổiãtrên đây đối với gia đình giáo s Dơng Quảng Hàm quả là lớn lao Nhng cũng thật dễ

hiểu Lòng yêu nớc, tinh thần dân tộc, truyền thống gia đình, dòng họ vào những thời điểm quyết định đ bừng lên rực rỡ và bắt nhanh vào với trào lu mới, cáchãmạng ở thời thế những năm bốn mơi hỗn độn này, không ít gia đình bị lôi kéo vào những luồng, hớng khác nhau Không ít gia đình bố con, anh em xung khắc nhau vì ngời theo Tây, ngời theo Nhật, ngời ủng hộ Việt Minh, anh vào Việt Quốc, em theo Việt Cách, Nhng tuyệt đại bộ phận nhân dân Việt Nam đi theo con đờng do chủ tịch Hồ Chí Minh l nh đạo Những gia đình Hà Nội nh gia đình giáo s Dơng QuảngãHàm ngay từ ngày đầu tiên và m i m i một lòng trung thành, tin tởng đi theo cáchã ãmạng, theo con đòng đấu tranh xây dựng một nớc Việt Nam hoà bình, ấm no, dân chủ và tiến bộ

Giáo s Dơng Quảng Hàm còn đợc bổ làm Thanh tra trung học vụ kiêm l nh đạo tờãHọc báo, báo của ngành giáo dục phổ thông Nhng ông vẫn tranh thủ một tuần có vài giờ lên lớp giảng Việt văn cho học sinh Ông vẫn gắn bó với nghề thày

Tiếng súng Nam Bộ kháng chiến đ nổ Một lần nữa giặc Pháp quay lại xâmãchiếm nớc ta

Cụ Hồ đ ra lời kêu gọi ã “ Thà chết tự do còn hơn sống nô lệ”

Một lần nữa ngời Hà Nội phải tản c về các vùng quê Trờng học đóng cửa Chợ không ngời họp

Đờng phố vắng vẻ, khẩn trơng chuẩn bị chiến đấu

Nhà 98B Hàng Bông cũng đợc đục tòng thông với các nhà bên thành một đờng ngõ cho dân quân, tự vệ luồn qua đánh du kích

Có lệnh cho các phố sẵn sàng ca cột đèn, ngả cây, đào đờng, khuân giờng tủ bàn ghế trong nhà ra làm chiến luỹ cản xe tăng địch

Cha bao giờ nhân dân Việt Nam bớc vào một cuộc chiến tranh chống xâm lợc khác hẳn với kinh nghiệm ông cha để lại, kẻ thù mạnh hơn nhiều lần đ ở ngay trong nhàãmình

Ông bà Dơng Quảng Hàm cho các con nhỏ về quê trớc

Bác sĩ Dơng Bá Bành sau chuyến đi Nam tiến phục vụ bộ đội từ chién trờng nam Trung bộ trở về,đợc giao nhiệm vụ tích cực vận chuyển dụng cụ, thuốc men ra Hà

Đông, góp phần gấp rút thành lập bệnh viện d chiến, đào tạo y tá,cứu thơng ã

Bái, Hồng đều vào tự vệ khu phố Cô Thoa là chiến sĩ Trung đoàn Thủ đô

Cha ai biết nếu xảy ra chiến tranh thì cuộc chiến đấu sẽ diễn ra nh thế nào Nhng

đâu đâu cũng hừng hực chuẩn bị và tin tởng nhất định chiến thắng

Bà giáo Hàm khuyên chồng tản c về quê với các con nhỏ, nhng ông trả lời :

- Cha có lệnh cho hiệu trởng tản c Mình về quê, nếu Bộ có chỉ thị gì thì biết tìm

mình ở đâu ?

Và, không biết có phải vì ông quá tin ở lòng tốt của con ngời ? Những ngời Pháp

mà ông tiếp xúc ở trờng Bởi khá dông có tinh thần x hội, dân chủ.Ong cũng đ thấyã ãhiệu trởng Perucca, trớc dông đảo giáo s, học sinh trờng Bởi đọc thông báo quân dội phát xít Đức tiến vào thủ dô Paris Ong ta khóc sụt sùi.Thân phận ông, từ nay, cũng

là ngời nô lệ, cũng là kẻ mất nớc nh những ngời Việt Nam xung quanh ông Buổi sáng ngày hôm ấy, sân trờng Bởi không có lễ kéo cờ ba sắc.Vậy mà hôm nay nớc Pháp lại cho quân dội sang bắn giết dân Việt Nam, trở lại cớp nớc Việt Nam ?

Ông Hàm vẫn chăm chú theo dõi báo hàng ngày và thỉnh thoảng hỏi Ngân, cô con gái làm ở Đài phát thanh, về tình hình thời sự

Ông vẫn cảm thấy yên tâm, và tin tỏng Giặc Pháp cậy có nhiều súng đạn, đại bác, xe tăng những muốn gây sự nhanh chóng xoá sổ chính phủ cụ Hồ Nhng Việt Minh khôn ngoan tìm mọi cách hoà ho n, tránh xảy ra xung đột ã

Chập tối 19 tháng 12 năm 1946

Sau nhạc hiệu "Diệt phát xít" chơng trình phát thanh buổi thời sự 20 giờ vừa mở

đầu, ông Dơng Quảng Hàm nghe rõ tiếng xớng ngôn viên quen thuộc, chính là giọng cô Dơng Thị Ngân con gái đầu của ông: "Đây là tiếng nói Việt Nam, phát thanh từ

Hà Nội thủ đô nớc Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà"

Có tiếng súng nổ, tiếng đại bác vang rền

Thành phố tắt hết ánh điện, tối mịt Những đám cháy bùng lên Cuộc kháng chiến toàn quốc đ bắt đầu !ã

Thế rồi

Từ đấy không ai gặp lại giáo s Dơng Quảng Hàm nữa

Và phải gần 50 năm sau, cán bộ chỉ huy mặt trận Hà Nội, các chiến sỹ tự vệ khu vực chợ Hôm Hà Nội mới có cuộc gặp gỡ, trao đổi và xác nhận rõ về thời gian và địa

điểm giáo s Dơng Quảng Hàm đ hy sinh trên đờng ra vùng tự do theo sự điều độngãcủa chính phủ kháng chiến

Vì tổ quốc, vì Hà Nội, vì ngôi trờng thân yêu, giáo s Dơng Quảng Hàm đ hiếnãdâng cả thân mình

Liệt sỹ Dơng Quảng Hàm đ đợc Nhà Nớc ta truy tặng bằng Tổ Quốc ghi công.ãTrong nghĩa địa họ Dơng có thêm ngôi mộ của Dơng Quảng Hàm

Tất nhiên bên dới ngôi mộ không có cốt

Ông Dơng Bá Trạc đ viết lên cột cổng nghĩa địa đôi câu đối với hàng chữ cuối : ã Nghìn năm mai cốt chẳng mai danh

Mai, từ Hán nghĩa là chôn,

Mai, còn là mai một, nghĩa là mất đi, không còn nữa

Cho dù với nghĩa nào thì nghìn năm, m i m i chẳng ai quên những đóng góp củaã ãDơng Quảng Hàm

Sự đóng góp của ông, nh một ngời trong họ, -Dơng Duy Uyên, đ tóm tắt trong câuã

đối viếng :

Văn học vi tiên, khai quốc quốc văn văn học sử,

Giáo khoa chi bản, thừa gia gia giáo giáo khoa th

Hơn 50 năm đ qua kể từ ngày bộ Việt Nam văn học sử yếu ra đời, giáo s DơngãQuảng Hàm đ ra đi, các học trò của ông theo guơng thày trở thành những giáo s,ãtiến sĩ, nhà giáo nhân dân, nhà hoạt động chính trị xuất sắc, nhà văn, nhà báo nổi tiếng Những con ngời Dơng Quảng Hàm hoá thân Những thành qủa giáo dục Dơng Quảng Hàm góp phần xứng đáng

Quê hơng làng Phú Thị, trờng Bởi - Chu Văn An tự hào về ông

Bà Trần Thị Vân cũng đ mất năm 1967 ã

Noi gơng giáo s Dơng Quảng Hàm cả 8 ngời con đều đi theo cách mạng, đều cố gắng học tập, nghiên cứu, vơn lên trở thành ngời có ích trong x hội, đợc x hội trânã ãtrọng

Bác sĩ Dơng Bá Bành, ngời con trai cả, mắc kẹt trong bệnh viện Phủ Do n ( bệnhãviện Việt Đức ngày nay ), khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ Ong đ giúp đỡãanh chị em tự vệ và thơng binh của ta khi giặc Pháp quay lại chiếm đóng Hà Nội Ong bị chúng bắt giam vào Hoả Lò từ tháng 3 đến tháng 8 năm 1947 thì đợc thả Từ

đó, ông vừa là bác sỹ của bệnh viện, vừa giảng dạy ở trờng Dại học Y khoa

Năm 1951 ông sang Pháp thi đậu thạc sĩ y khoa, bị tai nạn xe hơi Nớc ta mất đi một thày thuốc giỏi Năm ấy thạc sĩ Dơng Bá Bành mới 31 tuổi

Dơng Đại Hồng, ngời con trai thứ ba Sau đêm 19-12-1946, Hồng ở lại, là cán bộ công an Hà Nội Trong những ngày hoạt động ở nội thành và các x ven đô, anh đ baã ãlần thoát chết vì bị tây phục kích

Hoà bình lập lại, Hồng theo nghề cha, dạy học Là giáo viên trung học cơ sở nhng anh có kiến thức rộng, biết nhiều ngoại ngữ, biết chữ Hán và đọc đợc cả chữ La tinh Anh có khả năng dạy thay bạn đồng nghiệp ở hầu hết các môn

Anh mất năm 1998 trong một chuyến đi du lịch miền Nam

Và nữ phát thanh viên Dơng Thị Ngân mà giọng nói chuẩn Hà Nội '"Đây là tiếng nói Việt Nam, phát thanh từ Hà Nội, thủ đô nớc Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà" đã

in sâu trong trái tim và trở thành niềm tin tất thắng vào cách mạng của hàng chục triệu đồng bào trong nớc và bà con Việt kiều ở nớc ngoài Trong đêm l9 tháng l2 năm