Bài tập lớn lịch sử báo chí thế giới báo CHÍ CHÂU PHI

A. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI: “Ngày nay, ở châu Phi trong số 1.000 người chỉ có 15 người có thể nhận được báo hàng ngày, còn việc sử dụng báo chí làm phương tiện thông tin đại chúng thì vấp phải những vấn đề lớn, đặc biệt là ở những khu vực nông nghiệp, nơi sinh sống của 80% dân số và có đến 800 thổ ngữ. Tuy nhiên, báo chí có thể giữ vai trò quan trọng qua việc lấp đầy những chỗ trống trong lĩnh vực thông tin. Những chỗ trống này cản trở các cộng đồng nông thôn sống biệt lập không thể có được sự tham gia đầy đủ vào quá trình thực hiện các chương trình phát triển của quốc gia, cung cấp cho các cộng đồng ấy những tài liệu bổ sung tuyệt hảo trong việc học chữ…” Xin được trích vài dòng trong tạp chí Le Courrier, do UNESCO xuất bản, trong số tháng 8 1988 bàn về lĩnh vực xuất bản để nêu lên tình hình phức tạp của hoạt động báo chí nông thôn ở châu Phi một châu lục được biết đến phần nhiều với kinh tế kém phát triển và tình hình chính trị không ổn định do chịu sự thống trị của chủ nghĩa thực dân trong thời gian dài, những nét văn hóa độc đáo, kì lạ, sự đa dạng trong ngôn ngữ của các chủng tộc,… Thế giới đang dần thay đổi theo xu hướng hiện đại hóa, tốc độ phát triển như vũ bão của truyền thông và tầm ảnh hưởng của nó đang lan rộng ra cả thế giới. Trong quá trình toàn cầu hóa đó, truyền thông châu Phi cũng bị tác động và dần chuyển mình. Tuy nhiên, những đặc điểm riêng có của châu Phi vừa là những thuận lợi nhưng cũng đồng thời là những rào cản đối với sự phát triển của báo chí châu Phi. Tìm hiểu và phân tích những rào cản này là một vấn đề bức thiết và nhận được rất nhiều sự quan tâm của nhiều chuyên gia truyền thông trên thế giới.

MỤC LỤC

A LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI: 2

B NỘI DUNG ĐỀ TÀI: 3

NHỮNG RÀO CẢN ĐỐI VỚI 3

SỰ PHÁT TRIỂN CỦA BÁO CHÍ CHÂU PHI 3

I Diện mạo chung của châu Phi 3

II.Những rào cản đối với sự phát triển của báo chí Châu Phi 4

1 Tình hình kinh tế ảnh hưởng đến báo chí châu Phi 4

2 Chính trị phức tạp ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của truyền thông đại chúng ở châu Phi 7

3 Những vấn đề về văn hóa và ngôn ngữ 11

4 Chế độ kiểm soát của nhà nước, cũng như các lợi ích kinh tế của giới chủ sở hữu các phương tiện thông tiện thông tin đại chúng đã có ảnh hưởng lớn đến tình hình tự do ngôn luận 18

III Thực trạng báo chí châu Phi và các nền báo chí tiêu biểu 21

1 Thực tế phát triển của báo chí châu Phi 21

2 Báo chí các nước Bắc Phi và Cận Đông trong những điều kiện hiện nay 28

IV Xu hướng phát triển của báo chí châu Phi 31

1 Phát thanh vẫn là loại hình báo chí phát triển ở châu Phi 31

2 Phát triển nền báo chí địa phương với ngôn ngữ đa dạng 31

3 Báo chí hướng tới “địa phương hóa thông tin” phục vụ công chúng 31

3.1 Xu hướng địa phương hóa thông tin 31

3.2 Xu hướng địa phương hóa thông tin” của báo chí Châu phi 32

4 Truyền hình và báo mạng điện tử khó thâm nhập vào châu Phi nhưng cũng sẽ là xu thế tất yếu 34

C KẾT LUẬN 35

D.TÀI LIỆU THAM KHẢO: 36

A LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

“Ngày nay, ở châu Phi trong số 1.000 người chỉ có 15 người có thể nhậnđược báo hàng ngày, còn việc sử dụng báo chí làm phương tiện thông tin đạichúng thì vấp phải những vấn đề lớn, đặc biệt là ở những khu vực nôngnghiệp, nơi sinh sống của 80% dân số và có đến 800 thổ ngữ Tuy nhiên, báochí có thể giữ vai trò quan trọng qua việc lấp đầy những chỗ trống trong lĩnhvực thông tin Những chỗ trống này cản trở các cộng đồng nông thôn sốngbiệt lập không thể có được sự tham gia đầy đủ vào quá trình thực hiện cácchương trình phát triển của quốc gia, cung cấp cho các cộng đồng ấy nhữngtài liệu bổ sung tuyệt hảo trong việc học chữ…”- Xin được trích vài dòng

trong tạp chí Le Courrier, do UNESCO xuất bản, trong số tháng 8- 1988 bàn

về lĩnh vực xuất bản để nêu lên tình hình phức tạp của hoạt động báo chí nôngthôn ở châu Phi- một châu lục được biết đến phần nhiều với kinh tế kém pháttriển và tình hình chính trị không ổn định do chịu sự thống trị của chủ nghĩathực dân trong thời gian dài, những nét văn hóa độc đáo, kì lạ, sự đa dạngtrong ngôn ngữ của các chủng tộc,… Thế giới đang dần thay đổi theo xuhướng hiện đại hóa, tốc độ phát triển như vũ bão của truyền thông và tầm ảnhhưởng của nó đang lan rộng ra cả thế giới Trong quá trình toàn cầu hóa đó,truyền thông châu Phi cũng bị tác động và dần chuyển mình Tuy nhiên,những đặc điểm riêng có của châu Phi vừa là những thuận lợi nhưng cũngđồng thời là những rào cản đối với sự phát triển của báo chí châu Phi Tìmhiểu và phân tích những rào cản này là một vấn đề bức thiết và nhận được rấtnhiều sự quan tâm của nhiều chuyên gia truyền thông trên thế giới

B NỘI DUNG ĐỀ TÀI:

NHỮNG RÀO CẢN ĐỐI VỚI

SỰ PHÁT TRIỂN CỦA BÁO CHÍ CHÂU PHI

I Diện mạo chung của châu Phi

- Châu Phi có diện tích khoảng 30.244.050 km2, dân số 800.000.000người Châu Phi được chia thành hai phần: Bắc Phi (phía Bắc sa mạc Sahara)

là nơi sinh sống của người Ả-rập, Nam Phi (phía Nam sa mạc Sahara) nơisinh sống của lực lượng dân cư khác

- Châu Phi có khoảng 800 triệu

người chiếm 1/7 dân số thế giới, sinh

sống tại 54 quốc gia với nhiều màu da,

ngôn ngữ, nền văn hóa pha tạp lẫn

nhau

- Tôn giáo: khoảng 40% dân số

châu Phi theo đạo Kitô, khoảng 40%

theo đạo Hồi, khoảng 20% theo các tôn

giáo châu Phi bản địa, một số nhỏ theo tín ngưỡng của Do Thái Giáo

→ Chính sự phức tạp của các thành phần dân tộc ở châu Phi đã gâynên rất nhiều khó khăn trong đời sống kinh tế, chính trị, xã hội, đặc biệt là đốivới truyền thông báo chí

- Châu Phi là “cái nôi” đầu tiên của loài người, tuy nhiên châu Phi lại làchâu lục bị thực dân phương Tây xâm chiếm lâu nhất Đến những năm 60 củathế kỉ XX, các nước châu Phi đã giành được độc lập tuy nhiên xung đột sắ tộcvẫn diễn ra và ngày càng gay gắt hơn

- Cho đến nay, việc hứng chịu sự khắc nghiệt của thiên nhiên, cộng thêmnhững dịch bệnh đã khiến châu Phi trở thành châu lục nghèo nhất trên thế giới

về kinh tế, về đời sống vật chất và đời sống tinh thần

II Những rào cản đối với sự phát triển của báo chí Châu Phi

1. Tình hình kinh tế ảnh hưởng đến báo chí châu Phi

“Châu Phi bị cuốn hút vào toàn bộ những sự tác động qua lại phức tạp và đầymâu thuẫn giữa Bắc và Nam, giữa Đông và Tây Quá trình không thuần nhất

là quá trình hình thành mối quan hệ giữa các nước tư bản chủ nghĩa phát triển

và những nước đang phát triển Định hướng châu Phi trong chính sách và ýthức hệ của phương Tây chiếm một vị trí quan trọng và đã ảnh hưởng nhiềuđến những chủ thuyết chính trị học và văn hóa học ra đời ở Mỹ và ở các nướcTây Âu, ảnh hưởng đến những quy luật phân tích và mô tả các sự kiện và hiệntượng thực tế của “thế giới thứ ba” Điều này cũng liên quan đến quá trìnhhình thành lý luận báo chí, trong đó có những biến thể của lý luận ấy liênquan đến những vấn đề các phương tiện thông tin đại chúng ở những nướcđang phát triển

Chủ trương thường xuyên

theo dõi nhịp đập trên lục địa

châu Phi trong suốt thời kỳ

hậu chiến là đặc trưng của các

cường quốc phương Tây

Điều này đã chế định một số

xu hướng chung trong chính

sách của những nước này đối

với châu Phi Tuy nhiên, nhờ

có kinh nghiệm lịch sử của

mình- trong một số trường hợp đó là kinh nghiệm về sự tác động qua lại giữathuộc địa và chính quốc- mỗi cường quốc ấy đều có những mục tiêu đặc thùcủa mình để đạt được những mục tiêu ấy trong “thế giới thứ ba” Cách tiếpcận của các nước tư bản chủ nghĩa phát triển đối với khu vực châu Phi được

cụ thể hóa dưới góc độ cách nhìn của từng quốc gia phương Tây”- đó là lời

nhận xét của X.M.Vinôgrađốp Nhận xét này được khẳng dịnh bởi những thực

tế của thực tiễn thường nhật

Ủy ban Sean McBriđe đã chứng minh có sức thuyết phục cho thấy hố ngăn

cách hết sức sâu sắc giữa các nước phát triển và các nước đang phát triển.Nhiều nhà hoạt động chính trị của châu Phi đã cho rằng lối thoát là thiết lậpmột trật tự thông tin quốc tế mới và định hướng xây dựng một xã hội xã hộichủ nghĩa Đáng tiếc là những định hướng ấy đã không đạt được Cùng với hệthống xã hội chủ nghĩa, những niềm hi vọng vào một trật tự thông tin quốc tếmới cũng đã sụp đổ Thời gian mười năm sau khi thông qua các nghị quyếtnổi tiếng của Liên hợp quốc và của UNESCO đã cho thấy rằng hố ngăn cáchgiữa các nước “giàu” và các nước “nghèo” chỉ tăng thêm mà thôi

Bước ngoặt như vậy của tình hình đã được nhiều nhà nghiên cứu tiên đoán.Chẳng hạn, trong tác phẩm nổi tiếng của mình: “Báo chí châu Phi”, tác giảRôđalinh Anhxli đã đặc biệt nêu rõ rằng: “Những chính phủ nào đề ra chomình mục tiêu thực hiện chương trình “cứng rắn” trong phát triển kinh tế và

hi vọng sử dụng các phương tiện thông tin đại chúng như là công cụ để đạtđến mục tiêu ấy, thì, nói đúng hơn, các chính phủ ấy sẽ tỏ thái độ không dungchấp đối với báo chí thương mại cạnh tranh, đặc biệt, nếu những báo chí ấythuộc sở hữu của người nước ngoài Đối với các nước theo định hướng xã hộichủ nghĩa thì vấn đề lại nghiêm trọng hơn vì hoạt động kinh doanh tư nhâncũng như quảng cáo thương mại rõ ràng là mâu thuẫn với chính sách củanhững nước này Nếu như ngay từ bây giờ đã khó cạnh tranh với các doanhnghiệp nước ngoài, thì trong tương lai những doanh nghiệp nước ngoài có thểtrở nên hoàn toàn không thể đánh bại nổi Chúng ta đang ở ngưỡng cửa củamột giai đoạn thăng tiến kỹ thuật trong lĩnh vực báo chí có tác dụng cáchmạng hóa nền báo chí trên toàn thế giới: các máy in ốpxet đã tạo điều kiệngiảm hẳn các chi phí cơ bản và những chi phí thường nhật, cuối cùng thì kỹthuật truyền hình ảnh qua các vệ tinh nhân tạo của trái đất sẽ trở nên rẻ vàkhông phức tạp, còn ngay bây giờ đã có thể dùng các vệ tinh nhân tạo để

truyền hàng loạt trang báo Đối với châu Phi, những thành tựu ấy có nghĩa là

sự phát triển nhanh chóng và hữu hiệu cuả báo chí địa phương, những thànhtựu ấy, một khi do các hãng quốc tế lớn sử dụng, lại có thể biến những thànhtựu ấy thành những sản phẩm không thể cạnh tranh được Điều đó sẽ khiếncho báo chí ở những nước đang phát triển trở thành công cụ tái hiện hàngloạt- có thể đối với những biến thể bản đại nào đó- những tờ báo được xuấtbản ở Pari, Luân Đôn hoặc ở New York Thiết nghĩ ngay bây giờ châu Phi đãphải có sự lựa chọn rồi: hoặc là đầu tư vào các phương tiện thông tin đạichúng, xem chúng là “nhũng doanh nghiệp phục vụ xã hội”, hoăc là cam chịuvới sự thống trị không tránh khỏi của nước ngoài trong lĩnh vực này

Cần nêu rõ rằng những dòng trên đây được viết ra từ những năm 1966

Ngày càng sâu thêm hố ngăn cách giữa các nước phát triển nhất (trước hết lànhững nước thành viên của Tổ chức hợp tác kinh tế, hợp tác và phát triển) vànhững nước đang phát triển Chỉ số phát triển của loài người- do các chuyêngia về chương trình phát triển của Liên Hợp quốc (UNDP) soạn thảo- tính đến

ba nhân tố: tuổi thọ, trình độ học vấn và thu nhập tính theo đầu người trongbiểu đồ được soạn thảo theo những tham số ấy, các nước châu Phi được xếp ở

22 vị trí cuối cùng- từ vị trí thứ 174 đến vị trí thứ 153 Cộng Hòa Nam Phivượt lên trên các nước láng giềng của mình và xấp thứ 101 Theo chỉ số củLiên hợp quốc, nước Nga ở vị trí 70

Cũng có những sự khác biệt đáng kể giữa chính các nước châu Phi Chẳng hạn,Nigiêria và Nam Phi sản xuất ra gần một nửa tổng sản phẩm quốc dân của khuvực Kể từ đầu những năm 1990, với nguyện vọng nâng cao thu nhập tính theođầu người và giảm tình trạng lạm phát, nhiều nước châu Phi đã bắt đầu tiến hànhcác cải cách quan trọng về kinh tế và cơ cấu Chỉ từ giữa những năm 1990,những kết quả đầu tiên mới bắt đầu biểu hiện Tình hình kinh tế ở lục địa này đãđược cải thiện: 40/48 quốc gia đã đưa mức thu nhập hàng năm tính theo đầungười tăng lên đôi chút

Tại một số nước châu Phi ở phía nam Sahara, trong đó có Êtiôpia, mức thu nhập

đã tăng từ 1% trong các năm 1992- 1994 lên 5% trong những năm 1995- 1998.Tại nhiều nước, tổng sản phẩm quốc dân bắt đầu tăng Tính trung bình, ở khuvực này, nạn lạm phát đã giảm từ 60% năm 1994 xuống còn 10% năm 1998.Đáng tiếc, cho đến nay ở lục địa này nạn nghèo khổ vẫn là hiện tượng phổbiến còn những khoản đầu tư thì không đủ Đa số các nước vẫn phụ thuộc vàoviện trợ từ bên ngoài Ở châu Phi, muốn đạt được những chuyển biến tíchcực, thấy được cuộc đấu tranh chống nghèo khổ, ví dụ: đạt đến một nửa mứcthu nhập đầu người ở các nước phát triển hiện nay thì mức thu nhập đầungười hằng năm ở châu Phi phải tăng chí ít là từ 8- 9%

2. Chính trị phức tạp ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của truyền thông đại chúng ở châu Phi

a. Sự ảnh hưởng của hệ thống thuộc địa lớn của chủ nghĩa thực dân tới truyền thông đại chúng châu Phi

Các phương tiện thông tin đại chúng

của châu Phi đang trải qua một thời kỳ

phát triển phức tạp Trên bình diện

chính trị- xã hội, đối với lục địa này,

nửa sau thế kỷ XX, là thời kỳ rất sôi

sục Đó là thời kỳ sụp đổ của hệ thống

thuộc địa và củng cố các quốc gia độc

lập non trẻ, thời kỳ chính quyền ở các

thành trì của chủ nghĩa chủng tộc và

chủ nghĩa Apacthai- Nam Rôđêdi và

Cộng hòa Nam Phi- chuyển vào tay đa

số người da đen, thời kỳ của vô số

những cuộc nội chiến, những cuộc đảo chính và phản đảo chính, thêm vào đó lànhững dao động trong sự lựa chọn các định hướng cho sự phát triển của dân tộc

Trong một thời gian dài các nước thân phương Tây, với nền kinh tế thị trường,tồn tại bên cạnh các nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, hơn nữa, sự lựachọn con đường phát triển phần nhiều là nhân tố đã quyết định từ trước cả nhữngđặc điểm của sự hình thành các phương tiện thông tin đại chúng.

Dù sao đi nữa thì sau khi hệ thống thuộc địa bị sụp đổ, nền báo chí dân tộctrên lục địa này cũng đã phát triển và khắc phục những khó khăn không tưởngtượng nổi Tự bản thân nó, quá trình phức tạp của sự hình thành các phươngtiện thông tin đại chúng độc lập đã diễn ra kèm theo tình trạng bất ổn về chínhtrị Tình hình này đã ảnh hưởng đến nền kinh tế, đến chính trị và tất nhiên ảnhhưởng đến cả hệ tư tưởng ở các quốc gia non trẻ Ngoài ra còn có chủ trươngcủa các chính quốc cũ muốn “ở lại nhưng không can thiệp” Tình hình đókhiến cho không có được sự giúp đỡ có chất lượng từ phía những nước đã trảiqua những thời kỳ ra đời, hoàn thành và phát triển của các phương tiện thôngtin đại chúng

Các quá trình chính trị phức tạp diễn ra trên thế giới đã không thể không ảnhhưởng đến tình hình ở châu Phi và các phương tiện thông tin đại chúng ở châulục này

b Báo chí Bênanh và đặc trưng của vấn đề dân chủ trong báo chí châu Phi

Nhiều nhà nghiên cứu đã coi Benin (Bênanh) là một kiểu phòng thí nghiệm đểthử nghiệm những cơ cấu dân chủ khác nhau trong điều kiện châu Phi Những

cơ cấu này đã được xây dựng nên trong nhiều năm ở các nước khác nhau.Khác với những nước khác, ở Bênanh, các quá trình chuyển từ chế độ cựcquyền sang chế độ dân chủ được thực hiện theo sáng kiến chủ động của cácphương tiện thông tin đại chúng Như lời nhận xét của V.N.Silốp, “Tại đây,những tư tưởng dân chủ hóa thoạt đầu được tranh cãi và được tuyên truyềnmạnh mẽ trên báo chí (trước hết trên cái gọi là những ấn phẩm không chínhthức mang tính chất đối sách lựa chọn), rồi sau đó mới trở thành đề tài thảo

luận và đi vào thực hiện trong các tổ chức xã hội có tính chất quần chúng vàtrong các cơ cấu chính quyền”.

Tình hình chính trị chung ở châu Phi đã phát triển đồng thời với những quátrình phức tạp diễn ra trên chính trường thế giới Chỉ cần nêu rõ rằng đối vớicác phương tiện thông tin đại chúng của nước Nêpanh đã được nhắc đến ởtrên, thì thời kỳ những năm 1990- 1991 là những năm bước ngoặt Vào nhữngnăm đó, cùng với những thay đổi tại các nước Đông Âu và Trung Âu, thì ởBênanh cũng đã diễn ra những cải cách chính trị quan trọng, tạo tiển đề cho tự

do báo chí và tự do ngôn luận Trong luận án phó tiến sĩ của mình về báo chíBênanh, nghiên cứu sinh Alếchxit Nhanghênôn nêu rõ:

“Những cải cách chính trị diễn ra ở Bênanh trong các năm 1990- 1991 đã tạotiền đề cho hoạt động tự do của các phương tiện thông tin đại chúng Bướcvào thời kỳ phát triển mới về chất, Bênanh trải qua thời kỳ tiến hành nhữngcải cách sâu sắc trong lĩnh vực chính trị và kinh tế Trong những điều kiện ấy,đại diện của các phương tiện thông tin đại chúng hoạt động trong những điềukiện khác thường đối với họ Một số những người này làm việc với tư cách làcác công chức nhà nước trong suốt nhiều thập kỷ và đã quen với việc chỉ thihành những chỉ thị của cấp trên Số khác thì từ lâu đã không còn tin vào báochí như là thiết chế độc lập và đã để mất đi năng lực thể hiện tính chủ động

Số còn lại thì do kết quả của cuộc đấu tranh bất hợp pháp chống lại chínhquyền cũ, cho nên họ có xu hướng ngả về một nền báo chí thỏa hiệp hơn lànền báo chí độc lập, không lệ thuộc vào các trung tâm chính trị Quan hệ căngthẳng giữa báo chí và chính quyền đặt ra vấn đề về sự cân bằng giữa tự do vàtất yếu, tự do và trách nhiệm của báo chí Trong bối cảnh những cải cáchchính trị và kinh tế đang diễn ra ở Bênanh người ta thấy nảy sinh sự cần thiếtphải tiến hành một cuộc cải tổ cơ cấu của báo chí, xét từ góc độ phát triển dântộc học- ngôn ngữ và kinh tế- xã hội Sự củng cố hơn nữa các thiết chế dânchủ gắn với việc thu hút đông đảo các tầng lớp dân cư vào cuộc thảo luận xãhội Tuy nhiên, trong điều kiện mở rộng kinh tế thị trường thì sự tồn tại của

các ấn phẩm khác nhau (những ấn phẩm chính thức và những ấn phẩm có tínhchất đối sách) đã trở nên cực kỳ khó khăn”.

Tác giả nêu rõ rằng từ năm 1960, khi ở đất nước Bênanh đã thông qua đạoluật về báo chí, thì đời sống chính trị- xã hội của đất nước này đã trải quanhững thay đổi sâu sắc Trong suốt một thập kỷ, báo chí thường xuyên trảiqua những khuynh hướng phức tạp và đầy mâu thuẫn của giai đoạn lịch sửhậu thuộc địa của đất nước Trong bối cảnh diễn biến tình hình chính trị- xãhội của Bênanh vào đầu những năm 1990 đã xuất hiện những điều kiện mớicho hoạt động của báo chí Sự xuất hiện của những ấn phẩm mới mang tínhchất đối sách lựa chọn- sau nhiều thập kỷ nhà nước nắm độc quyền về báochí- đã có ảnh hưởng lớn đến đời sống chính trị- xã hội của đất nước Những

ấn phẩm độc lập như: Gzette du Goft và Jam Tam Express, đã đóng vai trò

đáng kể trong việc nâng cao tính tích cực chính trị của nhân dân lao động vàthanh niên, cũng như trong việc hình thành những cơ cấu chính trị mới Quaphân tích các đặc điểm của địa vị pháp lý của báo chí ở Bênanh ta thấy rằngđạo luật về báo chí đã củng cố phương pháp đăng ký sở hữu báo hoặc tạp chí

để cho mỗi công dân đều có thể sở hữu tờ báo hoặc tờ tạp chí mà không gặptrở ngại từ phái chính quyền Những điều khoản đầu tiên của đạo luật nàykhẳng định ràng tự do báo chí trước hết có nghĩa là tự do của các phương tiệnsản xuất và tự do phát hành các ấn phẩm đã được sản xuất ra Vì vậy, khôngthể tồn tại chế độ nhà nước nắm độc quyền các nhà xuất bản và các xí nghiệp

in ấn Qua việc phân tích quan hệ giữa báo chí và chính quyền ta thấy rằng donhững nguyên nhân lịch sử gắn với những hậu quả tiêu cực của những nămtrước kia, cho nên các cơ quan chính quyền và trong các cơ quan nhà nướcngười ta không cung cấp thông tin cho các nhà báo Mặc dù nhìn chung, đạoluật ấy đáp ứng chủ thuyết thông tin tự do, nhưng nó cần được tiếp tục hoànthiện nhằm mục đích mở rộng các quyền của nhà báo trong quá trình thu thậpthông tin, bởi vì những thông tin chính xác chỉ có thể thu thập được từ mộtnguồn chuẩn xác

Lịch sử thời kỳ hậu thuộc địa của báo chí Bênanh đã chứng minh rằng sự tồntại của đạo luật về báo chí chưa phải là sự đảm bảo tự do phổ biến tư tưởngcủa con người, nếu không tồn tại sự tự do cần thiết về chính trị Điều này cónghĩa là hiệu lực về đạo luật của báo chí phụ thuộc vào các thành phần trongchính quyền hành pháp và lập pháp ủng hộ đến mức độ nào những lý tưởng

đã ghi trong nội dung cơ bản của đạo luật đó Trong quá khứ, chính quyềnxuất phát từ quan điểm cho rằng báo chí phải phục vụ lợi ích của các cấp lãnhđạo Ngày nay, các đại diện của chính quyền nhận thức được vai trò và ýnghĩa của hoạt động tự do báo chí trong việc củng cố quá trình dân chủ vàtính chất không thể đảo ngược của quá trình ấy Những sai phạm được nêu racủa cả hai phía đại diện báo chí và chính quyền trước hết đều bắt nguồn từtình trạng không có các truyền thống của nền báo chí dân chủ Không nghingờ gì nữa, theo đà phát triển của báo chí, Bênanh sẽ hình thành cả văn hóagiao tiếp cần thiết ở những đại diện khác nhau của đời sống chính trị- xã hội

c. Những vấn đề chính trị gây chú ý được phản ánh trong báo chí

Theo khảo sát, châu Phi có nhiều vấn đề chính trị nổi cộm được quan tâm, ví

dụ như: những vấn đề chính trị gay gắt như: sự thống nhất thế giới Arập, quan

hệ Arập- Ixraen, cách mạng Hồi giáo ở Iran và những hệ quả lâu dài của cuộccách mạng đó, tình hình Tây- Bắc châu Phi cũng như tình cảnh của phụ nữ ởcác nước phương Đông, vấn đề Hồi giáo hóa các phương tiện thông tin đạichúng… Những vấn đề này là trung tâm sự chú ý của giới báo chí và cácchính trị gia

3 Những vấn đề về văn hóa và ngôn ngữ

a Nạn mù chữ, những vấn đề ngôn ngữ của vùng châu Phi xích đạo

Các nhà nghiên cứu Nga và ngoại quốc đã và đang nêu lên rất nhiều vấn đề vềquá trình phát triển của báo chí, phát thanh và truyền hình Trước mắt các nhàkhoa học là thực tế chính trị- xã hội với mối liên hệ của thực tế ấy với những

xu hướng phát triển của báo chí châu Phi Đặc biệt, người ta rất chú ý đến vấn

đề xóa bỏ nạn mù chữ, những vấn đề ngôn ngữ của vùng châu Phi xích đạo

 Nạn mù chữ

Tạp chí Le Courrier, do UNESCO xuất bản, trong số tháng 8- 1988 bàn về

lĩnh vực xuất bản, đã nêu lên tình hình phức tạp của hoạt động báo chí nôngthôn ở châu Phi

“Ngày nay, ở châu Phi trong số 1.000 người chỉ có 15 người có thể nhận đượcbáo hàng ngày, còn việc sử dụng báo chí làm phương tiện thông tin đại chúngthì vấp phải những vấn đề lớn, đặc biệt là ở những khu vực nông nghiệp, nơisinh sống của 80% dân số và có đến 800 thổ ngữ Tuy nhiên, báo chí có thểgiữ vai trò quan trọng qua việc lấp đầy những chỗ trống trong lĩnh vực thôngtin Những chỗ trống này cản trở các cộng đồng nông thôn sống biệt lậpkhông thể có được sự tham gia đầy đủ vào quá trình thực hiện các chươngtrình phát triển của quốc gia, cung cấp cho các cộng đồng ấy những tài liệu bổsung tuyệt hảo trong việc học chữ Về lĩnh vực này, trong suốt nhiều nămUNESCO đã hợp tác với các nước thành viên, giúp họ xuất bản các tờ báonông thôn, huấn luyện các nhà báo và cung cấp thiết bị Một trong số các biệnpháp đang được tiến hành thường xuyên là Dự án phát triển các hãng tin ở TâyPhi và Trung Phi (WANAD) Dự án này được thực hiện trên cơ sở Côtônu(Bênanh) và gồm 13 hãng tin quốc gia Trong khuôn khổ chương trình WANAD

do UNESCO thực hiện từ năm 1984 và nhận sự tài trợ của Cộng hòa liên bangĐức- người ta tiến hành đào tạo các nhà báo trong lĩnh vực quan hệ quốc tế, y tế,nông nghiệp và sinh thái Một dự án tương tự (SEANAD) cũng đã được khởiđộng năm 1986 ở phía nam và phía đông châu Phi”

 Sự tồn tại nhiều ngôn ngữ

Sự tồn tại nhiều ngôn ngữ trên lục địa châu Phi là rào cản nặng nề đối với sựphát triển của báo chí Trong điều kiện như vậy ngôn ngữ của những nướcthực dân cũ tự động trở thành ngôn ngữ giao tiếp giữa các dân tộc Tuy nhiên,một tỷ lệ lớn trong dân cư không thể sử dụng các tiếng nước ngoài, trước hết

vì họ không biết chữ Với tư cách là nhân tố chủ yếu chứa đựng tư tưởng củacon người, ngôn ngữ là bộ phận không tách rời của thông tin Việc thu hút cáctầng lớp dân cư khác nhau tham gia vào quá trình thông tin gắn với việc nângcao trình độ văn hóa của dân chúng.

Dân chủ hóa các quá trình thông tin ở châu Phi gắn với quá trình xóa nạn mùchữ trong dân cư Tại nhiều nước trước những năm 1990 đã thực hiện chủtrương đưa 100% trẻ em đến trường học Đó là con đường thực tế để dần dầnxóa nạn mù chữ trong thanh thiếu

niên Nếu làm tốt điều này, tất

nhiên sẽ làm tăng số lượng độc giả

tiềm tàng Tiếc thay, nhiều chương

trình dạy văn hóa ở châu Phi đã bị

chấm dứt

Quá trình trao đổi thông tin không

chỉ bao hàm sự tồn tại của thông

tin và những khả năng chuyển tải

Cần làm sao để mọi người hiểu rõ

người đưa ra thông tin Các ý

tưởng và tư tưởng được chuyển tải

ở cấp độ tri thức và cảm xúc Tư

tưởng được chuyển tải bằng lời nói, còn lời nói lại đựoc hình thành trước hếtbằng từ Mỗi từ đều có một ngữ nghĩa nhất định biểu thị một nội dung và ýnghĩa cụ thể Trong quá trình thông tin, công chúng nhận thức thông qua ngữnghĩa của từ vựng Điều cần thiết là làm sao giữa người cung cấp thông tin vàcông chúng, các từ ngữ đều có cùng một ý nghĩa Tuy nhiên, ở một số nướcchâu Phi từ vựng chính đựoc mọi người cùng sử dụng lại bắt nguồn từ cácgiới trí thức Để số dân chúng không biết chữ tiếp cận được với những sự kiệnđang diễn ra, thì cần phải dịch những từ ngữ chuyển tải thực tế chính trị, kinh

tế và văn hóa- xã hội từ ngôn ngữ giao tiếp chung cho các quốc gia- đó là

ngôn ngữ của các nước thực dân cũ- ra các ngôn ngữ địa phương Những từngữ và những cụm từ như: phục hưng dân chủ, chế độ đa đảng, nhà nướcpháp quyền, đổi mới nền kinh tế, tư hữu hóa, chương trình thoát khỏi khủnghoảng kinh tế, các đối tác phát triển, các nhà cung cấp tín dụng nước ngoài vàcác nhà đầu tư nước ngoài, tự do ngôn luận, tự do báo chí, quyền con người

và những từ ngữ khác thường không tồn tại trong các ngôn ngữ dân tộc Quaphân tích ngữ nghĩa các từ vựng chính trị- xã hội đựoc sử dụng trên cácphương tiện thông tin đại chúng người ta thấy rằng, thành phần từ của cácngôn ngữ địa phương bị tụt hậu đáng kể so với thực tế đời sống chính trị- xãhội Sở dĩ như vậy là vì những từ ngữ được sử dụng rộng rãi trong các phươngtiện thông tin đại chúng lại không có những từ đồng nghĩa tương ứng vànhững từ thay thế trong các ngôn ngữ địa phương Hậu quả là đã có nhữnghiện tượng bóp méo đáng kể những thông tinđược chuyển tải trên đài phátthanh và truyền hình quốc gia Có hai con đường giải quyết những vấn đềnày: tiếp tục hoàn thiện hơn nữa các ngôn ngữ địa phương đẻ khắc phục cácrào cản về ngữ nghĩa- từ vựng hoặc là chuyển sang dùng ngôn ngữ của cácnước thực dân cũ Nhiều nước thuộc địa vùng châu Phi xích đạo đã lựa chọncon đường thứ hai

b Nền văn minh truyền khẩu và ưu thế của loại hình phát thanh ở châu Phi

Ngoài tình trạng phân tán về ngôn ngữ và tính trạng mù chữ, thì một trongnhững nguyên nhân khiến báo chí kém phát triển ở khu vực châu Phi xích đạolà: không có truyền thống đọc sách báo Sở dĩ như vậy là vì các dân tộc cónền văn minh truyền khẩu- đa số các dân tộc bản xứ ở châu Phi thuộc vàodiện này- có thái độ hoàn toàn xa lạ đối với báo chí, xét trên góc độ văn hóa

và tâm lý- xã hội, không giống thái độ của các dân tộc có nền văn mih chữviết Có nhiều người biết đọc và biết viết, có khả năng kinh tế để mua sách,báo hoặc tạp chí, nhưng họ không mua những thứ đó, vì họ coi đọc sách báo

là một việc hết sưc trí thức , thậm chí là một công việc bàn giấy Nhất là báochí thường lại xuất bản bằng tiếng nước ngoài.

Trong điều kiện những cái cách thị trường đang diễn ra ở nhiều nước châu Phithì sự tồn tại của từng ấn phẩm đã trở nên cực kỳ phức tạp do cạnh tranh ngặtnghèo và do những đặc điểm của thị trường Tình trạng nhiều ấn phẩm bị biếnmất khỏi thị trường báo chí trong một thời gian ngắn chứng tỏ rằng sự tồn tạicủa một doanh nghiệp báo chí đòi hỏi không chỉ về thiết bị kỹ thuật, cán bộbáo chí, mà còn phải có những kiến thức kinh tế về hoạt động xuất bản báochí Thị trường báo chí vẫn chưa đựoc lấp đầy tối đa Tuy vậy, việc lập ranhững ấn phẩm mới lại cực kỳ phức tạp Sở dĩ như vậy, vìa báo không phải lànhu yếu phẩm, vì báo chí là mặt hàng của những người có mức thu nhậptương đối cao Thường thường dân chúng tăng chi tiêu mua sắm những mặthàng nào đó lại phụ thuộc vào sức mua của các công dân nói chung và phụthuộc vào giá cả của các mặt hàng tiêu dùng phổ biến trong một thời gian nào

đó Tình hình chung trên thị trường có thể thay đổi và sẽ làm thay đổi thái độcủa các khách hàng tiềm tàng của một ấn phẩm nào đó

Sở dĩ ấn phẩm có giá cao là vì chi phí sản xuất báo chí rất lớn Châu Phi phụthuộc nhiều vào kỹ thuật ấn loát và giấy Tình trạng số lượng phát hành khônglớn hầu như phổ biến của các ấn phẩm đã không cho phép giảm chi phí sảnxuất tính trên một bản in Tình trạng thị trường yếu kém và không tồn tạinhững cơ cấu, cơ chế hiện đại trong việc thu hút các phương tiện quảng cáovào lĩnh vực báo chí- đó là những vấn đề hết sức gay gắt trong lĩnh vực pháttriển báo chí

Trong điều kiện của châu Phi, đài phát thanh là phương tiện thông tin đạichúng dễ tiếp cận nhất, bởi vì truyền thống truyền khẩu đã củng cố một thái

độ tâm lý- văn hóa nhất định đối với đài phát thanh, còn những chiếc đài thuthanh thực ra có giá bán vừa túi tiền của mọi người, không như các tờ báo vànhững máy thu hình đắt tiền

Truyền hình vẫn là phương tiện thông tin dành cho đẳng cấp thượng lưu tạinhiều nước thuộc châu Phi xích đạo Khác với hoạt động phát thanh, việcthành lập các trung tâm truyền hình và các chương trình truyền hình đòi hỏichi phí lớn, còn việc mua sắm máy thu hính thì không phải hợp túi tiền củamọi gia đình

Quá trình củng cố hơn nữa vai trò của báo chí trong đời sống chính trị- xã hộicủa các nước châu Phi có liên quan đến việc mở rộng cơ sở pháp lý của báochí Diễn biến chính trị - xã hội ở các nước thuộc khu vực này phụ thuộcnhiều vào mức độ “quyền lực thứ tư” sẽ hoàn thành các chức năng của mìnhđến đâu Sau khi Liên Xô sụp đổ và bắt đầu diễn ra quá trình cải cách thị

trường ở các nước xã hội chủ nghĩa cũ thì “quy luật con lắc” đã buộc chính

phủ của nhiều nước trên lục địa này phải xét lại thái độ của mình đối với chủnghĩa xã hội và cuối cùng là đối với tất cả các giá trị gắn với hệ thống chínhtrị này Nhằm mục tiêu “đoàn kết dân tộc” người ta bắt đầu đóng của cáctrường giảng dạy bằng các ngôn ngữ dân tộc Các báo, tạp chí, đài phát thanh

và truyền hình dần chuyển sang các ngôn ngữ châu Âu

Những quyết định này được chính quyền các nước đưa ra chủ yếu theo sự gợi

ý của các phương tiện thông tin đại chúng Trong một số trường hợp nhữngphương tiện thông tin đại chúng thực hiện đơn đặt hàng xã hội Ông AbubacaSâykhơ Ratgiáp, một trong số những nhà nghiên cứu báo chí Đông Phi, trongbài tóm lược luận án phó tiến sĩ đã nêu rõ: “Nhữung thay đổi dân chủ trong xãhội luôn luôn dẫn đến sự ra đời của những tờ báo, tạp chí, các đài phát thanh

và truyền hình độc lập với nhà nước về mặt tổ chức Tuy nhiên, có những lựclượng xã hội và chính trịh nhất định nào đó mang ý đồ sử dụng chúng để thaotúng ý thức của đông đảo quần chúng nhân dân Điều này không thể không đedọa các lý tưởng của dân chủ Mặc dù đã thông qua các quy định của luậtpháp tuyên bố tự do ngôn luận và tự do báo chí, song vẫntồn tại các rào cảnnghiêm trọng trong việc thực hiện các quyền công dân trong việc tiếp cận và

sử dụng thông tin Điều này đặc biệt biểu hiện rõ ở các nước Đông Phi trong

thập kỷ gần đây, khi bắt đầu xuất hiện những ấn phẩm không phải của nhànước Tại những nước này, báo chí và chính phủ luôn ở trong các quan hệcăng thẳng, buộc tội nhau là vi phạm luật pháp, xuyên tạc thông tin, tổ chứcnhững vụ lộn xộn xã hội Cho đến nay, đôi khi việc phê phán và vạch trềnnhững sai lầm của các nhà hoạt động nhà nước là việc làm nguy hiểm Đồngthời cũng diễn ra cuộc đấu tranh giành quyền kiểm soát các phương tiện thôngtin đại chúng, thường xuyên diễn ra những cuộc tranh luận về trách nhiệm củabáo chí và về vấn đề nên áp dụng hạn chế như thế nào đối với các phương tiệnthông tin đại chúng Còn các ban biên tập của những ấn phẩm thuộc sự kiểmsoát của tư nhân thì bảo vệ quyền của mình đưa ra những ưu tiên trong khithông tin về các sự kiện, trong đó kế cả đưa tin về các sự kiện chính trị.”

Trong những điều kiện khủng hoảng kinh tế sâu sắc diễn ra ở một loạt nướctrên lục địa này, các giới cầm quyền cho rằngvì mục tiêu tối thượng là đẩynhanh sự phát triển kinh tế- xã hội thì không tránh khỏi việc hạn chế cácquyền công dân và các quyền chính trị, cho nên họ đã phần nào áp dụng chínhsách khủng bố, bắt đầu gây áp lực lên phái độc lập và các phương tiện thôngtin đại chúng Nếu nói đến các nước Đông Phi thì ở Kênia và Tandania đãthiết lập chế độ một đảng, còn ở Uganđa thì trong nhiều năm dưới sự thống trịcủa chế độ quân phiệt khủng bố Iđa Amin Mọi mưu toan phê phán chính sáchcủa chính phủ đều bị xem là hành động chống lại toàn thể dân tộc Hậu quả làcác phương tiện thông tin đại chúng đã biến thành phương tiện đặc thù để caitrị, là phương tiện chỉ đến đựoc với một tầng lớp hẹp gồm các đại diện củaquyền hành pháp

Như lời nhận xét của ông Abubaca Sâykhơ Ratgiáp được nhắc ở trên đây, đãxuất hiện ba quan điểm về định hướng phát triển của các phương tiện thôngtin đại chúng Quan điểm thứ thất cho rằng các phương tiện thông tinđạichúng có thể được sử dụng để đảm bảo đầy đủ nhất những nhu cầu cơ bảnnhằm đẩy nhanh sự phát triển của các quốc gia Quan điểm thứ ha thì chorằng chưa thể hậu thuẫn cho tự do báo chí vì cơ sở hạ tầng của các phương

tiện thông tin đại chúng còn chưa phát triển, thiếu các nguồn lực công nghiệp

và văn hóa, thiếu cán bộ nghiệp vụ… Vì thế, các phương tiện thông tin đạichúng phải tập trung vào những thông tin tích cực, bỏ qua những hiện tượngtiêu cực tring thực tại xã hội, ủng hộ ý thức hệ và chính sách của chính phủ.Đồng thời sự hạn chế tính chất đa nguyên của các phương tiện thông tin đạichúng được biện minh bởi nạn mù chữ và trình độ thấp về giác ngộ chính trịcủa đa số dân chúng: những nguồn tin khác nhau hoặc những ý kiến mâuthuẫn trên các phương tiện thông tin đại chúng có thể gây ra sự bối rối trong

xã hội và gây khó khăn cho việc thực hiện nhiệm vụ chính yếu trong đườnglối phát triển đất nước Quân điểm thứ ba thì, bên cạnh nhu cầu phát triểnkinh tế, còn thừa nhận ý nghĩa của phẩm giá con người, quyền của công dânđược tự do bày tỏ ý kiến, được tham gia vào những cuộc tranh luận Hoạtđộng thực tiễn của các phương tiện thông tin đại chúng lại khác đòi hỏi đôichút so với những sơ dồ tư biện ấy Ví dụ, việc áp dụng các quan hệ thịtrường trong các phương tiện thông tin đại chúng và việc tăng cường sự kiểmsoát của nhà nước đối với các phương tiện ấy đã ảnh hưởng tiêu cực đến tự dobáo chí và tự do ngôn luận Ngoài ra, báo chí còn chịu ảnh hưởng từ hậu quảcủa cuộc khủng hoảng hệ thống tại các nước châu Phi như: tình trạng nghèokhổ, tham nhũng, cơ sở hạ tầng xã hội bị phá hủy, nạ thất nghiệp, tình trạngkém hiệu quả trong các lĩnh vực ngân hàng và tài chính, v.v Sau mười nămcải cách dân chủ vẫn chưa thấy có những thay đổi căn bản đối với các phươngtiện thông tin đại chúng Chỉ có một bộ phận báo chí độc lập cố gắng cungcấp cho đông đảo công chúng những thông tin khách quan và đa dạng

4 Chế độ kiểm soát của nhà nước, cũng như các lợi ích kinh tế của giới chủ sở hữu các phương tiện thông tiện thông tin đại chúng đã có ảnh hưởng lớn đến tình hình

tự do ngôn luận

Tại các nước Đông Phi- Kêna, Uganda và Tandania- Hiến pháp đảm bảoquyền tự do bày tỏ ý kiến Tuy nhiên, quyền hành pháp cố hạn chế những lời