THI PHÁP HỌC HIỆN ĐẠI

“Thi pháp học hiện đại” là bộ môn nghiên cứu văn học mới được xây dựng tương đối hoàn chỉnh ở thế kỉ XX. Đây là hướng nghiên cứu mới rất cần thiết để nâng cao năng lực chiếm lĩnh các giá trị văn học cho người đọc, nhất là giáo viên văn học và học sinh. Nghiên cứu lí luận phê bình văn học là lĩnh vực phức tạp khó khăn, ít khi đạt được sự nhất trí cao. Công việc dạy văn học văn cũng có tình trạng tương tự. Hy vọng bộ môn thi pháp hoc hiện đại với sức mạnh khoa học của nó sẽ góp phần giải quyết được mâu thuẫn nói trên. Trong chuyên đề này, phần lý thuyết được rút gọn, tăng cường phân tích tác phẩm văn học có trong chương trình phổ thông và một số tác phẩm quen thuộc khác. Nó chỉ gợi ý, góp phần mở rộng chân trời cảm thụ tác phẩm, chiếm lĩnh đặc trưng bản chất nghệ thuật, giúp sinh viên nâng cao tiềm lực, trau dồi cản nhận văn học. Người đọc chiếm lĩnh tác phẩm bằng cảm nhận có ý thức, có lí chứ không phải tuỳ hứng tuỳ tiện. Thi pháp học hiện đại cố gắng giúp người đọc văn chương thấy ngay những “hướng tiếp cận ” đơn giản để sau đó cảm nhận, tinh tế hơn, sâu sắc hơn.

THI PHÁP HỌC HIỆN ĐẠI

( Nguồn: http://giangnamlangtu.wordpress.com - Giang Nam lãng tử Liên hệ:

ngoc1951@gmail.com - Posted by: giangnamlangtu on: 02.08.2011

• In: Giáo trình văn học

• Comment!

THI PHÁP HỌC HIỆN ĐẠI

Phùng Hoài Ngọc- Đề cương bài giảng

dưới ngôi sao vàng

LỜI NÓI ĐẦU

“Thi pháp học hiện đại” là bộ môn

nghiên cứu văn học mới được xây

dựng tương đối hoàn chỉnh ở thế kỉ XX Đây là hướng nghiên cứu mới rất cần thiết để nâng cao năng lực chiếm lĩnh các giá trị văn học cho người đọc, nhất là giáo viên văn học và học sinh

Nghiên cứu lí luận phê bình văn học là lĩnh vực phức tạp khó khăn, ít khi đạt được sự nhất trí cao Công việc dạy văn học văn cũng có tình trạng tương tự Hy vọng bộ môn thi pháp hoc hiện đại với sức mạnh khoa học của nó sẽ góp phần giải quyết được mâu thuẫn nói trên

Trong chuyên đề này, phần lý thuyết được rút gọn, tăng cường phân tích tác phẩm văn học có trong chương trình phổ thông và một số tác phẩm quen thuộc khác Nó chỉ gợi ý, góp phần mở rộng chân trời cảm thụ tác phẩm, chiếm lĩnh đặc trưng bản chất nghệ thuật, giúp sinh viên nâng cao tiềm lực, trau dồi cản nhận văn học Người đọc chiếm lĩnh tác phẩm bằng cảm nhận có ý thức, có lí chứ không phải tuỳ hứng tuỳ tiện Thi pháp học hiện đại cố gắng giúp người đọc văn chương thấy ngay những “hướng tiếp cận ” đơn giản để sau đó cảm nhận, tinh tế hơn, sâu sắc hơn

Cấu trúc tài liệu

MỞ ĐẦU: THI PHÁP VÀ THI PHÁP HỌC

1 Khái niệm thi pháp và thi pháp học

2 Ba đặc điểm của tác phẩm văn học

3 Bốn khái niệm cơ bản của thi pháp học

TÁM KIỂU THI PHÁP CƠ BẢN TRONG SÁNG TẠO VĂN HỌC

1 Thi pháp nhân vật

2 Thi pháp không gian nghệ thuật

3 Thi pháp thời gian nghệ thuật

4 Thi pháp chi tiết nghệ thuật

5 Thi pháp cốt truyện

6 Thi pháp kết cấu

7 Thi pháp lời văn nghệ thuật

8 Thi pháp hình tượng tác giả

Thi pháp là gì ?

Có nhiều cách hiểu khác nhau Chung quy có hai cách:

Một là: coi thi pháp là nguyên tắc, biện pháp chung tạo ra tác phẩm nghệ thuật.

Thông thường gọi là “phương pháp làm thơ, làm văn” Lí thuyết mang tính cổ điển, được lưu truyền nhằm bồi dưỡng nhà văn

Hai là: hiểu thi pháp là nguyên tắc, biện pháp sáng tạo cụ thể, tạo thành đặc sắc nghệ thuật của một tác

giả, tác phẩm, trào lưu, thể loại.v.v

Cách thứ 1 gần với mĩ học, lý thuyết văn học, cách thứ 2 gần với phê bình thưởng thức tiếp nhận những hiện tượng văn học nghệ thuật

Nghiên cứu thi pháp gọi là thi pháp học.

Hai kiểu thi pháp học nói trên đều có mục đích khám phá nguyên tắc phổ biến hoặc cụ thể lịch sử đã

tạo ra nghệ thuật Tóm lại: Thi pháp học hiện đại là môn chuyên nghiên cứu các hệ thống nghệ thuật

cụ thể Thi pháp học là một khoa học ứng dụng trong văn học, gần gũi với phân tích phê bình và

nghiên cứu văn học.

Thi pháp học gần gũi với lí luận văn học nhưng vẫn khác, thử so sánh:

• Lí luận văn học thiên về nghiên cứu các quy luật chung của hiện tượng văn học còn thi pháp học thiên về nghiên cứu các tác phẩm, thể loại, tác giả, phong cách, trào lưu, ngôn ngữ, nguyên tắc đặc thù tạo thành hiện tượng văn học cụ thể mà thôi

• Thi pháp học gần gũi với phê bình văn học nhưng cũng khác:

Phê bình văn học có thể đi từ những góc độ khác nhau mà phát hiện khám phá nội dung và đánh giá chúng Còn thi pháp học thiên về phát hiện, khám phá các quy luật hình thức nghệ thuật

Nhìn chung, thi pháp học là một bộ phận chuyên biệt của NGHIÊN CỨU VĂN HỌC, chuyện nghiên

cứu tính đặc thù và nguyên tắc nghệ thụât của văn học

Những đặc tính của thi pháp học nói trên bắt đầu từ thời cổ đại Hy Lạp, qua phương Tây đến Nga rồi đến Việt Nam Viện sĩ Khravchenko (Nga) phân loại :

+Thi pháp học lí thuyết cố gắng nghiên cứu cấu trúc, hình thức của tác phẩm văn học.

+Thi pháp học lịch sử nghiên cứu sự tiến hoá của phương thức phương tiện chiếm lĩnh thế giới bằng

hình tượng và nghiên cứu sự hoạt động của chức năng thẩm mĩ của chúng và số phận lịch sử của các khám phá nghệ thuật

II THI PHÁP HỌC TỪ CỔ ĐIỂN ĐẾN HIỆN ĐẠI

Ban đầu (thời cổ Hi Lạp), người ta nghiên cứu thi pháp nhằm mục đích tổng kết kinh nghiệm sáng tác, truyền dạy các phép tắc làm văn làm thơ, dành cho nhà văn (Gọi là thi pháp học cổ điển, thuộc phạm

vì thi pháp học lí thuyết )

Về sau, thi pháp học chuyển sang nghiên cứu cách đọc, cách khám phá tác phẩm nhằm phục vụ người đọc văn chương, giúp họ chiếm lĩnh giá trị nghệ thuật một cách khoa học (Gọi là thi pháp học hiện đạ, thuộc phạm vi thi pháp học lịch sử )

Định nghĩa về thi pháp và thi pháp học hiện đại

“Thi pháp là một hệ thống các phương tiện và phương thức thể hiện cuộc sống bằng nghệ thuật, khám

- Mặt quan niệm (lí lẽ, nhận thức, triết lí, tư tưởng, tình cảm…)

Thi pháp học là công việc tìm ra cái hình thức mang quan niệm, tức là cái phương thức tư duy nghệ

thuật của nhà văn nghệ sĩ đã ngưng kết thành cái hình thức nghệ thuật của tác phẩm văn nghệ Nói

đơn giản : Thi pháp học nghiên cứu cái thi pháp

Thi pháp của Aristote xuất hiện cách đây hơn hai ngàn năm là điển hình của loại “thi pháp học sáng tác” Ông coi sáng tác là một thứ kĩ thuật và ông hy vọng cuốn sách “Poetika” của ông là cuốn cẩm nang cho những ai muốn sáng tác bi kịch… Ông viết: “nhiệm vụ của nhà thơ không phải là tả những

sự việc đã xảy ra mà là miêu tả những việc có thể xảy ra… Cũng như hoạ sĩ, nhà thơ là một người mô phỏng”

Sau Aristote, nhà thơ Horace viết cuốn “Nghệ thuật thơ” cũng dạy cách sáng tác thơ Ông khuyên “khi miêu tả đề tài, tốt nhất là hãy mượn của sử thi Illiade”

Nhà phê bình Boileau (Pháp thế kỉ XVII) trong cuốn “Bàn về nghệ thuật thơ” đã viết: “Anh phải yêu lí tính, phải làm sao cho mọi sáng tác của anh toả ra ánh sáng giá trị của lí tính”

Lessing nhà văn Ánh sáng Đức trong cuốn “Laoken” cũng bỏ công đi tìm tòi quy luật sáng tác

Lưu Hiệp nhà phê bình văn học Trung Quốc thời Nam Bắc triều viết cuốn “Văn tâm điêu long” đã đúc rút ra những quy tắc sáng tác Hàng trăm cuốn “thi thoại” (nói chuyện làm thơ) từ đời Tống đến đời Thanh cũng thiên về tìm tòi quy tắc sáng tác Nghiêm Vũ trong cuốn “Thương lang thi thoại” đã dạy :

“Kẻ học làm thơ phải lấy kiến thức làm chủ, vào phải chính, lập chí phải cao, lấy Hán, Nguỵ, Tấn và Thịnh Đường làm thầy” Viên Mai trong cuốn “Tuỳ viên thi thoại” nhắc nhở: “Thơ có cành mà không

có hoa là cành củi khô, có thịt mà không có xương là loài sâu bọ, có người mà không có cái “tôi” là bù nhìn, có thẳng mà không có cong là cái ống cất rượu”

Việt Nam cũng có những nhà văn chú ý bàn chuyện sáng tác, tiêu biểu như Chế Lan Viên bàn việc thơ, Nam Cao bàn chuyện làm văn Chế Lan Viên trong bài thơ “Nghĩ về nghề, nghĩ về thơ, nghĩ…”

đã tâm đắc viết:

“Hình thức cũng là vũ khí

Săc đẹp câu thơ cũng phải đấu tranh cho chân lí

Anh nghe cái mặn của đời đang độ kế tinh

Nó chưa thành hình, anh làm nó thành hình

Chưa thành hạt, anh làm cho nó thành hạt

Rồi trả tận tay người cùng với máu anh.”

Nhà thơ Nguyễn Đình Thi viết: “Đụng chạm với hành động hàng ngày, tâm hồn tự nảy lên bao nhiêu hình ảnh như những tia lửa loé lên… Người làm thơ lượm những tia lửa ấy kết nên một bó sáng – đó

là hình ảnh thơ” (Mấy vấn đề văn học)

Nhà văn Nam Cao tâm sự trong truyện ngắn “Đời thừa”: “Một tác phẩm thật giá trị…phải chứa đựng được một cái gì lớn lao mạnh mẽ, vừa đau đớn vừa phấn khởi Nó ca tụng lòng thương, tình bác ái, sự công bình…Nó làm cho người gần người hơn”

Do nối tiếp truyền thống thi học cổ điển, bộ môn lí luận văn học ở nước ta trong mấy chục năm qua lại càng đi sâu vào lĩnh vực lí thuyết sáng tác Chẳng hạn: họ bàn về cách chọn đề tài, dùng nguyên mẫu, học tập ngôn ngữ nhân dân, chọn chi tiết, phương pháp điển hình hoá, phương pháp sáng tác,…với những lời khuyến cáo, dặn dò, yêu cầu người sáng tác “nên, hãy, cần phải” v.v

Văn học theo nghĩa rộng rãi đầy đủ không phải chỉ sáng tác Còn tiếp nhận, thưởng thức, phê bình nữa mới đủ nội hàm “lí luận về văn học” hoặc “lí thuyết về đời sống văn học”

Khác với thi pháp học truyền thống, thi pháp học hiện đại phát triển về phiá sự tiếp nhận văn học Tiếp nhận gắn liền với sự thức tỉnh của ý thức người đọc Thi pháp học hiện đại có thể được gọi là “thi học tiếp nhận”, thực ra đã manh nha từ di sản thi học Ấn Độ, Trung Hoa, Hi Lạp Cả phương Đông và phương Tây đều có truyền thống chú giải, cắt nghĩa tác phẩm ngữ văn tuy còn chưa đến mức độ thi pháp nghệ thuật Đời nhà Minh, ý thức “đọc” được đẩy mạnh với Kim Thánh Thán và Mao Tôn Cương khi họ phê bình tiểu thuyết, kịch và thơ Đời Thanh có nhiều công trình thi học nghiên cứu thường thức thơ Đỗ Phủ…Ở phương Tây, thi pháp đọc được chú trọng khi giải thích tác phẩm của Shakespeare (sau trở thành khoa Shakespeare học) Thời hiện đại Trung Quốc hình thành Hồng lâu mộng học Ở Nga ngày nay có môn Sholokhov học Đây là lúc thi học đã hoàn chỉnh hơn trước rất nhiều

Tuy vậy phải đến nửa sau thế kỉ XX vấn đề đọc tác phẩm mới dần dần trở thành một khoa học Ngày xưa dẫu sao cách cảm nhận, tiếp nhận vẫn nặng về chủ quan, cảm tính ấn tượng hoặc ngược lại theo quan điểm giáo điều, đạo đức, chính trị…, cách đây chưa lâu người ta còn tiếp nhận theo lối khách quan xã hội học Nghĩa là đi từ bên ngoài, đi từ hiện thực hoặc ý muốn chủ quan tìm cách thâm nhập

và đánh giá tác phẩm và tác giả

Thi pháp học hiện đại (tiếp nhận, cảm nhận) bắt đầu sôi sục lên từ trường phái “Phê bình mới”

trong văn học Mỹ Khởi đầu, trường phái này tỏ ra phản ứng với:

- Lối phê bình ấn tượng chủ nghĩa (chỉ chú ý tới ấn tượng chủ quan gợi lên từ tác phẩm)

- Lối phê bình tâm lí chỉ chú ý tiểu sử tác giả

- Lối phê bình lịch sử – xã hội chỉ chú ý ảnh hưởng của hoàn cảnh lịch sử -xã hội.

Cả ba lối trên đều không chú ý thích đáng tới yếu tố sáng tạo nghệ thuật của tác phẩm văn học “Phê bình mới” yêu cầu xem tác phẩm nghệ thuật như một hiện tượng nghệ thuật Các nhà phê bình Mỹ có những quan niệm khác nhau về tác phẩm nghệ thuật:

- Tác phẩm văn học là một biểu hiện (Spingard)

- Tác phẩm là một cấu trúc ngôn ngữ (Hium)

- Tác phẩm là một cảm quan toàn vẹn về thế giới (Eliot)

- Tác phẩm là một thế giới độc lập, tự trị (Richard, Empson, Brooks, Waren)

Tóm lại, “Phê bình mới” Mỹ đã khắc phục quan niệm nhị phân hình thức và nội dung Họ khẳng định: hình thức tức là nội dung và cũng là biểu hiện

Thi pháp học hiện đại Pháp lại phát triển trên cơ sở “chủ nghĩa cấu trúc” và “kí hiệu học” Họ coi cách viết là lập mã, cái nghệ thuật là cái có giá trị nhất

Thi học Anh có Roman Jacobson duy trì quan niệm coi nghệ thuật là thủ pháp, ông nghiên cứu chức năng thơ ca trên lập trường ngôn ngữ học

Thi pháp học Nga những năm đầu thế kỉ cũng trỗi dậy như ở Anh, Mỹ Họ kiên quyết đòi hỏi phải coi tác phẩm văn học như một hiện tượng nghệ thuật (Girmuaski) Còn A.Veselovski xây dựng “Thi pháp học lịch sử” nhằm nghiên cứu sự vận động của nội dung văn học và bản thân hình thức văn học

Hình thức văn học là hình thức chiếm lĩnh đời sống, nghĩa là nó bày tỏ cách nhìn, cách cảm nhận đời sống của nhà văn Nhà văn sáng tạo hình tượng là để nhìn tận mắt mọi bề sâu của đời sống, để cảm, để hiểu cho rõ hết các ý nghĩa, giá trị của nó Lịch sử văn học chính là lịch sử tiến hoá của hình thức cảm nhận và biểu hiện đó Nhà nghiên cứu Bakhtin (Nga) trong công trình “Những vần đề thi pháp Dostoievski” đã viết: “Không hiểu đúng hình thức mới của cái nhìn thì không thể hiểu đúng những điều nhận thấy ở cuộc sống” Ở nước Nga đã có hàng chục công trình lớn về thi pháp

Thi pháp học đang hướng tới bạn đọc Ngày nay nhu cầu tiếp nhận văn học hiện đại, văn học quá khứ của dân tộc và nhân loại ngày càng trở nên bức thiết Người đọc cần phải có “chìa khoá” để mở ra tất

cả kho tàng văn học đó Mặt khác, văn học hiện đại theo xu hướng cá tính hoá ngày càng mạnh, văn học ít khi lặp lại mà thường nảy sinh nhiều cái mới

Riêng trong phạm vi nhà trường, một thời gian dài bộ môn lí luận văn học vốn là sản phẩm của “thi pháp học cổ điển” tức là “thi pháp học sáng tác” đã từng đòi hỏi học sinh xem tác phẩm dưới con mắt nhà sáng tác Nhưng nhu cầu về văn học chủ yếu lại là nhu cầu tiếp nhận văn học Nhà giáo dạy văn cần có ý thức sử dụng Thi pháp học tiếp nhận – cảm nhận (hiện đại) để hướng dẫn học sinh tiếp nhận văn học một cách khoa học

III – BA ĐẶC ĐIỂM CỦA HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT

Theo GS Trần Đình Sử nghiên cứu thi pháp Tryện Kiều

khi bình giảng câu thơ

“Sẵn thây vô chủ bên sông/đem vào để đó lộn sòng ai hay” (Truyện Kiều)

có nhà nghiên cứu cho rằng câu thơ đã phản ánh thời kì loạn lạc, nơi đâu cũng có (sẵn) xác chết Khi chúng ta tìm hiểu tất cả những chữ “sẵn” đã dùng vài lần trong Truyện Kiều thì thấy :

- Sẵn tay khăn gấm quạt quỳ/ Với cành thoa ấy thì đổi trao (Kiều và Kim Trọng)

- Sẵn dao tay áo tức thì giở ra (Kiều phản kháng Tú bà)

- Phật tiền sẵn có mọi đồ kim ngân (Quan Âm các trong vườn nhà Hoạn Thư)

- Dưới đèn sẵn bức tiên hoa/ Một thiên tuyệt bút gọi là để sau (Trên sông Tiền Đường, Kiều viết

thư tuyệt mệnh trước khi nhảy xuống sông)

Ta nhận thấy chữ “sẵn” trong tất cả các trường hợp trên không có nghĩa là “nhiều” Đó chỉ là lời thuật chuyện vắn tắt, tránh rườm rà, cốt sao cho sự kiện đi đúng hướng đã định, khỏi tản mạn vì những chi tiết không cần thiết, đặc biệt vì Truyện Kiều là truyện bằng thơ cần ngắn gọn Như vậy chữ “sẵn”

đã lặp đi lặp lại nhiều lần cùng một nghĩa – tức là đã tạo ra một hệ thống hình thức Vây ý nghĩa của câu thơ “sẵn thấy vô chủ bên sông…” phải được hiểu theo ý nghĩa hệ thống chữ “sẵn” mà Nguyễn Du thường dùng: Bọn Khuyển Ưng, Khuyển Phệ đã chuẩn bị một cái xác chết (nhà thơ không cần thiết kể

về việc đi tìm cái xác) để vào ngôi nhà Kiều rồi phóng hoả Nhà phê bình kể trên chỉ căn cứ vào một chữ “sẵn” riêng lẻ mà không quan tâm tới “hệ thống chữ sẵn” trong cả Truyện Kiều, ông ta chỉ dựa vào bối cảnh thời phong kiến suy tàn có nhiều loạn lạc mà suy ra ý nghĩa câu thơ một cách áp đặt sai lầm

Ví dụ khác: Cách gọi tên “anh Dậu, chị Dậu” của nhà văn Ngô Tất Tố trong truyện ngắn “Tắt đèn” nghe qua không thấy ý nghĩa gì Nếu ta đặt cách gọi nhân vật trong hệ thống cách gọi tên nhân vật trong nền văn học Việt Nam 1930 – 1945 thì cách gọi của Ngô Tất Tố có ý nghĩa đáng kể Thời ấy các nhà văn thường gọi nhân vật bình dân là “y, thị, hắn, gã, thằng, mụ…” (Nhất Linh, Khái Hưng…Nam Cao) Điều này cho thấy nhà văn Ngô Tất Tố đã có cách nhìn và đánh giá người bình dân trân trọng hơn, vì sao ? Vì Ngô Tất Tố đứng từ góc độ nhà báo dân chủ

2 Hình thức mang tính quan niệm

Hình thức nghệ thuật không đơn giản chỉ là những phương tiện, chất liệu và thủ pháp ngẫu nhiên

vô tình mà những cái ấy đều thể hiện quan niệm rõ rệt của tác giả

Hình thức nghệ thuật có hai mặt:

- Một là hình thức cụ thể cảm tính (lời văn, cảnh vật, nhân vật…)

- Hai là hình thức quan niệm (cái lí của hình thức: Vì sao tác giả lại chọn hình thức ấy mà không

là cái khác ?)

Chẳng hạn trong Truyện Kiều, Nguyễn Du viết:

+ Thoắt mua về, thoắt bán đi

+ Buổi ngày chơi mả Đạm Tiên

Nhắp đi thoắt thấy ứng liền chiêm bao

Những chữ “thoắt” biểu hiện tình trạng đảo điên đột ngột gấp gáp, gợi ra những cảnh đời bất trắc, bất

ổn, đổ vỡ, vùi dập…

Trong thời thế ấy, Thuý Kiều phải chạy đua với số mệnh (gót sen thoăn thoắt dạo ngay mái tường)

Một số ví dụ khác: thơ Bà Huyện Thanh Quan thường miêu tả cảnh chiều hôm, chiều tà, bóng xế… vắng vẻ Không – thời gian này biểu lộ quan niệm của nhà thơ về hồi suy tàn của chế độ phong kiến Thơ bà còn dùng nhiều từ Hán Việt thể hiện sự hoài cổ, long trọng khi nói về quá khứ đẹp đẽ Trái lại thơ Hồ Xuân Hương có nhiều từ ngữ nôm na, thậm chí gần như thô tục, trần trụi nhằm phê phán cái trần tục của người đời và biểu lộ cách sống ưa xúc cảm tinh tế tao nhã của mình

3 Hình thức nghệ thuật mang tính tinh thần

Tác phẩm nghệ thuật chỉ tồn tại trong tinh thần Nó chẳng phải là tập giấy (văn thơ), khối gỗ đá (bức tượng) mà là một thế giới nghệ thuật sống trong tinh thần của ta khi ta thưởng thức nó (tựa như người đọc mộng du khi đọc sách – nghĩa là thoát ra khỏi đời sống vật chất và đi lạc vào thế giới khác – thế giới tinh thần, thế giới đó sẽ tạm chấm dứt khi ta thôi đọc sách)

Tuỳ theo người đọc, mỗi người có một “tác phẩm riêng” lưu lại trong cách đọc của mình mặc dù đều bắt đầu từ một tác phẩm cụ thể nào đó

Tóm lại: Chúng ta cần nắm vững ba tính chất kể trên của hình thức nghệ thuật, để từ đó mà xác định nội dung Như thế gọi là giải mã hình thức để chiếm lĩnh nội dung

BÀI TẬP THỰC HÀNH

1 Ý nghĩa của những tựa đề thơ Tố Hữu thường gặp là “bài ca / tiếng hát” sau năm 1954 là gì? (xem các tập thơ Gió lộng, Ra trận của Tố Hữu, thống kê những tên bài tương tự)

2 Bản chất của tác phẩm Hòn Đất của Anh Đức là gì? (tiểu thuyết hay thơ/ trường ca hay bản hợp xướng anh hùng ca )

IV BỐN KHÁI NIỆM CƠ BẢN CỦA THI PHÁP HỌC

Do thiên về vần đề sáng tác, lí luận thi cổ điển thường nêu ra quá trình văn học sau:

Cuộc sống à Nhà văn à Tác phẩm

Thi pháp học hiện đại nhìn theo hướng ngược lại:

Người đọc à Tác phẩm à Nhà văn à Thế giới hiện thực

Quá trình đó là : Khám phá tác phẩm hoặc toàn bộ tác phẩm trong tính toàn vẹn của nó để thâm nhập vào tâm hồn tác giả và thế giới, cuộc sống chung

Muốn thực hiện quá trình đó, chúng ta cần xác định mấy khái niệm cơ bản sau đây:

1 Tác phẩm văn học là một thế giới ý nghĩa

Văn học không sao chép đơn giản các hiện tượng đời sống mà nhằm nắm bắt các ý nghĩa giá trị của hiện thực bằng những hình tượng sáng tạo Ý nghĩa và giá trị trong cuộc sống thực tế thì rời rạc, tản mạn, hỗn độn Ý nghĩa và giá trị trong tác phẩm nghệ thuật thì tập trung, nổi bật lên, tạo nên một thế giới đặc biệt Do đó, các hiện tượng trong tác phẩm nghệ thuật mang ý nghĩa không đồng nhất với các hiện tượng tương tự trong đời sống Ví dụ: bài thơ “Bánh trôi nước” của Hồ Xuân Hương không nhằm giới thiêu một món ăn dân tộc Nó được viết ra để nói một tấm lòng hiền dịu thuỷ chung và cam chịu gian khổ của người phụ nữ Trong Truyện Kiều, Thuý Kiều thực tế đang ở “lầu xanh” nhưng trong cảnh Từ Hải gặp gỡ Thuý Kiều, nhà thơ Nguyễn Du lại kể:

Thiếp danh đưa đến lầu hồng

Hai bên cùng liếc hai lòng cùng ưa

Nhà thơ không nhầm lẫn khi nói vậy Trong tình cảm của ông, Thuý Kiều chẳng phải cô gái bán hoa, nàng vẫn là tiểu thư khuê các, là giai nhân sang trọng chốn lầu hồng

Tóm lại: Mọi hiên tượng đời sống khi nhập vào thế giới nghệ thuật sẽ mang ý nghĩa mà tác giả phú cho nó, có thể sẽ khác xa tình trạng vốn có Điều đó không có nghĩa tác giả bôi bác hay tô hồng cuộc sống hoặc cố ý làm nó biến dạng

Đến đây có hai vần đề cần được tiếp tục xem xét:

- Các phạm trù ý nghĩa của tác phẩm nghệ thuật

- Các phương diện hình thức biểu hiện những ý nghĩa đó.

2 Hai cặp phạm trù ý nghĩa của tác phẩm văn học

2.1 Ý nghĩa khách quan và ý nghĩa chủ quan

Tác phẩm văn học chứa đựng một thế giới nhân sinh mà người đọc có thể nhận ra Đó là con người, sự vật, xung đột, thể tài, chủ đề, tính cách, số phận… mang ý nghĩa khách quan của tác phẩm văn học

Nhưng còn một ý nghĩa khác quan trọng hơn: ý nghĩa chủ quan Qua những hiện tượng và vấn đề của đời sống mà mọi người đều biết, tác phẩm còn có những ý nghĩa đặc biệt do bạn đọc khám phá ra Ngay các thi sĩ miêu tả trăng nhưng chẳng ai giống ai Vây là có nhiều ánh trăng khác nhau tuỳ theo sự cảm nhận của thi sĩ (và cảm nhận của bạn đọc cũng khác), điều này giúp người ta cảm nhận thế giới và cuộc sống con người thật phong phú, mạnh mẽ hơn, sâu sắc hơn Ý nghĩa chủ quan này được biểu hiện bằng hình tượng liên tưởng, liên kết gợi ra một trường cảm nhận Ví dụ: Bài thơ “Ca tụng”của Xuân Diệu:

Trăng, vú mộng của muôn đời thi sĩ

Giơ hai tay mơn trớn vẻ tròn đầy

…Trăng, võng rượu khiến đêm mờ chếnh choáng

…Hỡi trăng đẹp, người là trăng náo nức

Người hãy khóc, người không cần sự thực

Nhớ thương luôn nên mắt có quầng viền.

Còn đây là trăng của Lý Bạch (Tĩnh dạ tư):

Đầu giường ánh trăng rọi

(ý nói trăng đi theo tìm nhà thơ)

và Bạch Cư Dị:

Thuyền mấy lá đông tây lặng ngắt

Một vầng trăng trong vắt lòng sông

(Tì bà hành)

Ánh trăng trở thành kẻ tri âm của Bạch Cư Dị, là bạn cũ thuở thiếu thời của Lý Bạch và là người tình của Xuân Diệu vậy

Nhà thơ đã thổi cái ý nghĩa chủ quan của mình vào một hiện tượng chung của thế giới, kí thác một ý nghĩa mới vào trong ý nghĩa khách quan thông thường của tác phẩm.

2.2 Ý nghĩa bộ phận, ý nghĩa toàn thể

Khi tiếp nhận tác phẩm văn học, người ta phải hiểu từng chữ từng câu, chi tiết, tình tiết, nhân vật, sự

kiện, tức là từng bộ phận hợp thành tác phẩm Nhưng cuối cùng, ý nghĩa toàn thể của tác phẩm chẳng phải là tổng số giản đơn các ý nghĩa bộ phận Ý nghĩa chỉnh thể (toàn thể) là tích hợp của các ý nghĩa

bộ phận, là cảm hứng chủ đạo chi phối toàn bộ tác phẩm, là quan niệm chung quyết định sự lựa chọn

và tổ chức nên tác phẩm Ý nghĩa chỉnh thể là ý nghĩa tổng quát, triết lí nhân sinh Ở phương Đông, các nhà hiền triết thường đòi hỏi “văn dĩ tải đạo”, “văn dĩ minh đạo”… Ý nghĩa chỉnh thể là thế giới quan và nhân sinh quan của tác giả Vậy là, chúng ta phải xem xét quan niệm của tác giả về thế giới, con người, không gian, thời gian, lẽ sống Ý nghĩa chỉnh thể của tác phẩm nghệ thuât là giới hạn tối cao mà người đọc muốn tìm đến, muốn cảm nhận khi tiếp cận một tác phẩm nghệ thuật

1 3 Hình thức nghệ thuật văn chương là hình thức mang ý nghĩa

Người ta thường cho rằng ý nghĩa thì giấu kín ở bên trong (nội dung), còn hình thức chỉ lá cái

vỏ, cái bình đựng rượu chẳng có ý nghĩa gì ( !? ) Điều đó thật sai lầm !

Hình thức là cái bề ngoài Với văn học, hình thức là văn bản bao gồm ngôn từ, câu chữ, nhịp điệu, vần luật, cách gọi nhân vật… cấu trúc, bố cục, ngoại cảnh, nội tâm v.v Đó là những hình thức của một cái nhìn nghệ thuật cũng gắn liền và biểu hiện nội dung

Hình thức nghệ thuật không chỉ là chất liệu thủ pháp mà còn là hình thức cảm thấy sự vật, hình thức chiếm lĩnh ý nghĩa giá trị của thế giới Hình thức đó thể hiện tính tích cực của nghệ sĩ Nhờ đó, tác phẩm không phải là đồ vật mà là sự sống trong tâm thức người đọc

Mỗi thời đại, mỗi thể loại, mỗi tác giả… chỉ nhìn thấy một lớp đời sống nào đó, tuỳ thuộc vào quan niệm nghệ thuật về con người, không gian, thời gian, ngôn ngữ, cốt truyện, nhịp điệu…

Hãy xem Nguyễn Du tả Thuý Vân:

Vân xem trang trọng khác vời

Khuôn trăng đầy đặn nét ngài nở nang

Hoa cười ngọc thốt đoan trang

Mây thua nước tóc tuyết nhường màu da

Thuý Vân mang những vẻ đẹp của thiên nhiên vũ trụ (trăng, tằm, hoa, ngọc, mây, tuyết) thiếu vẻ đẹp trần tục, không có dấu ấn nghệ sĩ như Kiều

Đến thời hiện đại, trong dòng Thơ Mới, thi sĩ Xuân Diệu nhìn trăng đẹp như nhìn người con gái đẹp, lãng mạn, náo nức

Hình thức nghệ thuật vừa lặp lại vừa độc đáo ở một nghệ sĩ Muốn nghiên cứu thi pháp của văn chương, chúng ta cần phát hiện ra những yếu tố lặp lại ấy.

1 4 Tính chất lịch sử cụ thể của hình thức nghệ thuật

Sáng tác văn học là một sản phẩm của lịch sử Nó phụ thuộc vào tác giả mà tác giả lại phụ thuộc vào

trình độ văn hoá, trình độ tư duy của xã hội và các hình thái ý thức khác (như triết học tôn giáo, chính trị ) Sáng tác văn học cũng phụ thuộc cả mối quan hệ giao lưu văn hoá với nước ngoài Lịch sử trôi

đi, mỗi giai đoạn có diện mạo riêng không lặp lại Hình thức nghệ thuật là một hiện tượng cụ thể lịch

sử cũng không lặp lại.

Thi pháp học lịch sử sẽ nghiên cứu sự vận động của các hình thức nghệ thuật Lịch sử thi pháp sẽ chỉ

ra sự tiến bộ của năng lực sáng tạo nghệ thuật của con người – đồng thời cũng tương ứng với trình độ văn minh của nhân loại

Sự tiếp nhận thi pháp của văn chương cũng mang tính lịch sử cụ thế

PHẦN HAI

8 KIỂU THI PHÁP CƠ BẢN TRONG SÁNG TẠO VĂN HỌC

CHƯƠNG I THI PHÁP NHÂN VẬT

(Quan niệm nghệ thuật về con người Nghệ thuật xây dựng nhân vật)

I- KHÁI NIỆM

Nhân vật và sự miêu tả nhân vật

Con người là đối tượng miêu tả chủ yếu của văn học trong các phương thức trữ tình, tự sự và kịch dù trực tiếp hay gián tiếp Nhân vật có tên Kiều hoặc Kim Trọng hoặc không có tên như mụ dì ghẻ, tiểu đồng, ông quán Nhân vật được sáng tạo, hư cấu để khái quát và biểu hiện tư tưởng, thái độ đối với cuộc sống Ca ngợi nhân vật là ca ngợi cuộc đời, lên án nhân vật là phê phán đời Xót xa cho nhân vật

là xót xa đời Tìm hiểu nhân vật là tìm hiểu về cuộc đời và con người, tìm hiểu tư tưởng tình cảm của tác giả đối với con người

Trong thơ trữ tình, có nhân vật trữ tình: con người tự bộc lộ nỗi niềm trước cuộc sống Trong kịch, con người tự bộc lộ qua hành động ngôn ngữ của mình

Trong tác phẩm tự sự (truyện, kí ) nhân vật là con người được kể, tả ra bằng lời của nhà văn

Nói chung, nhân vật được miêu tả bằng các phương tiện văn học, tức bằng ngôn từ Miêu tả bao gồm

tả cảnh ngụ tình, diễn tả cảm xúc, tường thuật, kể sự việc… gọi chung là hình thức của văn học

Miêu tả trong văn học khác với miêu tả trong các khoa học khác thường chỉ cần đạt sự chính xác, khách quan Ở đây miêu tả nhằm hai mục đích: gợi ra hiện tượng cuộc sống và gợi ra sự cảm thụ và bộc lộ cái nhìn của tác giả Từ đó nhà văn thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người.

2 Quan niệm nghệ thuật về con người

Thực tế có hai quan niệm về con người:

Một là: Con người như một phạm trù tư tưởng, chính trị, đạo đức xã hội

Hai là: Con người như một phạm trù thẩm mĩ

Quan niệm thứ hai chủ yếu là quan niệm của văn nghệ sĩ

Nàng Kiều là nhân vật có nội tâm phong phú nhưng nàng chỉ biết nhớ người thân trong hiện tại, không

ưa sống trong hồi tưởng và sống với quá khứ như các nhân vật tiểu thuyết hiện đại sau này Đó là do quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Du chưa đạt tới như thời hiện đại

Triết lí về con người có quan hệ mật thiết với quan niệm nghệ thuật về con người Quan niệm nghệ thuật không ngừng được mở rộng thì nhà văn càng có khả năng miêu tả chiều sâu và sự phong phú của nhân vật, cũng gọi là khả năng cảm nhận về con người của nhà văn

Nghiên cứu thi pháp nhân vật khác với công việc phân tích nhân vật Phân tích nhân vật là chỉ ra các nội dung đựơc thể hiện trong nhân vật như tính cách, ngoại hình, phẩm chất, niềm vui, nỗi buồn, lí tưởng… Trái lại khi nghiên cứu thi pháp nhân vật, ta phải khám phá cách cảm nhận con người qua việc miêu tả nhân vật Tất nhiên, khi ta đã tìm hiểu thi pháp nhân vật thì việc phân tích nhân vật sẽ sâu sắc hơn, toàn diện hơn

Phạm trù “quan niệm nghệ thuật về con người” là ý thức của văn học và hiện diện trong ý thức hoặc

vô thức của tác giả Nhiều nhà văn lớn đã có ý thức sáng tạo ra quan niệm nghệ thuật mới mẻ về con người

II – NGHIÊN CỨU MỘT SỐ KIỂU THI PHÁP NHÂN VẬT

- Việc rèn đúc vũ khí đặc biệt: ngựa sắt, roi sắt

- Một mình đánh tan quân giặc

- Cưỡi ngựa bay về trời

Truyện này có chất cổ tích pha lẫn thần thoại Thần thoại miêu tả các anh hùng văn hoá cổ sơ như Ông Trụ Trời, ông tát bể, ông kể sao, thì đây “ông đánh giặc” Ông sinh ra không làm trẻ con (nằm yên, không cười nói, không ngồi) ông chờ sứ mệnh Khi đánh giặc xong không còn việc gì làm ở trần gian thì ông về trời Ông là một vị thần Vậy Ông Gióng thuộc loại nhân vật chức năng đánh giặc

2.Truyện họ Hồng Bàng (Lạc Long Quân và Âu Cơ)

Truyện thần thoại bộc lộ quan niệm cổ sơ về dân tộc gọi là truyện gia hệ khởi nguồn cho dân tộc Việt Lạc và Âu là chị em chú bác ruột (cha của hai người là anh em cùng cha khác mẹ) Âu Cơ giống tiên, Lạc Long Quân theo họ mẹ thuộc giống rồng – mẫu hệ Chàng là nhân vật anh hùng khai sinh văn hoá – khai sáng, dạy dân nhiều nghề và xuất hiện ờ mọi nơi, có tài biến hoá Chức năng chủ yếu của Lạc Long Quân là cưới Âu Cơ sinh trăm trứng, khai sinh nòi giống (ca hát đánh trống để quyến rũ Âu Cơ, rồi đem giấu vợ một nơi kín đáo) Là nhân vật thần thoại, Lạc chưa có sự thống nhật nội tại, hành động chưa nhất quán Khi dân chúng khổ sở vì nạn phương Bắc quấy nhiễu, họ gọi “bố ở đâu mà để dân phương Bắc xâm hại dân ta” thì Lạc đột nhiên hiện về nhưng việc đầu tiên là say mê Âu Cơ… Vậy Lạc Long Quân là nhân vật chức năng (sinh đẻ) Thần Kim Quy cũng là nhân vật chức năng

3.Truyện cổ tích Tấm Cám

Các nhân vật chính vẫn là nhân vật chức năng – chức năng thể hiện những nguyên lí của thế giới “ở hiền gặp lành, ác giả ác báo” Chia ra hai loại nhân vật: thiện và ác Họ chỉ hành động, không thể hiện cảm giác, phản ứng, lí trí như người bình thường Tấm chẳng hề nghi ngờ mẹ ghẻ chặt cậy hại mình, lại tin lời mẹ là đuổi kiến Vua thấy Tấm chết, chẳng có hành động đối phó, chỉ lặng lẽ buồn Khi có chim vàng anh, vua quên Tấm Nhìn chung các nhân vật không có nội tâm, chỉ có cái ác và cái thiện thể hiện chức năng của nó Vua chỉ làm một chức năng là ban thưởng cho Tấm người hiền Trước đó bụt làm chức năng hành thiện, Bụt cho Tấm quần áo mới và đôi hài đẹp, cho đàn chim nhặt thóc, để cho nàng kịp trẩy hội xuân Khi Tấm trở thành hoàng hậu, Bụt không xuất hiện nữa vì đã có nhà vua trẻ

4.Truyện người thiếu phụ Nam Xương

(Truyện cổ tích trung đại, do Nguyễn Dữ kể lại bằng chữ Hán)

Một số phận bi kịch của người phụ nữ trong một gia đình phong kiến trong thời buổi đất nước loạn lạc Nhà văn vẫn chưa miêu tả nội tâm nhân vật trong những tình huống chia ly, ngóng đọi, bị oan uổng…

mà chỉ nói qua vài điều bằng lời nói của nhân vật Lời nói của các nhân vật đều chung một giọng điệu như nhau (Văn 9 tập 1) Vũ Nương đã được giải thoát bằng cái chết trên dòng sông, sống vui vẻ dưới thuỷ cung với Linh Phi nhưng nàng vẫn đòi hỏi cái thế giới cũ và người chồng phải giải oan cho nàng (cũng như Linh Phi đã đền ơn cho Phan Lang)

Người xưa rất coi trọng danh tiết, chết rồi vẫn mong giữ vẹn danh tiết Vũ Nương không đoàn tụ gia đình nhưng ngậm cười, yên dạ nơi cõi âm Đó là quan niệm nghệ thuật về “con người danh tiết” thời phong kiến

5.Con người trong Truyện Kiều

Đây là vần đề lớn và phức tạp trong một kiệt tác văn học Ở đây nêu một số quan niệm khái quát:

Con người so sánh với thiên nhiên vũ trụ, khát khao tự do cùng thiên nhiên

Những vẻ đẹp của chị em Kiểu đều so sánh với thiên nhiên, ngay cả Từ Hải cũng vậy:

Đội trời đạp đất, chọc trời khuấy nước

Kim Trọng khóc Kiều: Vật mình vẫy gió tuôn mưa

Vương Quan thi đỗ : Cửa trời rộng mở đường mây

Từ Hải ra đi lập nghiệp: Trượng phu thoắt đã động lòng bốn phương

Kiều tiễn đưa ngóng đợi Từ Hải: Cánh hồng bay bổng tuyệt vời

đã mòn con mắt chân trời đăm đăm

Họ là những con người khát khao vũ trụ với đặc trưng: tỏ lòng, tỏ chí, đó là nhu cầu bày tỏ tâm hồn để hiểu nhau Kể cả Vũ Nương cũng chỉ muốn tỏ lòng trung trinh của mình Thuý Kiều muốn chứng tỏ mình giữ lời thề đã phải nhờ em gái thay mình lấy chàng Kim, để mình được tỏ lòng hiếu thảo với cha

Nhà thơ Nguyễn Du cảm thấy con người thời này đã bắt đầu có ý thức về “cái tôi” cá nhân, con người cảm thấy thích cô đơn (Kiều thích ngồi một mình để sống với hồi tưởng riêng) Kiều bắt đầu dám vượt qua khỏi khuôn sáo của lễ giáo phong kiến “trung, hiếu, tiết, nghĩa” Nàng không giấu những ham muốn bình thường của con người

Nhà thơ Nguyễn Du đã nhìn thấy con ngưởi phức tạp chứ không phải giản đơn, con người nhiều chiều Nhà thơ đã nhìn nhân vật từ bên trong

Nhân vật sống trong đời thực nhưng cảm thấy mình sống theo số mệnh quy định bởi ông Trời.Con người ấy phi nhân tính, bị tha hoá Đó là khám phá của Nguyễn Công Hoan

6.Con người trong “Lão Hạc”

Tác phẩm Nam Cao là đỉnh cao của chủ nghĩa hiện thực Nơi đây nhà văn miêu tả con người như chính họ trong cuộc sống

- Về mặt quan niệm xã hội, Lão Hạc cần được coi là con người “đáng kính, đáng thương”

- Về mặt nghệ thuật, Lão Hạc được miêu tả là con người tâm lí – sống nội tâm Nghĩa là lão tự dằn vặt mình, sống với mình – một bước phát triển cao của con người

Nam Cao đã phát hiện thấy sự chênh lệch giữa vẻ bề ngoài và nội tâm của con người.

Nghĩ về bà vợ của “ông giáo”, Nam Cao viết: “Chao ôi! Đối với những người sống quanh ta, nếu ta

không cố mà tìm hiểu họ thì ta chỉ thấy họ gàn dở, ngu ngốc, bần tiện, xấu xa, bỉ ổi, toàn những cái cớ

để ta tàn nhẫn, không bao giờ ta thương họ” Với Lão Hạc, nhà văn đã miêu tả một con người có nội

tâm sâu sắc, cao thượng bên trong một vẻ bề ngoài tầm thường: lão có con mắt thờ ơ, hời hợt, chẳng mấy ai hiểu lão Lão Hạc có tâm hồn ngay thẳng, trong sạch và đau đớn Lão nói chuyện về con chó nhiều lần mà chưa dám bán Lão thương con Vàng nhưng làm bộ ghét nó Lão cười như mếu (buồn mà

cố vui vẻ), đôi mắt ầng ậng nước Lão phải giả bộ gian xảo để xin Binh Tư ít bả chó (nói dối đi bẫy chó) nhưng dùng thuốc để tự sát Lão chết dữ dội nhưng dân làng chẳng ai biết sự thật ngoại trừ ông giáo Đã vậy Binh Tư và dân làng còn hiểu lầm lão

Cũng với cái nhìn con người như thế, nhà văn miêu tả Chí Phèo Y thực là một con người bình thường

và đáng thương dưới cái vẻ “con quỷ dữ của làng Vũ Đại”

Tóm lại: Quan niệm nghệ thuật về con người là nguyên tắc cảm nhận thẩm mĩ khi xây dựng nhân vật

Quan niệm đó chi phối nhà văn khi miêu tả nhân vật và các bộ phận khác của tác phẩm (kể cả lời dẫn truyện.v.v ) Đây là kiểu thi pháp cơ bản nhất của văn học nghệ thuật

CHƯƠNG II THI PHÁP KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT

I Khái niệm

Không gian nghệ thuật thuộc phạm trù hình thức nghệ thuật, là phương thức tồn tại, triển khai thế giới nghệ thuật Không gian nghệ thuật là trường nhìn được mở ra từ một điểm nhìn, cách nhìn Mỗi tác phầm có một không gian do tác giả lựa chọn và miêu tả

Ai đem ta tới chốn này

Bên kia là núi, bên này là sông (ca dao)

Gió lùa can gác xép

Đời tàn trong ngõ hẹp (Vũ Hoàng Chương)

Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ

Mặt trời chân lí chói qua tim (Tố Hữu)

Từ lúc yêu nhau hoa nở mãi

Trong vườn thơm ngát của hồn tôi (Xuân Diệu)

Trong mỗi câu thơ trên có một không gian riêng, vốn dĩ là gian vật chất Nhưng trong văn học nghệ thuật, không gian thuộc thế giới tinh thần, nó trở thành ngôn ngữ và biểu tượng nghệ thuật

Là một hiện tượng nghệ thuật, không gian nghệ thuật mang tính ước lệ giàu ý nghĩa cảm xúc Trong ngôn ngữ dân tộc, không gian đã được mã hoá thành ý nghĩa đời sống, chẳng hạn “cao cả, thấp hèn, nông cạn, sâu sắc, thiên vị, chính trực, ngay thẳng, quanh co, đại lượng, hẹp hòi…” Người ta đã mượn

ý niệm về không gian để miêu tả con người Đó là không gian nghệ thuật chung của mọi người Mỗi nhà văn nhà thơ lại chọn hoặc sáng tạo cho mình một không gian riêng

Không gian có ba chiều, nhưng có thể thêm một chiều nữa là “thời gian”, chẳng hạn: hồi ấy, dạo ấy… Vậy thời gian là chiều thứ 4 của không gian

II – KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG MỘT SỐ TÁC PHẨM

1 KGNT trong Tấm Cám

Nói chung không gian cổ tích có một đặc tính chung là: không có vật cản đối với hành động và vận động của con người Tấm, Cám, Bụt, chim sẻ, cá bống, khung cửi, cây thị… đều có chung tiếng nói và hiểu nhau được hết Không miêu tả không gian lễ hội, cung vua… chỉ có một không gian làng quê làm nền chung cho mọi không gian, và không gian mờ nhạt này tạm đủ gây ấn tượng cho người đọc Người ta chỉ thuật lại hành động tuần tự diễn ra

2 KGNT trong Chinh phụ ngâm

Không gian biệt li chiếm phần lớn khung cảnh thơ:

Mọi cảnh tượng vật chất vật thể, màu sắc, âm thanh…như bị xoá nhoà:

Ngòi đầu cầu nước trong như lọc

đường bên cầu cỏ mọc còn non

Đó là chốn nào ? Có vẻ một nơi vô định, mơ hồ ! Toàn bộ khúc ngâm dài của người chinh phụ có nhiều cảnh mơ hồ, mù mịt như thế Đó là những phong cảnh nặng trĩu tâm trạng buồn bã thất vọng của người vợ vắng chồng Chỉ biết nhớ người, còn cảnh vật chẳng có ý nghĩa gì với nhân vật trữ tình Không gian ở đây đã trở thành một ngôn ngữ đặc biệt nói giùm cái tâm trạng nhân vật Nhà thơ đã giao cho không gian nhiệm vụ nghệ thuật ấy

3 KGNT trong Truyện Kiều

Có khá nhiều không gian trong truyện :

- Không gian cô đơn suốt 15 năm

- Không gian giang hồ mênh mông vô định

- Những cảnh vật thờ ơ vô tình với Kiều

- Những đêm trăng vây bủa nàng Kiều

- Những không gian ảo giác

- Những con đường vườn khuya, lối mòn, dặm cát, vó câu, bánh xe…theo

sát cuộc đời Kiều

- Những không gian tù hãm cuộc đời nàng v.v

…

(BÀI TẬP: sinh viên hãy tìm đủ những câu thơ miêu tả các không gian kể trên trong Truyện Kiều)

Nhìn chung cuộc đời Kiều gặp bao trở ngại vì không gian (ngoài nguyên nhân chính là vì những kẻ ác trong xã hội) Đó là sự thật nhưng cũng là KGNT mà nhà thơ đã chọn để xây dựng nhân vật

Đặc sắc nổi bật của nghệ thuật Truyện Kiều chính là nghệ thuật tả không gian, cùng với nhiều biện pháp nghệ thuật khác (Khi đưa Truỵên Kiều lên sân khấu, người ta bất lực vì không thể tạo được những không gian như Nguyễn Du đã tả bằng lời thơ Nghĩa là cái không gian nghệ thuật của Nguyễn

Du rất riêng biệt – khó mà chuyển thể được)

4 Không gian nghệ thuật trong hai bài thơ chữ Hán của Nguyễn Trãi

Trại đầu xuân độ 寨寨寨寨

Độ đầu xuân thảo lục như yên

Xuân vũ thiêm lai thủy phách thiên

Dã kính hoang lương hành khách thiểu

Cô chu trấn nhật các sa miên

Cỏ xuân đầu bến biếc như mây

Thêm lại mưa xuân trời nước đầy

đường nội vắng teo hành khách ít

thuyền côi gác bãi ngủ thâu ngàyĐầu bến, cỏ xuân xanh lục như khói

lại thêm mưa xuân nước vỗ ngang trời

Đường ngoài nội vắng teo ít người đi

thuyền đơn côi suốt ngày gác đầu lên bãi ngủ

Ức Trai thi tập (Đào Duy Anh dịch)

Mộ xuân tức sự 寨寨寨寨

Nhàn trung tận nhật bế thư trai

Môn ngoại toàn vô tục khách lai

đỗ vũ thanh trung xuân hướng lão

nhất đình sơ vũ luyện hoa khai

o

Cảm tác cuối xuân

Thong thả trọn ngày đóng cửa phòng sách

Ngoài cửa không hề có khách tục đến

Trong tiếng đỗ quyên kêu nghe xuân đã về già

cả sân hoa xoan nở dưới mưa phùn.dịch thơ

Trọn ngày thong thả khép phòng văn

khách tục bên ngoài chẳng bén chân

Khắc khoài quyên kêu xuân đã muộn

Hoa xoan mưa nhẹ nở đầy sân

Mỗi bài thơ có hai không gian tương phản

Một không gian sinh hoạt của con người: không hoạt động, tĩnh lặng (hai câu đầu bài Cuối xuân tức

sự và hai câu cuối bài Bến đò xuân đầu trại).

Một không gian thiên nhiên vũ trụ tươi đẹp, nổi lên tràn đầy sức sống (những câu còn lại) Nhà thơ sống trong khung cảnh tĩnh lặng, ông lắng nghe, hoà mình vào trong cảnh vật, để cho tâm hồn hoà điệu với thiên nhiên, hầu gạt bỏ mọi ưu phiền bận bịu của cuộc sống xã hội, để rồi lấy thêm sức mạnh của thiên nhiên chờ ngày trở lại phò vua giúp nước

5 Không gian trong bài “Thu điếu” của Nguyễn Khuyến

Ao thu lạnh lẽo nước trong veo

Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo

Sóng nước theo làn hơi gợn tí

Lá vàng trước gió sẽ đưa vèo

Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt

Ngõ trúc quanh co khách vắng teo

Tựa gối ôm cần lâu chẳng được

Cá đâu đớp động dưới chân bèo

Ông già câu cá không chú ý tới cá, ông chỉ nhìn ngắm, lắng nghe và cảm nhận mùa thu với tâm trạng siêu thoát Người ta bảo ông đi “câu” mùa thu chứ không câu cá Đến hai câu chót ông mới choảng tỉnh trở lại với thực tại

6 Không gian trong “Ngắm trăng” (Vọng nguyệt – Hồ Chí Minh)

Ngục trung vô tửu diệc vô hoa

Đối thử lương tiêu nhược nại hạ ?

Nhân hướng song tiền khán minh nguyệt

Nguyệt tòng song khích khán thi giaTrong tù không rượu cũng không hoa

Cảnh đẹp đêm nay khó hững hờ

Người ngắm trăng soi ngoài cửa sổ

Trăng nhòm khe cửa ngắm nhà thơ

Hai câu đầu là một không gian nội tâm Hai câu sau là không gian thực tại được nhìn như một bức

tranh Nhà thơ tự ngắm mình và ngắm trăng hạn chế qua khe cửa Cái bức tường nhà tù chẳng thể cản trở, chỉ buồn còn thiếu “rượu và hoa” Nhưng thôi đã có ánh trăng làm bạn, an ủi lẫn nhau

CHƯƠNG III THI PHÁP THỜI GIAN NGHỆ THUẬT

I – KHÁI NIỆM

Cùng với không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật là phạm trù của hình thức nghệ thuật Thế giới tồn tại và xác định trong không gian và thời gian Thời gian nghệ thuật và không gian nghệ thuật không tách rời nhau nhưng trong một tác phẩm nhà văn có thể chú ý sử dụng cả hai hoặc chỉ một trong hai

Thời gian khách quan vật chất có các tính chất sau:

- Có độ dài, có hướng vận động, có nhịp điệu

- Có 3 thời: quá khứ, hiện tại, tương lai và vận động một chiều

Thời gian được tái tạo lại trong tác phẩm (nên gọi là thời gian nghệ thuật) luôn luôn mang quan niệm, cảm xúc và ý nghĩa nhân sinh có tính chủ quan Vậy: thời gian nghệ thuật là một hình tượng được sáng tạo trong tác phẩm nghệ thuật

Thời gian nghệ thuật có thể tự do đảo ngược, rong ruổi ngược xuôi, co giãn, đồng hiện (chồng chất hai thời gian khác nhau).v.v

II THỜI GIAN NGHỆ THUẬT THAY ĐỔI THEO DÒNG LỊCH SỬ

1 Thời gian nghệ thuật trong thần thoại

Thời gian hoà lẫn với không gian thành một yếu tố “không – thời” mờ nhạt, tĩnh tại, không đầu, không cuối, không trật tự, chẳng hạn “ngày xửa ngày xưa ở vùng núi non trùng điệp phương Nam…” (truyện Lạc Long Quân và Âu Cơ) Tư duy cổ sơ của người xưa chưa thể nhận thức được thời gian, chưa xác định đo đếm được thời gian

2 Thời gian trong sử thi, truyền thuyết

Đó là thời gian quá khứ tuyệt đối khép kín Sử thi tồn tại trong một quá khứ tách rời hẳn với hiện tại chẳng có mối liên hệ nào Thời gian ấy mang tính không gian trôi đi không còn dấu vết Hồi ấy con người vẫn phải chờ đợi nhưng là chờ đợi vượt qua vật cản không gian chứ không màng thời gian Chẳng hạn Odyssee phải trải qua 20 năm phiêu bạt nhưng cái ngă trở chính là đại dương Địa Trung Hải nhiều bến bờ mênh mông xa lạ (10 năm đánh thành Troie và 10 năm trở về – sử thi Hi Lạp)

3 Thời gian cổ tích

Thời gian đo bằng sự kiện, chưa có thời gian tâm lí mong chờ, khắc khoải Nhân vật không biết hồi tưỏng (không có ý niệm về quá khứ và hiện tại), không biết ước mơ (không có ý niệm về tương lai) Nhân vật không biết hồi tưởng và không biết ước mơ, như vậy nghĩa là cũng không xác định được hiện tại, không gắn với lịch sử đang trôi chảy

4 Thời gian trong văn học trung cổ

Thời gian tuần hoàn có tình chu kì theo vận động của tuấn trăng, sao, mặt trời, thời tiết, mùa vụ trồng trọt hay săn bắt:

Sen tàn cúc lại nở hoa

Sầu dài ngày ngắn đông đà sang xuân.

Dẫu sao, thời gian tuần hoàn cũng đã là một bước tiến bộ so với thời gian cổ tích

5 Thời gian trong văn học cận hiện đại

Ý thức thời gian ngày càng phong phú hơn, đa dạng hơn như: thời gian tâm lí, thời gian sinh hoạt, thời gian, lịch sử…

Nếu ở các “truyện tình trung cổ” như Truyện Kiều, truyện anh hùng Tam quốc diễn nghĩa chưa có thời gian sinh hoạt như chiều hôm ấy, đêm hôm ấy, khuya… giữa trưa Thì đến Hồng Lâu Mộng, tiểu

thuyết giáp ranh hiện tại, Những người khốn khổ, Miếng da lừa, Sống mòn… tràn đầy những thời gian

sinh hoạt Đây là cống hiến quan trong, bước tiến dài của tiểu thuyết thế kỉ XIX nối sang XX hiện đại

Thời gian lịch sử được bộc lộ rõ nhất trong nến văn học hiện thực Xã Hội Chủ Nghĩa, đặc biệt là ý thức về thời gian tương lai Thời gian gắn liền với những cuộc cách mạng và biến thiên của lịch sử loài người ngày nay

III – MỘT SỐ KIỂU THỜI GIAN NGHỆ THUẬT

1 Thời gian có hai lớp

- Thời gian trần thuật (thời gian tác giả phát ngôn, đây là trọng tâm)

- Thời gian được trần thuật (ví dụ 15 năm Kiều lưu lạc)

Giữa hai lớp thời gian này có một khoảng cách, có thể rất lớn (truyện cổ tích: ngày xửa ngày xưa) nhưng có khi bằng 0/không (truyện Lão Hạc – hai lớp thời gian này trùng nhau: ông giáo vừa kể chuyện, cuộc đời lão Hạc diễn ra cùng lúc).

Thời gian trần thuật bao gồm nhiều loại:

- Thời gian nhân vật rất quan trọng, nó làm cho công chúng nhận ra sự tồn tại của nhân vật Chẳng hạn, trong tiểu thuyết “Vỡ bờ”, nhân vật Khắc chết ngay từ đầu Anh tiểu biểu cho lớp chiến sĩ

hi sinh trước khi cách mạng thành công Nhân vật này có tính tổng hợp, đại biểu cho một giai đoạn cách mạng

- Thời gian nội tâm nhân vật hay thời gian tâm lí

- Thời gian sự kiện là thời gian năng động, biến hoá nhất trong tác phẩm Nó đối lập với thời gian miêu tả Thời gian sự kiện có tính gấp khúc, đột biến, dồn dập hoặc gối lên nhau, hoặc giãn ra

- Thời gian miêu tả: tĩnh tại Nếu miêu tả nhiều thì nhịp điệu dòng sự kiện trôi chậm và ngược lại

- Thời gian đối thoại gọi là thời gian kịch

- Thời gian lịch sử được coi trọng đặc biệt trong văn học hiện thực Xã Hội Chủ Nghĩa Nó dùng

để miêu tả tương quan giữa con người và lịch sử, giữa cũ và mới Nhân vật hành động theo dòng lịch

sử và theo sự phát triền xủa cách mạng

2 Thời gian 3 đoạn

Báo hiệu một viễn cảnh, phương hướng phát triển của cuộc sống nhân vật

Phương tiện có thể là “giấc mơ”, “dự cảm” Hình tượng trẻ thơ cũng được dùng: chẳng hạn truyện “Số phận con người” của Sholokhov, cậu bé Vania thực ra đang dẫn người lính Sokolov đi tới (Văn 12 tập II) Người phụ nữ có thai cũng báo hiệu một tương lai (Tiết Bảo Thoa trong Hồng Lâu Mộng – cái thai báo hiệu dòng họ Giả còn hi vọng phục hồi và phục hưng, nhà văn Cao Ngạc không nỡ để cho những người quý tộc thân yêu của ông phải tuyệt tự Kiều không sinh nở nữa mà nhường cho Thuý Vân, nàng không nghĩ tới tương lai nữa Thị Nở cúi nhìn bụng, rùng mình nghĩ tới cái thai cảnh báo nỗi sợ hãi một thằng quỷ dữ con của làng Vũ Đại!) Còn trong truyện ngắn “Thuốc” của Lỗ Tấn, hai gia đình họ

Hạ và họ Hoa đều mất đứa con duy nhất, báo hiệu gia đình họ mất tương lai

1 3 Hiện tại

Văn học hiện đại có nhiều cách thể hiện nhất với thì hiện tại Trong đó, cảm nhận về sự tồn tại thường xuyên vĩnh viễn của những giá trị cao quý bất chấp thời gian – đó là tính lí tưởng cách mạng, là những giá trị truyền thống của văn hoá dân tộc “bốn mươi thế kỉ cùng ra trận” Thời gian nghệ thuật trong bài

“Cảnh rừng Việt Bắc” là một thời gian hiện tại nhưng hoàn toàn vĩnh viễn (đứng yên, lúc ấy đang thời gian kháng chiến)

“Người đi tìm hình của nước”, nhà thơ Chế Lan Viên đứng ở thời điểm 1960 mà đẩy lùi thời gian hiện tại về quá khứ đầu thề kỉ 20 để dõi theo bước chân của lãnh tụ; đối chiếu hai quá khứ của Bác Hồ và nhà thơ và đối chiếu với hiện tại

Thực hành

1 Lạc Long Quân, thần Kim Quy, Thánh Gióng

Thời gian thần thoại chỉ có “khởi đầu”, sau đó đứt đoạn, không gắn liền với thời gian lịch sử và cũng không có độ dài

4.Chinh phụ ngâm

Thời gian của nỗi nhớ mong triền miên dằng dặc hướng về tương lai Cảm xúc thời gian đậm đặc, gay gắt, cồn cào trong tâm hồn chinh phụ Suốt tác phẩm là một thời gian tâm trạng đã tượng hình Không gian tuy có ần hiện trong tác phẩm nhưng đã bị chuyển hoá thành ý niệm thời gian rồi Thời gian ấy kéo dài không dứt, đồng nhất với nỗi đau khổ khôn nguôi, không lối thoát của người chinh phụ

5 Thề non nước

Một thời gian tuần hoàn theo truyền thống trung cổ:

Nước đi chưa lại non còn đứng trông

Non cao những ngóng cùng trông

Nước đi ra bể lại mưa về nguồn

Thời gian mang lại một niềm tin, niềm an ủi tâm hồn (nó đi rồi nó lại trở về, không mất đâu).

6 Thời gian hồi tưởng trong “Nhớ rừng”

Nỗi nhớ tiếc khôn nguôi một thời oanh liệt và những giá trị đẹp cũ nay còn đâu! Thời gian phản ứng với những cảnh tù túng giả tạp tầm thường của thời gian hiện tại

Hồi tưởng đối chiếu với thời hiện tại là một thi pháp hiện đại Thế Lữ mới chỉ đánh thức quá khứ chứ chưa nhập nó vào hiện tại:

Nào đâu những đêm vàng bên bờ suối

Ta say mồi đứng uống ánh trăng tan

Đâu những bình minh cây xanh nắng gội

Đâu những chiều lênh láng máu trong rừng (bữa tiệc)

Nỗi đau đớn ở đây là “thời gian quá khứ” đã mất đi không trở lại

7 “Vội vàng” của Xuân Diệu

Thời gian là sự tiêu hao, làm mòn mỏi tiêu tan hương sắc tuổi trẻ, nó rơi rụng tàn phai Giá trị cuộc sống không tái lập lại Nhà thơ khao khát sống, tích cực, mãnh liệt hơn, chạy đua với thời gian

8 “Ý xuân” của Tố Hữu

Thời gian nghĩa là đổi mới, giải phóng, tươi trẻ yêu đời Hình ảnh “xuân” tràn ngập thơ ông như một sức mạnh mới:

Xuân bước nhẹ trên nhành non lá mới

Bạn đời ơi vui chút với trời hồng

Hết lạnh rồi, gió bấc với mưa giông

Đây nắng tới với chim ca lanh lảnh

Càng về sau thơ ông càng lạc quan, hứng khởi Thời gian trong thơ Tố Hữu chỉ có một tương quan:

hôm nay và ngày mai đang đến.

9 Thời gian trong “Chí Phèo”

Nhìn chung, thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn và tiểu thuyết phong phú đa dạng hơn hẳn thơ Số phận Chí Phèo thể hiện trong một thời gian tuần hoàn – Năm Thọ lặp lại Binh Chức, Chí Phèo lặp lại Năm Thọ Khi Chí Phèo chết, Thị Nở cúi nhìn nhanh xuống bụng và lo sợ Chí Phèo luân hồi trong cái làng Vũ Đại nhỏ hẹp này

Thời gian nghệ thuật của thiên truyện Chí Phèo là thời gian huỷ diệt nhân tính Theo thời gian ấy, kẻ

ác càng gian xảo, người lương thiện biến thành quỷ dữ Chí Phèo chẳng biết gì cảm giác thời gian, không biết tuổi mình Cho đến khi gặp Thị Nở, cuộc đời hắn phục sinh, hắn nhớ ra tuổi mình, nhưng không còn kịp nữa …

CHƯƠNG IV THI PHÁP CHI TIẾT NGHỆ THUẬT

I – Khái niệm

Mỗi hình tượng nghệ thuật được thêu dệt nên bằng nhiều chi tiết lớn nhỏ khác nhau Những đối tượng miêu tả như nhân vật, cảnh vật, môi trường… tạo nên bằng hình dáng, đường nét, âm thanh, thuộc tính chọn lọc mà tác giả cho là cần thiết nhất, quan trọng nhất, loại bỏ nhửng cái rườm ra không cần thiết

Chi tiết là những bộ phận nhỏ, tự nó đứng riêng thì không có ý nghĩa, nhưng khi kết lại nó biểu hiện một ý nghĩa của tác phẩm

Chi tiết chính là điểm nhìn, thể hiện quan niệm nghệ thuật và tâm hồn tác giả đối với đối tượng đó (so sánh: máy quay phim chiếu rõ cảnh nào trên màn ảnh thì đó cũng là điểm nhìn của nhà quay phim – điểm nhìn của tác giả phim)

Quan sát nhiều chi tiết cùng loại hoặc lặp đi lặp lại, ta thấy nó có một lớp ý nghĩa nào đó – bởi tác giả quan tâm và rung cảm với nó

II – Tìm hiểu chi tiết nghệ thuật trong một số tác phẩm

1 1 Chi tiết trong hai bài thơ Nguyễn Trãi

Nhàn trung tận nhật bế thư trai

Môn ngoại toàn vô tục khách lai

đỗ vũ thanh trung xuân hướng lão

nhất đình sơ vũ luyện hoa khai

o

(cảm tác) trước việc cuối xuân

Thong thả trọn ngày đóng cửa phòng sách

Ngoài cửa không hề có khách tục đến

Trong tiếng đỗ quyên kêu nghe xuân đã về già

cả sân hoa xoan nở dưới mưa phùn.dịch thơ

Trọn ngày thong thả khép phòng văn

khách tục bên ngoài chẳng bén chân

Khắc khoài quyên kêu xuân đã muộn

Hoa xoan mưa nhẹ nở đầy sân

Trại đầu xuân độ 寨寨寨寨

“Bến đò xuân đầu trại”

闲闲闲闲闲闲闲

闲闲闲闲闲闲闲

闲闲闲闲闲闲闲

闲闲闲闲闲闲闲 Độ đầu xuân thảo lục như yên

Xuân vũ thiêm lai thủy phách thiên

Dã kính hoang lương hành khách thiểu

Cô chu trấn nhật các sa miên

O

Cỏ xuân đầu bến biếc như mây

Thêm lại mưa xuân trời nước đầy

đường nội vắng teo hành khách ít

thuyền côi gác bãi ngủ thâu ngàyĐầu bến, cỏ xuân xanh như khói

lại thêm mưa xuân nước vỗ ngang trời

Đường ngoài nội vắng teo ít người đi

thuyền đơn côi suốt ngày gác đầu lên bãi mà ngủ

Ức Trai thi tập (Đào Duy Anh dịch)

Khung cảnh tạo nên bởi: cỏ xanh, bến xuân, mưa xuân, nước lẫn trời, đường đồng quạnh quẽ khách,

con đò gối bãi, phòng văn, tiếng cuốc, hoa xoan… Tất cả cảnh ấy có tính chất vĩnh viễn – dấu hiệu

của cuộc sống vĩnh hằng, tươi trẻ, đầy sức sống Cũng như bài “Nghe mưa” của Nguyễn Trãi, tiếng mưa nghe như bất tận dù khi đứt nối, khi theo chuông vào giấc mơ Mưa chỉ là tín hiệu của một vũ trụ đang vận hành không ngừng nghỉ… Nhìn chung các nhà thơ cổ điển ưa được tắm miình vào nhịp sống

êm đềm, tự nhiên của thiên nhiên vũ trụ

Chi tiết trong thơ cổ trở thành/ đồng hoá với ngôn ngữ thơ Nhà thơ nói bằng chi tiết (chẳng hạn: lối xưa xe ngựa hồn thu thảo) Nói cách khác, ngôn ngữ thơ ca cổ điển là ngôn ngữ thiên nhiên Đôi khi

có ngoại lệ, ví dụ một số bài thơ của Đỗ Phủ và Nguyễn Du Hãy đọc Những điều trông thấy của Nguyễn Du và Thạch hào lại của Đỗ Phủ

1 2 Chi tiết đời thường – sinh hoạt trong hai bài thơ của Đỗ Phủ và Nguyễn Du

Cảnh nghèo khổ đói cơm của một người mẹ và ba con cùng với cảnh quan lại no say phè phỡn phung phí một bữa tiệc lớn (Sở kiến hành), Nguyễn Du viết một kí sự để tố cáo, oán trách

Còn Đỗ Phủ viết Thạch hào lại tả cảnh nha lại đang đêm đi bắt lính và phu ở một gia đình có hai ông

bà già, con dâu quần áo tả tơi đang cho con bú Bà già van nài, ông già nhảy tường trốn Nhà đã có ba con trai đi lính, hai đứa chết trận Tất cả các chi tiết của hai bài thơ đều là hiện thực trần trụi hiếm có trong thơ cổ điển Nhưng nó vẫn tuân theo thi pháp cổ, nghĩa là nó phiếm chỉ, tượng trưng, là tín hiệu báo một hiện trạng xã hội phong kiến mục nát… Chúng ta nhận thấy rằng hai nhà thơ cổ điển kiệt xuất

đã đặt nền móng cho chủ nghĩa hiện thực sau này

3 Hai loại chi tiết trong “Nhớ rừng”

Một lớp cảnh hồi tưởng ngày xưa thời oanh liệt của con hổ Một lớp chi tiết giả tạo, tù hãm của vườn thú Hai lớp chi tiết tương phản nhau gay gắt nói lên cảm xúc mãnh liệt của nhà thơ

4 Chi tiết trong “Đoàn thuyền đánh cá”