chuyen de SU DUNG BAN DO TU DUY

CHUYÊN ĐỀ“Cách sử dụng bản đồ tư duy thích hợp trong dạy học theo phương pháp dạy học tích cực” Ngày nay với sự phát triển như vũ bão của khoa học kĩ thuật, kiến thức loài người tăng the

CHUYÊN ĐỀ

“Cách sử dụng bản đồ tư duy thích hợp trong dạy học theo phương pháp dạy học tích cực”

Ngày nay với sự phát triển như vũ bão của khoa học kĩ thuật, kiến thức loài người tăng theo cấp số nhân, thời gian học tập ở trường có giới hạn, một số kiến thức tiếp thu hôm nay có thể chỉ vài năm sau trở nên lạc hậu Khi đó chỉ có người biết cách học, đặc biệt

là biết tự học mới có thể bổ sung hoàn thiện và hệ thống được kiến thức đã học một cách đầy đủ

Bản đồ tư duy (BĐTD) là công cụ hữu ích trong giảng dạy và học tập giúp GV và

HS trong việc trình bày các ý tưởng, tóm tắt, hệ thống hoá các kiến thức của một bài học, một chủ đề, một chương hay cả một cuốn sách một cách rõ ràng, mạch lạc, logic và đặc biệt là dễ phát triển ý tưởng Vì vậy làm sao phát huy tối đa tính ưu việt của BĐTD trong

dạy và học nên tổ chúng tôi chọn “cách sử dụng bản đồ tư duy thích hợp trong dạy và

học theo phương pháp dạy học tích cực” để làm chuyên đề thảo luận trong tháng.

Bản đồ tư duy (BĐTD) còn gọi là sơ đồ tư duy, lược đồ tư duy,… là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức,… bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực Đặc biệt đây là một sơ đồ mở, không yêu cầu tỉ lệ, chi tiết chặt chẽ như bản đồ địa lí, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗi người vẽ một kiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, các cụm từ diễn đạt khác nhau, cùng một chủ đề nhưng mỗi người có thể “thể hiện” nó dưới dạng BĐTD theo một cách riêng, do đó việc lập BĐTD phát huy được tối đa khả năng sáng tạo của mỗi người

BĐTD chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạng lưới liên tưởng (các nhánh) Có thể vận dụng BĐTD vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương, mỗi học kì và nó còn giúp cán bộ quản lí giáo dục lập kế hoạch công tác

Qua nghiên cứu và thực nghiệm giảng dạy cho thấy một số GV còn gặp khó khăn trong việc tổ chức hoạt động dạy học trên lớp với việc thiết kế và sử dụng BĐTD cũng như chưa phát huy tối đa của HS về cáh học bài bằng sơ đồ tư duy cực hiệu quả

I NỘI DUNG

1, Tổ chức hoạt động dạy học với BĐTD như sau:

Trong tiết học sử dụng BĐTD để dạy học gồm có nhiều hoạt động nhưng có thể tổng hợp thành 4 hoạt động cơ bản sau:

a Hoạt động 1: Lập BĐTD

Mở đầu bài học GV có thể cho HS lập bản đồ tư duy theo nhóm với các gợi ý liên quan đến chủ đề kiến thức bài học

b Hoạt động 2: Báo cáo thiết minh về BĐTD

Cho một vài HS hay đại diện của nhóm HS lên báo cáo thuyết minh về BĐTD mà nhóm mình đã thiết lập Hoạt động này vừa giúp GV biết rõ việc hiểu kiến thức của học sinh, vừa rèn luyện kĩ năng trình bày ý tưởng trước đông người

c Hoạt động 3: Thảo luận, chỉnh sửa, hoàn thiện BĐTD

Tổ chức cho HS thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện BĐTD về một kiến thức nào đó (GV là người cố vấn để dẫn dắt đến kiến thức trọng tâm)

d Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một BĐTD

Cho HS trình bày, thuyết minh về kiến thức thông qua BĐTD mà các em vừa thiết

kế và cả lớp đã chỉnh sửa và hoàn thiện bằng một BĐTD mà GV đã chuẩn bị sẵn

- Để vẽ được BĐTD chúng ta cần xác định kiến thức cơ bản, kiến thức trọng tâm của tiết học, chủ đề hay một chương và lấy đó làm trung tâm, hệ thống hoá được kiến thức của từng phần qua từng nhánh sau đó hoàn thiện BĐTD

+ Một số ví dụ minh hoạ:

Hoạt động 1: Lập BĐTD Mở đầu bài học, GV có thể cho HS lập BĐTD theo nhóm hay cá nhân với các gợi ý: tìm trong thực tế các hình có dạng hình chữ nhật, viết những tính chất

về cạnh và góc mà em đã biết về hình chữ nhật, thử nêu định nghĩa, dấu hiệu nhận biết hình chữ nhật theo cách hiểu của em,…

Hoạt động 2: Báo cáo, thuyết minh về BĐTD Cho một vài HS hoặc đại diện của các nhóm

HS lên báo cáo, thuyết minh về BĐTD mà nhóm mình đã thiết lập Qua hoạt động này vừa biết rõ việc hiểu kiến thức của các em vừa là một cách rèn cho các em khả năng thuyết trình trước đông người, giúp các em tự tin hơn, mạnh dạn hơn, đây cũng là một trong những điểm cần rèn luyện của học sinh nước ta hiện nay

Hoạt động 3: Thảo luận, chỉnh sửa,hoàn thiện BĐTD Tổ chức cho HS thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện BĐTD về kiến thức của hình chữ nhật GV sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp HS hoàn chỉnh BĐTD về hình chữ nhật, từ đó dẫn dắt đến kiến thức trọng tâm của bài học

Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một BĐTD GV cho HS lên trình bày, thuyết minh

về kiến thức hình chữ nhật thông qua một BĐTD do GV đã chuẩn bị sẵn (vẽ ở bảng phụ hoặc ở bìa), hoặc BĐTD mà các em vừa thiết kế và cả lớp đã chỉnh sửa, hoàn thiện GV có thể giới thiệu BĐTD sau đây (vì BĐTD là một sơ đồ mở nên không yêu cầu tất cả các nhóm HS có chung 1 kiểu BĐTD, GV chỉ nên chỉnh sửa cho HS về mặt kiến thức và góp ý thêm về đường nét vẽ và hình thức- nếu cần)

Khi HS đã thiết kế BĐTD và tự “ghi chép” phần kiến thức như trên là các em đã hiểu sâu kiến thức và biết chuyển kiến thức từ SGK theo cách trình bày thông thường thành cách hiểu, cách ghi nhớ riêng của mình

Bài “Tế bào”- Sinh học 8

Thể dục 9

2, Các bước thiết kế một BĐTD như sau:

BĐTD tăng tính sáng tạo của người sử dụng nó Bản chất của nó là sự liên kết đa chiều của nhiều thông tin, khi nhiều thông tin liên kết với nhau một cách có hệ thống thì việc phát sinh những ý tưởng mới từ các thông tin đó là điều dĩ nhiên

Vẽ BĐTD còn giúp người vẽ thêm yêu thích thông tin Thông qua việc sử dụng màu sắc hình ảnh, đường nét,… trong BĐTD mọi thứ đều trở nên đẹp hơn và ấn tượng hơn

- BĐTD được thiết kế theo ý thích cả về nội dung và hình thức theo các bước cơ bản sau:

* Bước 1: Chọn từ trung tâm (hay còn gọi là từ khoá) là tên của một bài, một chủ đề hay một nội dung kiến thức cần khai thác như một cụm từ hoặc một hình ảnh cần phát triển

* Bước 2: Vẽ nhánh cấp 1 chính là nội dung chính của bài học hay chủ đề đó, chẳng hạn như định nghĩa, tính chất, dấu hiệu… Tuy nhiên nên lập BĐTD có 4 nhánh cấp 1

* Bước 3: Vẽ các nhánh cấp 2,3,… là nhánh con của các nhánh trước đó là các

ý triển khai của nhánh trước đó

- Những từ khóa dù là tiêu đề chính hay phụ thì bạn hãy cố gắng viết hoa trong mọi trường hợp Khi viết hoa, các từ khóa sẽ trở nên dễ nhìn, dễ đọc hơn, không bị “chìm” đi

và khi bạn liên tưởng trở lại thì chắc chắn lúc nào một từ khóa viết bằng chữ hoa sẽ hiện lên rõ ràng hơn một từ khóa viết bằng chữ thường hay viết hoa chữ cái đầu

II KẾT LUẬN:

Qua thực tế giảng dạy cho thấy, sử dụng BĐTD trong dạy học kiến thức mới giúp HS học tập một cách chủ động, tích cực và huy động được tất cả HS tham gia xây dựng bài một cách hào hứng Với sản phẩm độc đáo “kiến thức + hội họa” là niềm vui sáng tạo hàng ngày của HS và cũng là niềm vui của chính thầy cô giáo và phụ huynh HS khi chứng kiến thành quả lao động của học trò của mình Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinh không chỉ về trí tuệ (vẽ, viết gì trên BĐTD), hệ thống hóa kiến thức (huy động những điều đã học trước đó để chọn lọc các ý để ghi), khả năng hội họa (hình thức trình bày, kết hợp hình vẽ, chữ viết, màu sắc), sự vận dụng kiến thức được học qua sách vở vào cuộc sống

Lưu ý:

1 SĐTD thì phải dùng giấy A0, A1,2,3 hoặc A4 to thì mới thể hiện các nhánh được

rõ ràng Mà ta chỉ cần linh hoạt các nét (tức các nhánh) trong SĐTD thì một bài học dài 3,

4 trang ta vẫn có thể tóm tắt nó lại rất gọn gàng Nên giấy vẽ SĐTD chúng ta thể lấy giấy

vở học là được Giấy vở học có những đường kẻ sẽ giúp chúng ta căn được vị trí của các nhánh và vì vậy càng dễ vẽ hơn, bên cạnh đó, sử dụng giấy vở để vẽ bản đồ tư duy dễ dàng mang theo lên trường và xem xét

2 BĐTD là một sơ đồ mở nên không yêu cầu tất cả các nhóm HS có chung

một kiểu BĐTD, GV chỉ nên chỉnh sửa cho HS về mặt kiến thức, góp ý thêm về

đường nét vẽ, màu sắc và hình thức (nếu cần)

3 Tất cả các GV trong tổ Tự nhiên nhiệt tình áp dụng chuyên đề này một cách linh hoạt vào bộ môn của mình

Giáo viên thực hiện

Phan Thanh Phương