Tìm hiểu về báo cáo môi trường

Tìm hiểu về báo cáo môi trường

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA KINH TẾ PHÁT TRIỂN

-

 -Tiểu luận

Tìm hiểu về báo cáo môi trường

Nhóm 3 Lớp: Hạch toán môi trường 2013

Hà Nội, tháng 10/2013

MỤC LỤC

MỤC LỤC 2

LỜI MỞ ĐẦU 3

Ngày nay, khi sự quan tâm của người sử dụng thông tin kế toán tới các vấn đề môi trường trên thế giới ngày càng tăng, đòi hỏi các đơn vị kế toán phải từng bước công bố các thông tin môi trường ra bên ngoài Ở các quốc gia phát triển như Nhật Bản, Mỹ, EU, các doanh nghiệp hoặc tự nguyện, hoặc bắt buộc đều từng bước công khai các thông tin môi trường bên cạnh các thông tin tài chính được công bố hàng năm Ngoài ra, một số doanh nghiệp, tập đoàn lớn còn coi việc thực hiện báo cáo môi trường như một sự đầu tư để phát triển Vậy báo cáo môi trường là gì, có nội dung như thế nào, tại sao các doanh nghiệp phát triển trên thế giới đều áp dụng thực hiện, lợi ích mà nó đem lại cho doanh nghiệp và cộng đồng ra sao? Để trả lời cho những câu hỏi này, nhóm sinh viên thực hiện bài tiểu luận tìm hiểu về báo cáo môi trường, đồng thời xem xét khả năng áp dụng ở Việt Nam và từ đó đề xuất một số giải pháp cụ thể 3

Bài báo cáo được thực hiện trong một thời gian ngắn, nhóm sinh viên với kiến thức và nguồn tài liệu còn hạn chế, không tránh khỏi những thiếu xót về nội dung cũng như lập luận phân tích, rất mong nhận được sự nhận xét và góp ý của thầy cô để báo cáo của nhóm trở nên hoàn thiện hơn 3

Nhóm xin chân thành cảm ơn 3

1 Báo cáo môi trường và ứng dụng của báo cáo môi trường trên thế giới 4

2 Các cách thức tiếp cận đối với báo cáo môi trường 8

3 Khuôn mẫu của báo cáo môi trường 10

4 Đối tượng sử dụng, các bước lập báo cáo môi trường 13

5 Ý nghĩa của báo cáo môi trường đối với doanh nghiệp và khả năng áp dụng ở Việt Nam 14

KẾT LUẬN 20

Tài liệu tham khảo 21

LỜI MỞ ĐẦU

Ngày nay, khi sự quan tâm của người sử dụng thông tin kế toán tới các vấn

đề môi trường trên thế giới ngày càng tăng, đòi hỏi các đơn vị kế toán phảitừng bước công bố các thông tin môi trường ra bên ngoài Ở các quốc giaphát triển như Nhật Bản, Mỹ, EU, các doanh nghiệp hoặc tự nguyện, hoặcbắt buộc đều từng bước công khai các thông tin môi trường bên cạnh cácthông tin tài chính được công bố hàng năm Ngoài ra, một số doanh nghiệp,tập đoàn lớn còn coi việc thực hiện báo cáo môi trường như một sự đầu tư đểphát triển Vậy báo cáo môi trường là gì, có nội dung như thế nào, tại sao cácdoanh nghiệp phát triển trên thế giới đều áp dụng thực hiện, lợi ích mà nóđem lại cho doanh nghiệp và cộng đồng ra sao? Để trả lời cho những câu hỏinày, nhóm sinh viên thực hiện bài tiểu luận tìm hiểu về báo cáo môi trường,đồng thời xem xét khả năng áp dụng ở Việt Nam và từ đó đề xuất một số giảipháp cụ thể

Bài báo cáo được thực hiện trong một thời gian ngắn, nhóm sinh viên vớikiến thức và nguồn tài liệu còn hạn chế, không tránh khỏi những thiếu xót vềnội dung cũng như lập luận phân tích, rất mong nhận được sự nhận xét vàgóp ý của thầy cô để báo cáo của nhóm trở nên hoàn thiện hơn

Nhóm xin chân thành cảm ơn

1 Báo cáo môi trường và ứng dụng của báo cáo môi trường trên thế giới

Trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh của mình, doanh nghiệp sửdụng tất cả các tài nguyên về nguyên, nhiên vật liệu, tài nguyên tri thức (thôngtin và dịch vụ) để hoạt động Tất cả các tài nguyên này được cung cấp bởi các cánhân và tổ chức dựa trên nguyên tắc đôi bên cùng có lợi Vì vậy, để đảm bảo choquá trình này được diễn ra đều đặn và thỏa đáng, các bên liên quan đều cần phải

có thông tin được thu thập tổ chức và báo cáo liên tục Trong đó, kế toán là công

cụ truyền thông quan trọng nhất trong việc thu thập, xử lý và cung cấp các thôngtin của doanh nghiệp Một hệ thống hạch toán hiệu quả sẽ tăng cường và củng cốmối quan hệ giữa người sử dụng thông tin và người cung cấp thông tin

Cùng với việc môi trường ngày càng suy thoái và các hậu quả kèm theongày càng mang tính chất nghiêm trọng, một trong những vấn đề quan trọng hiệnnay đối với các doanh nghiệp là phải cung cấp cho các bên liên quan các thôngtin môi trường của doanh nghiệp Vì thế, hệ thống kế toán trong doanh nghiệpcũng phải điều chỉnh và thay đổi để đáp ứng nhu cầu này Việc tích hợp thông tinmôi trường bằng ngôn ngữ kế toán nhằm giải quyết những vấn đề môi trường làmột hướng đi thực tế và cũng được sử dụng như một công cụ giao tiếp với cácbên liên quan trong và ngoài doanh nghiệp, trong đó tất cả các bên đều quan tâmđến những tác động tài chính và vật chất của doanh nghiệp đối với môi trườngxung quanh

Kế toán tài chính môi trường là một bộ phận của kế toán tài chính doanhnghiệp, chịu sự chi phối của các nguyên tắc, chuẩn mực và thông lệ kế toán nóichung, đồng thời cũng chịu sự quy định của pháp luật, các văn bản về môi trườngcủa các cơ quan nhà nước Mục tiêu của kế toán tài chính môi trường là thu thập,

xử lý, phân tích thông tin liên quan đến môi trường cả ở góc độ hiện vật và giátrị, đồng thời công khai các thông tin này vào cuối kỳ kế toán Các thông tin trênđược công khai trên các phương tiện truyền thông, hoặc có thể là một phần củabáo cáo tài chính về hoạt động của doanh nghiệp, hoặc có thể được trình bày trênmột báo cáo riêng biệt, báo cáo này được gọi là báo cáo môi trường

Trên thực tế, thuật ngữ báo cáo môi trường mới được sử dụng trong các vănbản gần đây về kế toán môi trường của IFAC (2005), UNDSD (2001)… Trên cơ

sở tổng hợp các tài liệu khác nhau, có thể định nghĩa báo cáo môi trường nhưsau: Báo cáo môi trường là một hình thức công bố thông tin của kế toán môitrường được sử dụng trình bày và thuyết minh các dữ liệu liên quan tới môitrường của một đơn vị kế toán (tự nguyện hay bắt buộc, được kiểm toán hoặckhông được kiểm toán), trên các khía cạnh: rủi ro môi trường, tác động môitrường, các chính sách môi trường, chiến lược môi trường, mục tiêu, chi phí, cáckhoản nợ hoặc hiệu quả hoạt động môi trường cho các đối tượng sử dụng thôngtin nhằm trợ giúp cho việc ra quyết định hoặc gia tăng khả năng hay phát triểnmối quan hệ của họ với đơn vị phát hành báo cáo Báo cáo môi trường được tiếnhành thường xuyên, theo chu kỳ 6 tháng đến 1 năm 1 lần [3]

Trong cuốn sách “Accounting for the Environment” xuất bản năm 2001,Rob J Gray và Jan Bebbington cho rằng, kế toán môi trường và báo cáo môitrường là một bộ phận của kế toán tài chính vì có quá nhiều nội dung tươngđồng, đặc biệt là ở khía cạnh liên quan đến hoạt động môi trường, đến thu nhập,phân tích các dữ liệu lượng hóa về mức tiêu dùng các nguồn lực và hiện vật.Phần lớn các thông tin môi trường đã tồn tại nhưng cần phải được gắn kết với ghichép kế toán và trở thành một bộ phận cấu thành của hệ thống kế toán doanhnghiệp

Từ những năm 90, các quốc gia phát triển như Mỹ, Đức, Nhật Bản đã cónhững hoạt động liên quan đến kế toán môi trường và báo cáo môi trường củadoanh nghiệp Nội dung về tiền tệ trong báo cáo môi trường thu hút sự quan tâmcủa rất nhiều nước, đặc biệt là ở các quốc gia phát triển như Mỹ, nơi có rất nhiềunghĩa vụ phát sinh từ việc xử lý các chất thải tồn dư do hoạt động của doanhnghiệp tạo ra trong một thời gian dài Tại các nước châu Âu, các nghĩa vụ này cóthể giảm đi ít nhiều, nhưng nó vẫn rất cơ bản đối với hoạt động của doanh nghiệp

và trở thành một trong những vấn đề quan trọng được quy định bởi pháp luật

Đức là một quốc gia phát triển và phải đối mặt với những vấn đề của môitrường có tính toàn câu như: hiệu ứng nhà kính, suy giảm tầng ozon, khan hiếmnguồn nước sạch, xói mòn đất đai… Những vấn đề trên ảnh hưởng nghiêm trọngtới sự phát triển của các doanh nghiệp Đức trong tương lai, đặt ra các áp lực lớn

về sự gia tăng chi phí cho các hoạt động bảo vệ môi trường, những nguy cơ chiphí môi trường gia tăng khi thay đổi chính sách của Chính phủ (đặc biệt là nhữngchính sách liên quan đến các vấn đề về môi trường), những dự phòng cho sự pháttriển tương lai của doanh nghiệp, yêu cầu của khách hàng, cổ đông, người laođộng về thông tin môi trường… đòi hỏi các doanh nghiệp Đức tìm đến kế toánmôi trường và báo cáo môi trường như một công cụ thích hợp để giải quyếtnhững vấn đề ấy Từ những năm 1980, cùng với sự tham gia của chính phủ vàcác tổ chức tư nhân, quá trình nghiên cứu và phát triển kế toán môi trường ở Đứckhông ngừng được cải thiện và đã đạt được nhiều thành tự đáng kể Quốc gia này

sử dụng thuật ngữ kế toán quản trị hệ sinh thái với sự tiếp cận ở nhiều phạm vi vàđối tượng khác nhau, trong đó có cách tiếp cận mang tính bắt buộc được quyđịnh bởi pháp luật

Là nước đi sau trong nghiên cứu và áp dụng kế toán môi trường và báocáo môi trường, Nhật Bản đã có sự vận dụng tối đa các nghiên cứu của Mỹ vàĐức với việc phát triển hai bộ kế toán cho mục đích bên ngoài và bên trongdoanh nghiệp, đáp ứng tốt nhất cho việc ra quyết định của các đối tượng sử dụngthông tin Phương pháp kế toán dòng vật liệu có nguồn gốc phát triển từ Đứcnhưng được vận dụng rất thành công ở Nhât Ngoài ra, do sự thành công trongviệc dẫn dắt của các cơ quan quản lý môi trường cũng như nhận thức được lợi íchcủa doanh nghiệp và cộng đồng, rất nhiều các công ty tự nguyện báo cáo môitrường và các hoạt động bền vững Trong số tất cả các công ty niêm yết trên thịtrường chứng khoán Tokyo, các công ty đại diện cho 58% tổng giá trị trên thịtrường chứng khoán báo cáo về các thông tin vật chất và thông tin tiền tệ đềuđược thể hiện trên báo cáo thường niên, các công ty này đều là những công tylớn, có uy tín và có sự gắn kết với cộng đồng và môi trường

Ngay từ rất sớm, báo cáo môi trường không chỉ phát triển tại các quốc gia

có nền công nghiệp phát triển mà còn được phổ biến tới các nước thuộc khu vựcđang phát triển Hàn Quốc là nước đang phát triển nhận được sự trợ giúp tàichính lớn của Ngân hàng thế giới để phát triển kế toán môi trường Các công tyHàn Quốc tiếp cận kế toán môi trường với định hướng sử dụng như là một công

cụ phục vụ cho sự phát triển của doanh nghiệp, đặc biệt là trong quá trình thamgia vào thương mại quốc tế, cùng với sự định hướng của chính phủ, việc thựchiện kế toán và báo cáo môi trường ở quốc gia này đã có những thành tựu đáng

kể Phương pháp chủ yếu được thực hiện tại các công ty ở Hàn Quốc là tập trungvào đo lường chi phí môi trường, sau đó lập kế hoạch đánh giá lợi ích môi trườngliên quan và công bố các thông tin kế toán môi trường qua các báo cáo môitrường của doanh nghiệp hoặc trên các website điện tử

Các nước trên đều là những nước đã tiếp cận và ứng dụng thực hiện báocáo môi trường và thu được những thành quả nhất định, đáng kể là sự phát triển

ổn định và bền vững của các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất.Nước ta là một quốc gia đang phát triển, còn gặp nhiều khó khăn với nguồn vốn

và công nghệ sản xuất, những vấn đề môi trường phát sinh trong hoạt động pháttriển diễn ra là điều khó tránh khỏi Gần đây, những vụ việc liên quan đến các sự

cố môi trường ở nước ta diễn ra ngày càng nhiều và với mức độ nghiêm trọng, uytín của các doanh nghiệp bị ảnh hưởng, nhu cầu thông tin của cộng đồng về cáchoạt động tác động tới môi trường của doanh nghiệp ngày càng cao, đòi hỏi cácdoanh nghiệp phải có những hành động cụ thể và cần thiết để khôi phục, duy trì

và đảm bảo cho sự phát triển lâu dài của mình Từ những kinh nghiệm của cácquốc gia trên thế giới, có thể thấy, kế toán môi trường và báo cáo môi trường làmột công cụ hữu hiệu mà doanh nghiệp có thể sử dụng để đáp ứng nhu cầu này.Tuy nhiên, sự tiếp cận về vấn đề này vẫn còn là một hoạt động khá mới mẻ đốivới chính phủ và các doanh nghiệp ở nước ta

2 Các cách thức tiếp cận đối với báo cáo môi trường

Báo cáo môi trường quan tâm tới các khía cạnh của kế toán nhằm đánh giácác tác động tài chính (thu nhập hoặc hoàn vốn) do ảnh hưởng của môi trường tớidoanh nghiệp nhằm cung cấp thông tin này cho cổ đông và người sử dụng thôngtin bên ngoài (nhà đầu tư, người cho vay, các định chế tài chính khác) Hai bộphận quan trọng của báo cáo môi trường là: báo cáo môi trường theo thước đotiền tệ và báo cáo môi trường theo thước đo hiện vật Ngoài ra, do tính linh hoạtcủa kế toán môi trường nên có nhiều cách thức tiếp cận khác nhau về báo cáo

a Báo cáo môi trường theo thước đo tiền tệ

Kế toán tài chính môi trường theo thước đo tiền tệ dựa trên các nguyên tắc vàcác quy định chung như đối với các nguyên tắc của kế toán tài chính truyềnthống Do đó, các vấn đề về khía cạnh môi trường liên quan tới báo cáo tài chínhtruyền thống cũng được áp dụng trong báo cáo môi trường dưới dạng tiền tệ Ví

dụ như:

- Liệu có vốn hóa hoặc ghi nhận vào chi phí các khoản chi phí môi trường

- Ứng xử kế toán đối với các khoản nợ ngẫu nhiên về môi trường

- Làm cách nào để đo lường các tài sản môi trường

- Làm cách nào để kế toán các chi phí gián tiếp về môi trường

- Ứng xử kế toán đối với các giao dịch thương mại về hạn ngạch khí thảiđược cấp

b Báo cáo môi trường theo thước đo hiện vật

Báo cáo môi trường dưới dạng hiện vật là các báo cáo thường niên về cácthông tin môi trường có liên quan được trình bày như một báo cáo cụ thể, độclập, đáp ứng được nhu cầu thông tin cần thiết đối với các đối tượng bên ngoài.Trong hơn thập kỷ qua, có rất nhiều các báo cáo môi trường đã được công bốnhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng từ công chúng, truyền thông, cố đông, các

tổ chức môi trường, các tổ chức phi chính phủ và các nhóm lợi ích liên quan Bộtiêu chí xác định tính bền vững do GRI thiết lập năm 2002 (The Global

Reporting Initiative on sustainability – GRI) đã đưa ra khuôn mẫu nhằm cungcấp các chỉ dẫn cho các doanh nghiệp lựa chọn một các tự nguyện khi phát hànhcác báo cáo có liên quan tới môi trường Các chỉ dẫn có tính chất chung và cótính so sánh nhằm giúp cho các nhà đầu tư có thể hiểu về các thông tin môitrường được công bố

c Các cách tiếp cận khác

Báo cáo theo yêu cầu của pháp luật: liệt kê chi tiết về mặt hiện vật các chất xả

thải (khí, lỏng, rắn) và các hóa chất tồn dư Đây là dạng báo cáo phổ biến đối vớicác doanh nghiệp hóa chất hoặc sử dụng nhiều hóa chất trong hoạt động Đối vớicác doanh nghiệp Mỹ, báo cáo này là bắt buộc

Báo cáo về tác động môi trường: nhằm nhận dạng các tác động môi trường chủ

yếu là thực hiện các chiến lược môi trường của doanh nghiệp nhằm đạt được cácmục tiêu đã đề ra

Báo cáo dưới dạng cân bằng sinh thái: dựa trên cơ sở của phương trình cân

bằng sinh thái nhằm phản ánh tương quan giữa nguồn lực đầu vào đã sử dụng vớikết quả đầu ra là sản phẩm tích cực và sản phẩm không tích cực Từ phương trìnhcân bằng sinh thái này các công ty sẽ xây dựng và phát triển các chỉ số đánh giáhiệu quả môi trường

Báo cáo dưới góc độ các gánh nặng môi trường: tập trung phản ánh các tác

động của doanh nghiệp tới môi trường dựa vào các chỉ tiêu cơ bản Các công tyhóa chất của Anh thường sử dụng cách tiếp cận này để lập báo cáo môi trường

Báo cáo về chất thải gây hiệu ứng nhà kính: việc tiêu dùng năng lượng từ các

nguồn sẽ được chuyển đổi thành các đo lường về lượng khí thái CO2, lượng khíthái có thể được tính trên đầu người, hoặc đơn vị sản phẩm hay đơn vị doanh thu

Báo cáo phát triển bền vững (báo cáo tam giác phát triển): là báo cáo kết hợp

giữa môi trường với báo cáo tài chính và báo cáo xã hội hay cộng đồng

Trên thực thế, hiện nay rất nhiều doanh nghiệp kết hợp một hoặc một sốcách tiếp cận trên trong quá trình lập báo cáo môi trường Ví dụ như báo cáo chất

thải và hóa chất tồn dư kết hợp với các tác động môi trường, hoặc báo cáo tác

động môi trường kết hợp với báo cáo về gánh nặng môi trường…)

3 Khuôn mẫu của báo cáo môi trường

Dựa trên tổng kết thực tiễn qua khảo sát của các tổ chức của Liên HợpQuốc, hơn 50 vấn đề được cho là thích hợp để công bố công khai trên báo cáo

môi trường, được chia thành 6 nhóm chính và thể hiện trong bảng sau:

2 Cam kết của các nhà quản lý cấp cao Các chương trình của ban lãnh đạo, bao

gồm cả giảm rủi ro môi trường, cải thiệnhoạt động môi trường, chiến lược phát triển bền vững

3 Trách nhiệm và nghĩa vụ của các nhà quản lý

Sơ đồ tổ chức bộ máy, liên kết giữa môi trường trong các quá trình kinh doanh

4 Thông tin tổng quan về doanh nghiệp:

bối cảnh, thông tin chung

Khái quát về sản phẩm, dịch vụ, nhân viên, tình hình tài chính, vị trí địa lý…

5 Chính sách chính thức của công ty về môi trường

Sự gắn kết với các chính sách khác về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp

6 Hệ thống quản lý môi trường Chiến lược chi tiết hoặc các chứng chỉ

quản lý môi trường (EMAS/ISO 14001)

Áp dụng các chính sách môi trường toàncầu Các vấn đề về huấn luyện, đào tạo, các thủ tục triển khai…

7 Giám sát và kiểm tra hoạt động môi trường

Các thủ tục kiểm toán nội bộ, chu trình kiểm toán và kết quả, ứng xử đối với kiểm tra của bên thứ ba

8 Các cân nhắc đối với các khía cạnh môi trường cơ bản

Các tiêu chí để xác định các khía cạnh hoặc các tác động môi trường cơ bản Các vấn đề có liên quan tới lĩnh vực hoạt động

9 Phạm vi và mục đích của báo cáo Kinh tế/ Xã hội/ Phát triển bền vững? –

Các nhóm lợi ích có liên quan

10 Mục tiêu và chiến lược (i) Thực hiện các mục tiêu đề ra trong

cả kỳ báo cáo

(ii) Các mục tiêu cho tương lai

11 Tuân thủ pháp luật Chỉ rõ tuân thủ các quy định pháp luật?

Trong trường hợp không tuân thủ, các khoản phạt, bồi thường phát sinh

12 Nghiên cứu và phát triển Mức độ quan tâm của doanh nghiệp?

Các chi phí phát sinh

13 Các giải thưởng Chi tiết.

14 Kiểm toán Mục tiêu của thực hiện kiểm toán; báo

cáo của kiểm toán viên; các vấn đề lưu tâm hoặc chưa giải quyết

15 Các chính sách kế toán Thời gian/Khuôn mẫu của báo cáo/dữ

liệu và các phương pháo đánh giá/tính

16 Tổ chức dòng luân chuyển của nguyên vật liệu, năng lượng và quản lý quá trình sản xuất

Dữ liệu hiện vật về nguyên vật liệu sử dụng, năng lượng tiêu hao, năng lượng nước sử dụng

17 Hiệu quả sinh thái/ công nghệ sạch Chi tiết theo chỉ tiêu

18 An toàn và sức khỏe Chi tiết theo chỉ tiêu

19 Tai nạn và ứng phó với các vấn đề khẩn cấp

23 Chất thải hoặc sản phẩm phụ Dữ liệu về quản lý chất thải

24 Khí thải Dữ liệu chi tiết và tác động môi trường

25 Tác động nguồn nước Dữ liệu chi tiết và tác động môi trường

26. Tiếng ồn, mùi ô nhiễm Dữ liệu chi tiết và tác động môi trường

27 Vận chuyển Dữ liệu chi tiết và tác động môi trường

28 Chu kỳ thiết kế sản phẩm Các giai đoạn cơ bản của chu kỳ sống

31 Bao gói Các vấn đề về bao gói sản phẩm, chiến

lược bao gói…

32 Các nhân tố quan trọng khác Chi tiết

III.Tài chính

33 Liên kết với các chỉ tiêu tài chính Các báo cáo thường niên có liên kết

giữa báo cáo tài chính với các báo cáo

Chi tiết về các chất thải tồn dư, chi phí khắc phục