Ebook nghề nuôi ngựa phần 1

Ngựa là loài vật có tính độc đáo riêng biệt, khác thường so với động vật khác, ngựa là loài vật nhanh nhẹn, đa năng nhất, nó đã trở thành vật nuôi phô biến, pân gũi, có vai trò quan trọn

Nghe NUOI NGUA

O NHA XUAT BAN NONG NGHIEP

CHUONG TRINH “100 NGHE CHO NONG DAN” DANG DINH HANH, NGUYEN THI TUYET

NGUYEN VAN THIEN

Nghe

NUOt NEUA

NHA XUAT BAN NONG NGHIEP

HÀ NỘI - 2009

LỜI GIỚI THIỆU

Hi" may, sản xuất nông nghiệp ở nước ta vân là mặt trận rộng lớn nhất và thu hut nhiéu luc luong lao động nhất

Trong xu thế hội nhập, nông đân ta phải có nhiêu cỗ gắng hơn nữa đê xóa đói giảm nghèo và từng bước đưa nóng thôn vươn lên, tiễn kịp với các nước trong khu vực

và trên thể giới

Để làm được việc này, chung ta phải đựa nhanh các tiễn bộ khoa học kỹ thuật vào sản xudt Muôn vậy, nông dán phải đọc, phải học, phải gặp gỡ và trao đôi với các

nhà khoa học đê thu nhận kiến thức

Tôi hoan nghênh đồng chỉ Nguyên Lân Hùng - Tổng

thự ký Hồi các ngành Sinh học Việt Nam đa đứng ra vận

động và tổ chức đề đông đảo các nhà khoa học giỏi và

giàu kinh nghiệm tham gia viết bộ sách gôm 100 cuốn

nham dạy 100 nghề cho nông dân Bộ sách này sẽ là cẩm nang để nông dân có được những kỹ thuật mới, những ngành nghệ mới, phát huy hết những tiêm năng sinh học săn có ở địa phương Họ sẽ tự vươn lên ngay trên chỉnh ruộng vườn của mình

Những vùng còn nhiều khỏ khăn như Tây Bắc, Tây

Nguyễn rất cân sự hỗ trợ của khoa học kÐ thuật

Tôi hy vọng bó sách sẽ là người bạn tôi của ba con nông đán Chúc bà con sớm có được những chuyên hiên

mạnh mẽ sau khi Hiếp thu các kiên thức lừ sách vỡ

Thân ái

Trương Vĩnh Trọng Phó Thủ tướng Trưởng Ban chỉ đạo Tây Băc

Phần một

LOTICH VA DAC DIEM SINH HOC

CUA NGUA

I LOL ICH CUA NGHE NUOINGUA

Ngựa là loài động vật có vú (Mammalia), thuộc bộ guốc

lẻ (Perssodac Tyla), tên khoa học Cabalus và chúng có thê

sông thích ứng ở nhiều vùng khí hậu khác nhau trên thế giới (nhiệt đới, ôn đới, hàn đớn), dé nuôi, chịu kham khổ

Ngựa là loài vật có tính độc đáo riêng biệt, khác

thường so với động vật khác, ngựa là loài vật nhanh nhẹn,

đa năng nhất, nó đã trở thành vật nuôi phô biến, pân gũi,

có vai trò quan trọng, ảnh hưởng to lớn, tích cực và phong phú đến đời sông, vật chất và tính thần của con người Ngựa có trí nhớ tuyệt vời, có ngoại hình đẹp, phong cách oai nghiệm, đường vệ, đĩnh đạc nhưng cũng cực kỳ

hiểu động Loài ngựa đã păn bó với con người từ bao đời

nay Ngựa đưa người đi lây kinh làm thiện, xông pha nơi trận mạc, tiêu trừ giặc ngoại xâm Thời bình, ngựa đem lại niêm vui giải trí cho con người bằng các trò thê thao, du lịch Đặc biệt, đối VỚI đồng bảo trung du và miên núi,

ngựa trèo đẻo, lội suỗi tốt hơn bất cứ một phương tiện cơ

gIới nảo

Ngày nay, khi nên khoa học công nghệ ngày càng phát triển thì tính năng, vai trò của con ngựa lại càng được khai thác triệt để hơn, có thế nói “C on ngựa là kho dược liệu - kho thực phẩm chức năng sông, quý, hiểm của loi người” Hởi vì:

I Thịt ngựa ăn ngon và bồ

2 Máu ngựa có thể chế ra xi rô huyết thanh, rượu huyết thanh, tác dụng bồ dưỡng, tăng cường sức khỏe cho COH nGưỜi

Từ máu ngựa có thể điêu chế ra các loại thuốc đông máu như Fibrim, Trombin, Fibrinogen; các loại thuốc trong

hệ thông miễn địch như: Gamaglobulin, Polyglobulin; các loại thuốc trong hệ thống nuôi dưỡng như: Albumin, Protein, Aminopeptit; các loại hormon, enzym để phòng trị bệnh cho người và gia súc; thuốc kích dục tô (huyết thanh ngựa chửa) để tăng nhanh lứa đẻ cho một số loài gia súc khác Sinh khối B12 chiết xuất từ hồng cầu ngựa làm tăng sức sinh trưởng cho gia súc, gia cầm

3 Xương ngựa

Băng công nghệ hiện đại kết hợp với dân gian cô truyện, xương ngựa được bao chế thành cao ngựa có tác dụng bồi bố sức khỏe cho người, chữa các chứng kém ăn,

mat ngủ, đau nhức cơ xương, tê thấp, bệnh trĩ, lao lực, hỏi

đâu, rụng tóc

4 Sữa ngựa

Các thí nghiệm cho thấy, sữa ngựa có thê thay thế tốt

nhất cho sữa người Ở Đông Âu, người ta thường uống sữa

ngựa tươi, hoặc ăn dưới dạng sữa chua; ở Pháp, Liên Xô

cũ dùng sữa ngựa để chữa lao lực, bệnh dạ dày, suy kiệt sức khỏe

5 Da va long ngua

- Da ngua duoc sir dung lam mi, 40, gang tay, ung, valli

- Lông ngựa được dùng làm bản chải, lông đuôi sử

dụng làm dây đàn vĩ câm

ố Phân ngựa

Phân ngựa được chế biến sẽ là nguồn cải tạo đất tơi

xốp, là nguôn phân để sản xuất rau sạch cho người

7 Sức làm việc của ngựa

Qua nhiều đề tài nghiên cứu thí nghiệm cho thấy:

- Ngựa có thể phi nước đại với tốc độ từ 30 - 60km/giờ trong nhiều giờ liền

- Chúng có thể thô trên lưng số hàng băng 50% khối lượng cơ thê (Con ngựa nặng 200kg sẽ thô được sô hàng nặng 100 kg

- Ngựa có thê kéo được hàng nặng bằng 200% khối

lượng cơ thê (Con ngựa nặng 200kg sẽ kéo được vật nặng 400kg đi trên đường) Nhiều tỉnh, huyện, đã dùng ngựa đê cày, kéo đât ruộng thay trầu từ 35 - 40%

Đông bào miền núi thường dùng ngựa làm phương

tiện chuyên chở, ổi lại bởi chúng có thê vận hành trên tật

cả các loại địa hình khó khăn nhat mà không xe cơ giới

nào có thê vào được Chúng lại rât nhớ đường và trung thành với chủ, di trong đêm cũng rất gIỎi

8 Ngựa tham gia thé thao, dién xiéc

Hinh anh ngựa đua chạy nhanh, đua kéo xe, đua vượt chướng ngại vật (rào, hào, vòng lừa ), rôi xiếc ngựa, nhạc ngựa rồi phim ảnh về ngựa, đặc biệt những chủ ngựa lùn

(min) trong các vườn thú là món ăn tình thần hấp dẫn,

lôi cuốn đa số khách tham quan

Tóm lại, ngựa là con vật sống gần gũi, thân thiết, găn

bó với con người, được yêu quý và chăm sóc chu đáo Bởi, ngựa đã từng chia sẻ với người trong muôn việc đời thường Bởi, ngựa đã từng kế vai sát cánh quyêt chiên xông pha nơi trận mac gianh chiên công ghì vào lịch sử Ngựa là phương tiện giao thông di lại, giao lưu của đồng

bào, là chiếc câu nôi đặc lực cho tỉnh yêu đôi lứa trên

vùng cao

Ngựa đã lập lên biết bao kỳ tích trong chiến đấu, trong thể thao, trong điễn xiếc bởi sự thông minh, khôn ngoan, khéo léo mà những con vật khác không thể có được Đặc biệt là khả năng cung câp những thực pham, duoc pham quý phục vụ con người, thật đúng là như câu thơ:

Xà thân dang hién chang tiéc minh

Máu, xương, thit, sita giup dan sinh

Vẹn nghĩa với đời cho trọn kiếp

Nhớ câu xưa “Khuyên mã chi tinh”

Il DAC DIEM SINH HOC CUA NGUA

Cũng như các loài gia súc khác, cơ thê ngựa có 9 hệ

chức năng, mỗi hệ có những hoạt động riêng nhưng được

sự chỉ đạo chung nhất của hệ thân kinh (được coi như Bộ chỉ huy) Sự phối hợp rất đồng bộ đã tạo nên hoạt động sông và làm việc nhịp nhàng của cơ thẻ

1 Hệ thân kinh

- Gôm não bộ, dây thân kinh và hạch thần kinh

- Nhiệm vụ: Nhận thông tin xử lý thông tín, truyền tín hiệu và điều khiển cơ thẻ

2 Hệ cơ và hệ xương

- Xương gom 153 chiếc, câu trúc bên vững

- Cơ (thịt), gom 200 bó cơ khác nhau có chức năng hỗ trợ, phối hợp với bộ xương giúp cho cơ thê chuyên động, nhai, nghiên và làm việc

3 Hẹ tiêu hóa

- Gm môi, miệng, rang, hong, thuc quan, da day,

ruột, gan, manh tràng, hậu môn, các tuyên nước bọt, tụy

tạng

- Nhiệm vụ: tiếp nhận, tiêu hóa, hấp thụ thức ăn đỉnh

dưỡng, bài tiết cặn bã ra n goal CO thé

- Riêng bộ máy tiêu hỏa ở ngựa khác với động vật ăn

cỏ là đạ dày chỉ có một ngăn nhỏ, không nhai lại, thượng

vị dạ dày gồm các bó cơ cứng, chỉ nuôt thức ăn xuông da đày chứ không ợ lên được như trâu và bò Thức ăn tiêu hóa chủ yêu ở manh tràng và mật tiết ra đỗ thăng vào ruột chứ không có túi mật

- Gm mũi, khí quản, phôi đề thờ

- Nhiệm vụ: lay Ox1 tr ngoat vao va thal cacbonic

6 Hé bai tiét

- Gồm thận bàng quang, tuyến mồ hôi.

- Nhiệm vụ: lọc chât độc từ cơ thê ra ngoài

7 Hệ sinh sản

- Gồm dịch hoàn, dương vật (ở ngựa đực); vủ, âm vật,

âm đạo, tử cung, buông trứng (ở ngựa cải)

- Nhiệm vụ: duy trì nòi giông (giao phôi, chửa đẻ va nuôi con)

8 Hệ thể dịch

- Gồm hệ thông hạch lâm ba, hormon, enzym -

- Nhiệm vụ: giúp cơ thê chong đỡ bệnh tật, sản xuat

bạch câu (bạch câu đôi với cơ thê ví như đội ngũ chiên

binh canh giữ và chiên đâu đê bào vé dat nước khi kẻ địch

xâm chiêm)

9, Hệ cảm giác

- Gôm: mắt, tai, mũi, môi, da, ngón và bàn tay

- Nhiệm vụ: cảm nhận, phát hiện tín hiệu, kích thích từ bên ngoài

- Phan hai Tuy

KỸ THUẬT NUÔI DƯỠNG, QUẢN LÝ

* Thứ tự khi kiểm tra ngựa:

Đề ngựa ở trạng thái tự do, thoải mái, yên tĩnh, người

đứng cách xa ngựa 3 - 5m, rÔi quan sát, nhận xét kết cầu

toàn thân, về thể cách, đầu, mắt, đuôi, nhìn từng bộ phận

cơ thê, sự vận động, rẽ phải, trái, thô, kéo, cưỡi

1 Kiểm tra sức khỏe, thể cách, tính tình

Dù sử dụng vào mục đích gì thì ngựa cũng cân phải có thê chật hoàn thiện, khỏe mạnh Biêu hiện bên ngoài là: tinh thần hoạt bát, tỉnh thông (biểu hiện Ở tai, mat), da cé tính đàn hôi, lông mượt, mắt, mũi, mỗm không có sứt sẹo, không có rử Niêm mac mat màu phân hồng, lỗ hậu môn

khô, khép kín, đầu luôn ở tư thế cất cao

Ngược lại, nêu sức khỏe kém, tình thần mệt mỏi thì đi

lại chậm rãi, mô hôi vã từng chỗ hoặc toản thân, không

thích vận động, đuôi ít ve vây Tính tình của ngựa là biêu

hiện thể chất và tính thân Nếu sử dụng làm việc cưỡi, thổ

thì tính tình phải hoạt bát, nhưng tình thân không được quá

man cam va hap tap

Sử dung đề kéo thì ngựa phải ôn hòa, song không quả

đần độn Biểu hiện của tinh tình hoạt bát là hoạt động của hai tai, hai mặt và các khoáy tự nhiên

2 Kiểm tra các bộ phận

e Dầu: Ngựa cưỡi phải thon, nhẹ, không to quá, mắt

to và lỗi đều, trán vả lỗ mũi rộng, hàm nở nang, cự ly giữa hai hàm rộng, má nở

sec Ngực: sâu, rộng, sườn cong vả mo, nguc no to vé

phía sau

e Tai: mong va dai, thang đứng, hơi hướng về phía

trước, cử động linh hoạt, tai có thể nhận biết được thông

tin ti rất xa đề xử lý

e Tran: rong, bang phang, hoi nhé lên một chút

e Mắt: to, tròn, mí mỏng, mềm, con ngươi to, giác

mạc sạch sẽ, sáng sủa, hoạt động lanh lợi

« Co: duong trên và dưới cỗ song Song với nhau, cơ

bắp hai bên cô phát triển đều Ngựa cưỡi cô phải dai, hai

bên cô đều, nhỏ dan vé phía đầu; Ngựa kéo cô phải ngăn, thô hơn, cơ bắp săn chắc, nở nang, có thê chia ra hai loại hình: cô hạc, cô hươu Góc giữa cô với mặt đất khoảng 45

e Lưng: chia nhiêu loại, dài, ngăn, thăng, võng, gì Nhìn chung ngựa cưỡi, thô yêu cầu lưng ngăn Ngựa kéo cần lưng dài và tương đối đều, phải thăng là đẹp nhất

e Eo thân: yêu cầu ngắn, rộng, hơi dốc về phía

trước, sự kết hợp giữa lung va khum tot Loại hình eo thân duoc phan ra: Eo dai, eo ngăn, eo thâp, eo cao Eo dài làm

giảm sức đây của 2 chân sau, eo thập thì lưng võng xuông

la khong tot

e Chân trước: xương bả vai đài, rộng, dốc 40-50 độ

là tốt, bắp nở nang, có giới hạn rõ ràng với cô Đâu Xương

bả vai và trước ngực băng phăng, không được lui về phía sau hoặc nhô quá vê phía trước, không được chụm vào

hoặc choãt ra nhiều

- Cánh tay đải, có độ mở rộng khoảng 50 độ là tốt

(tính từ xương bả vai đên xương nách)

- Căng tay hơi thấp, cơ bắp răn chắc (từ xương nách đến đầu gồi chân)

- Bàn tay vừa phải, nhiều gân nôi lên mới tốt (đầu gối chân đên mặt cá), nêu to quá thì vận động chậm chạp,

nặng nề, nêu nhỏ quá thì yêu

- Xương ngón tay (từ mắt cá đến móng): phải rộng, đày, hơi ngả (50-55 độ ở chân trước, 60-65 độ ở chân sau)

là thích hợp Nêu đứng quá thì không có độ bật, nêu choãi quá thi lực yêu

- Móng: nhãn, tròn, phăng, hình bát úp, đốc 50 độ ở

mỏng trước, 60 độ ở móng sau là thích hợp

- Tu thé của chân trước: Hai chân phải thăng, băng, từ

ức hoặc vai xuống phải thành một đường thăng đứng với

móng, chân sau khi đứng nhìn ở một bên thì cũng chỉ là một đường thăng từ mông xuông gót

® Chân sau: đùi phải rộng va dảy, giữa bắp đùi và bap mông không có sự phân cách rõ rệt, xương đùi hơi thăng thì ngựa kéo khỏe, chạy nhanh, bước dài, ngựa đi

lún nhiều thì xương đùi hơi đốc và bước ngắn

- Căng chân đài, tạo góc 70° véi mat dat

- Bàn chân dài hơn bàn tay một chút

- Ngén chan hoi nga 60°

- Móng chân ngả 60” là thích hợp

e Khco (từ đốt sống khum cuối cùng đến xương

căng chân): kheo ngựa phải dài, rộng, hơi dốc về phía sau, hai bên đều nhau, cơ bắp nở nang, xương cốt rắn chắc, phù hợp với việc nhảy, phi, bước đài

e« Mông: hai bên cơ phải nở nang, đều nhau, hơi dốc

về phía sau, cả mông và hông của ngựa hai bên xếp lại

thành hình tròn là tốt nhất Đặc biệt với ngựa cải sinh sản

yêu cầu phải có xương hồng rộng, đều, giúp cho việc sinh

se Khu tam giác bụng: yêu ‹ cầu hẹp, hơi hõm xuỗng một chút là tối

e Hậu môn: da mềm, nhỏ và tròn đều, khô và khép kín

e Khi quan sát bộ phận sinh dục:

Ở ngựa đực: dương vật hơi thăng, cong lên, bao quy đầu mỏng và mêm, có sự đàn hôi, có sức bật, hai hòn cà

đều nhau, đi động hài hòa (không được cô định và chỉ có

một hòn)

Ở ngựa cái: bầu vủ to, hai núm vú đêu, dài, hai bên

tĩnh mạch bụng nổi rõ Âm hộ đây đặn, mép âm hộ khép kín hình cầu, hai khoáy sinh sản ởỞ hdc bụng càng thấp

cảng tốt

Những tư thế không bình thường (mông chụm vào, hoặc gót choãi, ra giữa những điểm nói trên không thành một đường thăng, đưa về phía trước, hoặc ngà về phía sau) đều không tốt, không chuẩn

3 Chọn ngựa theo kinh nghiệm cỗ truyền

Vào thé ky XVI, nha bác học Lê Quý Đôn đã nhận xét

trong “Vân đải loại ngữ” răng: Chọn ngựa tốt cân được dau to, vuông, mat sang, xuong sống cứng, bụng thon, bốn

chân dai, quang mắt cao, mũi to, đầu mũi có chữ vương,

trong môm đỏ, ông xương chân tròn đài, tai gần nhau mà véẻnh về đăng trước, vai nhỏ và dày,

Kiêng ky: Tam hủy và ngũ nô

* Tam húy là cỗ to, đầu nhỏ; sông yếu, bụng to; đùi

nhỏ, mông to

* Ngũ nô là dau to, tai cup; cd dai, không vạy; nửa

thân trên ngăn, nửa dưới dải; chân to, sườn ngăn; hông

lõm, về mỏng

Vao thé ky tha XVII, o chau Au đã xuất phát từ quan diém đúng đăn đó đề đưa ra một luận thuyêt can doi dang

hình ngựa Tên thật của luận thuyết đó là “Mặt cắt vàng”

và có các chiều đo được tỉnh theo công thức

Có người còn xem tướng ngựa qua màu sic, long, da,

qua cac chan, các điểm, các mảng trền cơ thể Qua đặc

điểm của chim mao, lông bờm để kết luận về tính tình của ngựa hay, dữ, hoặc mén chu, phan chi

Có người còn xem tính cách ngựa qua các khoáy trên

cơ thê chung, cd tdi 56 khoay lớn nhỏ, phân bé trén toan thân, môi khoáy mang một tính trạng khác nhau, nhìn vào

đỏ người ta biết được con ngựa tốt, đẻ thưa, đẻ dày, hay

nghẹn khi ăn uống, sợ nước, không thích kéo khi lên dốc,

xuống dốc, hay căn đá, hay phản chủ, khóc chủ Nhìn vào các khoáy có thể suy đoán được thời vận thịnh, suy của chủ nuôi

Người ta còn xem răng để đoán tuôi ngựa một cách tương đối chính xác theo độ mòn của răng, hình mòn của răng

Chọn ngựa là một nghệ thuật kết hợp giữa tính di truyền với sự huấn luyện để tạo những tập tính mong

muốn chọn lọc thành công ở các chỉ số kỷ lục, kết hợp với

sự kiểm tra sức hỗi phục qua tần sô mạch đập, nhịp thở, thân nhiệt dé đánh piá ngựa hay, ngựa khỏe

Ngựa là con vật gần gũi, người bạn chiến đấu, lao động của con người Chính vì vậy người nuôi và sử dụng ngựa cần biết cách chọn lọc để làm tăng năng suất lao tác của chúng

4 Xác định các chỉ số khi chọn lọc thể hình

* Công thức tính khối lượng ngựa

VN? x DTC 10.800

tính ra trọng lượng của ngựa, hoặc trâu, bò Tuy nhiên,

cách tính này cho phép + 5⁄4 tùy theo gia súc (béo thì tăng lên, gây thì rút đi)

Cách đo này chỉ chính xác khi để ngựa đứng ở một vị trí băng phảng, với tư thê đứng nghiêm, không có một chan nao được chủng xuông, hai chân trước song song, hai

chân sau cũng song song la đứng ở một phia ngang bụng

ngựa chỉ nhìn được một chân trước và một chân sau

* Cách đo:

- Cao vây (CV) đo băng thước gậy, tính từ điểm cao

nhat của u vai chiêu vuông góc voi mat dat

- Vòng ngực (VN) đo băng thước đây, tính từ nách trái vòng qua vẫy sang nách phải, qua ngực và chạm đây vào nách trai

- Dai than chéo (DTC): Do bang thước gậy, tính từ

mom nho ra cua nguc trudc dén mom nho ra cla mong sau

* Chỉ sô chọn lọc thê hình ở ngựa cưỡi và ngựa kéo

Có thê phân biệt ngoạt hình theo các hướng sử dụng,

trên cơ sở dựa vào một số chỉ sô câu tạo thê hinh, các chỉ

sô này được tính toán khi có sô liệu đo các chiêu quan

trọng của ngựa là:

CV

Dai dau Dai dau x 100 36,8 41,0

đàn Bởi vậy, cân phải g1ữ gìn cho ngựa đực giông có thể chất khỏe mạnh, tình thân thoải mái dé san sinh ra tinh dịch tốt đáp ứng nhiệm vụ truyền giống hàng năm

Phải biết cách cho an, vận động ở từng thời kỳ mới

đảm bảo được thê chất tốt, không quá béo, chậm chạp, mắt

đi sự lanh lợi răn chắc của nó Đánh giá công tác nuôi dưỡng có đạt yêu câu hay không cần căn cử thể trọng ngựa không hao hụt quá 53⁄2

Nếu nuôi dưỡng tốt (thức ăn) sẽ có ảnh hưởng tốt đến nông độ tính trùng Vận động tốt sẽ quyết định tích cực

đến hoạt lực của tỉnh tring

Đề thỏa mãn cho nhu cầu về dinh đưỡng và sinh ý cho ngựa đực giống thì việc lựa chọn thức ăn cho nó là cực kỳ quan trọng, phải đây đủ chất dinh dưỡng, nhiêu chủng loại, dung tích nhỏ, mùi vị thơm ngon, hợp khâu vị

Õ các trang trại lớn, hoặc ở các gia đình nuôi ngựa,

cần tận dụng đât đai để sản xuất thức ăn tại chỗ, vừa giảm được giá thành, vừa tránh được nguồn bệnh dịch đưa từ nơi khác đến

2 Nuôi dưỡng ngựa đực giống

Phương pháp cho ngựa đực giống ăn cũng phải tuân thủ theo nguyên tắc là: uống trước, ăn sau, thô trước, tinh sau, mêm trước, cứng sau, định giờ, định lượng, có lao tác thi cho ăn thêm, ăn hét thức ăn này mới cho thức ăn khác Những ngày mưa to không tô chức vận động được thì phải giảm lượng thức ăn để tránh bệnh đường ruột do ngựa không tiêu hỏa mạnh

Thường xuyên kiếm tra thức ăn, tránh quá già, quá non, mat màu của thức ăn xanh tươi; tránh thối, mốc ôi,

thiu đối với thức ăn tinh và củ quả Chủ ý theo dõi ngựa trong khi ăn, nếu có động tác ủi, nhăn, chọn thì lập tức

phải xem xét, tim nguyên nhân để điều tiết cho phù hợp

Thường xuyên kiểm tra sự bài tiết phân, nước tiểu của ngựa, nêu phân không binh thường, quá khô, quá nhão, dính hoặc có mùi thối khăm khác thường thì cũng phải tim nguyên nhân, do thức ăn hay nước uống rồi điều chỉnh kịp thời

3 Chăm sóc, quản lý ngựa đực giống

Ngựa là loài động vật có thần kinh tương đổi phát

triển (đứng thứ 2 sau chó), nếu ta chăm sóc tốt, có tỉnh

cảm voi chung thi chung rat dé mễn, ngược lại, nhận được

sự đối xử thô bạo, vô lý thỉ sẽ có phan img không lường

Dã có câu “Khuyển mã chí tình” là thế Cho nên phương

châm của người Trung Quốc là “Làm bố để dạy ngựa, làm

mẹ đẻ nuôi ngựa"

Thực tiễn ở Việt Nam (tại trại ngựa Bá Vân - Thái Nguyên) càng thấy sự đúng đắn của phương cham nay Vi

khi huấn luyện ngựa, làm các thao tác cần phải có sự dũng

cảm, đứt khoát, nghiêm túc của người bố Và khi nuôi

dưỡng, chăm sóc, cần có sự âu vêm, chu đáo, trìu mễn, địu

êm của người mẹ Nghiêm cấm những hành vi thô bạo, đánh mắng, quát tháo với ngựa

Coi trọng việc chải chuốt, tăm rửa cho ngựa đề giúp khí

huyết lưu thông, tuần hoàn dễ đàng, phòng được bệnh ngoài

da và bệnh ngoại thương, tăng sỨc sản xuất tình trùng

- Tam: Mua hè những ngày nhiệt độ trên I4°C thì dắt ngựa tăm ở sông, suối, hỗ hoặc những nơi thuận tiện nhật,

chủ ý không được tế nước lên mặt và tai ngựa, tuyệt đỗi

không được tắm cho ngựa sau lúc giao phổi hoặc khi vừa

lao tác xong vì mỗ hôi chưa khô, ngựa để bị cảm lạnh

hoặc cảm mạo, không cho ngựa chạy nhanh ra bai tam

- Chải ngựa: | lan/ngay; 20-30 phút/lân, chải toàn diện trên cơ thê Can tôn trọng nguyên tắc chải: Từ trước ra sau, nr trên xuống dưới, từ trải sang phải, đưa bàn chải đi lại nhiều lần mới lấy được ghét bụi bân ở lông, da ngựa

Chú ý: chải theo sườn (chiều vòng cung), không chải

ngang sườn, những chỗ không dùng được bàn chải để chải được thì phải dùng khăn thấm ướt lau nhiêu lần (mặt, mũi,

đầu chân, tay) Đuôi ngựa đỉnh ban cũng cần được chải,

rửa và lau khô, chải băng 3 loại bàn chải: sắt chải trước,

tre (hoặc móc) chải sau, lông sau cùng để làm mượt

Hàng ngày, dùng móc sat, dao cao cậy bỏ những vết bản bám vào kẽ móng và gầm móng, sau đỏ đội rửa bằng

- Thả ra sân chơi tự đo 3-4 giờ/ngày ngoài thời gian

vận động bắt buộc Diện tích sân chơi khoảng 15m x 5m,

xung quanh cỏ bóng mát che là tốt nhất

- Chuông ngựa đực phải sạch sẽ, khô ráo, thoáng mát, không trơn, không dốc, vệ sinh thường ngày Không được nhốt đực chung nhau để tránh căn, đá Chuông ngựa đực phải làm cách ly với ngựa cái, tránh nhìn thấy nhau, gây tính hãng và đảm bảo an toàn trong công tác nuôi dưỡng

- Kiểm tra thân nhiệt, mạch đập, nhịp thở hàng ngày

đè đề phòng, phát hiện những bất trắc đột ngột xảy ra làm ton thất kế hoạch truyền giỗng

* Tiêu chuẩn ăn của ngựa đực giống từ 2,2-2,4 DVTA/100kg thé trong/! ngay đêm Tỷ lệ thức ăn tình 40%; thô 60%; bô sung muối, canxi, photpho Khối lượng thức ăn khoảng 2kg cám/I ngựa/1 ngày đêm; 30kg thức ăn

thô xanh/ ngựa/ngày đêm (Đối với ngựa nặng 200kg)

Tuy nhiên, nếu ở nơi nào có thức ăn củ, quả (ngõ,

khoai ) sẽ phối trộn vào để giảm lượng cám, đồng thời lượng thức ăn sẽ được tang trong mua truyền giống, giảm

đi ở mùa không chuyền giông

4 Nuôi đưỡng, chăm sóc, quản lý ngựa đực giống qua

cac thoi ky

4.1 Giai doan khéng truyén giong

Chia làm 3 thời kỳ: Khôi phục, rèn luyện, chuẩn bị

truyền giông

# Thời kỳ khôi phục: Đây là thời kỳ nghỉ ngơi, bắt đầu

tính từ ngày thứ 2 sau khi kết thúc mùa phối giỗng Ở Việt

Nam thường tính từ ngày 1/7 đến 15/2 hàng năm; ở Trung Quộc tính từ ngày 1/8 đến 15/8 Thời kỳ khôi phục dai hay ngăn tủy thuộc vào tỉnh trạng sức khỏe và cường độ sử

dụng phối giống của ngựa mà quyết định hợp lý, thông

thường sau 2 tuân sẽ chuyền sang thời kỳ rẻn luyện thê lực Thời kỳ này cần chú ý nuôi dưỡng, chăm sóc, quản lý;

giảm bớt thức ăn đạm, khô dâu hoặc những thức ăn giàu

dinh đưỡng, tăng thêm cám và cỏ xanh, tăng cường tăm

chải, vận động thường xuyên, kéo dài thời gian vận động

một cách thích hợp, giảm bớt cường độ chạy nhanh, tăng cường vận động đi nhẹ nhàng ngoài sân chơi Điều này sẽ

nhanh chóng làm mất đi sự suy nhược về cơ thể, căng

thăng về thần kinh do mùa phối giống tạo nên

* Thời kỳ ren luyện: Căn cứ vào khả năng bình phục sức khỏe của ngựa đực giống mà dần dần đưa vào thời kỳ

rèn luyện, thông thường từ 15/7 đến 30/11 hảng năm, thời

kỳ này cần chú ý một số điểm sau:

Tang dan cường độ và thời gian vận động, tăng dân lượng thức ăn, bỗ sung thêm khoáng vị lượng, giảm bớt thức ăn tươi và thức ăn tinh (cám, cỏ tươi), tăng thêm cò

khô chất lượng tốt, để dàn dân thích ứng với việc nuôi

dưỡng ở vụ đông, khi bước sang vụ đồng tiếp tục tăng

thêm dẫn thức ăn có nhiêu xơ và thức ăn củ quả

Thời kỳ này CÓ SỰ chuyên giao khí hậu giữa các mùa, cần chủ ý chế độ vận động, tăm rửa và thả sân chơi cho hài hòa hợp lý, tránh tác động nhiều của tiết giao thời

* Thời kỳ chuẩn bị truyền giống: Sau hơn 4 tháng rẻn luyện, đực giỗng đạt được thê lực khỏe mạnh, cường trắng, nhanh nhẹn, linh hoạt, chuyển sang thời kỳ chuẩn bị truyền giông Đề cho lực tình không bị tiêu hao một cách quá

mạnh, cần giảm cường độ vận động và đi vào nuôi dưỡng tôt hơn Như vậy mới có hiệu quả cao trong truyền giông Thức ăn được tãng cường nhiều đạm, giảm lượng, (tăng chất 2 tuần trước khi bước vào thời kỳ truyền giỗng,

có thê bố sung trứng, sữa

Vận động có thể giảm và bỏ chạy nhanh, đưa thời gian

bước chậm tăng dần lên 1⁄3 đến U2 tông thời gian vận động Vận động nhẹ của thời kỳ truyền thống giúp ngựa có

số lượng và chất lượng tình tốt, đực giông không hap tap,

vội vàng, tinh thân ôn định và ở trạng thái trầm tĩnh, ôn hòa 4.2 Giai đoạn truyén thong

Đây là kỳ đực giống trực tiếp phục vụ kế hoạch truyền giông, sinh sản hàng năm Do được giao phối, xuất tinh nén tinh than ngựa rất khoan khoái, thoải mái, chỉ cần một

sơ ý nhỏ sẽ làm tốn hại tinh dịch

Chê độ nuôi dưỡng thật ôn định, không được tự ý thay

đôi; chăm sóc, quản lý thật tỷ mi, chu đáo; tăng cường cho

ăn cỏ xanh đầu mùa, thức ăn (rong thời ky nay có chất lượng tốt, đủ dinh dưỡng, dung tích nhỏ, bô sung trứng gà

và các nguồn đạm động vật, chú ý nếu thấy phần ngựa thôi

quá cần điều chỉnh rút bớt đạm trong thức ăn

Cường độ vận động vừa phải, thích hợp, luôn giữ mỗi

quan hệ người - ngựa vị nó là những điều kiện tốt giúp cho ngựa đực giống hoàn thành công tác truyền giống

Ở những nơi chăn nuôi tập thể (như Bá Vân - Thái

Nguyên) có đủ phương tiện, điểu kiện thì cân kiểm tra

phẩm chất tính dịch của ngựa để điều chỉnh chế độ ăn uông, vận động cho kịp thời

5 Kỹ thuật truyền giống cho ngựa

Khâu này hết sức quan trọng trong công tác chăn nuôi,

phát triển đàn ngựa ở bat cứ đâu Đó cũng là một trong những yêu tổ quan trong, gop phan thúc đây tăng nhanh đàn ngựa Muốn thực hiện tốt việc này, can CÓ sự chuẩn bị

tốt ngựa đực và ngựa cải trước mùa phối giỗng một cách tỉ

mi và chu đáo

Trong công tác truyền giống, chúng tôi sẽ giới thiệu một số phương pháp chính đó là: Phương pháp thụ tình nhân tao, phương pháp phối giống trong sân chơi, phương pháp phối giông băng tay và phương pháp phối giống trực tiếp trong bây đàn

3.1 Phuong phap thu tinh nhân tạo cho ngựa

Chỉ áp dụng ở những cơ sở chăn nuõi lớn, có đủ phương tiện, dụng cụ và trình độ để thực hiện phương pháp này

* Nuuyên ly

Lẫy tỉnh của đực giống roi pha ra môi trường bảo quản

(hoặc để nguyên chất nêu phổi ngay cho cái giống) Phương pháp này có tác dụng: từ một đực tốt sẽ (ruyền được nhiêu giông tốt cho ngựa cái (năng suất hơn) và không lây truyền bệnh sang đàn cái giông (nêu có); Ciảm giá thành trong công tác gây tạo giông và tiên hành phôi giông khác loài được dể dang (ngựa với lừa, ngan với vịt), phát huy được năng lực phôi giống của một đực Nếu băng

phương pháp trực tiếp thì một đực chỉ có thê phối giỗng

cho 25 - 50 ngựa cát trong khi bằng phương pháp thụ tình nhân tạo một đực giông có thê đảm nhiệm trên 300 ngựa caj trony mua phôi piông ở cự ly bán kính 300km

Kỷ lục ở Trung Quôc một đực giống thụ thai cho 1200

ngựa cái (1985); ở Trung tâm N.C & P.T Chăn nuôi miễn

núi Bá Vân - Thái Nguyên cũng đã áp dụng một cách thường xuyên phương pháp nảy

Tuy nhiên, dù là phương pháp tiên tiến, hiệu quả song

phải cần có trang thiết bị hiện đại, đây đủ dụng cụ và một

đội ngũ khoa học kỹ thuật có tay nghề vững vàng, tỉ mi, chính xác

* Huấn luyện ngựa đực lay tinh:

- Nguyên lý: Ngựa đực piỗng trẻ lần đầu tiên tham gia truyền giống rất bỡ ngỡ, do vậy cần phải tập cho nó quen mới để dàng trong việc khai thác tỉnh Dùng khâu lệnh của người để tiếp xúc với ngựa, các thao tác vuốt ve, xoa chải, tầm rửa giup chúng có tình cảm gân gũi, quen thân hơn, cho vào giá để tập nhây, có những con đực trẻ còn khờ khạo, nhút nhát, chưa biết cách thì phải buộc ở giá bên cạnh cho xem con đực khác thao tác

- Dụng cụ: Phải có 2 cái khung giá thật vững trai, chắc chăn, cách nhau 5m để khống chế ngựa vào đó Giá trên buộc ngựa cái, giá dưới buộc ngựa đực, dé chung nhin

thây nhau, trước khi thực hiện nhiệm vụ cân có âm đạo giả

thay cho âm đạo thật của ngựa cát và có môi trường bảo quản tình

Một đặc tính nêng của con ngựa là chúng khôn hơn

những gia súc khác (vì thân kinh phát triển và nhạy cảm), phát dùng ngựa cái thật (không như lợn cái băng gỗ) đề chúng nhảy lên, xuất tỉnh vào âm đạo giả Âm đạo giả phải

có nước âm và ngựa được kích thích như thật Nếu có hiện

tượng khác thường thi sẽ không thực hiện được công tác lây giông của ngựa đực

* Phương pháp lây tỉnh đực giống để TTNT cho ngựa cải

Khi công tác chuẩn bị đã xong xuôi, bắt đầu tiền hành

thao tác lay tinh như sau:

- Một kỹ thuật viên (KTV) đắt ngựa cái ra trước, cho

vào giá đăng trước, không chế ngựa lại, rửa vệ sinh âm hộ

va hậu môn, quân đuôi ngựa về phía trước, lây dây buộc qua nợực nøa, người dứng giữa ngựa ở tư thể sẵn sảng

- Một KTV thứ hai tiếp tục đắt ngựa đực ra má phía

sau, làm công Việc khong chế ngựa Khi trông thấy ngựa cái, ngựa duc hung phan ngay (có những con chậm hưng phân thi dùng tay xoa bóp nhẹ dương vật) vả sau đến dùng nước âm, sạch, rửa dương vật cho ngựa băng khan mém rồi đứng ra đãt ngựa, chờ thời điểm cho lên lây tinh

- KTV thu ba da chuẩn bị xong dụng cụ và những điều kiện cần thiết ở trong phòng, cầm san sang âm dao gia da được chuẩn bị chu đáo, chãc chăn, đứng bên cạnh cách 1m VỚI nEỰa Cái

Khi dương vật của ngựa đực giông đã cương cứng, đòi đến gần cái để phối giống, lúc đó KTV thử 2 mới

được mở dây trước ở giá cho ngựa đực lao lên, chôồm lên

thân ngựa cái để phối với bản năng tự nhiên Đồng thời ngay lúc đó KTV thứ 3 tiễn tới sát ngựa cái, áp sát âm

đạo giả vẫn câm trong một tay vào thân ngựa cái, còn tay

kia nhanh chóng câm dương vật ngựa hướng cho vào lòng âm đạo giả băng thao tác thật nhẹ nhàng, nhanh nhẹn và thiện nghệ, ngựa đực đang trong cơn hưng phần cao phóng tình ngay vào âm đạo giả (bị lừa) xong nhiệm