Bài giảng môn cây ăn quả đại cương

CÂY ĂN QUẢ ĐẠI CƯƠNG Đoàn Văn Lư ĐHNN Hà nội MÔN HỌC CÂY ĂN QUẢ Phần lý thuyết: 2 đvht Chương 1: Những vấn đề chung • Ý nghĩa kinh tế, dinh dưỡng, tình hình sản xuất • Phân loại và p

CÂY ĂN QUẢ ĐẠI CƯƠNG

Đoàn Văn Lư ĐHNN Hà nội

MÔN HỌC CÂY ĂN QUẢ Phần lý thuyết: 2 đvht

Chương 1: Những vấn đề chung

• Ý nghĩa kinh tế, dinh dưỡng, tình hình sản xuất

• Phân loại và phân vùng cây ăn quả ở Vệt nam Chương 2: Đặc điểm sinh học của cây ăn quả

• Những quy luật sinh trưởng, phát triển của cây ăn quả

• Giống và nhân giống với cây ăn quả Chương 3: Ngoại cảnh đối với cây ăn quả Chương 4: Vườn ươm va nhân giống cây ăn quả Chương 5: Thiết kế và quy hoạch vườn cây ăn quả Chương 6: Tiến bộ kỹ thuật trong sản xuất cây ăn quả Chương 6: Thị trường và các hình thức sản xuất quả hàng hoá

Phần thực hành: 1đvht

Kỹ thuật ghép, chiết, giâm cành nhân giống; cắt tỉa, tạo hình, bón phân cho cây ăn quả

Tài liệu tham khảo

• 1- Giáo trình cây ăn quả, Trường ĐHNN Hà nội, 1998

• 2- Giáo trình trường ĐHNN Thái nguyên, 2003

• 3- Temperete and Subtropical Fruit Production, D,Jackson & N,E

Looney CAB Publishing, 1999

• 4- Fruits: Tropical and Subtropical, Naya Prokash Calcuta, India, 1990

• 5- Tropical Fruit: H.Y Nakasone, R.E Paul, CAB International, 1998

• 6- Citrus Health Management: L.W Timmer; Larry Duncan APS

Press, 1999

• Biology of Citrus P S Roy; E Goldschmidt, Cambridge University

Press, 1996

• 7- Trồng cây ăn quả ở Việt Nam, Vũ Công Hậu, NXB TP HCM, 1996

• 8- Chương trình phát triển 10 triệu tấn quả đến năm 2010, Bộ

NN&PTNT, Hà nội, 1999

Chương 1: Những vấn đề chung

Ý NGHĨA DINH DƯỠNG VÀ KINH TẾ NGÀNH TRỒNG CÂY ĂN QUẢ

- Ý nghĩa dinh dưỡng: Đường dễ tiêu, Vitamin, Khoáng, Xơ trong dinh dưỡng

- Ý nghĩa kinh tế: Thị trường, chu kỳ kinh doanh, mức đầu tư, tạo ngành nghề

- Ý nghĩa môi sinh: chu trình khí quyển, chu trình nước

TÌNH HÌNH SẢN XUẤT, TIÊU THỤ CAQ

• Phân bố vùng và loại sản phẩm sản xuất

– Phân bố vùng sản xuất cây ăn quả

– Quy mô và các kiểu sản xuất: Trang trại và sản xuất theo Cota, Bảo trợ,

Thị trường – Các loại sản phẩm: Tươi, Đông lạnh, Khô, Đóng hộp

– Sản lượng các loài quả chủ yếu trên thế giới

– Các vấn đề trong sản xuất: Hiệp định SPS và vấn đề môi trường, ổn định

• Các tiến bộ khoa học kỹ thuật

– Trồng mật độ cao

– Giống và chọn giống

– Sử dụng các yếu tố sinh thái

– Công nghệ sau thu hoạch

Tình hình sản xuất cây ăn quả ở Việt nam

Hiện trạng trồng cây ăn quả: Các vùng trồng chính;

Phân bố chủng loại;Năng suất chất lượng; Thị trường

• Các khó khăn, tồn tại

– Giống và bộ giống – Quy hoạch vùng trồng – Quản lý và kỹ thuật – Năng suất và chất lượng – Thị trường

PHÂN LOẠI VÀ PHÂN VÙNG TRỒNG CAQ Ở VIỆT NAM

- Tài nguyờn cõy ăn quả:

Cỏc tài nguyờn bản địa (nguồn gen bản địa): Số lượng

hơn 100 bộ, họ thực vật cú cõy ăn quả ở VN, Cỏc chủng loại đặc

trưng của VN: cam Sành, Ổi, Thanh long

Cỏc tài nguyờn về giống nhập: Nguồn từ cỏc nước phớa nam :

Thỏi, ỳc, Malaixia, v.v từ cỏc nước phớa tõy: India, Lào, từ cỏc

nước phớa bắc: China, Nhật

- Phõn loại cõy ăn quả:

Phõn loại theo hỡnh thỏi ( hệ thống phõn loại thực vật)

Phõn loại theo sinh thỏi (nhiệt, ỏ nhiệt và ụn đới)

Phõn loại theo tớnh chất sản phẩm: (mọng, hạch, thịt)

Phõn loại theo chu kỳ sống (1năm, nhiều năm)…

- Phõn vựng cõy ăn quả:

Các nhóm cây ăn quả:

Nhóm cây ăn quả ôn đới: Bao gồm các cây ăn quả sinh trởng, phát triển tốt ở

điều kiện khí hậu vùng ôn đới với đặc trng nhiệt độ thấp, lợng ma không dồi dào và độ dài chiếu sáng dài thuộc vùng sinh thái ở 30 đến 60độ của hai nửa trái đất Thuộc nhóm này đại diện là các cây Táo tây, Lê, Đào v.v Nhin chung các cây ăn quả vùng này yêu cầu phải có độ lạnh nhất định (CU) để phân hoá hoa và thờng rụng lá trong thời kỳ ngủ nghỉ của cây

Nhóm cây ăn quả á nhiệt đới: Các cây ăn quả thuộc nhóm này yêu cầu điều kiện

sinh thái ôn hoà có đặc điểm pha trộn điều kiện sinh thái vùng nhiệt đới và ôn

đới song không có tuyết hoặc sơng muối thuộc vùng sinh thái 23độ đến 30độ của hai nửa bắc và nam của trái đất Các cây này có thể là các cây thờng xanh hay cây rụng lá theo mùa, một số cây cũng cần yêu cầu một độ lạnh nhất định

để phân hoá hoa song thờng cao hơn so với các cây ăn quả ôn đới Thuộc nhóm này là các cây Cam quýt, Nhãn vải, Lựu,v.v

Nhóm cây ăn quả nhiệt đới: Đây là nhóm cây thờng xanh không rụng lá theo

mùa và có chủng loại phong phú để sinh trởng, phát triển và ra hoa chúng yêu cầu nhiệt độ và độ ẩm cao thuộc vùng có vĩ độ 23độ 27” Bắc và Nam

Đại diện cho nhóm này là các cây ăn quả nh Xoài, đu đủ, Chuối, Dứa

Các vùng cây ăn quả ở trong nớc : 7 vùng kinh tế

Chương 2: ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA CÂY ĂN QUẢ

- Cấu tạo chung của cây ăn quả:

Bộ rễ:

- Hình thái, Phân bố, Chức năng

- Sinh trưởng của rễ, các yếu tố ảnh hưởng

- Các chú ý kỹ thuật: chọn đất, bón phân, cắt tỉa, tạo hình

• Thân, cành và chức phận của chúng:

– Hình thái, – Phân bố: Chỉ số KAI – Chức năng

– Sự sinh trưởng của thân, cành:

• Các kiểu sinh trưởng cành ở cây ăn quả

• Nhịp điệu sinh trưởng và các thời kỳ sinh trưởng

• Các yếu tố ảnh hưởng

– Các chú ý kỹ thuật:

Xác định mật độ, phương thức trồng, tạo hình, cắt tỉa, chăm sóc…

• Lá cây ăn quả

• Hoa và cấu tạo của hoa:

chức năng, hình thái, phân bố,

• Quả và cấu tạo của quả:

chức năng, hình thái, phân bố,

• Hạt và cấu tạo của hạt:

chức năng, hình thái, phân bố, , hiện

tƣợng quả không hạt, hiện tƣợng đa phôi

- Sự già hoá và trẻ hoá ở cây ăn quả

Sự già hoá ở cây ăn quả: tạo cơ quan mới (hoa,

hat ) tăng dần năng suất quả của cây

Sự trẻ hoá ở cây ăn quả: tăng về khối lượng,

kích thước (ra lộc cành, tăng trưởng lá, quả…)

Quan hệ giữa sự già hoá và trẻ hoá: ST và PT

của cây

Tuổi chung và tuổi riêng ở cây ăn quả

- Tích luỹ biến dị, suy thoái, mất đa dạng

Sự tích luỹ biến dị của cây ăn quả

Hiên tượng đột biến mầm

Sự suy thoái giống

Sự mất đa dạng nguồn gen khi nhân vô tính

Chương 2: Đặc điểm sinh học của cây ăn quả

Sinh trưởng và phát triển ở cây ăn quả

- Sinh trưởng, phát triển nhiều năm (chu kỳ)

Chu kỳ sống: Vòng đời của cá thể: sinh ra đến chết tự nhiên

Các giai đoạn st,pt: N.Sit (1967): 9 giai đoạn

Chu kỳ kinh doanh: Thời kỳ kiến thiết cơ bản,

Thời kỳ kinh doanh

- Sinh trưởng, phát triển hàng năm: sinh trưởn, phát triển của cây

trong một năm

Thời kỳ sinh trưởng mạnh

Thời kỳ ngủ nghỉ

Cảm ứng, phân hoá và ra hoa ở cây ăn quả

- Cảm ứng ra hoa: từ mầm nguyên thuỷ thành mầm hoa

Các thuyết về cảm ứng ra hoa: giai đoạn, C/N, quang chu kỳ,

Chương 2: Đặc điểm sinh học của cây ăn quả

- Phân hoá hoa:

Các bước hình thành hoa

Các yếu tố ảnh hưởng: Hiện tượng bại dục trong

phân hoá hoa, yếu tố nội và ngoại sinh

- Ra hoa, nở hoa ở caq: xuất hiện hoa, nở và thụ

phấn, thụ tinh ở cây ăn quả

Sinh trưởng, phát triển quả

- Vai trò nguồn phấn và cây cho phấn

- Các giai đoạn sinh trưởng của quả

Giai đoạn phân chia tb:quyết định số quả/cây

Giai đoạn dãn tb: quyết định khối lượng quả

Giai đoạn chuyển hoá các chất trong quả: quyết

định chất lượng quả

SƠ ĐỒ QUÁ TRÌNH PHÂN HOÁ, THỤ PHẤN, THỤ TINH VÀ HÌNH THÀNH QUẢ

CÁC PHA SINH TRƯỞNG CỦA QUẢ Ở CÂY ĂN QUẢ

Sinh trëng cña qu¶

Yªu cÇu thô

phÊn, thô tinh

CHƯƠNG 3: NGOẠI CẢNH ĐỐI VỚI CÂY ĂN QUẢ

Mối quan hệ giữa các yếu tố môi trường

Khí hậu, thời tiết

Kỹ thuật Cây Đất và dinh dưỡng

Giai đoạn cảm ứng hoa: CAQ nhđới, á nhiệt đới và ôn đới: yêu cầu

nhiệt cảm ứng ra hoa, đơn vị lạnh CU

Giai đoạn phân hóa hoa: tỷ lệ hoa hữu hiệu

Giai đoạn nở hoa: đậu quả

Sinh trưởng quả: độ lớn, chất lượng quả, Sinh trưởng thân cành:

cành mẹ, cành dinh dưỡng

- Triệu chứng tác hại:

- Các giải pháp khống chế ảnh hưởng của nhiệt độ:

Nhiệt độ thấp: đai bảo vệ, mật độ, tạo hình, hun khói…

Nhiệt độ cao: cây che bóng, nước, cắt tỉa

ÁNH SÁNG VỚI CÂY ĂN QUẢ

• Vai trò: độ dài chiếu sáng, cường độ và chất

lượng ánh sáng với sinh trưởng, phân hoá hoa, tuổi thọ và năng suất, phẩm chất quả

• Yêu cầu:thời kỳ sinh trưởng: ra cành, lá, nở

hoa, đậu quả thời kỳ phân hóa hoa: cảm úng hình

thành mầm hoa

• Các triệu chứng, tác hại

• Các giải pháp: cây che bóng, thắp sáng, cắt

tỉa, bao quả…

KHOẢNG CÁCH TRỒNG VÀ NĂNG SUẤT QUẢ/CÂY

(Đối với giống cam Hamlin, Florida, Hoa Kỳ)

3,0 4,5

98,8 66,0 6,7

6,7

3,3 6,7

81,0 41,0 7,5

7,5 7,5 7,5 7,5

3,0 3,7 4,5 6,0 7,5

78,9 63,0 52,0 39,0 31,0 9,0

9,0

7,0 9,0

26,3 21,7

SỰ PHÂN BỐ CỦA QUẢ TRÊN TÁN CÂY Ở CÁC KHOẢNG CÁCH, MẬT

ĐỘ TRỒNG KHÁC NHAU

M/độ trồngthƣa Trung bình Cao

(Ghi chú: Màu đen: chiều cao thân cây; Màu ghi: Phân bố cành khung; Màu xanh nhạt chỉ phạm

vi phân bố của quả, Màu xanh đậm: lá hoạt động)

SƠ ĐÒ BỐ TRÍ CÂY TRÊN HÀNG ĐỐI VỚI CÂY ĂN QUẢ

YÊU CẦU NƯỚC

• Vai trò:

Quyết định nhịp điệu: ra cành lộc, phân hóa hoa…

Quyết định khối lượng sinh trưởng: P quả và năng

suất

• Yêu cầu:

Trên tán cây và dưới đất ở cây á và ôn đới

Nhu cầu ở các thời kỳ st và ngủ nghỉ

Xác định lượng tưới: lượng bốc hơi (m) x diện

tích tán cây KAI (m 2 )

• Các triệu chứng tác hại

• Các giải pháp:Giữ ẩm, tưới, đai chắn gió…

GIÓ BÃO VÀ CÁC YẾU TỐ SINH VẬT

• Gió, bão:

Điều hòa không khí, nhiệt: gió t/hợp (4m/s),

Lây lan sâu bệnh, gãy đổ… khi gió lớn

Các giải pháp

• Các yếu tố sinh vật:

Sâu, bệnh hại: trên tán cây, dưới đất

Sinh vật có lợi: côn trùng, cây trồng xen

Động vật gây hại

ĐẤT VÀ DINH DƯỠNG

• Vai trò của đất, dinh dưỡng với cây ăn quả

- Phân bố, sinh trưởng của bộ rễ

- Khả năng cung cấp dinh dưỡng: pH đất, độ mặn

• Yêu cầu đất của cây ăn quả

- Vật lý đất: Cấu trúc của đất, Chế độ khí trong đất,

Chế độ nước trong đất, Chế độ nhiệt trong đất

- Hóa tính đất; pH, độ mặn đất, mùn, dinh dưỡng

Các giải pháp khắc phục lý, hoá tính đất

HIỆU QUẢ CỦA CÁC CHẤT DINH DƯỠNG VÀ NƯỚC ĐẾN CHẤT LƯỢNG, NĂNG

SUẤT CỦA CÂY ĂN QUẢ

Chương 4: VƯỜN ƯƠM, GIỐNG VÀ NHÂN GIỐNG CAQ

• Giống và các khái niệm về giống:

Giống gốc,Cây đầu dòng,Vườn cây mẹ,Cây giống xác nhận; Tiêu chuẩn

cây giống ăn quả: kích thước, độ đồng đều, sinh trưởng, sâu bệnh

Hệ thống sản xuất giống cây ăn quả (nhân vô tính): đốivới câycó bệnh độc

hại (nhóm cam quýt), đối với các cây khác

• Vườn ươm nhân giống cây ăn quả:

Tầm quan trọng: chất lượng cây, độ dồng đều, lan truyền sâu bệnh

Yêu cầu kỹ thuật: sãnuất cây đúng giống, đồng đều, phục tráng sinh

trưởng, giá thành hạ

Xây dung thiết kế vườn ươm: Chọn địa điểm, thiết kế xây dựng

• Hình thức nhân giống và ưu nhược điểm:

Nhân giống hữu tính: ưu, nhược điểm, kỹ thuật nhân: 4 chọn

Nhân giống vô tính(nhân dòng): cơ sở khoa học, ưu điểm, các vấn đề đặt

ra trong nhân giống vô tính caq

- Giảm tính đa dạng nguồn gen: tiêu chuẩn cây đầu dòng

- Suy thoái: Hình thức và kỹ thuật nhân giống

- Lây nhiễm bệnh: Hệ thống và quản lý vườn ươm

CÁC PHƯƠNG PHÁP NHÂN GIỐNG VÔ TÍNH

Chương 5: THIẾT KẾ XÂY DỰNG VƯỜN CÂY ĂN QUẢ

• Những vấn đề đặt ra trong sản xuất: sản phẩm

quả tươi, an toàn vệ sinh thực phẩm (SPS), Rào

cản kỹ thuật trong thương mai (TBT), Chi phí

lao động sống cao trong sản xuất, Chu kỳ kinh

tế và đầu tư kiến thiết cơ bản vườn cây

• Yêu cầu kinh tế-kỹ thuật của vườn quả: Yêu cầu

kỹ thuật, yêu cầu kinh tế, yêu cầu môi trường

• Các loại vườn caq phổ biến: vườn hộ, vườn

trang trai, vườn tập trung

• Thiết kế xây dựng vườn quả:

Xây dựng cơ cấu giống trong vườn: Cây chính

– cây trồng thay thế - cây trồng xen (KTCB

và TKKD) – hoạt động sản xuất khác trồng trọt

Đai bảo vệ, thiết kế trong vườn: lợi ích, các

kiểu đai bảo vệ, thiết kế vườn trước khi trồng

Chuẩn bị đất: làm đất, đào hố, bón lót

• Kỹ thuật trồng: mật độ, khoảng cách, tiêu

chuẩn cây giống, thời vụ, kỹ thuật trồng

Thiết kế vườn ở đất thấp, đồng bằng

Thiet ke vuon vung dat thap

Vườn quả trên đất thấp trũng

Thiet ke vuon vung dat bang

Sơ đồ thiết kế trên đất dốc

Chương 6: KỸ THUẬT TRỒNG TRỌT CÂY ĂN QUẢ

• Những vấn đề đặt ra trong sản xuất:

- Đặc điểm sản phẩm quả: tươi trong sử dụng,

chứa nhiều nước, dễ bị sâu, bệnh xâm nhập

- Thị trường: WTO: tiêu chuẩn hàng hóa,

SPS: an toàn vệ sinh thực phẩm, TBT: rào cản thương mại:lưu chuyển và

buôn bán

- Chi phí lao động sống cao trong sản xuất

- Chu kỳ kinh tế và đầu tư kiến thiết cơ bản

vườn cây

Chương 6: Kỹ thuật trong sản xuất cây ăn quả

• XU HƯỚNG KỸ THUẬT ĐANG ÁP DỤNG:

- Nâng cao mật độ trên diện tích: quan hệ mật độ

với khối lượng, năng suất, kích thước tán cây

- Sử dụng giống thấp cây, sớm cho quả, chất lượng

Chương 6: Kỹ thuật trồng trọt trong sản xuất cây ăn quả

QUẢN LÝ GIỐNG (GIỐNG TRỒNG VÀ NHÂN GIỐNG)

• Xây lập cơ cấu giống và cây trồng trong

vườn: nguồn vào (tài nguyên khậu, đất ), nguồn ra (sản phẩm thị trường )

• Nguồn gốc, xuất xứ giống: vườn ươm, hệ

thống sản xuất giống (vai trò cây giống khỏe: khối lượng, sạch bệnh, đúng giống )

• Sử dụng gốc ghép cho các vùng sinh thái:

vai trò gốc ghép với chống chụi, st, ns, phẩm chất sản phẩm

• Phương pháp nhân giống và lây nhiễm bệnh

Chương 6: Kỹ thuật trong sản xuất cây ăn quả

QUẢN LÝ TÁN CỦA CÂY(CẮT TỈA, TẠO HÌNH)

• Các dạng hình tán tự nhiên ở cây ăn quả

• Phân bố lá và quả trên tán cây ở các mật độ

khoảng cách trồng (cây ra hoa đầu cành, cây

ra hoa ở thân, cành)

• Chỉ số dt tán (KAI) và chỉ số dt lá (LAI)

Chỉ số diện tích tán: diện tích quang hợp KAI

Chỉ số diện tích lá: hiệu quả quang hợp LAI

• Mối quan hệ các chỉ số với năng suất quả

qua bố trí mật độ, khoảng cách

• Các dạng hình tán thâm canh: tán mở

Chương 6: Kỹ thuật trong sản xuất cây ăn quả

Quản lý tán cây ăn quả

• Cơ sở khoa học: KAI và LAI

• Các kỹ thuật quản lý tán cây

Đối với chưa có quả: Tạo hình: phân bố các cành

chính, Cắt tỉa: định các cành khung Đối với cây cho quả: Cắt tỉa xung quanh tán,

khống chế đường kính tán (Hedging), Cắt phần ngọn cây (Topping), Cắt cành la, thấp

(Skirting), Cắt tỉa trên tán cây (Pruning)

Tạo hình tán với cây thân gỗ

Cắt tỉa đối với cây thân gỗ (topping)

Chương 6: Kỹ thuật trong sản xuất cây ăn quả

• Tính cách năm mang quả ở cây ăn quả

• Các giải pháp hạn chế tính cách năm

Tăng cường ra hoa: Sử dụng cắt tỉa (khoanh

thân, cành, tỉa lá, tỉa hoa, chặn rễ) Sử dụng hoá chất (KClO3, PBZ) Sử dụng ánh sáng (tăng độ dài, màu) Sử dụng nước (xiết nước) Ghép mầm hoa, ghép quả

Tăng tỷ lệ đậu quả: Tỉa hoa, quả Sử dụng các

chế phẩm (GA3, phân bón lá), điều tiết nước, dinh dưỡng…

Các biện pháp điều chỉnh sinh trưởng, phát triển, rải vụ thu hoạch

Chương 6: Kỹ thuật trong sản xuất cây ăn quả

QUẢN LÝ DỊCH HẠI TRÊN VƯỜN CÂY

• Sử dụng sinh học

Cây xen trong vườn: ổi với cam quýt…

Sinh vật có ích: bọ rùa, kiến vàng…

Các chất dẫn dụ sinh học

• Điều chỉnh st pt của cây: cắt tỉa điều chỉnh

môi trường của tán cây

• Bao quả bằng các vật liệu thích hợp

• Sử dụng thuốc hoá học

Chương 6: Kỹ thuật trong sản xuất cây ăn quả

QUẢN LÝ DINH DƯỠNG VƯỜN CÂY

• Quản lý đất trồng: thông qua chọn vùng, thiết kế

vườn:

Lý tính: cấu trúc, độ xốp, nhiệt độ, ẩm, mực nước

ngầm

Hóa tính: Mùn, pH, độ mặn, dinh dưỡng khoáng

• Quản lý dinh dưỡng khoáng: thông qua bón phân

cho cây trên cô sở các thiếu hụt các nguyên tố

trong đất:

Khi pH thấp: P, K, S, Ca, Mg, Mo, Bo

Khi thấp(<5) hoặc cao(>7,5): N, Cu, Zn, Mn

Khi pH cao(>7,5): Fe