MỘT SỐ NÉT VỀ CỒNG CHIÊNG Ê ĐÊ Ở TÂY NGUYÊN

Do đó muốn hiểu được đời sống của đồng bào dân tộc nơi đây thìchúng ta phải biết về cồng chiêng, nó như một hiện vật chứa đựng tất cả con người và tự nhiên nơi đây.. Cồng chiêng là một n

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA VĂN HÓA HỌC

Lớp: VHH10

Tp HCM, tháng 3 năm 2013

Mục lục

A DẪN NHẬP 4

1 Lý do chọn đề tài 4

2 Mục đích nghiên cứu 4

3 Lịch sử nghiên cứu 5

4 Đối tượng và pham vi nghiên cứu 6

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 6

6 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu 7

7 Bố cục 7

B NỘI DUNG 8

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 8

1 Cơ sở lý luận 8

1.1 Về thuật ngữ “cồng chiêng” 8

1.2 Khái niệm cồng chiêng 9

1.3 Lịch sử hình thành cồng chiêng ê đê 9

2 Cơ sở thực tiễn 10

2.1 Khái quát về người Ê Đê ở tỉnh Đắc Lắc 10

2.4 Các dịp sử dụng cồng chiêng 13

CHƯƠNG II NGHỆ THUẬT CỒNG CHIÊNG Ê ĐÊ 14

1.Cơ cấu tổ chức dàn chiêng Ê Đê 14

2.Các yếu tố cần và đủ cho diễn tấu cồng chiêng 15

3 Âm thanh và cách diễn tấu cồng chiêng 16

4.Âm thang điệu thức, khúc thức cồng chiêng 18

CHƯƠNG III THỰC TRẠNG, NGUYÊN NHÂN VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP BẢO TỒN

CỒNG CHIÊNG Ê ĐÊ 19

1.Thực trạng văn hóa cồng chiêng Ê Đê hiện nay 19

2.Nguyên nhân dẫn tới mất dần văn hóa cồng chiêng Ê Đê 20

3.Một số giải pháp bảo tồn cồng chiêng Ê Đê 21

C KẾT LUẬN 23

PHỤ LỤC HÌNH ẢNH 24

TÀI LIỆU THAM KHẢO 25

Mục Lục Hình Ảnh Hình 1: Lễ hội mừng lúa mới của người Ê Đê 12

hình 2: Cồng chiêng trong lễ hội 13

Hình 3: Đánh cồng chiêng trên ghế Kpan 18

A DẪN NHẬP

1 Lý do chọn đề tài

Với đồng bào dân tộc Ê Đê, cồng chiêng là báu vật, thứ báu vật gắn chặtvới lịch sử của cả một đời người Tiếng chiêng như sợi dây tâm linh nối kết conngười với các đấng siêu nhiên, giúp con người bày tỏ niềm mong ước của bản thâncũng như của cộng đồng với thần linh Cồng chiêng Ê Đê không chỉ có sức hấpdẫn đặc biệt ở sự đa dạng độc đáo bởi kỹ thuật diễn tấu mà còn là biểu tượng chođời sống các tộc người; là nhân tố gắn kết giữa quá khứ, hiện tại và tương lai củacộng đồng Do đó muốn hiểu được đời sống của đồng bào dân tộc nơi đây thìchúng ta phải biết về cồng chiêng, nó như một hiện vật chứa đựng tất cả con người

và tự nhiên nơi đây

Cồng hiêng Ê Đê đã gắn bó với cuộc sống của người dân nơi đây từ ngànđời nay, nhưng nay đang phải đứng trước nguy cơ bị mai một rất cao Bên cạnhniềm tự hào về văn hóa dân tộc thì chúng ta phải có trách nhiệm bảo vệ những giátrị di sản văn hóa Do đó đưa đến cho người đọc một tầm quan trong nhất định củacồng chiêng Ê Đê, để từ đó giữ gìn và phát huy nhưng giá trị tinh hoa của nó

Cồng chiêng là một nét văn hóa đặc sắc của các dân tộc đồng bào TâyNguyên nói chung và của dân tộc Ê Đê nói riêng Vì thế đây là một đề tài hay phục

vụ cho bộ môn văn hóa Tây Nguyên trong chương trình đào tạo cử nhân của khoavăn hóa học

2 Mục đích nghiên cứu

Bài luận này nhằm giới thiệu, cung cấp cho người đọc những cái nhìnkhái quát nhất về văn hóa cồng chiêng của dân tộc Ê Đê, một trong những di sản

văn hóa đặc sắc của Tây Nguyên Thông qua văn hóa cồng chiêng để hiểu ít nhiều

về đời sống vật chất cũng như tinh thần của con người nơi đây

Đồng thời làm tài liệu tham khảo cho những ai muốn tìm hiểu về văn hóacồng chiêng Tây Nguyên, về con người và cuộc sống đồng bào dân tộc Ê Đê.Quảng bá rộng rãi về cồng chiêng Tây Nguyên tới nhưng ai quan tâm tới văn hóadân tộc và bảo tồn văn hóa dân tộc Để nâng cao tinh thần trách nhiệm của mọingười trong việc bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa cồng chiêng nói riêng và giá trịvăn hóa dân tộc nói chung

3 Lịch sử nghiên cứu

Danh tiếng không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên nói chung, của dântộc Ê Đê nói riêng đã vượt ra khỏi biên giới quốc gia, trở thành tài sản cuả nhânloại, do đó những nghiên cứu tìm hiểu về không gian văn hoa cồng chiêng là vôcùng phong phú và đa dạng Song về không gian văn hóa cồng chiêng Ê Đê thìchưa có một cuốn sách hay bài viết nào nói một cách đầy đủ và cụ thể, chỉ khaithác những khía cạnh nhất định của nó mà thôi

Vùng văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, nhiều tác giả, viện văn hóa – thôngtin Hà Nội – 2004 Trong cuốn sách này có một số bài đề cập tới cồng chiêng Ê

Đê, cụ thể: LINH NGA NIEK ĐAM – Tính độc đáo của dàn chiêng Ê Đê, ông nói

về ý nghĩa của tiếng cồng chiêng, về tiết tấu hết sức dữ dội và mãnh liệt bởi nhữngcách gõ nhịp hòa tấu Cách diễn tấu cồng chiêng và so sánh với một số dân tộc Tây

Nguyên khác TÔ ĐÔNG HẢI – Âm nhạc dân gian Ê Đê, ông nói, những nét đại

cương về âm nhạc, nhạc cụ phục vụ cho cồng chiêng, chinh Ê Đê là nhạc cụ đặc

sắc nhất và nó có vị trí diễn tấu nhất định, những dịp đánh ching NGUYỄN LƯU

-Một số ý kiến xung quanh việc nghiên cứu dàn chiêng Ê Đê ở Đắc Lắc, ông nói,

âm nhạc cồng chiêng của người Ê Đê ơ Đắc Lắc không mang tính thế tục, mangnặng tính thế tục Nhìn chung, người Ê Đê chỉ đánh chiêng trong nhà dài, họ rất

yêu âm nhạc nhưng không thích nhảy So sánh với với cồng chiêng của Gia Lai –Kon Tum, số lượng chiêng và cách đánh chiêng AMA NÔ – một số nhạc cụ dângian của dân tộc Ê Đê, Mnông ở tỉnh Đắc Lắc, ông nói, Ê Đê là nơi có nhiều tâmhồn nghệ sĩ, có phong phú các loại nhạc cụ, gồm họ nhạc cụ hơi, bộ nhạc cụ gõ, họ

nhạc cụ dây LÊ THỊ KIM QUY – Bước đầu tìm hiểu bộ chiêng của người Ê Đê, đề

cập tới sự tích ra đời cồng chiêng, được hình thành từ những âm thanh của cuộcsống, chiêng Ê Đê được xem à linh hồn của dân tộc Ê Đê, mang giá trị lớn về mặttinh thần Những tiếng chiêng đi cùng với những buổi lễ nhằm cầu một cái gì đótốt đẹp cho cuộc sống của mọi người

Trong cuốn Nghi lễ Lễ hội của người Chăm và Ê Đê của Ngô Văn Doanh

-Trương Bi có nói về cồng chiêng và nhạc cụ Ê Đê: Vai trò của cồng chiêng đối với

dân tộc Ê Đê, cách đánh chiêng và những dịp đánh chiêng Một số bài chiêngthường được thể hiện và cách thể hiện nó

Trong cuốn Văn hóa cổ truyền ở Tây Nguyên trong phát triển bền vững, ĐỗHồng Kỳ, nhà xuất bản từ điển bách khoa có nói: Xuất xứ của cồng chiêng, khônggian văn hóa cồng chiêng của dân tộc Ê Đe theo nghĩa hẹp và nghĩa rộng, các dịpdiễn tấu cồng chiêng, chức năng của cồng chiêng

4 Đối tượng và pham vi nghiên cứu

Đối tượng: cồng chiêng Ê Đê, một số nét khái quát nhất

Phạm vi

Không gian: dân tộc Ê Đê

Thời gian: từ lúc hình thành cho tới nay

Chủ thể: những người dân tộc Ê Đê, chủ thể sáng tạo và chủ thể thưởng thức

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Về lý luận: Bài luận này cung cấp cho người đọc một nét khái quát nhất vềcồng chiêng Ê Đê, đồng thời cung cấp một nguồn tư liệu cho những ai muốn tìm

hiểu về cồng chiêng Chứng minh cồng chiêng là một nét văn hoa độc đáo củaTrường Sơn – Tây Nguyên và do chính người dân bản địa ở đây sang tạo nên.

Về thực tiễn: Nhằm khơi dậy niềm tự hào văn hóa dân tộc, trau dồi kiếnthức, ý thức bảo vệ truyền thống, văn hóa dân tộc cho lớp trẻ hiện nay

6 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu

Sử dụng các phương pháp nghiên cứu tổng hợp tư liệu, phân tích, quy nạp,

so sánh đối chiếu, lập luận

Nguồn tư liệu bản văn là chính, ngoài ra còn có báo, tạp chí, mạng Internet,video

7 Bố cục

Ngoài phần dẫn nhập, bài làm gồm có 3 chương: chương 1: cơ sở lý luận vàthực tiễn, chương 2: nghệ thuật cồng chiêng Ê Đê, chương 3: thực trạng, nguyênnhân và một số giải pháp giữ gìn cồng chiêng Ê Đê

B NỘI DUNG

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1 Cơ sở lý luận

1.1 Về thuật ngữ “cồng chiêng”

Thuật ngữ cồng chiêng trong dân gian

Cồng chiêng, trong dân gian mỗi tộc người có cách gọi của riêng mình vềloại nhạc khí này Đây là loại nhạc khí có hình thù thô phác, cấu tạo đơn giản(dạng phiến mỏng, hình tròn, chất liệu đồng, có thành ở vành ngoài, có núm hoặckhông có núm ở giữa), với nhiều kích cỡ khác nhau, khi không sử dụng tồn tại ởdạng đơn lẽ1

Người Kinh và Mường dùng cả hai tên “cồng” và “chiêng” để gọi loại nhạckhí này, trong đó “chiêng” là cách gọi phổ biến của người Mường

Người Ê Đê không phân biệt có núm hay hông có núm họ đều gọi là

“ching”

Người Khmer Nam Bộ, nếu có núm là “Khmuôs”, nếu có núm gọi là

“Kôông Môôn”

Người Gia Rai gọi là “chinh” “chiêng”, trong đó chinh là loại có núm

Ngoài ra các dân tộc Tây Nguyên tương đối phổ biến cách gọi mỗi chiếccồng theo tên riêng hoặc thứ bậc trong gia đình, như chiêng chồng chiêng vợ,chiêng mẹ, chiêng chị chiêng em và còn nhiều cách gọi khác nữa

Thuật ngữ cồng chiêng trong các tư liệu

1Kiều Trung Sơn, Cồng chiêng Mường, NXB Văn Hóa – Thong Tin Và Viện Văn Hóa, 2011, tr 9.

Năm 1977, trong bài Chiêng đồng - loại nhạc cụ dân tộc có truyền thống lâu

đời ở nước ta, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Huyên viết: chiếc chiêng được mô tả

rất chi tiết, “chiêng đồng có đường kính 56 cm, thành chiêng cao 9,5 cm Mặtchiêng hơi lõm xuống, ở giữa chiêng có một núm tròn dẹt đường kính 11,5 cm ,núm chiêng cao 6,5 cm

Trong cuốn Nghệ thuật Đông Nam Á xuất bản năm 1984, GS Trần Văn Khê

dùng hai tên “cồng” và “chiêng” cho cùng một đối tượng

Trong sách Góp phần tìm hiểu Hòa Bình, xuất bản năm 1972, các tác giả

dùng “cồng” là tên chung Qua hội thảo về cồng chiêng ở Viêt Nam, tổ chức tại thị

xã Pleiku, tỉnh Gia Lai – Kon Tum từ 21 đến 24 tháng 3 năm 1945 thì thuật ngữcồng chiêng được giới nghiên cứu sử dụng rộng rãi, phổ biến

1.2 Khái niệm cồng chiêng

Cồng chiêng là nhạc cụ dân tộc thuộc bộ gõ, được làm bằng đồng thau, hìnhtròn như chiếc nón quai thao, đường kính khoảng từ 20 cm đến 60 cm, ở giữa cóhoặc không có núm Người ta dùng dùi gỗ có quấn vải mềm (hoặc dùng tay) đểđánh cồng, chiêng Cồng, chiêng càng to thì tiếng càng trầm, càng nhỏ thì tiếngcàng cao2

1.3 Lịch sử hình thành cồng chiêng ê đê

Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian cho rằng Ching Ê đê có nguồn gốc từ

Cồng Chiêng đá (Gong lu) có nhiều ở Đăklăk và Đăknông Tiếp đến họ sử dụng tre

nứa để làm Ching vì vật liệu này có sẵn và dễ tìm hơn đá phát ra âm thanh Người

Ê Đê gọi nó là (Ching Kram) Chiêng tre Đến thời đại đồ đồng, Cồng Chiêng làm

bằng đồng mới ra đời Có nhiều luồng ý kiến trái ngược nhau về lịch sử nguồn gốc

Ching Ê Đê: “Ching xuất hiện từ bao giờ, Ching xuất hiện như thế nào? Đó là vấn

đề đặt ra cho các nhà nghiên cứu âm nhạc, dân tộc học khi nghiên cứu dân tộc Ê

2 sites.google.com/site/yngemnie89/tted/cced

đê”3 Một số nghệ nhân thì nói rằng: “Ngày trước, cha ông họ từ Nam Đảo đến

Tây Nguyên bằng đường biển, mang theo bộ Chiêng truyền thống của mình nhưngkhông thể chế tác được Chiêng nữa, họ phải mua ở những vùng miền khác như

Ching Lao (Chiêng Lào) Ching Kur (Chiêng Campuchia) Ching Juăn (Chiêng

kinh)… về thẩm âm lại cho phù hợp với hàng âm cao độ của dân tộc mình để sử

Nhà ở

Từ bao đời nay, đồng bào Ê Đê sống theo từng buôn, mỗi buôn có khoảng từ

30 – 50 ngôi nhà dài với khoảng trên 500 – 600 người, bao gồm các thành viêncủa một dòng họ hoặc vài dòng họ hợp thành, buôn thường mang tên người chủbến nước (pô pin êa) Buôn của người Ê Đê được quản lý theo luật tục của cộngđồng4

Luật tục

Luật tục Ê Đê có 236 điều, bao gồm các nội dùng về quan hệ cộng đồng,quan hệ giữa chủ buôn với người dân sống trong buôn, quan hệ giữa cha mẹ và concái, về sở hữu tài sản, sở hữu đất đai, rẫy nương, nguồn nước, giữ gìn an ninh trật

tự công đồng đặc biệt, những điều luật tục được quan tâm hơn cả là vấn đề bảo

vệ rừng, đất đai, nguồn nước

3Ngô Đức Thịnh, Văn Hóa Dân Gian Ê Đê.

4 cumgar.com/ /Chieng-tre-dac-san-nghe-thuat-cua-dan-toc-Ede-219/

Đặc điểm kinh tế

Người Ê Đê làm rẫy là chính, riêng nhóm Bíh làm ruộng nước theo lối cổ sơ,dùng trâu dẫm đất thay việc cày, cuốc đất Ngoài trồng trọt còn chăn nuôi, săn bắt,hái lượm, đánh cá, dệt vải, đan lát Trên nương rẫy, ngoài cây chính là lúa còn cóngô, khoai, bầu, bí, bông, ớt,

Nghề trồng trọt ở đây có nuôi trâu, bò, voi Người dân ở đây còn tự làm rađựơc đồ đan lát, bát đồng, đồ gỗ, đồ trang sức, đồ gốm

Hôn nhân gia đình

Trong gia đình người Ê Đê, chủ nhà là phụ nữ, theo chế độ mẫu hệ, con cáimang họ mẹ, con trai không được hưởng kế thừa Đàn ông cư trú trong nhà vợ.Nếu vợ chết và bên nhà vợ không còn ai thay thế theo tục nối dây thì người chồngphải về với chị em gái mình Khi chết, được đưa về chôn cất bên người thân củagia đình mẹ đẻ.Chỉ con gái được thừa kế tài sản, người con gái út được thừa kế nhà

tự để thờ cúng ông bà và phải nuôi dưỡng cha mẹ già

Văn hóa

Người Ê Đê có kho tàng văn học truyền miệng phong phú: thần thoại, cadao, tục ngữ đặc biệt là các khan nổi tiếng với Khan Đam san, Khan Đam KtehM'lan, Người Ê Đê yêu ca hát, thích tấu nhạc và thường rất có năng khiếu về lĩnhvực này Nhạc cụ có cồng chiêng, trống, sáo, kèn Gôc, Kni, đàn, Đinh Năm, ĐinhTuốc là các loại nhạc cụ phổ biến của người Êđê và được nhiều người yêu thích

2.2 Tên gọi

Cả Cồng và Chiêng người Ê đê gọi chung là Cing (Ching).

Ching Ê đê: Được gọi là nhạc cụ thuộc bộ gõ định âm vì khi diễn tấu phát ra

cao độ, tiết tấu, trường độ và âm sắc Đó là những thuộc tính của âm thanh có tínhnhạc

Cũng như các dân tộc Tây Nguyên khác: Cồng Chiêng được xem là nhạc cụ

linh thiêng nên thời kỳ đầu, chinh Ê đê sử dụng để kết nối giữa con người và thầnlinh, về sau mới được sử dụng trong các lễ hội dân gian

Ching Ê đê: còn có tên

gọi khác là Ching Knăh.5

2.3 Vai trò của các dàn

chiêng trong đời sống xã hội

Ê Đê

Chiêng Ê Đê được coi là

linh hồn của dân tộc Ê Đê

Chiêng Ê Đê mang giá trị lớn

trong đời sống tinh thần, phong

tục nghi lễ suốt cuộc đời của người Ê Đê Chiêng nổi lên để cúng xin tà ma đừng

ám hại thai nhi vừa tròn 3 tháng trong bụng người mẹ Chiêng nổi lên để cúngYàng trong dịp mừng nhà mới, mừng lúa mới

mừng lễ cưới hỏi, lễ sinh đẻ, lễ chúc sức khỏe, lễ cầu may, lễ tang và cuối cùng

là lễ bỏ mả6

Trong các buổi lễ như vậy, các bộ chiêng luôn luôn giữu vai trò chủ đạo, và

vì thế nó không chỉ là nhạc cụ văn nghệ, mà trước hết còn mang phong tục hết sức

5 www.vienncanhue.vn/main/TBKH/TBKH_data/tbkh /tbkh_3_4.pdf

6Lê Thị Kim Qúy, Bước đầu tìm hiểu bộ chiêng của người Ê Đê trong cuốn Vùng văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, NXB văn hóa thông tin, 2004, tr 473 - 474

12 Hình 1: Lễ hội mừng lúa mới của người Ê Đê Nguồn:http://baodaklak.vn/dataimages/201002/original/images3089

cao Nếu không có chiêng, trống thì không thể có nghi lễ Mà người Ê Đê thìthường xuyên tổ chức nghi lễ nên chiêng, trống là không thể thiếu trong nhà.

Đối với ngày lễ buồn,

chiêng trống nổi lên rất khác

với ngày lễ vui Trong ngày lễ

vui thì người Ê Đê thường

chuẩn bị hết sức chu đáo, có khi

hàng tháng hoặc mấy tháng trời

Mỗi gia đình của người Ê Đê có

khoảng 1 đến 3 giàn chiêng trở

7 Đỗ Hồng Kỳ, Văn Hóa Cổ Truyền ở Tây Nguyên Trong Phát Triển Bền Vững, NXB Từ Điển

Bách Khoa, tr 58 - 59

hình 2: Cồng chiêng trong lễ hội Nguồn:http://didulich.net/uploads/image/News/QuangNam/Hoi DamTrau.jpg

CHƯƠNG II NGHỆ THUẬT CỒNG CHIÊNG Ê ĐÊ

1. Cơ cấu tổ chức dàn chiêng Ê Đê

Cồng chiêng Tây Nguyên rất đa dạng về chủng loại và công dụng Về chủngloại, hầu như có bao nhiêu tộc người bản địa thì có bấy nhiêu loại cồng chiêng tiêubiểu Nhưng trên đại thể, có thể chia thành hai loại: các loại cồng chiêng không cónúm

Số lượng chiêng trong dàn

Một bộ chiêng đầy đủ của người Ê Đê thường có một cái trống và 9 cáichiêng, gọi là dàn chiêng k,nah Trong các nghi lễ đời người và nghi lễ nôngnghiệp, người Ê Đê thường sử dụng dàn chiêng này để đánh khi tổ chức lễ, chủ yếu

7 chiếc chiêng chính đó là: M'đuh, Ana di, Khowk, H'luê h'liăng, H'luê khowk điết

Bố cục dàn chiêng

Hãy hình dung dàn chiêng này như một gia đình mẫu hệ của người Ê Đê cổxưa Gia đình lớn sẽ có bà chủ, chính là H'Gơr Chiếc Char tượng trưng cho giàlàng, còn hai chiếc chiêng M'du và Ana là ông bác và ông chú Còn 6 chiếc chiêngkia là những anh em trong gia đình, trong đó Khớc (số 3) là nhạc trưởng, khó đánhnhất Tiếng Ê Đê, khớc nghĩa là ngắt, liang nghĩa là theo, còn diêt là nhỏ, M'dukhơc diết y như cô gái út trong gia đình Khi tấu nhạc, không kể chiếc M'du vàchiếc Ana đối thoại nhau, nguyên tắc là nhóm Khớc dẫn dắt và nhóm liang đi theo,

y như những luật tục thời mẫu hệ vậy Thành thử, mọi cuộc tấu chiêng của người Ê

Đê chẳng qua chỉ là những câu chuyện qua lại về thế tục và là sự tưởng nhớ đếnthần linh, tổ tiên, thông qua các cuộc đối thoại của 2 nhóm nam-nữ Hơn mười năm

ở Đắc Lắc, dù tự xem là người có chút vốn liếng về âm nhạc và đã nhiều lần được