59 câu hỏi đáp thi môn kinh tế chính trị phần thứ 2

- Nói đến phát triển lực lượng sản xuất là phải nói đến sự phát triển của tư liệu sản xuất, mà phát triển tư liệu sản xuất cũng là tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa CNH, HĐH đất nư

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN

PHẦN THỨ HAI

NHỮNG VẤN ĐỀ KINH TẾ CHÍNH TRỊ CỦA THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT

NAM

CHƯƠNG VIII

QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI VÀ CƠ CẤU KINH TẾ NHIỀU THÀNH PHẦN TRONG THỜI KỲ

QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM

Câu 33: Trình bày quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

+ Cơ sở thực tiễn

Dựa trên những mâu thuẫn vốn có của chủ nghĩa tư bản (CNTB), mâu thuẫn giữa tính chất xã hội hoángày càng cao của lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất dựa trên chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủnghĩa về tư liệu sản xuất (TLSX), Mác và Ănghen đã cho rằng quá trình phát triển của CNTB không thể xoá

bỏ tính chất tư hữu tư nhân

Nó không chỉ tạo ra những tiền đề xã hội mà quan trọng là đã tạo ra những tiền đề vật chất, kinh tế cho

sự ra đời của chủ nghĩa cộng sản

+ Từ cơ sở trên C.Mác và Ph.Ăng Ghen đã đưa ra kết luận: Phương thức sản xuất cộng sản chủ nghĩa sẽthay thế phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa là một tất yếu khách quan phù hợp với quy luật

- Những đặc trưng kinh tế-xã hội cơ bản của chủ nghĩa cộng sản:

Mác và Ăngghen đã phác họa ra những đặc trưng cơ bản của xã hội cộng sản chủ nghĩa và cho rằng đây

là một xã hội đã phát triển dựa trên những cơ sở của chính nó, chứ không phải của một xã hội vừa thoát thai

từ xã hội tư bản chủ nghĩa mà ra Xã hội cộng sản chủ nghĩa phải là một xã hội sẽ có những đặc trưng cơ bản sau:

+ Lực lượng sản xuất xã hội phát triển cao

+ Chế độ sở hữu xã hội về tư liệu sản xuất được xác lập, chế độ người bóc lột người bị thủ tiêu

+ Sản xuất nhằm thoả mãn nhu cầu của mọi thành viên trong xã hội

+ Nền sản xuất được tiến hành một cách kế hoạch thống nhất, không còn sản xuất hàng hoá

+ Sự phân phối sản phẩm bình đẳng

+ Xoá bỏ sự đối lập giữa thành thị với nông thôn, giữa lao động trí óc và lao động chân tay

- Các giai đoạn của phương thức sản xuất cộng sản chủ nghĩa

Để xây dựng xã hội cộng sản chủ nghĩa với những đặc trưng kinh tế-xã hội cơ bản như trên, theoC.Mác cần phải phát triển qua hai giai đoạn, mỗi giai đoạn có những đặc trưng riêng:

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN

+ Giai đoạn thấp hay giai đoạn đầu (sau này Lênin gọi là CNXH) Theo C.Mác: "Trong giai đoạn này

xã hội cộng sản chưa phát triển cơ sở chính nó, do đó về mọi phương diện kinh tế, đạo đức, tinh thần còn mang dấu vết của xã hội cũ mà nó đã lọt lòng ra” (Phê phán Cương lĩnh Gô-ta) Đặc trưng của giai đoạn

này là: Trình độ xã hội hoá thấp; sở hữu về tư liệu sản xuất tồn tại dưới hai hình thức: toàn dân và tập thể;lao động vừa là quyền lợi vừa là nghĩa vụ; còn giai cấp, còn sự khác biệt giữa thành thị và nông thôn, giữalao động trí óc và lao động chân tay; còn sản xuất hàng hoá

+ Giai đoạn sau hay giai đoạn cao (sau này Lênin gọi là chủ nghĩa cộng sản) Theo Mác và Ăngghen, trong giai đoạn này “sự phụ thuộc có tính nô dịch vào phân công lao động không còn nữa, sự đối lập giữa lao động trí óc và lao động chân tay cũng không còn nữa, của cải xã hội dồi dào, làm theo năng lực hưởng theo nhu cầu, con người phát triển hoàn toàn tự do” Đặc trưng của giai đoạn này là: Trình độ xã hội hoá cao; sở hữu toàn dân về tư liệu sản xuất; lao động trở thành nhu cầu của cuộc sống, con người được phát triển toàn diện; không còn tồn tại giai cấp, không còn sự đối lập giữa thành thị và nông thôn, giữa lao động

trí óc và lao động chân tay, không còn sản xuất hàng hoá

* Quan điểm của Lênin về CNXH và thời kỳ quá độ lên CNXH.

- Tính tất yếu của thời kỳ quá độ lên CNXH.

Do phát hiện ra tính quy luật phát triển không đồng đều của CNTB ở trong giai đoạn chủ nghĩa tư

bản độc quyền, Lênin kết luận: Cách mạng vô sản chỉ có thể nổ ra và thắng lợi ở một số hoặc thậm chí một nước TBCN , nhưng nơi đó phải là khâu yếu nhất của sợi dây độc quyền chủ nghĩa Lênin đã nêu ra

lý luận về thời đại mới, đó là thời đại quá độ tiến lên CNXH trên phạm vi toàn thế giới mở đầu bằngcách mạng tháng Mười Nga thành công Lênin cũng chỉ rõ: Việc giành chính quyền là điều kiện tiênquyết để xây dựng nền kinh tế XHCN

Vận dụng học thuyết của C.Mác vào công cuộc xây dựng CNXH ở Liên Xô trước đây, Lênin đãphát triển lý luận về thời kỳ quá độ lên CNXH

- Lý luận về thời kỳ quá độ:

Theo Lênin, thời kỳ quá độ lên CNXH là tất yếu khách quan, bất cứ quốc gia nào đi lên CNXH đều

phải trải qua, kể cả các nước có nền kinh tế rất phát triển

+ Thời kỳ quá độ là thời kỳ cải biến cách mạng từ xã hội cũ sang xã hội mới Bất kỳ xã hội nàochuyển lên xã hội cao hơn đều phải trải qua một thời kỳ quá độ

+ Thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội là thời kỳ cải biến cách mạng sâu sắc,triệt để, toàn diện từ xã hội cũ thành xã hội mới: chủ nghĩa xã hội

+ Tính tất yếu của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội được quy định bởi đặc điểm ra đời, phát triển của cách mạng vô sản và những đặc trưng kinh tế, xã hội của CNXH Đặc điểm của cuộc cách mạng vô sản là cuộc cách mạng sâu sắc, toàn diện và triệt để Đặc trưng kinh tế-xã hội của CNXH: quan

hệ sản xuất XHCN dựa trên chế độ công hữu về tư liệu sản xuất nên không thể tự phát ra đời trong xã hội

tư bản được mà chỉ ra đời khi cách mạng vô sản thành công, nhà nước vô sản được thiết lập, có lực lượngsản xuất phát triển cao và xóa bỏ tận gốc người bóc lột người

+ Tùy từng nước mà thời kỳ quá độ có thể dài ngắn khác nhau Nó chỉ kết thúc khi xây dựng xong cơ

bản cơ sở cho chủ nghĩa xã hội Có hai loại quá độ: Một là, quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên CNXH, đây

là quá độ tuần tự, phù hợp với quy luật chung của lịch sử loài người; hai là, quá độ từ các nước tiền tư

bản đi lên CNXH (bỏ qua chế độ TBCN) - đây là quá độ đặc thù Điều kiện để có thể bỏ qua:

Điều kiện khách quan: Các nước XHCN tiên tiến giúp đỡ.

Điều kiện chủ quan: Giai cấp công nhân phải giành được chính quyền, phải xây dựng được khối

công-nông liên minh vững chắc

- Đặc điểm kinh tế của thời kỳ quá độ lên CNXH.

Đặc điểm kinh tế cơ bản nhất của thời kỳ quá độ là sự tồn tại nền kinh tế nhiều thành phần và tươngứng với nó có nhiều giai cấp, tầng lớp xã hội khác nhau nhưng vị trí, cơ cấu và tính chất của các giai cấptrong xã hội đã thay đổi một cách sâu sắc

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN

Trong thời kỳ quá độ sự tồn tại cơ cấu kinh tế nhiều thành phần là khách quan và lâu dài, và tươngứng với nó có nhiều giai cấp Mâu thuẫn cơ bản trong thời kỳ quá độ lên CNXH là mâu thuẫn giữa CNXH

và CNTB CNXH đã giành thắng lợi nhưng còn non yếu còn CNTB đã bị thất bại nhưng vẫn còn khảnăng khôi phục Vì vậy, có thể nói thời kỳ quá độ là thời kỳ diễn ra cuộc đấu tranh quyết liệt giữa CNXH

và CNTB

Câu 34: Phân tích tính tất yếu và đặc điểm của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.

Trả lời:

* Tính tất yếu của thời kỳ quá độ lên CNXH ở Việt Nam

- Bất cứ nước nào tiến lên CNXH đều phải trải qua thời kỳ quá độ, điều này do đặc điểm ra đời củaquan hệ sản xuất XHCN và tính chất của cách mạng XHCN quyết định Vì vậy sau khi miền Bắc đượcgiải phóng, Đảng ta đã xác định miền Bắc tiến lên CNXH và sau khi cả nước thống nhất, Đảng ta vẫnkhẳng định cả nước cùng quá độ tiến lên CNXH Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là một tất yếu lịch sử, bởi vì:

+ Một là, phát triển theo con đường xã hội chủ nghĩa là phù hợp với quy luật khách quan của lịch

sử, phù hợp với xu thế của thời đại

+ Hai là, phát triển theo con đường chủ nghĩa xã hội không chỉ phù hợp với xu thế của thời đại, mà

còn phù hợp với đặc điểm của cách mạng Việt Nam: cách mạng dân tộc, dân chủ gắn liền với cáchmạng xã hội chủ nghĩa

* Đặc điểm của thời kỳ quá độ ở Việt Nam

- Sau năm 1975, cả nước cùng tiến hành cách mạng XHCN Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định: “Nước ta quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản, từ một xã hội vốn là thuộc địa, nửa phong kiến, lực lượng sản xuất rất thấp Đất nước trải qua hàng chục năm chiến tranh, hậu quả để lại còn nặng nề Những tàn dư thực dân phong kiến còn nhiều Các thế lực thù địch thường xuyên tìm cách phá hoại chế độ xã hội và nền độc lập của nhân dân ta” ) Với thực trạng như vây, nước ta quá độ lên CNXH bỏ qua chế độ

TBCN phải trải qua một thời kỳ quá độ lâu dài và sẽ gặp những khó khăn, trở ngại

Như vậy, đặc điểm đặc trưng bao trùm nhất của thời kỳ quá độ ở nước ta là bỏ qua chế độ tư bảnchủ nghĩa Nhưng, thế nào là bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa ? Báo cáo chính trị tại Đại hội lần thứ IX

của Đảng Cộng sản Việt Nam đã chỉ rõ bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa là “bỏ qua việc xác lập vị trí thống trị của quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa, nhưng tiếp thu, kế thừa những thành tựu mà nhân loại đã đạt được dưới chế độ tư bản chủ nghĩa, đặc biệt về khoa học công nghệ, để phát triển nhanh lực lượng sản xuất, xây dựng nền kinh tế hiện đại”

Điều đó có nghĩa là chúng ta chỉ bỏ qua sự phát triển chế độ chính trị TBCN với tư cách là chế độ chính trị thống trị và bỏ qua quan hệ sản xuất TBCN với tư cách là quan hệ sản xuất thống trị , còn

những quy luật của sự phát triển LLSX, thành tựu cách mạng KHCN của kinh tế thị trường mà nhânloại đã đạt được trong chế độ TBCN thì chúng ta không được bỏ qua

Bỏ qua chế độ tư bản là phát triển theo con đường "rút ngắn" quá trình lên chủ nghĩa xã hội Nhưng

"rút ngắn" không phải là chúng ta đốt cháy giai đoạn, duy ý chí, coi thường quy luật.

Theo Hồ Chí Minh, thời kỳ quá độ lên CNXH ở nước ta là thời kỳ lịch sử mà “nhiệm vụ quan trọngnhất của chúng ta là phải xây dựng nền tảng vật chất và kỹ thuật cho CNXH tiến dần lên CNXH, cócông nghiệp và nông nghiệp hiện đại, có văn hóa khoa học tiên tiến Trong quá trình cách mạng XHCN,chúng ta phải cải tạo nền kinh tế cũ và xây dựng nền kinh tế mới mà xây dựng là nhiệm vụ chủ chốt vàlâu dài”

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN

Câu 35 : Phân tích những nhiệm vụ kinh tế cơ bản trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.

Trả lời:

* Phát triển lực lượng sản xuất, công nghiệp hóa, hiện đại hoá đất nước là nhiệm vụ trung tâm

của cả thời kỳ quá độ, nhằm xây dựng cơ sở vật chất-kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội

- Nói đến phát triển lực lượng sản xuất là phải nói đến sự phát triển của tư liệu sản xuất, mà phát

triển tư liệu sản xuất cũng là tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) đất nước, trang bịkhoa học kỹ thuật công nghệ hiện đại, tiên tiến cho các ngành kinh tế quốc dân và có khả năng hội nhậpvào thị trường thế giới

- Trong lực lượng sản xuất còn có một yếu tố nữa đó là người lao động, là lực lượng sản xuất cơ

bản của xã hội, đồng thời cũng là mục đích của nền sản xuất xã hội Cho nên nhiệm vụ cơ bản của thời

kỳ này là phải xây dựng đội ngũ lao động có khả năng sử dụng và quản lý nền sản xuất xã hội cao và kỹ

thuật công nghệ tiên tiến nhất Bác Hồ nói: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội, trước hết cần có những

con người xã hội chủ nghĩa"

- Đảng ta khẳng định: CNH, HĐH là quá trình chuyển đổi căn bản, toàn diện các hoạt động sản xuất

kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế - xã hội, từ sử dụng sức lao động thủ công là chính sang sử dụng mộtcách phổ biến sức lao động với công nghệ, phương tiện, phương pháp tiên tiến hiện đại, dựa trên sự pháttriển của công nghiệp và tiến bộ khoa học công nghệ, tạo ra năng suất lao động xã hội cao

Như vậy, CNH, HĐH đất nước là nhiệm vụ trung tâm và có tính chất quy luật của sự quá độ lên chủnghĩa xã hội ở những nước lạc hậu Cũng từ đó mới có thể xây dựng cơ sở vật chất-kỹ thuật cho mộtnền sản xuất lớn hiện đại của chủ nghĩa xã hội , mới nâng cao năng suất lao động, mới cải thiện đượcđời sống nhân dân, phúc lợi xã hội tăng lên, kinh tế-xã hội phát triển, đất nước giàu mạnh

- Tuy nhiên chiến lược, nội dung hình thức, bước đi, tốc độ, biện pháp để thực hiện CNH, HĐH đấtnước ở mỗi thời kỳ, mỗi nước phải đều xuất phát từ điều kiện cụ thể Như trong điều kiện hiện nay,nước ta phải tận dụng thời cơ toàn cầu hóa, vấn đề hội nhập nền kinh tế tri thức, để phát triển lựclượng sản xuất, chuyển dòng chảy công nghiệp hiện đại vào nước ta Tận dụng vốn kỹ thuật công nghệ,thị trường ở bên ngoài nhằm phát huy nguồn nội lực và những tiềm năng bên trong

* Xây dựng từng bước quan hệ sản xuất theo định hướng XHCN

Quá trình CNH, HĐH đã tạo ra một bước phát triển mới về lực lượng sản xuất, vì vậy xây dựngquan hệ sản xuất mới, tiến bộ, phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất là một tất yếukhách quan Xây dựng quan hệ sản xuất mới định hướng chủ nghĩa xã hội ở nước ta phải đảm bảo cácyêu cầu sau đây:

- Một là, quan hệ sản xuất mới được xây dựng phải dựa trên kết quả của sự phát triển lực lượng sản

xuất

- Hai là, quan hệ sản xuất biểu hiện trên ba mặt: Sở hữu tư liệu sản xuất (trong đó sở hữu toàn dân

và sở hữu tập thể làm nòng cốt); tổ chức quản lý sản xuất và phân phối sản phẩm Do đó, quan hệ sảnxuất mới phải được xây dựng một cách đồng bộ trên cả ba mặt đó

- Ba là, tiêu chuẩn căn bản để đánh giá tính đúng đắn của quan hệ sản xuất mới theo định hướng xã

hội chủ nghĩa là ở hiệu quả của nó như: thúc đẩy phát triển lực lượng sản xuất; c ải thiện đời sống nhândân; thực hiện công bằng xã hội

* Mở rộng và nâng cao hiệu quả quan hệ kinh tế quốc tế

Đứng trước xu thế toàn cầu hóa kinh tế và sự tác động của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật công nghệ, nền kinh tế nước ta không thể khép kín mà phải mở rộng và nâng cao hiệu quả kinh tế đốingoại, đây là một xu hướng tất yếu của thời đại ngày nay khi chúng ta đã là thành viên của WTO

-HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN

- Việc mở rộng quan hệ kinh tế quốc tế nhằm mục đích tranh thủ vốn, khoa học kỹ thuật công nghệ,kinh nghiệm quản lý tiên tiến từ các nước phát triển và các tổ chức phi chính phủ trên thế giới, kết hợpsức mạnh đoàn kết với xu hướng của thời đại để nước ta tiến nhanh

- Để mở rộng và nâng cao hiệu quan hệ kinh tế quốc tế, chúng ta phải:

+ Từng bước nâng cao sức cạnh tranh quốc tế

+ Tích cực khai thác thị trường thế giới, tối ưu hóa cơ cấu xuất khẩu

+ Tích cực tham gia hợp tác kinh tế khu vực và hệ thống mậu dịch đa phương toàn cầu

+ Xử lý đúng đắn mối quan hệ giữa quan hệ kinh tế đối ngoại với độc lập tự chủ, tự lực cánh sinhbảo vệ vệ an ninh kinh tế quốc gia

- Tuy nhiên, trong quá trình mở rộng quan hệ kinh tế quốc tế cũng phải thấy rằng, đây là một quátrình vừa có nhiều thuận lợi nhưng cũng không ít thách thức khó khăn Vì vậy, cần xử lý đúng đắn mốiquan hệ giữa mở rộng kinh tế quốc tế với giữ vững độc lập tự chủ, bảo đảm an ninh quốc gia, giữ gìnbản sắc văn hóa dân tộc

* Sở hữu tư liệu sản xuất trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

- Khái niệm sở hữu:

Sở hữu là một phạm trù kinh tế biểu hiện các quan hệ giữa người với người đối với việc chiếm hữu

của cải vật chất, trước hết là đối với những tư liệu sản xuất chủ yếu

Chiếm hữu là quan hệ giữa người với tự nhiên, là hành vi tồn tại cùng với sự phát triển của con

người, là phạm trù vĩnh viễn, còn sở hữu là hình thức lịch sử xã hội của sự chiếm hữu

+ Sở hữu là một trong ba mặt của quan hệ sản xuất, là mặt quan trọng nhất quyết định hai mặt kháccủa quan hệ sản xuất Sở hữu tư liệu sản xuất quy định mục đích của sản xuất, hình thức tổ chức sảnxuất kinh doanh, phương thức quản lý, phân phối sản phẩm và cơ chế điều tiết chúng

+ Mỗi phương thức sản xuất có một hình thức sở hữu TLSX đặc trưng Ở nước ta, một thời gian dàitrong nền kinh tế tập trung, bao cấp, Đảng ta đã coi sở hữu về TLSX là mục tiêu cho nên đã nôn nóngxóa bỏ tư hữu, xây dựng và phát triển nhanh chế độ công hữu để đạt mục tiêu của CNXH Sau đổi mới

có một số năm lại coi sở hữu là phương tiện thì điều đó cũng không đúng Cương lĩnh xây dựng đất nướctrong thời kỳ quá độ lên CNXH năm 1991 của Đảng đã khẳng định về một trong những đặc trưng của xã hội

xã hội chủ nghĩa mà nhân dân ta xây dựng là: "Có một nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất

hiện đại và chế độ công hữu về các tư liệu sản xuất chủ yếu" Theo đó, các hình thức sở hữu hỗn hợp và đan

kết với nhau hình thành các tổ chức kinh tế đa dạng Các tổ chức kinh tế tự chủ và liên kết, hợp tác và cạnhtranh trong sản xuất kinh doanh Đại hội IX, Đại hội X nhấn mạnh từ sở hữu toàn dân, sở hữu tập thể, sở

hữu tư nhân hình thành nhiều hình thức sở hữu và cần xóa bỏ mọi sự phân biệt đối xử theo hình thức sở

hữu Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH (Bổ sung, phát triển năm 2011) của

Đảng khẳng định: Tiếp tục thể chế hóa quan điểm của Đảng về phát triển đa dạng các hình thức sở hữu, bảo

hộ các quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu tài sản thuộc các hình thức sở hữu Hoàn thiện pháp luật

mới về sở hữu đối với các loại tài sản như sở hữu trí tuệ, cổ phiếu, trái phiếu, tài nguyên nước, đất đai ,

quy định rõ quyền, trách nhiệm của các chủ sở hữu đối với xã hội Khẳng định sự tồn tại khách quan, lâu dài và khuyến khích sự phát triển đa dạng các hình thức sở hữu, các loại hình doanh nghiệp bảo đảm các

quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể sở hữu khác nhau trong nền kinh tế

- Các hình thức sở hữu chủ yếu ở Việt Nam: Sở hữu Nhà nước, sở hữu tập thế, sở hữu tư nhân, sở hữu

hỗn hợp

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN

- Vai trò của sở hữu.

Sở hữu là cơ sở nền tảng của chế độ xã hội, nó quyết định mục đích của nền sản xuất, hình thức tổ

chức sản xuất kinh doanh, hình thức phân phối và cơ cấu giai cấp xã hội

+ Vai trò của sở hữu công cộng: Là mục tiêu và là phương tiện trong công cuộc xây dựng CNXH Làcông cụ định hướng nền kinh tế lên CNXH Tạo cơ sở bình đẳng, bố trí hợp lý tài nguyên trong toàn xã hội + Vai trò của sở hữu tư nhân: Phát huy tốt tiềm năng, thế mạnh về vốn, lao động, công nghệ, kinhnghiệm quản lý – sản xuất của mỗi chủ thể Tạo cơ may để làm giàu cho tất cả moi thành viên trong xã hội.Con người có được công cụ và phương tiện để thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện Là động lực thúc đẩyhoạt động kinh tế - xã hội của các chủ thể khi tham gia

* Tính tất yếu khách quan tồn tại nhiều thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ ở Việt Nam

- Khái niệm thành phần kinh tế:

Thành phần kinh tế là khu vực kinh tế, kiểu quan hệ kinh tế có vai trò và chiếm một tỷ trọng nhấtđịnh trong nền kinh tế quốc dân, bao gồm một hay một số loại hình sản xuất kinh doanh dựa trên mộthình thức sở hữu nhất định về tư liệu sản xuất, gắn với một cách thức tổ chức quản lý và phân phối thunhập thích hợp

- Tính tất yếu khách quan của sự tồn tại nhiều thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ lên CNXH

ở nước ta.

Trong thời kỳ quá độ lên CNXH, nền kinh tế nước ta tồn tại nhiều thành phần kinh tế, bởi vì:

+ Ở nước ta trong thời kỳ quá độ, còn tồn tại một số thành phần kinh tế của phương thức sản xuất

cũ như kinh tế cá thể, tiểu chủ, kinh tế tư bản tư nhân, mà không thể cải tạo nhanh được Các thànhphần kinh tế này còn có cơ sở tồn tại và còn có ích cho nền kinh tế Mặt khác, do cải tạo xã hội chủnghĩa làm xuất hiện một số thành phần kinh tế mới như: kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư bảnnhà nước Các thành phần kinh tế cũ và mới tồn tại đan xen lẫn nhau cấu thành đặc điểm kinh tế trongthời kỳ quá độ mà chúng ta không thể tự ý xóa bỏ một thành phần kinh tế nào

+ Bước vào thời kỳ quá độ, ở nước ta do trình độ lực lượng sản xuất còn rất thấp, lại phân bố khôngđồng đều giữa các ngành, vùng… nên tất yếu còn tồn tại nhiều loại hình, hình thức sở hữu và nhiềuthành phần kinh tế

+ Do yêu cầu của việc phát triển kinh tế - xã hội nói chung, công nghiệp hóa, hiện đại hóa nói riêngđòi hỏi phải có nhiều vốn, kỹ thuật, lao động trong khi kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể chưa đáp ứngđược vì vậy cần phải phát huy sức mạnh tổng hợp của nhiều thành phần kinh tế

+ Do yêu cầu giải quyết việc làm, tăng thu nhập, nâng cao đời sống cho người lao động trong khikinh tế nhà nước và kinh tế tập thể chưa đáp ứng được vì vậy cần phát huy sức mạnh của nhiều thànhphần kinh tế

+ Sự tồn tại nhiều thành phần kinh tế vừa là tất yếu, vừa là phương tiện, động lực thúc đẩy sản xuấtphát triển

- Lợi ích của việc tồn tại nhiều thành phần kinh tế:

+ Có tác dụng thúc đẩy tăng năng suất lao động, tăng trưởng kinh tế, nâng cao hiệu quả kinh tếtrong các thành phần kinh tế và trong toàn bộ nền kinh tế quốc dân

+ Góp phần quan trọng vào việc nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế ở nước tatrong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, thúc đẩy kinh tế nhanh và bền vững

+ Tạo điều kiện để thực hiện và mở rộng các hình thức kinh tế quá độ, trong đó có hình thức kinh tế

tư bản nhà nước Đó là những cầu nối, trạm trung gian cần thiết để đưa nước ta từ sản xuất nhỏ lên sảnxuất lớn, nền sản xuất XHCN, bỏ qua chế độ TBCN

+ Sự tồn tại nhiều thành phần kinh tế là cơ sở để phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hộichủ nghĩa ở nước ta

+ Sự tồn tại nhiều thành phần kinh tế đáp ứng được lợi ích kinh tế của các giai cấp, tầng lớp xã hội,

có tác dụng khai thác sử dụng các nguồn lực, tiềm năng của đất nước

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN

Kinh tế nhà nước là thành phần kinh tế dựa trên hình thức sở hữu nhà nước về tư liệu sản xuất, bao

gồm các doanh nghiệp nhà nước, các tổ chức kinh tế của nhà nước (ngân hàng nhà nước, ngân sách nhànước, quỹ dự trữ quốc gia, hệ thống bảo hiểm, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội), các tài nguyên quốc gia

và tài sản thuộc sở hữu nhà nước (đất đai, hầm mỏ, rừng, biển ) và phần vốn nhà nước góp vào cácdoanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác

- Đặc điểm:

Kinh tế nhà nước hoạt động theo nguyên tắc tự chủ, thực hiện nhiều hình thức phân phối, lấy phânphối theo lao động và hiệu quả kinh tế làm chủ yếu Sự hình thành kinh tế nhà nước dựa trên cơ sở quátrình quốc hữu hóa xã hội chủ nghĩa và quá trình xây dựng mới

- Vai trò của kinh tế nhà nước:

Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN Thể hiện:

+ Một là, kinh tế nhà nước giữ vị trí then chốt trên tất cả mọi lĩnh vực của đất nước, đi đầu ứng

dụng tiến bộ khoa học và công nghệ, nâng cao năng suất lao động, chất lượng, hiệu quả kinh tế - xã hội

và chấp hành pháp luật

+ Hai là, kinh tế nhà nước là lực lượng vật chất quan trọng, là công cụ để nhà nước thực hiện chức

năng điều tiết, quản lý vĩ mô nền kinh tế theo định hướng xã hội chủ nghĩa, nó mở đường, hướng dẫn,

hỗ trợ và lôi cuốn các thành phần kinh tế khác cùng phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa

+ Ba là, kinh tế nhà nước cùng với kinh tế tập thể dần dần trở thành nền tảng vững chắc của nền

kinh tế quốc dân

- Phương hướng phát triển:

Để phát huy vai trò chủ đạo của mình, trong thời gian tới, kinh tế nhà nước cần tiếp tục đổi mới,phát triển và nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nước với những nội dung chủ yếu sau:

+ Hoàn thiện cơ chế, chính sách để phát triển doanh nghiệp nhà nước hoạt động trong môi trườngcạnh tranh, công khai, minh bạch, nâng cao hiệu quả Kiên quyết xóa bỏ tình trạng độc quyền và đặcquyền của doanh nghiệp trong sản xuất - kinh doanh

+ Đẩy mạnh việc sắp xếp, đổi mới và nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước, cụthể: phân loại doanh nghiệp nhà nước (loại hoạt động công ích, loại kinh doanh thu lợi nhuận) để cóchính sách quản lý, hỗ trợ Thực hiện cổ phần hóa và đa dạng hóa sở hữu đối với những doanh nghiệpnhà nước không cần nắm giữ Giao, bán, khoán, cho thuê các doanh nghiệp nhà nước loại nhỏ Sátnhập, giải thể, cho phá sản những doanh nghiệp hoạt động không hiệu quả và không thực hiện được cácbiện pháp trên Thúc đẩy việc hình thành một số tập đoàn kinh tế mạnh, tầm cỡ khu vực, có sự tham gia

cổ phần của nhà nước, của tư nhân trong và ngoài nước

* Kinh tế tập thể

- Khái niệm:

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN

Kinh tế tập thể là thành phần kinh tế dựa trên sở hữu tập thể, nó bao gồm các đơn vị kinh tế do

những người lao dộng góp vốn, góp sức cùng sản xuất kinh doanh theo nguyên tắc tự nguyện, bìnhđẳng, quản lý dân chủ, cùng có lợi, có sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý của nhà nước

+ Hợp tác xã được tổ chức và hoạt động theo các nguyên tắc cơ bản là: tự nguyện, bình đẳng, cùng

có lợi và quản lý dân chủ

xã hội chủ nghĩa nền kinh tế.

- Phương hướng phát triển:

Kinh tế tập thể đang trong quá trình đổi mới và phát triển

* Kinh tế tư nhân

- Kinh tế tư bản tư nhân.

Nó có thể tồn tại độc lập hoặc liên kết với các thành phần kinh tế khác, với tư bản trong và ngoài nước

+ Phương hướng phát triển:

Cương lĩnh năm 2011 nhấn mạnh cần hoàn thiện cơ chế, chính sách để phát triển mạnh kinh tế tư

nhân trở thành một trong những động lực của nền kinh tế Tạo điều kiện hình thành một số tập đoàn kinh tế

tư nhân và tư nhân góp vốn vào các tập đoàn kinh tế nhà nước Khuyến khích tư bản tư nhân bỏ vốn đầu

tư phát triển sản xuất Xóa bỏ định kiến, tạo điều kiện thuận lợi cho thành phần này về tín dụng, khoahọc công nghệ, đào tạo cán bộ …Nhà nước bảo hộ quyền sở hữu và thu nhập hợp pháp của họ Đượckinh doanh trong một số lĩnh vực mà luật pháp không cấm Khuyến khích đi vào con đường chủ nghĩa

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN

Đối tượng là các nông dân, thợ thủ công, người buôn bán nhỏ Hoạt động dựa vào lao động của bảnthân và gia đình (đối với cá thể); có thuê mướn lao động nhưng ở quy mô gia đình (đối với tiểu chủ)

Có thể hoạt động độc lập hoặc tham gia vào các thành phần kinh tế khác Quy mô nhỏ bé phân tán, tính

tự phát cao, dễ bị phân hóa Kinh doanh trong nhiều lĩnh vực, địa bàn hoạt động rộng lớn, cả thành thị

và nông thôn

+ Vai trò:

Có điều kiện phát huy hiệu quả, tiềm năng về vốn, lao động góp phần tạo ra nhiều sản phẩm hànghóa đa dạng, phong phú phục vụ ngày càng cao nhu cầu sản xuất và tiêu dùng của xã hội Tận dụng laođộng dư thừa, góp phần giải quyết việc làm, tăng thu nhập và nâng cao đời sống dân cư Thực hiệnđược việc huy động và sử dụng có hiệu quả nguồn vốn nhàn rỗi trong các tầng lớp dân cư Góp phần tạothêm và mở rộng thị trường

+ Phương hướng phát triển:

Nhà nước tạo mọi điều kiện để thành phần kinh tế này phát triển Khuyến khích họ đi vào con

đường làm ăn tập thể

* Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài

- Khái niệm:

Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài là loại hình kinh tế gồm những doanh nghiệp sản xuất, kinh

doanh có vốn của các doanh nghiệp, cá nhân người nước ngoài tham gia

- Đặc điểm:

Vốn của nước ngoài đầu tư vào nước ta bao gồm hai hình thức: doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài vàdoanh nghiệp liên doanh

- Vai trò:

Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài góp phần rất lớn vào quá trình tăng trưởng kinh tế, chuyển dịch

cơ cấu kinh tế, thúc đẩy quá trình hội nhập kinh tế quốc tế Giải quyết việc làm, tăng thu nhập, nâng caođời sống của người lao động

* Mối quan hệ giữa các thành phần kinh tế

- Các thành phần kinh tế có mối quan hệ với nhau, mỗi thành phần kinh tế không tồn tại độc lập màđan xen, tác động qua lại với nhau Mỗi thành phần kinh tế dựa trên một hình thức sở hữu nhất định vềTLSX và biểu hiện lợi ích của một giai cấp, tầng lớp xã hội nhất định Các thành phần kinh tế vừathống nhất vừa mâu thuẫn với nhau:

+ Tính thống nhất: Mỗi thành phần là một bộ phận của nền kinh tế, nằm trong hệ thống phân công

xã hội thống nhất Các thành phần kinh tế đều hoạt động trong một môi trường thống nhất (các chính sách, pháp luật) đều chịu sự quản lý vĩ mô của nhà nước XHCN Các thành phần đều là sản xuất hàng

hoá ,đều chịu sự tác động của các quy luật của sản xuất hàng hóa

+ Tính mâu thuẫn: Mâu thuẫn giữa các thành phần kinh tế.Trong nội bộ mỗi thành phần kinh tế

cũng có mâu thuẫn

- Để nền kinh tế nhiều thành phần phát triển theo định hướng XHCN, chúng ta cần phải:

+ Làm cho kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo và nó cùng với kinh tế tập thể dần dần trở thànhnền tảng vững chắc của nền kinh tế

+ Khuyến khích và tạo điều kiện để các thành phần kinh tế khai thác tối đa các nguồn lực cho côngnghiệp hoá, hiện đại hoá, nâng cao hiệu quả kinh tế và xã hội, cải thiện và nâng cao đời sống nhân dân.+ Thực hiện nhiều hình thức phân phối, lấy phân phối theo lao động và hiệu quả kinh tế là chủ yếu;thừa nhận thuê mướn lao động nhưng không để nó trở thành quan hệ thống trị

+ Tăng cường hiệu lực quản lý vĩ mô của Nhà nước, phát huy mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cựccủa cơ chế thị trường; khuyến khích làm giàu hợp pháp đi đôi với xoá đói giảm nghèo, tránh sự phân

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN

hoá xã hội thành hai cực đối lập, không để chênh lệch quá lớn về mức sống và trình độ phát triển giữacác vùng, các tầng lớp dân cư

CHƯƠNG IX

CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA NỀN KINH TẾ TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN

CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM Câu 38: Phân tích tính tất yếu và tác dụng của công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Trả lời:

* Khái niệm CNH, HĐH

- Xem xét lịch sử phát triển kinh tế thế giới, mặc dù mỗi nước ở những thời điểm khác nhau, nhữngđiều kiện phát triển khác nhau về lực lượng sản xuất (LLSX), khoa học công nghệ (KHCN), song các nướcđều tìm cách thúc đẩy sự phát triển LLSX, và xét theo một khía cạnh nào đó thì đấy là quá trình thực hiệnCNH, HĐH nền kinh tế quốc dân

- Đảng ta khẳng định: CNH, HĐH là quá trình chuyển đổi căn bản, toàn diện các hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế - xã hội, từ sử dụng sức lao động thủ công là chính sang sử dụng một cách phổ biến sức lao động với công nghệ, phương tiện, phương pháp tiên tiến hiện đại, dựa trên sự phát triển của công nghiệp và tiến bộ khoa học công nghệ, tạo ra năng suất lao động xã hội cao.

* Tính tất yếu của CNH, HĐH

- Mỗi phương thức sản xuất đều có cơ sở vật chất kỹ thuật thích ứng với nó làm cho quan hệ sản xuất

phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất

+ Cơ sở vật chất kỹ thuật của một xã hội là toàn bộ hệ thống các yếu tố vật chất của LLSX xã hội (bao

gồm: tư liệu lao động & đối tượng lao động), phù hợp với trình độ kỹ thuật tương ứng mà lực lượng lao

động xã hội sử dụng để sản xuất ra của cải vật chất đáp ứng nhu cầu xã hội Cơ sở vật chất kỹ thuật có tính

chất và đặc trưng, thống trị của phương thức sản xuất đó

+ Đối với các phương thức sản xuất trước CNTB (nô lệ, phong kiến): Cơ sở vật chất kỹ thuật thủ công,lạc hậu, năng suất lao động (NSLĐ) thấp

+ Đối với phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa: Cơ sở vật chất kỹ thuật của CNTB là nền đại côngnghiệp cơ khí với trình độ KHCN hiện đại, có NSLĐ cao, dựa trên chế độ sở hữu tư nhân về TLSX

+ Đối với phương thức sản xuất XHCN, muốn thay thế CNTB cần phải xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật

cao hơn CNTB trên cả hai phương diện trình độ kỹ thuật và cơ cấu sản xuất Về trình độ kỹ thuật, phát triển

và hoàn thiện cơ sở đó trên những thành tựu mới nhất của cuộc cách mạng KHCN với cơ cấu kinh tế quốcdân hợp lý, cho phép khai thác tối đa các nguồn lực trong nước, tham gia tích cực và có hiệu quả vào phân

công lao động và hợp tác quốc tế Về cơ cấu sản xuất, kế thừa những thành quả về cơ sở vật chất kỹ thuật

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN

mà nhân loại đã đạt được trong CNTB Như vậy, cơ sở vật chất kỹ thuật của CNXH là nền đại công nghiệp

lớn, hiện đại có cơ cấu kinh tế hợp lý, có trình độ xã hội hóa cao, dựa trên trình độ KHCN hiện đại đượchình thành một cách có kế hoạch và thống trị toàn bộ nền kinh tế quốc dân, dựa trên cơ sở chế độ công hữu

về TLSX Muốn có cơ sở vật chất kỹ thuật của CNXH phải tiến hành CNH, HĐH

- CNH, HĐH là tất yếu khách quan đối với tất cả các nước quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội

+ Đối với các nước đã chủ nghĩa tư bản: Mặc dù đã có cơ sở vật chất kỹ thuật tương đối hiện đại nhưngchưa phải là cơ sở vật chất kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội Bởi vì, trong chủ nghĩa tư bản do dựa trên chế độ

tư hữu về tư liệu sản xuất dẫn đến tình trạng bất bình đẳng Cơ chế tự do cạnh tranh, chạy theo lợi nhuậnnên trình độ phát triển không đều, mất cân đối của nền kinh tế Mặt khác, do sự phát triển nhanh chóng củacách mạng khoa học công nghệ nên cơ sở vật chất kỹ thuật của chủ nghĩa tư bản đã trở nên lạc hậu so với sựphát triển, vì vậy cần phải tiến hành CNH, HĐH để thực hiện chế độ công hữu về tư liệu sản xuất, chuyểndịch cơ cấu kinh tế hợp lý

+ Đối với các nước chưa qua tư bản chủ nghĩa: Do điểm xuất phát thấp nên muốn phát triển lực lượngsản xuất, hoàn thiện quan hệ sản xuất mới xã hội chủ nghĩa, xây dựng một nhà nước phát triển về kinh tế, ổnđịnh chính trị - xã hội, vững mạnh an ninh quốc phòng thì cần phải thực hiện CNH, HĐH

Như vậy, những gì nói về tính tất yếu của việc xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật của CNXH cũng có

nghĩa là nói về tính tất yếu của CNH, HĐH Tuy nhiên phải hiểu cơ sở vật chất kỹ thuật công nghệ hiện đại

là mục đích phải đạt được của nền sản xuất lớn nói chung, còn CNH, HĐH là phương thức tiến hành để xâydựng cơ sở vật chất kỹ thuật đó

* Tác dụng của CNH, HĐH

- Thực hiện thành công quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá sẽ có những tác dụng to lớn về nhiều

mặt trong sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước:

+ Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tăng năng suất lao động xã hội

+ Cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân, thực hiện mục tiêu của CNXH

+ Tạo điều kiện vật chất cho việc củng cố, tăng cường vai trò kinh tế của Nhà nước

+ Tạo điều kiện thuận lợi cho khoa học công nghệ phát triển nhanh đạt trình độ tiên tiến hiện đại

+ Tăng cường lực lượng vật chất kỹ thuật cho quốc phòng, an ninh

+ CNH, HĐH là để thực hiện xã hội hóa sản xuất về mặt kinh tế kỹ thuật theo định hướng XHCN

- Phát huy tác dụng của CNH, HĐH, Đại hội IX của Đảng ta xác định: “Phát triển lực lượng sản xuất,CNH, HĐH đất nước theo hướng hiện đại… là nhiệm vụ trung tâm”trong suốt thời kỳ quá độ lên CNXH ởnước ta Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH (Bổ sung, phát triển năm 2011) tiếptục khẳng định:

+ Phát triển kinh tế là nhiệm vụ trung tâm; thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước gắn với phát triển kinh tế tri thức và bảo vệ tài nguyên, môi trường.

+ Xây dựng cơ cấu kinh tế hợp lý, hiện đại, có hiệu quả và bền vững

+ Coi trọng phát triển các ngành công nghiệp nặng, công nghiệp chế tạo có tính nền tảng và các ngành công nghiệp có lợi thế.

+ Phát triển nông, lâm, ngư nghiệp ngày càng đạt trình độ công nghệ cao, chất lượng cao gắn với côngnghiệp chế biến và xây dựng nông thôn mới

+ Bảo đảm phát triển hài hòa giữa các vùng, miền; thúc đẩy phát triển nhanh các vùng kinh tế trọng điểm, đồng thời tạo điều kiện phát triển các vùng có nhiều khó khăn.

+ Xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, đồng thời chủ động, tích cực hội nhập kinh tế quốc tế.

Câu 39: Trình bày đặc điểm của cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại và vấn đề công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam và của nền kinh tế tri thức.

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN Trả lời:

* Đặc điểm của cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại

- Các khái niệm:

+ Khoa học: Là hệ thống tri thức của nhân loại về tự nhiên, xã hội và con người được tích lũy trong quá

trình phát triển lịch sử

+ Công nghệ: Là tập hợp kỹ thuật về phương pháp, phương tiện, kỹ năng, kỹ xảo, bí quyết, kinh

nghiệm, tư liệu sản xuất để tác động vào đối tượng lao động tạo ra sản phẩm có chất lượng cho xã hội Haynói cách khác, công nghệ là tập hợp các nguồn lực kỹ thuật, nguồn lực con người, nguồn lực thông tin,nguồn lực tổ chức để thực hiện sản xuất

+ Cách mạng khoa học công nghệ: Là quá trình làm thay đổi (biến đổi) về chất, xu hướng, quy mô, tốc

độ phát triển của các ngành khoa học kỹ thuật và công nghệ tạo ra một sự phát triển mới, một bước nhảy vọtcủa khoa học công nghệ tạo điều kiện cho sự phát triển của khoa học công nghệ trong giai đoạn tiếp theo

- Các cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật và công nghệ thế giới.

+ Cuộc cách mạng kỹ thuật lần 1: Diễn ra cuối thế kỷ XVIII đến giữa thế kỷ XX mà nội dung cơ bản làchuyển từ lao động thủ công sang lao động bằng máy móc (cơ khí hóa)

+ Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ lần 2: Diễn ra từ giữa thế kỷ XX đến nay Nội dung của cuộccách mạng khoa học và công nghệ lần 2 tập trung phát triển trên 5 hướng: tự động hóa, năng lượng mới, vậtliệu mới, công nghệ sinh học, điện tử - tin học

- Đặc điểm của cuộc cách mạng khoa học công nghệ thế giới

+ Một là, khoa học đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp (bao gồm khoa học tự nhiên - kỹ thuật, khoa

học xã hội, khoa học kinh tế) Bất kỳ một sự phát triển tiến bộ nào của kinh tế - kỹ thuật cũng đều dựa trênnhững thành tựu khoa học làm cơ sở cho lý thuyết của nó Nó đòi hỏi cần phải có chính sách đầu tư chokhoa học, kỹ thuật, công nghệ tương ứng trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa Khoa học do conngười sáng tạo ra và được vật chất hóa biến thành lực lượng sản xuất, vì vậy con người là trung tâm, là chủthể, là lực lượng sản xuất hàng đầu của nhân loại

+ Hai là, thời gian cho một phát minh mới của khoa học ra đời thay thế cho phát minh cũ có xu hướng

rút ngắn lại, phạm vi ứng dụng của một phát minh khoa học vào sản xuất và đời sống ngày càng mở rộng

Nó đòi hỏi cần được kết hợp chặt chẽ giữa chiến lược khoa học và công nghệ với chiến lược công nghiệphóa, hiện đại hóa nói riêng, chiến lược phát triển kinh tế - xã hội nói chung

* Sự hình thành và đặc điểm của nền kinh tế tri thức

- Khái niệm: Nền kinh tế tri thức là nền kinh tế trong đó sự sản sinh ra, phổ cập và sử dụng tri thức giữ

vai trò quyết định nhất đối với sự phát triển kinh tế, tạo ra của cải, nâng cao chất lượng cuộc sống

Trong nền kinh tế tri thức, những ngành kinh tế có tác dụng to lớn tới sự phát triển là những ngànhdựa vào tri thức và những thành tựu mới của khoa học công nghệ

- Điều kiện để một nền kinh tế trở thành nền kinh tế tri thức.

+ Đối với ngành: giá trị tạo ra của ngành chiếm tỷ lệ áp đảo (70%) trong tổng giá trị sản xuất của ngànhđó

+ Đối với nền kinh tế: tổng các sản phẩm nền kinh tế tri thức chiếm 70% tổng GDP

- Đặc điểm của nền kinh tế tri thức:

+ Trong nền kinh tế tri thức, tri thức trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, là vốn duy nhất, là nguồn

lực quan trọng hàng đầu quyết định sự tăng trưởng và phát triển kinh tế

+ Cơ cấu tổ chức và phương thức hoạt động kinh tế có những biến đổi sâu sắc, nhanh chóng của các

ngành kinh tế dựa vào tri thức và các thành tựu mới nhất của KHCN ngày càng tăng và chiếm đa số

+ Công nghệ thông tin được sử dụng rộng rãi trong mọi lĩnh vực và thiết lập được các mạng thông tin

đa phương, bao phủ các nước

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN + Nguồn nhân lực nhanh chóng được tri thức hóa, sự sáng tạo, đổi mới, học tập trở thành yêu cầu

thường xuyên đối với mọi người Phát triển con người trở thành nhiệm vụ trung tâm của xã hội

+ Mọi hoạt động đều liên quan đến vấn đề toàn cầu hóa kinh tế

* Vấn đề công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam

Từ những đặc điểm của cuộc cách mạng khoa học công nghệ thế giới, trong quá trình CNH, HĐH nhấtthiết phải tranh thủ ứng dụng những thành tựu công nghệ hiện đại và tri thức mới Kết hợp quá trình "tuầntự" với "đi tắt, đón đầu" nâng cao hàm lượng tri thức trong việc phát triển kinh tế - xã hội rút ngắn khoảngcách về kinh tế, kỹ thuật so với các nước trong khu vực và trên thế giới Nghị quyết Đại hội IX Đảng ta xácđịnh: “Con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa của nước ta cần và có thể rút ngắn thời gian… tranh thủứng dụng ngày càng nhiều hơn, ở mức cao hơn và phổ biến hơn những thành tựu mới về khoa học , từngbước phát triển kinh tế tri thức” Đại hội X chỉ rõ: “Đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắnvới phát triển nền kinh tế tri thức” Đại hội XI tiếp tục khẳng định: "Thực hiện công nghiệp hóa, hiện đạihóa đất nước gắn với phát triển kinh tế tri thức và bảo vệ tài nguyên, môi trường"

Câu 40: Phân tích mục tiêu, quan điểm, nội dung của công nghiệp hóa, hiện đại hóa nền kinh tế quốc dân trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.

Trả lời:

* Mục tiêu của công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Xây dựng nước ta thành nước công nghiệp có cơ sở vật chất kỹ thuật hiện đại, cơ cấu kinh tế hợp lý,quan hệ sản xuất tiến bộ, phù hợp với quá trình phát triển lực lượng sản xuất, đời sống vật chất và tinhthần cao, quốc phòng, an ninh vững chắc, dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh,xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ Phấn đấu đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành một nước côngnghiệp theo hướng hiện đại

* Quan điểm về công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nước ta

- Công nghiệp hóa, hiện đại hóa theo định hướng xã hội chủ nghĩa gắn với phát triển kinh tế tri thức

và bảo vệ tài nguyên, môi trường Coi kinh tế tri thức là yếu tố quan trọng của nền kinh tế và công nghiệp

hóa, hiện đại hóa

- Giữ vững độc lập tự chủ đi đôi với mở rộng hợp tác quốc tế, đa dạng hóa và đa phương hóa quan

- Lấy hiệu quả kinh tế - xã hội làm tiêu chuẩn cơ bản để xác định phương án phát triển, lựa chọn dự

án đầu tư và công nghệ

- Kết hợp kinh tế với quốc phòng an ninh

* Nội dung của công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt Nam

- Thực hiện cuộc cách mạng khoa học công nghệ để xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội, phát triển mạnh mẽ lực lượng sản xuấ.t

+ Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa trước hết là quá trình biến lao động thủ công, lạc hậu thànhlao động sử dụng máy móc (lao động cơ khí) Đó là bước chuyển đổi căn bản từ nền kinh tế nông nghiệp

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN

sang nền kinh tế công nghiệp Do đó, quá trình công nghiệp hóa tất yếu phải được tiến hành bằng cáchmạng khoa học công nghệ Vì thế, phát triển khoa học công nghệ có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong sựnghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta Nó được xác định như “quốc sách” và động lực để pháttriển nền kinh tế Ở nước ta khi tiến hành cuộc cách mạng khoa học công nghệ phải đảm bảo hai nội dungchủ yếu sau:

Một là, xây dựng thành công cơ sở vật chất kỹ thuật cho CNXH để dựa vào đó mà trang bị công nghệ

hiện đại cho các ngành kinh tế quốc dân

Hai là, tổ chức nghiên cứu, thu thập thông tin, phổ biến ứng dụng những thành tựu mới của khoa học

công nghệ hiện đại vào sản xuất, đời sống với những hình thức, bước đi, quy mô thích hợp

+ Trong quá trình thực hiện cách mạng khoa học công nghệ, chúng ta cần chú ý những vấn đề cơ bản

sau đây:

Thứ nhất, ứng dụng những thành tự mới, tiên tiến về khoa học và công nghệ, đặc biệt là công nghệ

thông tin, công nghệ sinh học, phục vụ công nghiệp hoá, hiện đại hoá và từng bước phát triển nền kinh tế trithức

Thứ hai, sử dụng công nghệ mới gắn liền với yêu cầu tạo việc làm, tốn ít vốn, quay vòng nhanh, giữ

được nghề truyền thống; kết hợp công nghệ cũ, công nghệ truyền thống với công nghệ hiện đại

Thứ ba, tăng đầu tư ngân sách và huy động các nguồn lực khác cho khoa học và công nghệ; kết hợp phát

triển cả bề rộng lẫn chiều sâu, xây dựng mới, cải tạo cũ, thực hiện tiết kiệm, hiệu quả

Thứ tư, kết hợp các loại quy mô lớn, vừa và nhỏ cho thích hợp; ưu tiên quy mô vừa và nhỏ, coi trọng

hiệu quả sản xuất kinh doanh và hiệu quả kinh tế - xã hội

- Xây dựng cơ cấu kinh tế hợp lý và phân công lại lao động xã hội.

+ Xây dựng cơ cấu kinh tế hợp lý

Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta là quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế Cơ cấu kinh tế

là tổng thể các bộ phận hợp thành của nền kinh tế quốc dân, có vị trí, tỷ trọng nhất định và quan hệ tươngtác phù hợp giữa các bộ phận trong hệ thống kinh tế quốc dân

Nội dung của cơ cấu kinh tế bao gồm: cơ cấu ngành kinh tế (cơ cấu kinh tế công - nông nghiệp - dịch

vụ); cơ cấu vùng (đồng bằng,trung du miền núi và tây nguyên, vùng biển, thành phố thị trấn, thị xã…); cơcấu thành phần kinh tế (cơ cấu nhiều thành phần) Trong đó, cơ cấu ngành là bộ phận có tầm quan trọng đặcbiệt, là “bộ xương” của cơ cấu kinh tế, nó quyết định các hình thức khác của cơ cấu kinh tế Đảng ta đã xácđịnh “bộ xương” của cơ cấu kinh tế ở nước ta là “cơ cấu kinh tế công-nông-dịch vụ”

Cơ cấu kinh tế hợp lý là điều kiện để nền kinh tế tăng trưởng, phát triển Vì vậy, công nghiệp hóa, hiện

đại hóa đòi hỏi phải xây dựng cơ cấu kinh tế hợp lý, hiện đại Một cơ cấu kinh tế được gọi là tối ưu khi nó

đáp ứng được các đặc trưng:

Tính khách quan: phản ánh được và đúng các quy luật khách quan, nhất là các quy luật kinh tế và xu

hướng vận động phát triển kinh tế - xã hội của đất nước

Tính thời đại: phù hợp với xu hướng tiến bộ của khoa học và công nghệ đã và đang diễn ra như vũ bão

trên thế giới

Tính hiệu quả kinh tế-xã hội: cho phép khai thác tối đa mọi tiềm năng của đất nước, của các ngành, các

thành phần, các xí nghiệp cả về chiều rộng lẫn chiều sâu

Tính thị trường: thực hiện tốt sự phân công và hợp tác quốc tế theo xu hướng sản xuất và đời sống ngày

càng được quốc tế hoá

Xây dựng cơ cấu kinh tế là một quá trình, trải qua những chặng đường nhất định, do vậy xây dựng cơcấu kinh tế của chặng đường trước phải sao cho tạo được "đà" cho chặng đường sau và phải được bổ sung

và hoàn thiện dần trong quá trình phát triển thông qua chuyển dịch cơ cấu kinh tế Chuyển dịch cơ cấu kinh

tế là làm thay đổi cấu trúc, tỷ trọng, tốc độ, chất lượng các mối quan hệ kinh tế của các ngành, các vùng và

các thành phần kinh tế nhằm đạt tới một cơ cấu kinh tế hợp lý hơn, tạo thế và lực mới cho tăng trưởng vàphát triển kinh tế-xã hội Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở nước ta cần phát triển theo xu hướng: cơ cấu ngành

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN

chuyển dịch theo hướng công-nông-dịch vụ; cơ cấu vùng chuyển dịch theo hướng sớm hình thành các vùngchuyên môn hóa, các trung tâm công nghiệp, thương mại, dịch vụ ở các thị tứ, thị trấn, thị xã trên cơ sở pháthuy lợi thế so sánh giữa các khu vực, nhằm tăng sức cạnh tranh; cơ cấu thành phần kinh tế chuyển dịch theohướng phát triển theo hướng các thành phần kinh tế đều có vai trò quan trọng trong nền kinh tế thị trườngđịnh hướng XHCN, trong đó kinh tế nhà nước có vai trò chủ đạo; cơ cấu lao động chuyển dịch theo hướng

tỷ trọng và số tuyệt đối lao động nông nghiệp giảm dần, tỷ trọng và số tuyệt đối lao động công nghiệp ngàymột tăng lên, tỷ trọng lao động trí tuệ ngày một tăng và chiếm ưu thế so với lao động giản đơn trong tổnglao động xã hội, tốc độ tăng lao động trong các ngành sản xuất phi vật chất (dịch vụ) tăng nhanh hơn tốc độtăng lao động trong các ngành sản xuất vật chất

+ Phân công lại lao động xã hội

Phân công lao động là sự phân chia, sắp xếp lại lao động cho các ngành, vùng, lĩnh vực kinh tế trongnền kinh tế quốc dân nhằm tạo ra những quan hệ kinh tế mới, hiệu quả

Tác dụng của phân công lao động xã hội là đòn bẩy cho sự phát triển của công nghệ tạo ra năng suất laođộng cao Cùng với cách mạng khoa học kỹ thuật nó góp phần hình thành cơ cấu kinh tế hợp lý

Nguyên tắc thực hiện phân công lao động xã hội: Tỷ trọng và số tuyệt đối lao động nông nghiệp giảmdần, tỷ trọng và số tuyệt đối lao động công nghiệp ngày càng tăng Tỷ trọng lao động trí tuệ ngày càng tăng

và chiếm ưu thế so với lao động giản đơn trong tổng lao động xã hội Tốc độ tăng lao động trong ngành dịch

vụ tăng nhanh hơn tốc độ tăng lao động trong các ngành sản xuất vật chất

Phương hướng thực hiện phân công lao động xã hội ở nước ta: Triển khai thực hiện trên cả hai địa bàntại chỗ và nơi khác; phát triển chiều rộng kết hợp với chiều sâu Ưu tiên địa bàn tại chỗ, khi luân chuyểnsang địa bàn mới cần có sự chuẩn bị chu đáo

- Nội dung công nghiệp hóa trong những năm trước mắt:

+ Đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp và nông thôn, giải quyết đồng bộ các vấn đềnông nghiệp, nông thôn và nông dân

+ Phát triển nhanh hơn công nghiệp, xây dựng và dịch vụ

+ Phát triển kinh tế vùng

+ Phát triển kinh tế biển

Câu 41: Phân tích những tiền đề khách quan để công nghiệp hóa, hiện đại hóa nền kinh tế quốc dân trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.

Trả lời:

* Tạo vốn cho công nghiệp hoá, hiện đại hoá

Vốn là một trong những nhân tố quan trọng nhất để thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa, bao gồm

cả nguồn vốn trong nước và nguồn vốn ở bên ngoài Trong đó, nguồn vốn trong nước là quyết định, cònnguồn vốn bên ngoài là quan trọng

- Nguồn vốn bên trong: nhân lực được tích lũy từ nhiều thế hệ, tài nguyên thiên nhiên, vị trí địa lý và

nhiều loại vốn hữu hình và vô hình khác Phương thức huy động vốn thông qua quá trình đẩy mạnh sảnxuất, tăng năng suất lao động xã hội Khai thác và sử dụng có hiệu quả nguồn lao động và tài nguyên Pháthuy năng lực công nghệ hiện có Khuyến khích tiết kiệm, chống tham nhũng, lãng phí Huy động và sửdụng vốn có hiệu quả

- Nguồn vốn bên ngoài: được huy động từ các nước trên thế giới dưới nhiều hình thức như vốn viện trợ

của các nước, các tổ chức kinh tế-xã hội, vốn vay ngắn hạn dài hạn, ODA, FDI, Phương thức huy độngvốn thông qua việc đẩy mạnh mở rộng các hình thức hợp tác quốc tế Tạo môi trường đầu tư thuận lợi chocác nhà sản xuất kinh doanh nước ngoài Tranh thủ sự giúp đỡ của các tổ chức quốc tế Ở nước ta hiện nay,

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN

nguồn vốn trong nước còn hạn hẹp, nên phải tận dụng và khai thác nguồn vốn bên ngoài Tuy nhiên tạonguồn vốn phải gắn chặt với việc quản lý sử dụng tốt, có hiệu quả cao

* Đào tạo nguồn nhân lực cho công nghiệp hoá, hiện đại hoá

Sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa là sự cách mạng của quần chúng, lực lượng cán bộ KHCN,khoa học quản lý và công nhân lành nghề đóng vai trò hết sức quan trọng Muốn nâng cao sản xuất mà chỉ

có các phương tiện công nghệ thì chưa đủ, mà cần phải phát triển một cách tương xứng năng lực của conngười để sử dụng những phương tiện đó Do đó, trong quá trình CNH, HĐH đòi hỏi nguồn nhân lực đảm

bảo về số lượng và chất lượng Để có nguồn nhân lực phù hợp với yêu cầu CNH, HĐH, nhiệm vụ đặt ra là:

- Phải coi trọng con người và đặt con người vào trung tâm của sự phát triển

- Coi việc đầu tư cho giáo dục, đào tạo là một trong những hướng chính của đầu tư phát triển Giáodục và Đào tạo phải thật sự trở thành "quốc sách hàng đầu"

- Phải có quy hoạch, kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên nguồn nhân lực

- Bố trí, sử dụng tốt nguồn nhân lực đã được đào tạo, phát huy khả năng, sở trường của người laođộng để họ tạo ra năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế cao Có chế độ đãi ngộ đúng đắn, hợp lý

* Xây dựng tiềm lực khoa học, công nghệ theo yêu cầu của công nghiệp hoá, hiện đại hoá

- Thực chất của CNH, HĐH là phát triển KHCN hay KHCN được xác định là động lực của CNH, HĐH.Khoa học công nghệ có vai trò quyết định lợi thế cạnh tranh và tốc độ phát triển kinh tế nói chung, CNH,HĐH nói riêng

- Là một nước quá độ lên CNXH từ một nền kinh tế kém phát triển nên tiềm lực KHCN nước ta cònyếu Xây dựng tiềm lực KHCN để tiến hành CNH, HĐH với tốc độ nhanh là một công việc vô cùng khókhăn và lâu dài Do đó trong giai đoạn trước mắt, việc xây dựng tiềm lực KHCN phải tập trung vào cáchướng sau:

+ Vận dụng sáng tạo và phát triển chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh để xây dựng cơ sở khoahọc cho việc hoạch định và triển khai đường lối, chủ trương CNH, HĐH đạt hiệu quả với tốc độ nhanh + Lựa chọn KHCN trọng điểm, coi trọng cả khoa học tự nhiên, khoa học kỹ thuật, khoa học xã hội vànhân văn

+ Đẩy mạnh công tác nghiên cứu khoa học

+ Xây dựng tiềm lực nhằm phát triển nền khoa học tiên tiến

- Muốn làm được những việc trên cần phải xây dựng và thực hiện tốt cơ chế và chính sách đồng bộ chophát triển KHCN Để KHCN trở thành động lực của sự phát triển thì trước hết phải tạo ra động lực cho sựphát triển của chính bản thân KHCN

* Mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại

- Mục đích của việc mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại là việc thu hút nhiều nguồn vốn bên ngoài, tiếpthu nhiều kỹ thuật và công nghệ hiện đại, mở rộng thị trường cho sự nghiệp CNH, HĐH được thuận lợi Do

đó, mở cửa và hội nhập phải được coi là một giải pháp rất quan trọng và là điều kiện tiên quyết không thểthiếu của CNH, HĐH ở nước ta

- Việt Nam chủ trương muốn là bạn, đối tác tin cậy và thành viên có trách nhiệm trong các quan hệ kinh

tế quốc tế

* Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý của Nhà nước

Đây là một tiền đề quyết định thắng lợi của sự nghiệp CNH, HĐH ở nước ta CNH, HĐH là nhiệm vụtrung tâm trong suốt thời kỳ quá độ lên CNXH, là sự nghiệp của toàn dân Nhưng sự nghiệp đó sẽ chỉ hoànthành tốt đẹp khi nó được Đảng lãnh đạo, quản lý của Nhà nước Thắng lợi của Cách mạng Tám năm 1945,của hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và sự nghiệp đổi mới đất nước hơn 25 năm qua đã khẳngđịnh vai trò lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước

CHƯƠNG X

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN

KINH TẾ NÔNG THÔN TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM

Câu 42: Kinh tế nông thôn là gì ? Vai trò của kinh tế nông thôn trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.

- Cơ cấu của kinh tế nông thôn:

+ Cơ cấu ngành nghề: Đa dạng hóa các loại ngành nghề

+ Cơ cấu thành phần kinh tế: Tồn tại cơ cấu kinh tế nhiều thành phần, kinh tế nhà nước và kinh tế tậpthể đóng vai trò chủ đạo

+ Cơ cấu trình độ: Vừa có trình độ hiện đại, quy mô lớn, vừa có trình độ thấp quy mô nhỏ và vừa

+ Cơ cấu giai cấp, xã hội: Tồn tại nhiều giai cấp và có sự khác nhau giữa các giai cấp do đó còn nhiềumâu thuẫn xã hội

* Vai trò của kinh tế nông thôn

- Sự phát triển của kinh tế nông thôn sẽ góp phần tạo ra những tiền đề quan trọng không thể thiếu bảo đảm thắng lợi cho tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

+ Kinh tế nông thôn phát triển mà trước hết là phát triển nông nghiệp sẽ là cơ sở tồn tại của xã hội thông

qua việc cung cấp lương thực, thực phẩm

+ Kinh tế nông thôn phát triển sẽ cung cấp nguồn vốn, lao động cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa + Kinh tế nông thôn là nơi cung cấp nguyên, nhiên vật liệu, sản phẩm tiêu dùng và xuất khẩu

+ Kinh tế nông thôn là thị trường quan trọng của các ngành công nghiệp và dịch vụ

- Sự phát triển của kinh tế nông thôn sẽ góp phần thực hiện có hiệu quả quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa tại chỗ.

+ Kinh tế nông thôn phát triển sẽ làm cho các hoạt động ở nông thôn như: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế,phân công lao động, công nghiệp hóa nông nghiệp nông thôn, đô thị hóa nông thôn sẽ đúng hướng và hiệuquả hơn

+ Các hoạt động đó gắn bó chặt chẽ với nông nghiệp, nông thôn, nông dân làm cho vấn đề việc làmđược giải quyết, trên cơ sở đó tăng thu nhập, cải thiện từng bước đời sống vật chất và tinh thần của mọi tầnglớp dân cư, giảm sự chênh lệch giữa thành thị với nông thôn

- Sự phát triển của kinh tế nông thôn sẽ góp phần to lớn trong việc bảo vệ và sử dụng tiết kiệm, hiệu quả tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường sinh thái.

Nông thôn là một vùng rộng lớn chiếm đại bộ phận tài nguyên của đất nước Phát triển kinh tế nôngthôn cho phép khai thác, sử dụng hợp lý và bảo vệ các nguồn tài nguyên thiên nhiên, môi trường sinh tháimột cách hiệu quả

- Sự phát triển của kinh tế nông thôn sẽ góp phần quyết định sự thắng lợi của chủ nghĩa xã hội ở nông thôn nói riêng và đất nước nói chung.

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN

Phát triển kinh tế nông thôn gắn liền với phát triển chính trị, xã hội, văn hóa theo định hướng xã hộichủ nghĩa Khi nông thôn đã có sự phát triển về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội sẽ tạo niềm tin cho nhândân bảo đảm sự thắng lợi của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta Hồ Chí Minh đã từng nói:

"Chủ nghĩa xã hội là công trình tập thể của nhân dân", có nghĩa muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội phải dựavào sức mạnh của nhân dân Muốn phát huy sức mạnh của nhân dân phải làm cho dân tin, sự phát triển kinh

tế nông thôn chính là đảm bảo xây dựng, củng cố niềm tin đó

Câu 43: Trình bày công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.

Trả lời:

* Khái niệm công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn

Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn là quá trình xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật và

chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn theo hướng sản xuất hàng hóa lớn, hiện đại; gắn nông nghiệp với công nghiệp và dịch vụ cho phép phát huy có hiệu quả cao mọi nguồn lực và lợi thế của nền nông nghiệp nhiệt đới, mở rộng giao lưu trong nước và quốc tế nhằm nâng cao năng suất lao động xã hội trong nông nghiệp, nông thôn; xây dựng quan hệ sản xuất phù hợp; xây dựng nông thôn mới giàu có, công bằng, dân chủ, văn minh và xã hội chủ nghĩa.

* Tính tất yếu khách quan của công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn.

Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn là một tất yếu khách quan, bởi vì:

- Nông nghiệp, nông thôn có vị trí chiến lược và có vai trò to lớn trong sự nghiệp công nghiệp hoáđất nước nhưng đang trong tình trạng sản xuất nhỏ, lạc hậu, năng suất thấp

- Nông thôn còn nhiều tiềm năng chưa được khai thác và khai thác chưa hiệu quả, vì vậy đẩy mạnhphát triển nông nghiệp, nông thôn là giải pháp cơ bản để chuyển nền kinh tế công nghiệp lạc hậu thànhnền kinh tế có cơ cấu công - nông nghiệp - dịch vụ hiện đại

- Thực trạng nông nghiệp nông thôn và đời sống nông dân còn nhiều điểm yếu kém gây trở ngạicho công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước, quan hệ sản xuất chưa đáp ứng yêu cầu phát triển nền nôngnghiệp hàng hóa theo cơ chế mới đòi hỏi phải khắc phục giải quyết

- Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn là giải pháp để giải quyết các vấn đề kinh

tế xã hội ở nông thôn

* Quan điểm của công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn

- Tạo ra nông nghiệp hàng hoá đa dạng.

- Nhằm khai thác nguyên liệu tại chỗ

- Tạo ra sản phẩm có chất lượng cao để có khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế

- Phát triển kinh tế đô thị và các khu công nghiệp

- Sử dụng các nguồn tài nguyên, đất, nước, rừng, biển

- Cải tạo môi trường sinh thái ở nông thôn

* Mục tiêu của công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn

Mục tiêu tổng quát, lâu dài của công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn là xây dựng

một nền nông nghiệp và kinh tế nông thôn có cơ sở vật chất kỹ thuật hiện đại cơ cấu kinh tế hợp lý, quan hệ sản xuất tiến bộ và phù hợp để tăng năng suất lao động, giải quyết việc làm xoá đói giảm

nghèo, nhanh chóng nâng cao thu nhập và đời sống của dân cư nông thôn, đưa nông thôn nước ta tiến lên văn minh hiện đại

* Bước đi của công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn.

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN

- Giai đoạn từ 2001 đến năm 2010 sẽ đưa nông nghiệp và kinh tế nông thôn nước ta ra khỏi tình

trạng lạc hậu, xây dựng cơ sở hạ tầng, giải quyết về cơ bản vấn đề việc làm ở nông thôn

- Giai đoạn 2010 - 2020 sẽ hiện đại hóa nông nghiệp, để tăng năng suất lao động, làm ra sản phẩm

có chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu trong nước và xuất khẩu

* Nội dung cơ bản của công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn

- Phát triển nền nông nghiệp hàng hoá đa dạng

- Thúc đẩy quá trình hiện đại hoá nông nghiệp và kinh tế nông thôn bao gồm các nhiệm vụ: thuỷ lợihoá; cơ giới hoá; điện khí hoá; phát triển giao thông nông thôn; phát triển thông tin liên lạc; phát triểnvăn hóa, giáo dục, y tế, bảo hiểm

- Phát triển công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp ở nông thôn

- Phát triển các loại hình dịch vụ sản xuất và đời sống ở nông thôn

- Chú trọng đào tạo nghề, giải quyết việc làm cho nông dân và lao động ở nông thôn

* Nội dung phát triển nông nghiệp, nông thôn trong thời kỳ quá độ lên CNXH

Kinh tế nông thôn có cơ cấu kinh tế nhiều thành phần, với tính cách là công cụ xây dựng chủ nghĩa xãhội ở nông thôn, các thành phần kinh tế phải vận động theo hướng: kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo vàcùng với kinh tế tập thể dần dần trở thành nền tảng trong kinh tế nông thôn; kinh tế tư nhân cùng phát triểntrở thành nội lực xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

- Kinh tế nhà nước trong kinh tế nông thôn:

+ Kinh tế nhà nước trong kinh tế nông thôn tồn tại dưới các hình thức nông - lâm trường quốc doanh,các trạm - trại kỹ thuật nông nghiệp, các cơ sở hạ tầng và các tổ chức kinh tế của nhà nước như chi nhánhngân hàng, kho bạc gắn bó hữu cơ với kinh tế nông thôn

+ Kinh tế nhà nước trong nông thôn trước đổi mới hoạt động mang tính bao cấp, kém hiệu quả, khôngtương xứng với sự đầu tư của nhà nước Sau đổi mới, kinh tế nhà nước trong nông thôn đã phát triển khá,dần dần chuyển sang sản xuất kinh doanh tổng hợp, mở rộng phạm vi hoạt động và đa dạng hóa ngànhnghề Tuy nhiên, xét một cách tổng thể, vai trò của kinh tế nhà nước trong nông thôn còn mờ nhạt, tác độngchưa mạnh đối với kinh tế nông nghiệp, nông thôn và nông dân

+ Trong những năm tới, để kinh tế nhà nước trong kinh tế nông thôn phát triển có hiệu quả, đảm bảođược vai trò chủ đạo cần thực hiện một số giải pháp:

Thứ nhất, đẩy nhanh việc sắp xếp và đổi mới quản lý, tăng cường tính độc lập tự chủ của các đơn vị

kinh tế nhà nước trong nông nghiệp, nông thôn; giảm dần và đi đến xóa bỏ bao cấp từ ngân sách đầu tư.Mọi hoạt động kinh tế của các đơn vị phải theo đúng luật pháp hiện hành

Thứ hai, quan tâm thích đáng lợi ích kinh tế của người lao động trên cơ sở họ được làm chủ thực sự

quyền sở hữu, quyền sử dụng tư liệu sản xuất trong phạm vi hợp pháp của mình

Thứ ba, xác định quyền tự chủ sản xuất kinh doanh của người lao động và các doanh nghiệp chủ yếu

làm dịch vụ đầu vào, đầu ra giúp cho các hộ gia đình, công ty, xí nghiệp tự chủ sản xuất kinh doanh

- Kinh tế tập thể trong kinh tế nông thôn:

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN

+ Kinh tế tập thể trong kinh tế nông thôn mà nòng cốt là hợp tác xã hoạt động dựa trên cơ sở liên kết, tựnguyện góp vốn, góp sức của những người lao động để sản xuất kinh doanh trong nông - lâm - ngư nghiệp

và các ngành nghề dịch vụ khác được sự hướng dẫn, hỗ trợ của nhà nước

+ Kinh tế tập thể mà nhất là phong trào hợp tác hóa được phát triển ở nước ta từ những năm 60 của thế

kỷ XX đã có những thành tựu nhất định trong việc phát triển kinh tế nông nghiệp và nông thôn Tuy nhiên,

mô hình hợp tác xã này chỉ phát huy tác dụng trong điều kiện chiến tranh còn khi chuyển sang hòa bình, nólại bộc lộ những yếu kém như: không công bằng mà cào bằng, chưa khuyến khích phát triển sản xuất vàkhai thác các tiềm năng, lợi thế của nông nghiệp, nông thôn; chưa mạnh dạn xóa bỏ cơ chế tập trung quanliêu, bao cấp; chưa đổi mới kịp thời việc tổ chức quản lý và phân phối sản phẩm Những hạn chế đó đã làmcho kinh tế nông thôn phát triển chậm, hiệu quả thấp, không ổn định

+ Từ năm 1996 đến nay, kinh tế tập thể trong kinh tế nông thôn mà nòng cốt là hợp tác xã đã chuyển đổisang mô hình hợp tác xã kiểu mới, ngày càng hoàn thiện hơn, hiệu quả hơn Hình thức hợp tác xã kiểu mớitồn tại trong lĩnh vực dịch vụ hay sản xuất kinh doanh đều được tổ chức theo nguyên tắc tự nguyện, bìnhđẳng, cùng có lợi, quản lý dân chủ, phát triển từ thấp đến cao với những hình thức tổ chức và phân phốithích hợp

- Kinh tế tư nhân trong kinh tế nông thôn:

+ Kinh tế tư nhân trong kinh tế nông thôn chủ yếu là kinh tế cá thể, tiểu chủ, còn kinh tế tư bản tư nhânmới bắt đầu phát triển ở nông thôn và đang còn yếu Kinh tế cá thể, tiểu chủ trong kinh tế nông thôn là kinh

tế hộ gia đình không tham gia hợp tác xã mà hoạt động sản xuất kinh doanh chủ yếu dựa vào vốn, sức laođộng của bản thân, không bóc lột Thành phần kinh tế này đang phát huy vai trò của nó trong việc khai thác

có hiệu quả các tiềm năng về đất đai, vốn, sức lao động và kinh nghiệm tổ chức quản lý sản xuất góp phầngiải quyết việc làm, tăng thu nhập, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho một bộ phận dân cư Nó làlực lượng vật chất quan trọng để nhà nước thực hiện chức năng kinh tế của mình trong quá trình phát triểnkinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

+ Xu hướng phát triển chung hiện nay của kinh tế tư nhân trong kinh tế nông thôn là dần dần đi vào conđường hợp tác xã kiểu mới với nhiều hình thức, mức độ khác nhau Đảng và nhà nước khuyến khích kinh tế

tư nhân trong kinh tế nông thôn phát triển có thể độc lập hoặc liên kết với các thành phần kinh tế khác để

mở rộng quy mô sản xuất kinh doanh, nâng cao sức cạnh tranh trong nước và quốc tế trong điều kiện mởcửa, hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay

* Chính sách của Nhà nước về phát triển nông nghiệp, nông thôn, nông dân hiện nay

Để kinh tế nông thôn phát triển trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nhà nước cần

thực hiện các chính sách sau đây:

- Chính sách quy hoạch: Cần khảo sát, nghiên cứu, tính toán quy hoạch đất đai để có biện pháp bảo tồn,

lưu giữ quỹ đất nông nghiệp một cách hợp lý tránh tình trạng diện tích đất nông nghiệp giảm sút do quátrình hình thành và phát triển các khu công nghiệp tập trung, khu chế xuất, đô thị hóa gây ra

- Chính sách ruộng đất: Cần phân loại đất đai, thực hiện giao đất, giao rừng cho nông dân và phân định

rõ quyền sở hữu, quyền sử dụng, quyền thế chấp, quyền thừa kế, quyền chuyển nhượng nhằm làm chonông dân yên tâm bỏ vốn đầu tư vào khai thác, sử dụng đất đai hợp lý, hiệu quả

- Chính sách đầu tư: Nhà nước cần đẩy mạnh quá trình đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng cho nông

nghiệp, nông thôn

- Chính sách thuế: Nhà nước cần thực hiện chính sách thuế phù hợp với trình độ phát triển, điều kiện tự

nhiên của nông nghiệp, nông thôn Đồng thời, chính sách thuế còn phải phù hợp với các chính sách xã hộitrong nông nghiệp, nông thôn

- Chính sách lao động và việc làm: Thực hiện phân công, bố trí lại cơ cấu lao động, dân cư trong nông

nghiệp, nông thôn một cách hợp lý

- Chính sách khoa học và công nghệ: Cần tính tới các đặc điểm sản xuất nông nghiệp, phải xuất phát từ

nhu cầu của thị trường nông nghiệp, nông thôn Nâng cao hiệu quả việc liên kết 4 nhà: nhà nước - nhà khoahọc - nhà doanh nghiệp - nhà nông

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN

- Chính sách giá cả sản lượng: Cần qui định, kiểm tra, giám sát chặt chẽ việc thực hiện giá trần, giá sàn

đối với nông sản phẩm Khuyến khích xuất khẩu nông sản, hội nhập kinh tế quốc tế

- Chính sách tín dụng: Tạo điều kiện cho nông dân vay vốn sản xuất kinh doanh Nâng mức hạn định

vốn vay > 50 triệu đồng không cần thế chấp tài sản, thời gian trả nợ dài hạn Đồng thời, có biện pháp giúp

đỡ họ sử dụng vốn có hiệu quả

- Chính sách an sinh xã hội: Thực hiện các chính sách xóa đói giảm nghèo, chính sách phát triển văn

hóa, giáo dục, y tế, bảo hiểm Thực thi pháp luật nghiêm minh, thực hiện công bằng dân chủ ở nông thôn

*Khái niệm kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường

Kinh tế thị trường là mô hình kinh tế mà trong đó các quan hệ kinh tế đều được thực hiện trên thị trường dưới hình thái hàng hóa và tiền tệ thông qua trao đổi mua bán.

- Quan hệ hàng hóa - tiền tệ phát triển đến một trình độ nhất định sẽ đạt đến kinh tế thị trường Kinh tếthị trường là giai đoạn phát triển cao của kinh tế hàng hoá dựa trên cơ sở phát triển của lực lượng sản xuất

- Kinh tế hàng hóa phát triển trong những điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau, chịu sự tác động củanhững quan hệ xã hội nhất định hình thành nên các chế độ kinh tế - xã hội khác nhau Vì vậy, kinh tế hànghóa không phải là sản phẩm riêng của một chế độ kinh tế - xã hội nào mà nó là sản phẩm của quá trình pháttriển của lực lượng sản xuất xã hội loài người, nó xuất hiện và tồn tại trong nhiều phương thức sản xuất xãhội

- Kinh tế thị trường phát triển qua hai giai đoạn:

+ Kinh tế thị trường tự do: tồn tại trong xã hội tư bản chủ nghĩa, nền kinh tế tự do cạnh tranh, chưa có

sự điều tiết của nhà nước

+ Kinh tế thị trường hỗn hợp (kinh tế thị trường hiện đại): kinh tế thị trường có sự điều tiết của nhà

nước

- Đặc trưng cơ bản của kinh tế thị trường là mọi quan hệ trao đổi, mua bán đều dựa trên cơ sở giá cả dothị trường quyết định

* Sự cần thiết khách quan của việc phát triển kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường ở Việt Nam

Kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường không phải là sản phẩm riêng có của chủ nghĩa tư bản mà là thànhtựu phát triển kinh tế của nền văn minh nhân loại; nó tồn tại khách quan không đối lập với chủ nghĩa xã hội

mà còn cần thiết cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội Do đó, phát triển kinh tế hàng hóa, kinh tế thịtrường ở Việt Nam là một tất yếu khách quan

- Xét về mặt lý luận:

+ Ở nước ta, những điều kiện, tiền đề cho sự ra đời và tồn tại của kinh tế hàng hóa (2 điều kiện: phâncông lao động xã hội và sự tách biệt tương đối về mặt kinh tế biểu hiện ở các hình thức sở hữu khác nhau về

tư liệu sản xuất) vẫn còn cho nên sự tồn tại kinh tế hàng hóa là một tất yếu khách quan

+ Ở nước ta, trong nền kinh tế nhiều thành phần ngay cả thành phần kinh tế nhà nước cũng cần đến quan

hệ hàng hóa - tiền tệ để giải quyết các vấn đề kinh tế nên sự tồn tại kinh tế hàng hóa là tất yếu

HỌC PHẦN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊ NIN

+ Ở nước ta, do yêu cầu của việc phát triển kinh tế - xã hội nói chung, công nghiệp hóa, hiện đại hóa nóiriêng trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế, phát triển kinh tế hàng hóa là tất yếu vì nó là hình thức tổchức kinh tế tạo ra động lực và khả năng để khai thác các tiềm lực của đất nước một cách có hiệu quả nhất,tạo ra nhiều sản phẩm cho xã hội

- Xét về mặt thực tiễn:

Kinh nghiệm hàng chục năm ở nước ta và các nước xã hội chủ nghĩa trước đây (Liên Xô cũ, Đông Âu)

về sự tồn tại của mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung bao cấp (mô hình kinh tế do nhà nước chỉ huy) màthực chất là xóa bỏ kinh tế hàng hóa đã cho thấy: Mặc dù có nhiều thành tựu to lớn (nhất là trong điều kiện

có chiến tranh) song mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung bao cấp (trong điều kiện hòa bình) đã khôngcòn phát huy tác dụng cần phải chuyển sang mô hình kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường định hướng xã hộichủ nghĩa

* Lợi ích của việc phát triển kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường

Mục tiêu của việc phát triển kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường là giải phóng năng lực sản xuất, thựchiện đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, từng bước cải thiện, nâng cao đời sống vật chất vàtinh thần của nhân dân Thực hiện mục tiêu đó, phát triển kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường ở nước ta sẽ

có những lợi ích:

- Phát triển kinh tế thị trường sẽ phá vỡ cơ cấu kinh tế tự nhiên chuyển thành kinh tế hàng hoá, thúc đẩy

xã hội hoá sản xuất

- Thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển

- Kích thích tính năng động sáng tạo của các chủ thể kinh tế

- Kích thích việc nâng cao chất lượng cải tiến mẫu mã cũng như tăng số lượng hàng hoá dịch vụ

- Thúc đẩy sự phân công lao động xã hội và chuyên môn hoá sản xuất

- Thúc đẩy quá trình tích tụ tập trung sản xuất tạo điều kiện ra đời của sản xuất lớn

Như vậy, phát triển kinh tế thị trường đối với nước ta là một tất yếu kinh tế, một nhiệm vụ cấp bách

để chuyển một nền kinh tế lạc hậu sang nền kinh tế hiện đại, hội nhập vào sự phân công lao động và hợp tácquốc tế Kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường không đối lập với các nhiệm vụ kinh tế - xã hội của thời kỳ quá

độ lên chủ nghĩa xã hội mà trái lại thúc đẩy các nhiệm vụ đó phát triển mạnh mẽ hơn Đảng Cộng sản NhậtBản cho rằng: Quá trình tìm tòi mới tiến lên chủ nghĩa xã hội thông qua kinh tế thị trường ở Việt Nam vàTrung Quốc đang trở thành một hướng đi quan trọng của thế kỷ XXI

Câu 46: Phân tích đặc điểm kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường trong thời kỳ quá độ ở Việt Nam

Trả lời:

* Nền kinh tế thị trường đang hình thành và phát triển

Trải qua 25 năm đổi mới đất nước, thực hiện phát triển kinh tế thị trường, nếu so với lịch sử phát triểncủa dân tộc thì chưa phải là dài do đó nền kinh tế thị trường ở nước ta đang còn ở tình trạng thấp kém, biểuhiện:

- Trình độ phát triển nền kinh tế thị trường ở nước ta còn ở giai đoạn sơ khai

- Thị trường dân tộc thống nhất đang trong quá trình hình thành chưa đồng bộ

- Nhiều thành phần kinh tế tham gia thị trường nhưng lại có sự khác biệt nhau về mục đích, lợi ích, trìnhđộ nên vừa thống nhất, vừa mâu thuẫn

- Sự hình thành thị trường trong nước gắn với mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại, hội nhập vào thịtrường khu vực và thế giới, trong hoàn cảnh trình độ phát triển kinh tế kỹ thuật của nước ta thấp xa với hầu

hết các nước khác.