Đặc điểm kịch nguyễn khải

Bàn về kịch Nguyễn Khải, có sự góp mặt của các nhà nghiện cứu nh Hà Công Tài, Phan Cự Đệ, Đoàn Trọng Huy, Vơng Trí Nhàn … Trong các bài viết của mình, các nhà nghiên cứu đã đề cập đến nh

Bộ giáo dục và đào tạo

Trờng đại học vinh

Mở đầu

biệt Hơn nửa thế kỉ sáng tạo nghệ thuật, Nguyễn Khải th nh công à ở hầu hết các thể loại: tiểu thuyết, truyện ngắn, tuỳ bút, kịch M… ỗi tác phẩm của Nguyễn Khải ra đời, dù ở thời điểm n o, à đều gây được sự chú ý của độc giả, của giới nghiên cứu phê bình và các đồng nghiệp Với số lượng tác phẩm đồ

sộ v nhà ững th nh công ở mà ỗi chặng đờng sáng tác, Nguyễn Khải thực sự đó trở th nh nh và à ăn có nhiều đúng góp v o th nh tà à ựu chung của nền văn học Việt Nam Ông đã vinh dự được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2001 Ngo i ra ông còn nhà ận nhiều giải thưởng khác như: giải thưởng của Hội văn nghệ Việt Nam (năm 1953), hai Giải thưởng văn xuôi của Hội nh và ăn Việt Nam (v o các nà ăm 1982 v 1998), già ải thưởng ASEAN ( năm 2000)…

Vì vậy, nghiên cứu sáng tác của Nguyễn Khải nói chung, đặc điểm kịch Nguyễn Khải nói riêng không chỉ để hiểu t i nà ăng của nh và ăn m còn gópàphần giúp người đọc hiểu thêm sự vận động v phát trià ển của đời sống văn học Việt Nam từ 1975 đến nay

1.2 Nguyễn Khải tuy viết kịch muộn hơn so với các thể loại khác

nhưng kịch lại l thà ể loại m nh và à ăn rất yêu thích “Từ năm còn trẻ tôi đã thích viết kịch, thích hơn viết truyện ngắn, tiểu thuyết” [3,23] Theo chúng tôi, trong sự nghiệp văn học của Nguyễn Khải bên cạnh văn xuôi, kịch cũng l thà ể loại đã tạo được dấu ấn phong cách riêng, giúp phần l m à đầy đặn hơn chân dung văn học, đồng thời cho thấy sự năng động, đa dạng trong cảm hứng cũng như bút pháp sáng tạo của nh và ăn

Từ lâu nay, những sáng tác kịch của Nguyễn Khải chưa được quan tâm đúng mức như các thể loại khác của ông, nếu có chỉ mang tính giới thiệu chung chung hoặc chỉ đề cập đến một, hai vở kịch riêng lẻ Có thể nói các

sáng tác kịch của Nguyễn Khải chưa được xem xét một cách hệ thống Từ thực tiễn sáng tác của nhà văn, có thể nhận thấy ông là một ngòi bút thành công và t i nà ăng về nhiều mặt trong đó có thể loại kịch Ngo i các và ở được trình diễn (Cách mạng - 1978, H nh trình à đến tự do - 1979), là kịch bản văn

học được triển khai từ các truyện ngắn v tià ểu thuyết của ông Những kịch bản n y à đã được in th nh tuyà ển tập, l m rõ thêm dià ện mạo văn học của Nguyễn Khải Đã đến lúc kịch Nguyễn Khải cần đựơc nghiên cứu một cách

to n dià ện v hà ệ thống Đó là lí do gợi dẫn chúng tôi lựa chon đề tài Đặc điểm

kịch Nguyễn Khải Chọn kịch Nguyễn Khải làm đối tợng nghiên cứu, chúng

tôi muốn có một cái nhìn hệ thống v trà ọn vẹn sự nghiệp sáng tạo của nhà văn cùng những đóng góp của ông với thể loại kịch nói riêng v và ăn học hiện đại nói chung

2 Lịch sử vấn đề

Điểm lại những b i vià ết, những công trình nghiên cứu về Nguyễn Khải nói chung v kà ịch Nguyễn Khải nói riêng l vià ệc l m cà ần thiết Bởi lẽ qua việc điểm lại những b i vià ết, công trình nghiên cứu đó, người nghiên cứu sẽ

có được sự định hướng đúng đắn trong phạm vi tìm hiểu, hạn chế tối đa sự lặp lại những gì đã có, đã nói trong quá trình thực thi đề t i.à

được giới nghiên cứu phê bình v à đồng nghiệp quan tâm Tác phẩm của ông khi mới xuất hiện đều tạo được những luồng ý kiến tranh luận sôi nổi Nhiều cây bút thuộc giới nghiên cứu phê bình và sáng tác đã viết về các tác phẩm của ông Tiêu biểu là các tác giả : Phan Cự Đệ, Nguyễn Đăng Mạnh, Phan Hồng Giang, Nguyễn Văn Hạnh, Đo n Trà ọng Huy, Vương Trí Nh n, Là ại Nguyên Ân, H Công T i, à à Đ o Thà ủy Nguyên, Nguyễn Thị Bình, Bích Thu…

Nhìn chung, các ý kiến kể trên đều khẳng định Nguyễn Khải l nhà à văn có nhiều đúng góp cho văn học đương đại Tác phẩm của ông phản ánh kịp thời, sâu sắc hiện thực lịch sử cũng như đời sống tinh thần của con người thời đại Văn ông hấp dẫn, mới mẻ, độc đáo Các tác phẩm của ông không chỉ

đánh dấu những bước đi của đời sống hiện thực m còn cà ủa cả những tìm tòi trăn trở của nh và ăn trên con đường sáng tạo.

Khải, một khía cạnh không thể không nhắc đến trong sự nghiệp sáng tác của

nh và ăn

Bàn về kịch Nguyễn Khải, có sự góp mặt của các nhà nghiện cứu nh Hà Công Tài, Phan Cự Đệ, Đoàn Trọng Huy, Vơng Trí Nhàn … Trong các bài viết của mình, các nhà nghiên cứu đã đề cập đến những nội dung và các phơng diện nghệ thuật của kịch Nguyễn Khải, cụ thể nh sau:

Đánh giá về nội dung, Hà Công Tài trong bài viết Những chặng đờng văn Nguyễn Khải cho rằng: kịch của Nguyễn Khải “vừa mang tính thời sự,

vừa có ý nghĩa nhân văn sâu sắc …Cách mạng có chủ đề về thái độ đối với

cách mạng của những con ngời vốn có sự gắn bó với cuộc sống của chế độ Sài Gòn cũ Kịch Chút phấn của đời có chủ đề về niềm vui, niềm hạnh phúc của

sự cho” [46,23-26]

Cũng đánh giá về nội dung, Phan Cự Đệ với bài viết Nguyễn Khải đa ra

nhận xét : “Vấn đề con ngời vợt hoàn cảnh cũng đợc đặt ra dới nhiều góc độ khác nhau trong … Cách mạng” [46,38] Lại Nguyên Ân với bài viết Tôi thích cái hôm nay, cái hôm nay ngổn ngang bề bộn …thì cho rằng: trong Cách mạng, “tình thế lớn, bao trùm và tiên quyết mọi sự lựa chọn thì đã xong, còn

lại sự lựa chọn ở từng con ngời mà tựu trung dẫn đến chỗ chấp nhận xã hội mới, thành thực thích ứng với chế độ mới, không thể khác” [5,76] Vơng Trí Nhàn trong bài viết Nguyễn Khải trong sự vận động của văn học cách mạng

từ sau 1945 lại đa ra nhận định: trong kịch, Nguyễn Khải “cùng với nhân vật

của mình xé toạc những tấm màn đang che đậy mọi xấu xa dơ bẩn ở đời để…mọi ngời cùng nhận thức rõ thực chất của mọi chuyện, rồi từng ngời liệu…

mà sống” [3,42]

Đặc biệt, đánh giá chung về giá trị nội dung kịch Nguyễn Khải, Xuân Sách với bài viết Về vở kịch Cách mạng đã nhận xét: “ Sự thành công hay hạn

chế của vở kịch đều nằm ở một cung bậc đòi hỏi chúng ta phải suy nghĩ, phải tranh luận vì những vấn đề ấy đang diễn ra có thực trong đời sống chứ không phải trong những khái niệm ớc lệ, trừu tợng Những vấn đề ấy ít nhiều liên quan mật thiết với chúng ta, đòi hỏi chúng ta phải giải quyết” [45,7]

Bên cạnh những nhận xét về nội dung, các nhà nghiên cứu đã đánh giá

về nghệ thuật kịch của Nguyễn Khải Nhận xét về xung đột kịch Cách mạng,

Hà Công Tài viết: “Những xung đột trong tác phẩm Nguyễn Khải dần dần đợc thu vào những xung đột bên trong, đó là cuộc đấu tranh giữa cái mới và cái cũ trong mỗi con ngời ở vùng giải phóng” [46,42]

Về ngôn ngữ kịch Nguyễn Khải, nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ nhấn mạnh: “Ưu điểm nổi bật của kịch Nguyễn Khải là một thứ ngôn ngữ đối thoại sắc sảo thông minh, mang đầy tính luận chiến, một thứ ngôn ngữ đợc nâng cao về tầm khái quát, ít nhiều ý nghĩa triết học và đạo đức nhân sinh” [46,52]

Đoàn Trọng Huy trong bài viết Vài đặc điểm phong cách nghệ thuật Nguyễn Khải cho rằng: “Đối thoại kịch giàu trí tuệ, thể hiện sự giao tranh của những

luồng ý thức, sự đụng độ của những luồng t tởng, mang tính luận chiến rõ rệt” [46,92] Xuân Sách cũng nhấn mạnh: “Ngôn ngữ đối thoại trong vở kịch đợc trau truốt chọn lọc ở mức độ cao Nên trong kịch tuy nói nhiều những câu triết

lí sâu sắc, những ý nghĩa phức tạp mà vẫn giữ đợc vẻ trong sáng giản dị” [45,9]

Nhận xét chung về nghệ thuật kịch Nguyễn Khải, theo nhà văn Xuân Sách: “vở kịch không có nhiều kịch tính không có nhiều hành động kịch,…không có nhiều chi tiết éo le, không có nhiều thủ pháp đóng mở nút Tất cả…chỉ là cái cớ để tác giả nói lên vấn đề là sự tất thắng của cách mạng” [45,6]

Như vậy, điểm lại những bài viết, chúng tôi nhận thấy các nhà nghiên cứu đã tìm hiểu về Nguyễn Khải v các thà ể loại khác (truyện ngắn, tiểu thuyết, ký) khá to n dià ện Nhưng ở thể loại kịch, lại cha có sự nghiên cứu thoả đáng so với các thể loại khác cũng nh sự đóng góp của nh và ăn ở thể loại

n y à đối với sự phát triển văn học hiện đại Việt Nam Cũng đã có những nhà nghiên cứu đó tìm hiểu kịch Nguyễn Khải ở một số phương diện đề t i, nà ội

dung, nhân vật, ngôn ngữ đối thoại trong m… ối quan hệ với các tác phẩm thuộc các thể loại khác nhưng chỉ lẻ tẻ ở một số sáng tác (chủ yếu ở kịch

kịch Nguyễn Khải

Điểm lại tình hình nghiên cứu về kịch Nguyễn Khải, chúng tôi tìm thấy khoảng trống để tiếp cận và triển khai đề tài Có thể nói những đánh giá, nhận định của các tác giả, các nh nghiên cà ứu đi trớc đó tạo tiền đề và là những gợi

ý quý báu cho chúng tôi trong quá trình thực hiện đề tài Đặc điểm kịch Nguyễn Khải.

3 Phạm vi và đối tợng nghiên cứu

3.2 Đối tợng nghiên cứu

Đặc điểm kịch Nguyễn Khải trên các phơng diện nội dung và nghệ thuật với t cách là kịch bản văn học

4 Phương pháp nghiên cứu

Người viết tìm hiểu những điều kiện lịch sử – xã hội, kinh tế, chính trị của Việt Nam trong thời kì Nguyễn Khải viết kịch Qua đó sẽ cho ta thấy được một cách to n dià ện, sâu sắc những đóng góp của kịch Nguyễn Khải với khả năng đưa những vấn đề mang tính thời sự v o trong kà ịch

4.2 Phương pháp hệ thống cấu trúc

Người viết xem mỗi vở kịch của Nguyễn Khải l mà ột yếu tố trong cấu trúc chỉnh thể của to n bà ộ sáng tác, trên cơ sở khảo sát từng tác phẩm, giúp khái quát th nh nhà ững đặc điểm chung có tính phổ quát trong kịch Nguyễn Khải

4.3 Phương pháp thống kê phân tích, tổng hợp

Để tìm được các dẫn liệu có tính thuyết phục cao, chúng tôi sử dụng phương pháp thống kê trong quá trình khảo sát, sau đó xếp các dẫn liệu có những đặc điểm tương đồng v o các hà ạng mục v tà ổng hợp th nh các luà ận điểm lớn, giúp cho việc nghiên cứu có cơ sở

4.4 Phương pháp so sánh

Người viết vận dụng phương pháp so sánh trên hai bình diện đồng đại

v là ịch đại, tiếp cận tác giả, tác phẩm trong mối liên hệ với tác giả, tác phẩm thời trước v cùng thà ời với Nguyễn Khải, tìm mối liên hệ giữa những yếu tố xã hội trong kịch, trong tiểu thuyết …

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu đề t i à Đặc điểm kịch Nguyễn Khải, chúng tôi hướng đến

thực hiện hai nhiệm vụ cơ bản

Thứ nhất: chỉ ra những đặc điểm của kịch Nguyễn Khải trên các phơng diện nội dung v hình thà ức nghệ thuật

Thứ hai: Bớc đầu nhận diện kịch Nguyễn Khải nhìn từ góc độ thể loại

6 Cấu trúc luận văn

Ngo i Mà ở đầu, Kết luận v T i lià à ệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1 Kịch trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Khải

Chương 2 Đặc điểm nội dung kịch Nguyễn Khải

Chương 3 Đặc điểm nghệ thuật kịch Nguyễn Khải

Chương 1

Kịch trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Khải

1.1 Thành tựu về văn xuôi Nguyễn Khải

Nguyễn Khải là một cây bút có tài năng, tiêu biểu cho thế hệ nhà văn ởng thành trong cuộc kháng chiến chống Pháp Ông đã kế tục một cách vẻ vang sự nghiệp các nhà văn trớc cách mạng và đã đóng góp cho nền văn học nớc nhà một phong cách văn xuôi độc đáo

tr-1.1.1 Nguyễn Khải đã xây dựng nên trong tác phẩm của mình một thế giới

nghệ thuật trong đó đời sống hiện thực đợc tái tạo một cách vừa trung thực, khái quát vừa sinh động, độc đáo, mang đậm dấu ấn cá nhân Qua các trang viết của mình, nhà văn đã bộc lộ một lối tiếp cận đời sống cùng những khám phá, thể hiện riêng

Vừa bám sát dòng chảy thời cuộc vừa đi vào chiều sâu của hiện thực, coi

sự nghiệp sáng tạo của mình là sự nghiệp phục vụ cách mạng; coi hiện thực ngày hôm nay là thứ hiện thực ẩn chứa những vấn đề mới mẻ của đời sống, những vấn

đề đang là mối bận tâm của những ngời đơng thời, Nguyễn Khải luôn có mặt ở những nơi thực tiễn đời sống đang diễn ra sôi động nhất với ý thức phản ánh kịp thời các vấn đề của hiện thực, trở thành ngời bạn đáng tin cậy và hữu ích của độc giả Ông là một trong số không nhiều nhà văn có sự nghiệp sáng tác gắn liền với từng bớc đi của thực tiễn cách mạng dân tộc hơn nửa thế kỉ qua Có thể nhận thấy

dễ dàng không một giai đoạn cách mạng nào với những sự kiện, những vấn đề tiêu biểu của nó lại không có đợc dấu ấn sinh động trong những sáng tác của Nguyễn Khải, dù mức độ thành công có khác nhau

Sau ngày hoà bình lập lại, vào thập niên 60, cả miền Bắc nô nức tiến hành sự nghiệp cải tạo kinh tế, xây dựng Chủ nghĩa xã hội Bộ mặt đời sống xã hội miền Bắc từng ngày đợc đổi mới Khí thế hăng say lao động xây dựng

đất nớc, xây dựng cuộc sống mới bao trùm lên khắp nơi Với t cách là ngời viết, Nguyễn Khải đã đi đến nhiều miền đất nớc khác nhau, gặp gỡ, tìm hiểu

các điển hình tiên tiến Ông lên nông trờng Điện Biên, một trong những nông trờng có quy mô lớn nhất miền Bắc lúc bấy giờ Ông đến tỉnh Phú Thọ, nơi có những điển hình thành công trong phong trào hợp tác hoá nông nghiệp Chính

từ những mảnh đất nóng bỏng này mà nhà văn đã nhìn thấy diện mạo cùng những vấn đề đang và sẽ còn đặt ra cho đời sống chính trị - xã hội đất nớc Một loạt sáng tác của Nguyễn Khải ra đời từ những chuyến đi này nh Mùa lạc, Đứa con nuôi, Tầm nhìn xa, Chủ tịch huyện.

Với cảm hứng nghiên cứu, nhà văn đã phát hiện ra những vấn đề quan trọng đặt ra cho sự nghiệp xây dựng Chủ nghĩa xã hội của miền Bắc lúc bấy giờ Đó là yêu cầu cấp thiết về việc đấu tranh với những tàn d của t tởng cũ, khắc phục nhợc điểm khó tránh khỏi trong bản thân mỗi con ngời để xây dựng

đợc một đội ngũ cán bộ nông thôn đủ trình độ, năng lực và phẩm chất, nhằm

đáp ứng đợc nhiệm vụ to lớn của thời kì cách mạng mới

Sang thời kì chống Mĩ, cả nớc dốc sức cho tiền tuyến, tiến hành cuộc kháng chiến vĩ đại giành độc lập tự do cho dân tộc Nhất quán trong xu hớng bám sát hiện thực đời sống, tác phẩm của Nguyễn Khải phản ánh kịp thời những sự kiện lớn của cuộc kháng chiến Ngay khi Mỹ vừa leo thang đánh phá miền Bắc, ông đã có mặt ở vùng tuyến lửa trọng điểm Nhà văn ra đảo Cồn Cỏ sống với các chiến sỹ, ông gặp gỡ những ngời dân Vĩnh Linh ngày đêm đội bom

đạn, vợt sóng gió tiếp tế cho các chiến sỹ trên đảo Các sáng tác Họ sống và chiến đấu, Ra đảo xuất hiện ngay trong khoảng thời gian đầu của cuộc chiến

tranh, mang theo hơi thở nóng bỏng của cuộc sống chiến đấu của vùng đất nơi

đầu sóng ngọn gió Tiếp theo là Đờng trong mây, Chiến sỹ những tác phẩm

miêu tả chiến tranh, miêu tả chủ nghĩa anh hùng cách mạng nối nhau ra đời Năm 1975, kết thúc cuộc kháng chiến, Nguyễn Khải viết Tháng ba ở Tây Nguyên, tác phẩm mang một cái nhìn có tính chất tổng kết cuộc kháng chiến

kéo dài hơn 20 năm của cả dân tộc

Nhìn ở một góc độ nào đó, bộ mặt chiến tranh trong các tác phẩm của Nguyễn Khải hiện hữu có phần khác so với các tác phẩm của các nhà văn cùng thời Sự khốc liệt của chiến tranh trong tác phẩm của Nguyễn Khải diễn

ra thờng nhật trong dáng vẻ âm thầm, dai dẳng đến lì lợm Nó không hung dữ

uy hiếp mà thản nhiên thử thách ý chí kiên cờng, lòng dũng cảm và nhẫn nại vô bờ bến của con ngời Những ngời chiến sỹ trong văn xuôi Nguyễn Khải đi

ra chiến trờng, đối đầu với các cuộc kháng chiến và dành đợc chiến công không phải chỉ bằng niềm say mê trớc lí tởng cao cả, lòng khát khao cống hiến, hi sinh cho tổ quốc, mà còn bằng tất cả sự tỉnh táo của trí tuệ, bằng năng lực tháo vát, khả năng biết vợt lên trên mọi hoàn cảnh khắc nghiệt của chiến tranh để tồn tại và chiến thắng

Không chỉ dừng lại ở hiện thực khốc liệt của cuộc kháng chiến, Nguyễn Khải đi sâu lí giải chiến thắng của nhân dân ta đó là sức mạnh của lòng yêu n-

ớc, sự kiên cờng, tinh thần kỷ luật, sự thông minh tháo vát của con ngời Việt Nam Không đi sâu vào khía cạnh mất mát của chiến tranh, những “chấn th-

ơng tinh thần” ghê gớm mà chiến tranh đã đem lại cho mỗi số phận con ngời

nh Nguyễn Minh Châu, Bảo Ninh, Chu Lai, Nguyễn Khải đi vào bình diện thử thách, khả năng thích ứng và vợt lên trên hoàn cảnh để chiến thắng, để không ngừng vơn lên trong bom đạn và cái chết của con ngời Việt Nam Bên cạnh việc lên án chiến tranh phi nghĩa, tác phẩm Nguyễn Khải toát lên thái độ đề cao, ca ngợi năng lực, sức mạnh tinh thần vô hạn của con ngời và những tác

động lớn lao mà con ngời đem đến cho lịch sử Tác phẩm của ông cho thấy con ngời có những tiềm lực sâu kín, thật lớn lao nhng cũng rất giản dị và một khi con ngời chiến đấu cho những lí tởng cao cả thì những tiềm lực này sẽ

đem đến cho con ngời sức mạnh vô địch, giúp họ vợt qua thử thách gay go, ác liệt nhất Bên cạnh lý tởng cao cả và phẩm chất anh hùng, trí tuệ sáng suốt là yếu tố cực kì quan trọng giúp con ngời làm nên những kì tích Không một sức mạnh vật chất nào có thể đánh bại đợc những con ngời mang trong mình những sức mạnh tinh thần to lớn

Năm 1975, khi đất nớc thống nhất, Nguyễn Khải đã có mặt ở Sài Gòn

và một loạt tác phẩm văn xuôi xuất sắc của Nguyễn Khải đã ra đời nh: Gặp gỡ cuối năm, Vòng sóng đến vô cùng đã đa sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Khải

sang một giai đoạn mới

Vào những năm giữa thập kỷ 90, với sự nghiệp đổi mới, đất nớc có sự chuyển đổi không chỉ lĩnh vực kinh tế mà còn cả lĩnh vực đời sống tinh thần xã hội Nguyễn Khải tiếp tục bám sát đời sống, đi và viết say sa, đầy tự tin

Ông tìm đến những vùng đất mới lạ mà mình cha kịp đến để miêu tả những cảnh đời, những con ngời đã và đang góp phần làm nên diện mạo của đất nớc Nhà văn thực hiện những cuộc hành hơng trở lại những vùng quê một thời đã từng làm nên các tác phẩm nổi tiếng của ông nh Điện Biên, Vĩnh Phú, Hà Nam Cùng với thời gian, những biến đổi trong quan niệm, nhận thức về cuộc

đời và về con ngời dờng nh đã thôi thúc ông trở về tìm gặp lại cảnh cũ ngời xa,

để có dịp nói lại đôi điều một thời mình nói cha thật thấu đáo Tiêu biểu là tác

vào phía hiu quạnh, tĩnh mịch của đời sống, đi sâu vào số phận những con

ng-ời bình thờng xung quanh để khám phá thế giới tinh thần dung dị nhng không kém phần phức tạp và phong phú, ẩn chứa những vấn đề triết học và nhân sinh sâu sắc Những ông chú bà cô, anh em họ hàng, những bạn bè đồng nghiệp cùng tuổi tác; những cảnh đời éo le và những con ngời với những số phận riêng đã giúp ông suy ngẫm về cuộc đời, rút ra những triết lí nhân sinh sâu sắc Tiêu biểu là hàng loạt các tác phẩm: Một ngời Hà Nội, Lạc thời, Nắng chiều.

Bằng việc mở rộng bình diện tiếp xúc, đi sâu vào khai thác số phận, tính cách, tâm lí của những con ngời trong cuộc sống đời thờng với một cái nhìn sẻ chia, thông cảm, Nguyễn Khải thực sự đã đem lại khả năng chiếm lĩnh hiện thực mới cho văn học Lạ chọn đề tài là hiện thực cuộc sống hôm nay và hớng

sự chú ý vào cái đang vận động, đang diễn biến, ngòi bút Nguyễn Khải trở nên năng động, linh hoạt và tự do Việc bám sát dòng chảy của thời cuộc trong quá trình đi sâu vào hiện thực là một lựa chọn của riêng nhà văn nhng đồng thời cũng là niềm cảm hứng của thời đại

Để thể hiện trọn vẹn quan điểm nghệ thuật cũng nh những khám phá về

đời sống của mình, Nguyễn Khải đã dụng công tìm tòi những hình thức nghệ thuật phục vụ đắc lực nhất cho khuynh hớng sáng tạo của mình Với những nỗ

lực đổi mới, mà những đóng góp của nhà văn cho nền văn xuôi đơng đại Việt Nam không chỉ dừng lại ở nội dung t tởng, nội dung hiện thực mà còn ở những tìm tòi sáng tạo trong hình thức thể hiện, nổi bật ở ngôn ngữ và giọng điệu cùng cách thức xây dựng nhân vật, đặc biệt là nhân vật t tởng trong văn xuôi

và nó đã ít nhiều ảnh hởng đến kịch Nguyễn Khải

1.2 Sự góp mặt của kịch Nguyễn Khải với nền kịch Việt Nam hiện đại 1.2.1 Cơ sở xã hội và những yêu cầu mới đặt ra từ thực tiễn.

Nguyễn Khải viết vở kịch đầu tiên với nhan đề Đối mặt vào năm 1975

Đây là thời điểm đất nớc ta đã hoàn thành cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc, đất nớc hoàn toàn thống nhất Cả dân tộc ta bớc vào một thời kì mới với những khó khăn và thử thách mới Sự biến động của đời sống chính trị xã hội luôn là nguyên nhân trực tiếp tạo sự biến đổi trong văn học nghệ thuật, nó tác

động sâu sắc đến nhận thức của ngời nghệ sỹ

Từ sau 1975, đất nớc ta bớc sang hoàn cảnh xã hội - lịch sử mới, và cũng vì thế, sống trong trạng thái tinh thần mới Cùng với công cuộc đổi mới

t duy, ý thức dân chủ trong đời sống xã hội tác động mạnh mẽ vào văn học, làm cho nó biến đổi phong phú, đa dạng và phức tạp Bên cạnh xu hớng dân chủ hoá nh lực đẩy của đời sống xã hội, cũng kể đến sự tác động sâu sắc của thị trờng Dới bề mặt sôi động, ồn ào đó, là sự vận động kín đáo và tự nhiên của các quy luật của đời sống văn học mà nền tảng là trạng thái tinh thần mới của thời đại

Hiện thực mới ấy đã đặt ra những yêu cầu đổi mới gắt gao, toàn diện mọi mặt của đời sống trong đó có văn học nghệ thuật Một loạt những biến đổi quan trọng đã diễn ra trong văn học mà cấp độ cao nhất là quan niệm và ý thức nghệ thuật Dĩ nhiên sự đổi mới này có ý nghĩa nối tiếp truyền thống ở giai đoạn trớc, trong đó nổi bật là những bổ sung toàn diện hơn quan niệm về con ngời, quan niệm về hiện thực, quan niệm về văn chơng ý thức cá nhân đ-

ợc phát triển mạnh mẽ vừa nh một khuynh hớng tất yếu của sự phát triển và tiến bộ, vừa nh sự thể hiện của tinh thần Đổi mới nhằm phát huy tối đa mọi

tiềm năng của cả cộng đồng và của mỗi cá nhân nhằm hớng tới một cuộc sống tốt đẹp và văn minh.

Trạng thái tinh thần này tác động và làm biến đổi bên trong văn học nói chung, từng thể loại văn học nói riêng Không chỉ đề tài đợc mở rộng phong phú, mà cung cách xử lý và khai thác nhiều khía cạnh các đề tài cũng đa dạng muôn vẻ hơn “gợi đợc rất nhiều thứ để viết” [46,222] Cảm hứng sử thi đợc thay thế bằng cái nhìn tiểu thuyết Đặc biệt, “chất tiểu thuyết” này với t cách

là “siêu thể loại”, thâm nhập và chi phối mạnh mẽ vào sự phân hoá và vận

động của đời sống thể loại Văn học giai đoạn 1945 - 1975 ra đời trong hoàn cảnh chiến tranh, văn học phục vụ đắc lực cho sự nghịêp giải phóng dân tộc và xây dựng Chủ nghĩa xã hội, tất yếu nghiêng về phản ánh những sự kiện có ý nghĩa lịch sử và toàn dân Những vấn đề văn học đề cập lúc này phải là những vấn đề mà trung tâm, cốt lõi liên quan đến sự sống còn của dân tộc, của đất n-

ớc Vì vậy, đề tài đời t, thế sự đạo đức giữ vai trò thứ yếu Sau năm 1975, hiện thực cuộc sống có nhiều thay đổi khác trớc Điều đó đòi hỏi nhà văn phải có cách tiếp cận phù hợp, đi sâu vào khai thác những khía cạnh khác nhau của vấn đề đạo đức tinh thần đang đặt ra cách phân tích và đánh giá mới Tất cả vẽ lên một hiện thực không xuôi chiều nh trớc Giữa bóng tối và ánh sáng, niềm vui và nỗi buồn, cao cả và thấp hèn… không phải lúc nào cũng đợc phân định rạch ròi Hệ giá trị mới, cách đánh giá mới cho thấy những thiếu hụt, lệch lạc cần phải bổ sung, điều chỉnh và thay đổi Cảm hứng đối thoại, cái nhìn đa chiều trở thành cảm hứng xuyên suốt trong sáng tác của các nhà văn

Hiện thực mới không chỉ đòi hỏi những sáng tác mới góp phần nâng cao trình độ nghệ thuật, mà chính nó tạo điều kiện để các văn nghệ sỹ bộc lộ những quan điểm, chiêm nghiệm của mình về những vấn đề gai góc thờng né tránh trong chiến tranh Mỗi tác phẩm phải là sự đóng góp một tiếng nói riêng, bộc lộ thái độ chủ quan của chủ thể sáng tạo Điều đó đòi hỏi ở các nghệ sỹ sự năng động, sáng tạo, mạnh dạn khi nhìn thẳng vào cái thiện, cái ác, lẽ phải, sự công bằng trong xã hội

Hiện thực mới đòi hỏi văn học không chỉ có sự đổi mới về chất liệu hiện thực mà còn ở sự đổi mới phơng thức nghệ thuật Đó cũng là lẽ tất yếu Bởi sự đổi mới về quan niệm nghệ thuật, về đối tợng phản ánh trong văn học dẫn đến hệ quả tất yếu là sự đổi mới hình thức nghệ thuật để biểu đạt nội dung Quan niệm mới về hiện thực, về con ngời và nghệ thuật đã dẫn tới sự

đổi mới, cách tân phơng thức biểu đạt T duy nghệ thuật mới của văn học giai

đoạn sau năm 1975 đã dẫn đến sự đổi mới về mặt hình thức trên nhiều phơng diện: hệ thống nhân vật, ngôn ngữ và giọng điệu, kết cấu, không gian và thời gian nghệ thuật …

1.2.2 Sự phù hợp giữa tính chất thời đại và sáng tác kịch Nguyễn Khải

Sinh ngày 3-2-1930 tại Hà Nội, cuộc đời riêng của Nguyễn Khải có những thay đổi gắn liền với những bớc ngoặt của lịch sử đất nớc Trớc năm

1945, với thân phận con vợ lẽ trong một gia đình dòng dõi quan lại bậc trung, Nguyễn Khải trải qua những năm tháng tuổi thơ vất vả và tủi nhục Cách mạng Tháng Tám và cuộc kháng chiến chống Pháp đã làm thay đổi cuộc đời

ông, đem lại cho ông nhiều cơ hội tự khẳng định mình, tạo dựng cho mình một cuộc đời, một sự nghiệp Nhà văn đến với cách mạng với tất cả sự hồ hởi, tin tởng và lạc quan Đối với Nguyễn Khải, cách mạng nh mối lơng duyên trời

định Ông từng hơn một lần khẳng định: trong những năm cầm bút, ông

“không bao giờ phân vân về chức danh của mình là ngời lính, là đảng viên,

là nhà văn, với tôi tất cả chỉ là một” [46,434]

Năm 1975, miền Nam hoàn toàn giải phóng, đất nớc thống nhất Trong cuộc đoàn viên lớn của dân tộc, Nguyễn Khải có cuộc đoàn viên trong chính gia đình mình Sự thay đổi ngoạn mục vị thế của bản thân mình mà cách mạng một lần nữa đã giúp nhà văn có điều kiện nghiền ngẫm, nhìn lại những gì đã xảy ra không chỉ đối với bản thân mà đối với cả dân tộc trong gần một thế kỉ qua Chính nơi đây, trớc hiện thực còn ngổn ngang, một hiện thực đầy mới

mẻ, cha bị mô hình hoá, cùng với sự trải nghiệm của bản thân, ông đã bắt đầu

có đợc cái nhìn rộng rãi hơn, sâu sắc hơn, với những quan niệm ngày càng đầy

đủ hơn về cuộc sống và về con ngời Đoàn viên với gia đình- một gia đình

quan chức t sản của chế độ cũ, Nguyễn Khải đã chứng kiến tận mắt diện mạo

và sự thay đổi lớn trong đời sống tinh thần của một bộ phận xã hội những năm hậu chiến

Niềm hứng thú đối với các vấn đề chính trị xã hội, vốn liếng hiểu biết

về các quan điểm, đờng lối chính sách của Đảng và sự nhạy cảm trớc các diễn biến t tởng của con ngời, giúp Nguyễn Khải nắm bắt nhanh các vấn đề của đời sống, các kiểu cách tâm lí, kiểu cách t duy của con ngời thời đại, giúp ông nhanh chóng trở thành nhà văn có nhiều đóng góp cho văn học đơng đại trên nhiều thể loại, trong đó có thể loại kịch

Mỗi thế loại văn học tiếp cận và chắt lọc một mảng hiện thực khác nhau Nếu tiểu thuyết khai thác cái ngổn ngang, xô bồ của hiện thực, thơ ca nắm bắt những khoảnh khắc bất chợt của cảm xúc, thì kịch lại quan tâm đến thời điểm những mối quan hệ dẫn đến sự hình thành mâu thuẫn và xung đột Vì vậy, những bớc ngoặt, những biến cố, những sự kiện quan trọng trong xã hội là nguồn chất liệu quý để viết kịch

Trong bối cảnh của đất nớc chuyển từ thời chiến sang thời bình, nhiều vấn đề của hiện thực đợc đặt ra Song hành với việc diễn tả bản thân cái khốc liệt của thời chiến là vấn đề chủ nghĩa nhân đạo, thân phận con ngời sau chiến tranh Thực tế đó đòi hỏi bản thân đời sống văn học nói chung, mỗi thể loại văn học nói riêng phải đổi mới và thích ứng cách tiếp nhận những vấn đề cũng

nh phơng thức thể hiện chúng Việc lựa chọn đề tài, lựa chọn vấn đề, lựa chọn nhân vật và cách thức thể hiện sao cho phù hợp với đời sống hiện thời, tránh sáo mòn, khiên cỡng giữa nội dung và hình thức là vấn đề đặt ra cấp thiết cho các thể loại văn học

Thế mạnh của kịch dờng nh đáp ứng đợc khá nhanh yêu cầu đặt ra của văn học lúc này Bởi với đặc trng riêng, với u thế của phơng thức tạo xung đột

và tính dồn nén của mâu thuẫn kịch, cùng với sự cộng hởng cảm xúc trong sự tiếp nhận của công chúng, sân khấu thuộc mọi đề tài, đặc biệt là kịch nói về cuộc sống đơng thời đã đóng vai trò xung kích, mũi nhọn trong việc đề xuất

và giải quyết những vấn đề bức xúc của xã hội “sân khấu đã vợt lên trên tất cả

các ngành nghệ thuật khác, nó dẫn đầu trong việc phanh phui thực trạng xã hội nớc ta, phơi bày những thực tế phức tạp, gay gắt của đời sống xã hội, cố gắng tái hiện bức tranh chân thật của xã hội và con ngời hiện nay, và trong chừng mực nhất định, nó đề xuất một số kiến nghị xã hội ít nhiều quan trọng” [11,256] Bởi với đặc trng riêng, kịch là thể loại linh hoạt, nhạy bén, có khả năng nắm bắt và phản ánh nhanh nhạy các vấn đề đặt ra của đời sống xã hội, tham gia đối thoại trực tiếp với độc giả, với công chúng về những vấn đề đang

đợc đặt ra trong cuộc sống Sân khấu, xét riêng ở góc độ kịch bản văn học, đã

đáp ứng nhanh nhạy đòi hỏi bức thiết đang đợc đặt ra từ thực tiễn đối với văn học và công chúng

Có thể nói nhạy cảm đối với yêu cầu thời đại và sự mẫn cảm đối với nghề nghiệp đã giúp Nguyễn Khải phát hiện ra u điểm, thế mạnh của thể loại kịch có thể đáp ứng nhanh nhạy, kịp thời, sâu sắc những yêu cầu gắt gao của thời đại đặt ra cho văn học Và Nguyễn Khải đã thử sức với thể loại kịch vốn

là thể loại mà ông hằng yêu thích và thực sự đã có đợc thành công nhất định trên sàn diễn cũng nh trong kịch bản văn học Nó là một bộ phận làm nên một chỉnh thể trong sáng tác của nhà văn

1.2.3 Đóng góp của kịch Nguyễn Khải đối với nền kịch Việt Nam hiện đại.

Kịch là thể loại linh hoạt, nhạy bén, có khả năng đáp ứng kịp thời những đòi hỏi mới của hiện thực Nhng với thực trạng xã hội sau năm 1975, kịch không tránh khỏi những lúng túng, ngỡ ngàng ban đầu Nền sân khấu nớc nhà dờng nh đứng im với sự nghèo nàn, cằn cỗi Mặt khác, trong giao lu, ảnh hởng của văn học giữa hai miền ở những ngày đầu sau giải phóng, sân khấu không tránh khỏi tình trạng phức tạp, xô bồ Đã có những tiếng nói báo động

về xu hớng phục cổ, quay lng lại với đời sống thực tại, chạy theo thị hiếu thấp kém, thơng mại hoá sân khấu, coi thờng chất liệu nghệ thuật Lúc này, sân khấu không thể làm chiếc loa kêu gọi và tuyên truyền cho cách mạng Cao hơn, nó cần phục vụ, hoà nhập vào cuộc sống Sân khấu không còn cách nào hơn là phải khác trớc Nghĩa là nó phải làm mới mình, phải trở về với bản chất của mình, phải là chính mình, phải “sống” thì mới phục vụ đợc Cụ thể hơn,

những ngời làm nghệ thuật với mong muốn mãnh liệt là đổi mới sân khấu, u tiên những vở diễn với đề tài hiện đại Song những kịch bản về con ngời mới,

về cuộc sống mới còn quá ít Những rơi rớt của thói quen “tải đạo” vẫn còn Cùng với thị hiếu nghệ thuật cũ chúng ta cha cải tạo đợc đã làm cho khó khăn thêm chồng chất Tình trạng thiếu kịch bản hay, tình trạng nhà hát im ắng bên cạnh nhiều nguyên nhân khách quan phải chăng là do sự khủng hoảng của thi pháp kịch trong công cuộc vơn tới bắt kịp với nhu cầu và thị hiếu của khán giả

Tuy Nguyễn Khải sáng tác kịch không nhiều, nhng sự có mặt của kịch Nguyễn Khải đã góp phần làm phong phú hơn kịch bản văn học của nớc ta sau năm 1975 Đặc biệt, những tác phẩm ấy thực sự là đóng góp đáng kể về mặt thể loại trên cả phơng diện nội dung và thi pháp

Về mặt nội dung, kịch của ông đã phản ánh sâu sắc nhiều vấn đề của

đời sống hiện đại nh: vấn đề dân chủ; vấn đề lựa chọn, thích ứng với thời thế, vấn đề đạo đức, lối sống của con ngời mới … Tất cả những vấn đề ấy đ-

ợc tác giả xâu chuỗi trong các sáng tác, làm nên phong cách riêng, đa ông trở thành nhà văn nhạy bén, cập nhật với những vấn đề mang đậm tính chất thời sự

Về mặt nghệ thuật, kịch của Nguyễn Khải một mặt tuân thủ đặc trng của thi pháp thể loại, vẫn phát huy đợc u thế của phơng thức tạo xung đột và tính dồn nén của mâu thuẫn kịch; mặt khác, có những cách tân lớn về thi pháp thể loại, tạo đợc dấu ấn phong cách riêng trên nhiều phơng diện nghệ thuật

nh: ngôn ngữ, nhân vật, tình huống, xung đột kịch Những điểm này chúng tôi

sẽ làm rõ hơn, đi sâu hơn ở chơng sau

Tiểu kết chơng 1:

Từ sau 1975, Nguyễn Khải mới bắt đầu viết kịch Dù số lợng tác phẩm của Nguyễn Khải không nhiều so với các thể loại khác của nhà văn, nhng chính ở những sáng tác này, ông đã có những đóng góp về mặt thể loại Điều

đó góp phần không nhỏ vào việc phát triển nền kịch Việt Nam hiện đại Bên cạnh thể loại văn xuôi, các kịch bản của Nguyễn Khải đã khẳng định tài năng nhiều mặt của ông trên văn đàn Kịch của Nguyễn Khải thực sự đã để lại dấu

ấn làm phong phú nền kịch hiện đại Việt Nam nói riêng, văn học Việt Nam nói chung Kịch thực sự là bộ phận quan trọng không thể không nhắc tới trong

sự nghiệp sáng tác của ông, góp phần làm nên một phong cách, một tài năng nghệ thuật đa dạng

Chơng 2

Đặc điểm nội dung kịch Nguyễn Khải

Văn học là nhân học, một khoa học về lòng ngời Các sáng tác nói chung, kịch của Nguyễn Khải nói riêng cũng đi sâu phản ánh những vấn đề chủ yếu của con ngời Nhà văn đặc biệt quan tâm tới tính đa diện của con ngời trong đời sống Con ngời - một chủ thể tự ý thức đợc nhà văn phản ánh trên nhiều bình diện: sự lựa chọn và khả năng thích ứng; quan hệ gia đình; sự tiếp nối giữa các thế hệ; tình yêu và hạnh phúc; quan hệ với thời gian

2.1 Sự lựa chọn và khả năng thích ứng

Nếu nh trong những sáng tác ở các thể loại khác, ngòi bút Nguyễn Khải chủ yếu hớng tới khám phá con ngời trong mối quan hệ với lịch sử, thì ở thể loại kịch, khẳng định vị trí, giá trị cá nhân, là hứng thú nổi bật trong sự thể hiện con ngời của nhà văn Ông cổ vũ hết mình cho giá trị cá nhân, cho cá tính, cho những con ngời “biết giữ gìn, quý trọng cái bản sắc của mình, những giá trị có thật của mình” [46,145] Thớc đo giá trị con ngời đợc đo bằng chính giá trị nhân cách của nó Một cá nhân nh một ý thức độc lập, phải chứng tỏ bản lĩnh của mình qua sự lựa chọn và thích ứng; “dám sống cho một niềm tin”, một lí tởng; biết nhận thức, nắm bắt nhu cầu và gìn giữ tình yêu, hạnh phúc cho bản thân …

Trong quan niệm của Nguyễn Khải, giá trị cá nhân, nhân cách đợc bộc

lộ rõ nhất qua sự lựa chọn Vì vậy, hớng tới khám phá con ngời cá nhân vốn là chủ thể của ý thức, Nguyễn Khải nghiên cứu mỗi cá nhân trong sự lựa chọn và khả năng thích ứng Để làm đợc điều đó, trong tác phẩm của mình, nhà văn

đặt nhân vật vào tình huống phải lựa chọn, “Tình thế hôm nay buộc mỗi ngời phải suy xét, tranh luận tất cả … Thời thế nó buộc mình phải tranh cãi với nhau, tranh cãi với mình” [23,108] Không chỉ thế ông đòi hỏi ở họ sự lựa chọn thờng xuyên, “hàng ngày phải lựa chọn, từng việc phải lựa chọn” [23,105]

Tác phẩm kịch nào của Nguyễn Khải cũng đặt nhân vật vào tình huống bắt buộc phải lựa chọn và thích ứng với thời cuộc mới Trong kịch Cách mạng, đề cập đến nhiều vấn đề bức xúc của con ngời trong thời kì lịch sử đầy

biến động Thế cuộc thay đổi, buộc mỗi nhân vật phải tự lựa chọn cho mình một cách sống phù hợp Bà Hoàng, Chơng phải lựa chọn con đ… ờng đi của mình khi thể chế chính trị cũ đã tan rã để có thể chấp nhận và chung sống đợc với hiện tại Có thể thấy vấn đề trung tâm ở đây là sự lựa chọn Tình thế lựa chọn chung đã đợc xác lập, đó là cách mạng đã thành công, một thể chế chính trị mới đã đợc xác lập thay cho thể chế chính trị cũ Nhng mỗi cá nhân trong thể chế ấy cha có sự lựa chọn Họ băn khoăn, do dự trong sự lựa chọn của chính bản thân Tình thế mới, thời thế mới đã làm họ “không thể sống hoàn toàn yên tĩnh đợc nữa” [23,7] Thời thế đã bắt buộc từng ngời phải quyết định

và lựa chọn riêng Từng ngời trong cái đại gia đình mà trớc đây là gia đình t sản trong chế độ cũ phải chấp nhận một sự thực là chế độ cũ đã sụp đổ Họ buộc phải lựa chọn nhiều con đờng: một là tự sát để không còn phải lựa chọn sống nh thế nào trong chế độ mới; hai là sống mà đóng kín cửa, “suốt ngày chỉ biết ngủ để quên đi thực tại” [23,94]; hoặc có tồn tại để trông vào ảo tởng

“hiện tại chỉ là giấc mơ” [23,94], ngày mai khi tỉnh giấc “tất cả sẽ vẫn nh cũ” [23,94]; hoặc dũng cảm làm việc để sống nh “những ngời bình thờng” [23,89], nếu không họ chỉ còn cách “quỳ” [23,89] mà sống nh cách phân tích của Ph-ợng Dù sự lựa chọn có là nh thế nào, thì mỗi nhân vật phải lựa chọn Họ không thể trốn tránh, mà phải đối mặt với nó Đó là sự thật hiển nhiên không còn cách nào khác Nh vậy, trong kịch Cách mạng nhà văn đặt các nhân vật

của chế độ cũ vào tình thế phải lựa chọn, phải thích ứng với chế độ mới

Không chỉ đề cập tới sự lựa chọn của những nhân vật vốn là thành viên của chế độ xã hội cũ, trong kịch, Nguyễn Khải còn đề cập đến sự lựa chọn của con ngời trong cuộc sống đời thờng Đó có thể là những ngời trí thức nh Thoa, Hng, Quắc, Trâm trong Chút phấn của đời; của Tú, Huy, Bình trong Vòng

Vòng tròn trống rỗng, Nghĩa trong Chút phấn của đời, Thuý trong Hạnh phúc

đến muộn Đặc biệt, trong kịch của Nguyễn Khải, sự lựa chọn còn đ… ợc đặt

ra đối với những ngời “nhỏ bé” nh: bà Bơ, Liên trong Hạnh phúc đến muộn

Những yếu tố mới của hiện thực đất nớc thời bình của yếu tố thị trờng đã tác

động sâu sắc đến con ngời Điều đó đòi hỏi những thành viên sống trong cơ chế mới phải có sự lựa chọn và thích ứng giữa cái mới và cái cũ không chỉ ở quan niệm mà cả trong đạo đức lối sống Sự đòi hỏi đó không chỉ với những ngời trí thức già nh Tú, Huy, Bình; mà cả với những trí thức trẻ nh Trâm, Thoa, Hng Sự đòi hỏi đó đặc biệt đặt ra một cách cấp thiết với những thế hệ thanh niên vốn là sản phẩm và cũng là những nhân tố có vai trò quan trọng trong sự phát triển của cơ chế mới nh Đa, Bút, Đồi … Và cũng đặt ra với những cá nhân mới có quyền tự chủ trong cuộc sống của mình nh bà Bơ và Liên

Nh ở trên chúng tôi đã đề cập, trong kịch bản của mình, Nguyễn Khải

đặt nhân vật trong sự lựa chọn nhằm khám phá nhân vật với t cách con ngời cá nhân Do vậy, những nhân vật mà nhà văn khám phá trong sự lựa chọn đều có quyền tự quyết và tự chịu trách nhiệm Nếu nh sự lựa chọn của nhân vật trong giai đoạn trớc của Nguyễn Khải thờng là sự lựa chọn bất đắc dĩ do bị tình thế mới dồn đuổi đến chân tờng, thì trong kịch của ông, các nhân vật đợc lựa chọn với t cách là những cá nhân tự do, đợc lựa chọn theo chính kiến của bản thân mình, nhng các cá nhân ấy phải tự chịu trách nhiệm với sự lựa chọn của mình

Điều đó đòi hỏi ở mỗi cá nhân trong tác phẩm của ông cần “giơng to con mắt lên, nhìn cho rõ mọi sự, không nên lẩn tránh cũng không nên hiểu nửa chừng Hiểu nửa chừng còn tệ hại hơn là không hiểu gì hết” [23,85] rồi tự quyết tự chọn, tự chịu trách nhiệm trong sự lựa chọn đó Biền trong Cách mạng nói:

“con phải tự định đoạt và chịu trách nhiệm trong sự định đoạt của mình” [23,87] Đây là sở trờng của nhà văn trong việc phản ánh những vấn đề của con ngời trong lựa chọn và thích ứng với thời thế

Từ những nhân vật vốn là những chính khách trong chế độ cũ nh

Ch-ơng, bà Hoàng; những thành viên của chế độ cũ ở mọi lứa tuổi nh Quy, Ly, Phợng, Huy, ông bố, bà mẹ trong Cách mạng; cho đến những trí thức của chế

độ cũ nh Tú, Bình, Huy trong Vòng tròn trống rỗng; những trí thức của chế độ

mới nh Thoa, Hng, Trâm trong Chút phấn của đời; hoặc những thanh niên

sống trong chế độ mới nh Đa, Bút trong Vòng tròn trống rỗng, Thuý trong Chút phấn ở đời; hay những nhân vật vốn là những ngời dới đáy xã hội trong

chế độ cũ nh Liên, bà Bơ tất cả họ đều có quyền quyết định lấy sự lựa…chọn, không ai có quyền bắt họ quyết định thế này hay thế kia Bà Bơ có thể làm đám cới với ông Phúc hay không là tuỳ bà Liên yêu và lấy Việt là quyết

định của riêng cô Thoa có ra Hà Nội làm hay đón nhận tình yêu của Hng hay không thì ngời quyết định duy nhất và cuối cùng là ở cô Mọi thành viên trong gia đình t sản quyết định sống thế nào với chế độ mới đã đợc xác lập là việc của họ Những trí thức cũ nh Tú, Bình, Huy, Quắc buộc phải lựa chọn con đ-ờng “về hu”, hoặc tìm cách thích ứng với chế độ mới Những thanh niên trẻ có thể phải lựa chọn cho mình một con đờng riêng: hoặc là giữ đợc nhân cách sống của mình, hoặc là thả trôi đạo đức, nhân cách theo sự nổi trôi của đồng tiền …

Không ai có quyền, cũng nh không ai có thể quyết định thay Bởi họ là những cá nhân tự do, là tiếng nói của những công dân tự do Và cũng bởi một

sự lựa chọn nh chính lời nhân vật Biên trong Cách mạng đã nói “có thể đúng

với ngời này nhng lại không đúng với ngời khác” [23,85] Bởi không ai hiểu

đợc tiếng nói của mỗi cá nhân bằng chính họ Trong sự lựa chọn ấy, các cá nhân phải tự chịu trách nhiệm bằng chính thực tiễn cuộc sống của họ Sự lựa chọn của mỗi nhân vật có thể thế này hoặc thế khác, nhng sự lựa chọn ấy quyết định đến cuộc sống hiện tại và tơng lai của họ, làm họ sống hợp thời, thấy “đời lúc nào cũng vui” [23,162] nh Bình và Huy, có thể sống “lạc thời”, cô đơn nh Tú trong Vòng tròn trống rỗng; có thể là niềm vui của sự cho nh

Thoa trong Chút phấn của đời , bà Bơ, Liên trong Hạnh phúc đến muộn ; có…thể là sự thoái hoá của đạo đức, lối sống nh Đa, Bút trong Vòng tròn trống

Thuý, bà Bơ, Liên ở tác phẩm Hạnh phúc đến muộn …

Yếu tố thời thế làm nên nhiều tình huống lựa chọn và nhiều khả năng lựa chọn cho các cá nhân Khai thác con ngời cá nhân trong sự lựa chọn, các nhân vật kịch của Nguyễn Khải đối diện với không ít khó khăn trong sự lựa chọn Trong thời chiến, cái riêng hoàn toàn đợc bao bọc bởi cái chung, chịu sự chi phối, xét đoán bởi cái chung Những chuẩn mực đạo đức đợc đánh giá chỉ bằng một đại lợng duy nhất là lợi ích xã hội, nên sự lựa chọn dù quyết liệt nh-

ng vẫn có phần giản dị của nó: “đối với những ngời yêu nớc chỉ có một câu trả lời” [26,34], và “tính đồng đội trong cái chung của sự lựa chọn làm cho mỗi ngời thêm vững dạ, thêm sức mạnh" [26,34] Còn hôm nay, thời thế biến đổi

đến chóng mặt Cái sai cái đúng, cái trái cái phải, cái dở cái hay cứ lộn nhèo thành một cục Tình thế mới đặt ra quá nhiều câu hỏi và quá nhiều cách trả lời khiến các cá nhân đều rối lên trong sự lựa chọn Cuộc sống rẽ đi nhiều hớng Mỗi ngã có thể là hợp lí với ngời này nhng không hợp lí với ngời kia, nên sự lựa chọn có thể đúng, có thể sai

Đứng trớc nhiều khả năng lựa chọn và quyền tự do lựa chọn, trong kịch của Nguyễn Khải có những nhân vật phải cam chịu nỗi đau của sự thất bại do

sự lựa chọn lầm lẫn và nông nổi Cái lầm lỗi của một sự lựa chọn có phần do những may rủi của hoàn cảnh, của thời thế, nhng cũng có phần do những ngộ nhận trong một cách nhìn, một cách nghĩ (Tú trong Vòng tròn trống rỗng; Ch-

ơng, bà Hoàng trong Cách mạng ) Thời thế đã đ… a những nhân vật nh bà Hoàng, nh Chơng trở thành “những diễn viên đam mê ảo ảnh trên bàn cờ chính trị, để rồi đến khi vở kịch kết thúc, vẫn còn luyến tiếc cái ảo ảnh vàng son trên sân khấu” [23,109] Để giờ đây khi đối mặt với hiện thực cuộc sống,

họ không biết làm gì ngoài “ăn” và “ngủ” Khác với Chơng, bà Hoàng, nhân vật Tú nông nổi, lầm lẫn trong cách nghĩ “ngồi gan thêm hai năm nữa cũng chẳng làm đợc việc gì khá hơn, có khi còn thân bại danh liệt mình không tự…giác đi thì họ cũng đuổi mình đi” [23,163] nên đã lựa chọn sai lầm là xa rời cuộc sống, sống một cách “an toàn” [23,163] trong cái “vòng tròn trống rỗng”, để trở thành ngời thừa, lạc lõng trong dòng chảy nóng bỏng của cuộc sống

Đề cập đến sự lựa chọn sai lầm của mỗi cá nhân trong kịch, Nguyễn Khải không nhằm mục đích lên án, giễu cợt Nhà văn trớc sau vẫn thể hiện niềm tin vào con ngời, cuộc đời và xã hội, vào những cái mà mình đã lựa chọn Ông coi niềm tin là điểm tựa để sáng tác “vì một niềm tin mà tôi trở thành ngời cầm bút Nay vứt bỏ nó, thay vào cái khác sẽ thành Giám đốc, cố vấn, chuyên gia chứ đâu còn là nhà văn” [46,427] Đối với nhà văn cần phải

có niềm tin vững chãi vào những giá trị đích thực, có tính bền vững của đời sống để truyền cái đó đến độc giả, giúp họ hớng tới điều tốt đẹp Khẳng định niềm tin của con ngời vào cuộc sống đầy thử thách cho thấy ở Nguyễn Khải là một trái tim nhân hậu, một cái nhìn tích cực tràn đầy lòng tin yêu vào con ng-

ời Khi đa ra vấn đề lựa chọn cách sống, cách nghĩ của nhân vật trớc thời cuộc, dờng nh nhà văn muốn khẳng định sự tồn tại của số phận con ngời trên một nền tảng đạo đức bền vững với những giá trị tinh thần nhân văn sâu sắc Có thể thấy hầu hết trong kịch của Nguyễn Khải luôn thể hiện quan điểm của tác giả về niềm tin con ngời, cuộc sống Điều đó đã thể hiện sự lựa chọn của những nhân cách cá nhân tích cực nh Phợng, Biên, bà Bơ, Thoa dù là sự lựa…chọn “đơn độc”, nhng họ vẫn đợc sự đồng tình và yêu mến của độc giả Họ không chỉ thích ứng mà còn sống rất hợp thế thời Niềm tin của họ là niềm tin của sự lạc quan của những nhân cách cá nhân từng trải, hiểu đời và hiểu chính mình Con ngời và niềm tin tởng cuộc sống đã đem lại giá trị t tởng cho tác phẩm của Nguyễn Khải

Bên cạnh những nhân vật có sự lựa chọn sai lầm, lại có những nhân vật

có sự lựa chọn đúng đắn Điển hình nh nhân vật Phợng, Biên …trong Cách mạng Họ có thể sống cách này hay cách khác, nhng họ đã lựa chọn cho mình

một cách sống, một niềm tin và kiên trì theo đuổi nó đến cùng Dù là sự lựa chọn không dễ, nhng họ đã lựa chọn lối sống nhập thế để không phải “ hổ thẹn với chính mình và với con cháu” [23,106], đó là sự lựa chọn “đứng thẳng

mà sống, đối mặt với cộng sản mà sống… bằng mồ hôi, sức lao động lơng thiện của mình” [23,105] của nhân vật Phợng trong Cách mạng Hay nh sự

lựa chọn sống “thức thời” [23,159] nhập cuộc với chế độ mới của cựu chiến

binh Huy và Bình bạn Tú trong Vòng tròn trống rỗng Đằng sau hình ảnh…những nhân vật này, là thái độ trân trọng và lòng tin yêu của nhà văn vào con ngời trong cuộc sống mới.

Không chỉ có sự lựa chọn với giá trị đợc mất đúng sai rõ ràng, nhân vật trong kịch Nguyễn Khải còn có sự lựa chọn chỉ mang tính chất tơng đối Bởi

sự lựa chọn ấy có thể là không sai nhng cũng có thể nó cha thực sự thoả đáng Tuy nhiên, để đa ra sự lựa chọn, mỗi cá nhân đều có lí lẽ, lập luận riêng mà không một cá nhân nào có thể phủ nhận triệt để lí lẽ, lập luận và sự lựa chọn của họ Điển hình cho sự lựa chọn này là sự lựa chọn của bà Bơ và ông Phúc

Ông bà quyết định lấy nhau ở cái tuổi “thất thập cổ lai hy” sau bao năm “thời trẻ đã bỏ đi giờ già lại níu lại” [23,203] là đúng hay sai không ai có thể đa ra kết luận chính xác đợc, kể cả nhà văn, kể cả độc giả Bởi mở đầu sự lựa chọn

ấy thì cũng là lúc vở kịch kết thúc, Dờng nh nó dành đáp án cho chính bản thân mỗi ngời đọc Phản ánh sự lựa chọn có tính chất tơng đối của con ngời cá nhân là sự thể hiện cảm hứng nghiên cứu thực tại của nhà văn, đồng thời thể hiện tính dân chủ, coi chủ thể viết là “ngời bạn đáng tin cậy của độc giả” [46,424]

Trong các sáng tác kịch của mình, Nguyễn Khải đa ra nhiều sự lựa chọn của các cá nhân trong thời thế mới Có sự lựa chọn đúng đắn, có sự lựa chọn sai lầm, có sự lựa chọn mang tính chất tơng đối Trong cái đúng sai, đợc mất

ấy, có thể có những mức độ khác nhau nhng tựu trung lại, nó đều tác động trực tiếp vào đời sống của các cá nhân ấy Nhng cái mà nhà văn quan tâm không phải là bản thân sự kiện mà là dòng chảy tinh thần, sự vận động của t t-ởng trong đời sống cá nhân của mỗi con ngời thông qua sự lựa chọn của mỗi con ngời ấy Sự lựa chọn đúng sai có thể do một phần nguyên nhân từ yếu tố thời thế, nhng chủ yếu, đóng vai trò quyết định là do chính chủ nhân nhận thức đúng sai thời thế và lựa chọn trong thời thế đó Nó vẫn đóng vai trò chủ thể tích cực trong vấn đề vợt hoàn cảnh của những con ngời cá nhân Sự lựa chọn của nhân vật đều tỏ rõ một thái độ sống, thể hiện xu thế chung của thời cuộc và bản lĩnh của mỗi ngời Do hoàn cảnh, do tính cách, thái độ và quan

niệm sống mà mỗi cá nhân cần có sự lựa chọn sống sao cho trong hoàn cảnh nào cũng giữ đợc cốt cách Để tránh đợc cách sống chỉ biết có hôm nay, suốt ngày cúi mặt xuống đếm tiền, lo miếng ăn, cả đời chỉ lo làm giàu, che mắt bịt tai thiên hạ nh nhân vật Đa trong Vòng tròn trống rỗng; để tránh đợc cách

sống ăn chơi, hởng thụ giá trị vật chất cuộc sống tầm thờng, quay lng lại với giá trị truyền thống nh Bút, Đồi trong Vòng tròn trống rỗng Để có cách sống

có hoài bão, tự nguyện dâng hiến mình cho một niềm tin, một lẽ sống, dù có

bị chê bai là gàn, là dại cũng không vì thế mà hổ thẹn với lơng tâm nh Thoa trong Chút phấn của đời, Phợng, Việt trong Cách mạng Lựa chọn đúng thì

sống thanh thản mà chết cũng nhẹ nhàng Lựa chọn sai sẽ phải trả giá dù có thoát lới pháp luật cũng không sao tránh khỏi sự bứt rứt của lơng tâm

Vấn đề mà nhà văn quan tâm hàng đầu là làm thế nào để những cá nhân

tự do này lựa chọn đợc cách sống “không hổ thẹn với chính mình và với con cháu” [23,106], làm thế nào để sống có “cái đích để hi vọng, để ớc mơ, để hi sinh” [46,110] Làm thế nào để những cá nhân tự do vốn là sản phẩm của chế

độ mới có thể thích ứng, phát huy đợc những u thế mới của bản thân, đồng thời không đánh mất cái tôi vốn là nét đẹp của truyền thống là vấn đề mà Nguyễn Khải triết luận sâu sắc trong tác phẩm Giải quyết câu hỏi đó, Nguyễn Khải đã đa ra nhiều tình huống lựa chọn, nhiều khả năng lựa chọn ở những con ngời có những tính cách khác nhau, trong những hoàn cảnh khác nhau hoặc tơng đồng với nhau Làm sâu sắc thêm những sự lựa chọn của các cá nhân ấy, ông đã để họ triết luận trong khi tranh cãi, hoặc khi nhỏ to tâm sự:

"Vợ Tú: Hai năm nay bà ấy mắc bệnh run tay thì ai nấu cơm cho ông bà?Bình: Bà đau thì ông nấu, nếu cả hai cùng đau mới phải nhờ hàng xóm Với lại nấu cơm thời này tiện hơn thời xa nhiều Vừa nấu cơm vừa đọc báo vẫn đợc Viết cũng còn đợc

Tú: Sống trong nghịch cảnh mà vẫn ngồi viết đợc kể cũng tài

Bình: Ông xem là nghịch cảnh, tôi coi đó là chuyện tự nhiên của thời buổi mới Sống thuận theo tự nhiên, không cỡng lại nó, không nhăn nhó với

nó thì đời vẫn vui

Qua câu nói đậm chất triết luận của Bình “ông xem đó là nghịch cảnh, tôi coi đó là chuyện tự nhiên của thời buổi mới Sống thuận theo tự nhiên, không nhăn nhó với nó thì đời vẫn vui” [23,164] cho thấy Bình đã nhận ra xu thế tất yếu của thời cuộc

Nhận ra yếu tố tất yếu của thời cuộc và chấp nhận thích ứng với nó còn

đợc Nguyễn Khải triết luận sâu sắc trong Cách mạng: “Dẹp bỏ nỗi tự ái với thời cuộc Cộng sản thắng tức là mỗi ngời Việt Nam đã thắng Bỏ qua cái đ… -

ợc mất thông thờng, nhìn tới cái đợc mất lớn lao Ngoài vòm trời còn có một vòm trời” [23,109- 110]

Nh vậy, nhận ra sự thay đổi của thời thế là tất yếu, cũng đồng nghĩa với

sự nhận thấy không thể thay đổi thời thế mà chỉ có thể thích ứng, sống hợp thời nhng không xu thời đó là sự đòi hỏi đối với mỗi cá nhân con ngời trong

đời sống ngày hôm nay Dù là trong xu thế mới, nhng con ngời nên thay đổi

để “đẹp hơn lên” [23,160] chứ không thể xấu đi khi mà bản thân đã đợc d luận

để thích ứng với thời cuộc mới Tầng lớp trí thức cũ nh Đại, Chơng trong

không ai không phải trải qua một quá trình phải băn khoăn, tranh đấu với hoàn cảnh và bản thân để có thể tìm ra một cách thích ứng khả dĩ nhất trong điều kiện có thể có Sự lựa chọn của mỗi ngời có thể là đúng - sai, hay - dở, đợc - mất Nhng dù thế nào chăng nữa, với con ngời “dấn theo một lí tởng nhất định trong sự lựa chọn thờng xuyên để cuộc sống có một ý nghĩa nào đó” là…luôn cần thiết Bởi vì, “một cách sống không qua sự lựa chọn, không qua sự từng trải sẽ không khẳng định những giá trị của nó” Do vậy, nhân vật trí thức của Nguyễn Khải thờng là những nhân vật có cá tính mạnh mẽ và quyết liệt,

dám sống chết cho một niềm tin, một sự lựa chọn và kiêu hãnh về sự lựa chọn của mình.

Nếu nh trong kịch của mình, Nguyễn Khải dành nhiều tâm huyết cho sự lựa chọn của những cá nhân là những trí thức, thì sự lựa chọn của các cá nhân

ở cuộc sống đời thờng lại đợc nhà văn dành nhiều sự trân trọng và yêu thơng Không nh những sáng tác của các thể loại khác ở giai đoạn trớc năm 1975, trong tác phẩm kịch của mình, nhà văn đã nhìn nhận, đánh giá họ với cái nhìn

đời thờng, nhìn họ nh một cá nhân trong quy luật vận động chung của toàn xã hội Đối với những cá nhân này, ông thể hiện con ngời trong xu hớng đi tìm những giá trị có tính bền vững đã qua thử thách của những nhân tố thời thế Qua sự lựa chọn của những ngời bình thờng, Nguyễn Khải đã ghi nhận cách sống hợp thời mà không xu thời Đó là sự lựa chọn một cách sống đàng hoàng, kiếm ra tiền nhng là tiền sạch, tiền bền, tiền không mang hoạ cho ngời giữ nó

nh cựu chiến binh Huy trong Vòng tròn trống rỗng, Phợng trong Cách mạng,

Thoa trong Chút phấn ở đời, Là một cựu chiến binh, Huy tuy đã về nghỉ hu,

nhng với vốn tri thức về nhiều lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hoá… đặc biệt là với trình độ ngoại ngữ khá tốt, đã phát huy đợc năng lực trong thời đại mới

Ông không cần phải buôn bán mà “làm đúng nghề” [23,165], vừa có thêm thu nhập vừa sống vui vẻ, có ích:

“Huy: Không buôn bán gì cả, làm đúng nghề Cái tiếng Pháp của tôi

đã tởng vứt đi hoá ra lại giúp tôi làm đợc cái nghề phiên dịch của thời buổi mới

Tú: Nhiều thằng làm phiên dịch mà vắt mũi không đủ đút miệng kia!Huy: Tôi không chỉ làm phiên dịch mà còn làm ngời hớng dẫn khách du lịch Do mình đọc nhiều, biết nhiều, triết học, chính trị, kinh tế, lịch sử, văn hoá, những thứ đọc táp nham một đời bây giờ dùng đợc cả, thành tiền cả” [23,166- 167]

Thoa trong kịch Chút phấn của đời cũng là nhân vật có nhân cách sống

đẹp Vốn là một cán bộ văn hoá huyện có năng lực lại xinh đẹp, Thoa rất có

điều kiện phát huy mình trong thời thế mới, nhất là ở địa bàn Hà Nội nh sự

nhìn nhận và phân tích của Quắc và Trâm Nhng cô vẫn lựa chọn là một cán

bộ văn hoá huyện bình thờng, là ngời lao động giữa cuộc sống đời thờng sáng bán thêm xôi, tối thêu đối trớng để có thêm thu nhập cho con trai học hành Dẫu vất vả mệt nhọc nhng đối với cô đó là sự lựa chọn hạnh phúc, một thứ hạnh phúc bình dị, “hạnh phúc của sự cho” Hình ảnh của Thoa là hình ảnh ngời phụ nữ đẹp trong cuộc sống đời thờng Một vẻ đẹp thầm lặng, một “chút phấn của đời” [23,157] cần phải gìn giữ

Miêu tả cách sống của những ngời lao động bình thờng này, nhà văn khẳng định: sự vững bền của quan niệm, cốt cách sống của họ đã vợt qua sự hỗn tạp, xô bồ của cuộc sống để giữ một nền nếp gia phong Cách lựa chọn của mỗi ngời trong từng hoàn cảnh đã đem đến cho ngời đọc cách suy ngẫm khác nhau về con ngời, về cuộc đời Viết về sự lựa chọn của những con ngời

ấy, Nguyễn Khải không lúc nào hoài nghi sự đúng đắn trong sự lựa chọn của

họ Nhà văn miêu tả những con ngời có cách lựa chọn đúng đắn là khi họ biết sống với những gì rất đời thờng, sống cho mình, cho ngời thân Niềm hạnh phúc của Thoa thật giản dị, đó là niềm “hạnh phúc của sự cho” [23,160] Niềm vui trong cách sống của Huy chỉ là “đợc sống tự do trong khuôn khổ của pháp luật” [23,166] sau khi đã hoàn thành nghĩa vụ của một công dân, hoàn thành nghĩa vụ của một ngời cha Đó là cách sống đúng…

đắn phù hợp với thời đại mà không hề vị kỉ, cá nhân Thể hiện vấn đề đó, nhà văn đã nhìn con ngời trong tính đa dạng, toàn vẹn của đời sống xã hội Cách lựa chọn của họ hớng tới những giá trị bền vững có tính văn hoá, nhân bản của một gia đình, một lối sống Sự lựa chọn ấy vợt lên thời cuộc để khẳng

định một truyền thống tốt đẹp và lấy đó làm chuẩn mực đạo đức cho mọi thời

đại

Nh vậy, khi đề cập con ngời trong sự lựa chọn, Nguyễn Khải đã khẳng

định: mỗi ngời đều có thể có cách lựa chọn riêng của mình để sống Cũng có cách lựa chọn sáng suốt, đúng đắn để nâng cao giá trị đời sống nhng cũng không thiếu cách lựa chọn sai lầm mà phải trả giá Nhng cái căn bản, cốt thiết nhất là những cá nhân phải nhận thức rõ sự lựa chọn của mình Tất

nhiên sự nhận thức cũng phải là một quá trình Mỗi cá nhân khi lựa chọn

đúng nh Phợng, Việt, Biên … trong Cách mạng phải đợc giữ gìn và phát huy

Mỗi cá nhân khi lựa chọn sai cần đối diện, nhận chân sự thật để sửa chữa lỗi lầm Điển hình là nhân vật Tú trong Vòng tròn trống rỗng sau khi đã nhận ra

sự lệch lạc trong quan điểm, lối sống của bản thân trong chế độ mới đã “lên

đờng ở cái tuổi ngót nghét sáu mơi … Một sự hồi sinh đến bất ngờ” [23,189] Hay nh nhân vật bà Bơ và ông Phúc sau khi nhận ra sai lầm, đã giành và giữ chặt tình yêu và hạnh phúc của mình, dù đó là thứ “hạnh phúc

đến muộn”, thứ hạnh phúc mà bà Bơ phải trả giá bằng bảy mơi năm sống cô

đơn

Viết về những thắng - thua, đợc - mất trong sự lựa chọn của con ngời, Nguyễn Khải thể hiện một tinh thần nghiên cứu khách quan, nghiêm túc Ông

đa ra những tình huống lựa chọn khác nhau và kết cục khác nhau để cùng ngời

đọc phân tích và mỗi ngời tự tìm cho mình một lối đi phù hợp Ông tỏ thái độ yêu mến những con ngời mà sự lựa chọn của cá nhân họ đã vợt lên đợc những hỗn tạp, xô bồ của thời cuộc để hớng tới những giá trị bền vững có tính văn hoá và nhân bản của một cách sống, một quan niệm Nhng ông không dè bỉu, khinh khi những con ngời lầm lẫn và thất bại trong sự lựa chọn Ông chỉ muốn qua kịch của mình, đem đến cho ngời đọc những hiểu biết nhiều chiều để có thể cảm thông và thể tất nhân tình với con ngời Bởi thực ra, nhiều khi họ chỉ hiện ra nh những nạn nhân của một bàn cờ chính trị Họ vừa đáng giận lại vừa

đáng thơng Một thái độ nh thế chỉ có thể có đợc khi Nguyễn Khải đã có độ dày trải nghiệm trong cuộc đời Những gì đọng lại sau triết lí của nhà văn là những bài học sâu sắc về sự lựa chọn và nhân cách con ngời

Nh vậy, thông qua việc phản ánh sự lựa chọn của các cá nhân khác nhau trong kịch, Nguyễn Khải khẳng định quyền tự do cá nhân, khẳng định tthế làm chủ cuộc đời, làm chủ bản thân trong vận hội mới Phản ánh sự đa dạng trong sự lựa chọn, nhà văn phản ánh sự phong phú, phức tạp của hiện thực t tởng, nhận thức của con ngời cá nhân trong hiện thực cuộc sống mới Sự lựa chọn của họ là khác nhau, là “đơn độc” [46,152], có thể là đúng, là sai nh-

ng điều đó chỉ riêng họ mới biết, mới cảm nhận đợc Sự đánh giá của những ngời khác chỉ là tơng đối Điều quan trọng là cái tôi cá nhân ấy ý thức và làm gì sau khi đã đa ra sự lựa chọn Riêng nhà văn, ta thấy ông cũng không đa ra

sự đánh giá trong sự lựa chọn của các nhân vật Ông chỉ đa ra nh những khả năng trớc những tình huống khác nhau Nhng đằng sau sự lựa chọn ấy của các nhân vật trong kịch của ông, là một trái tim ấm nóng tình yêu thơng và một niềm tin dành cho họ Cũng qua tình thế lựa chọn và những khả năng lựa chọn của các nhân vật, ngời đọc tự đa ra đánh giá riêng và tự có sự lựa chọn của mình Thiết nghĩ, đây cũng là sự thể hiện tinh thần dân chủ và cũng là nét văn phong riêng của nhà văn trong quá trình sáng tạo, làm nên chỗ đứng của Nguyễn Khải trên văn đàn

2.2 Tình yêu và hạnh phúc

Vấn đề con ngời cá nhân đợc Nguyễn Khải không chỉ khai thác ở sự lựa chọn mà còn đợc khai thác ở bình diện tình yêu và hạnh phúc Đây một trong những vấn đề nhân bản của con ngời Nhng ở giai đoạn trớc năm 1975, Nguyễn Khải ít có dịp phản ánh trong tác phẩm của mình Trong giai đoạn sau năm 1975, ở thể loại kịch, với mục tiêu chính là phản ánh con ngời cá nhân, vấn đề tình yêu hạnh phúc đợc nhà văn đề cập đến với chiều sâu nhân bản Nhà văn không chỉ phản ánh đợc bản chất, sức mạnh của tình yêu, những biểu hiện tinh vi của con ngời trong tình yêu, mà đặc biệt, còn khám phá tình yêu với vai trò nh là phép thử đối với tâm hồn, nhân cách con ngời cá nhân

Trong các tác phẩm kịch, cụ thể hơn là trong Chút phấn của đời, Hạnh phúc đến muộn, Nguyễn Khải đề cập đến sức mạnh vô cùng của tình yêu Ông

cho rằng tình yêu đích thực có sức mạnh vĩnh cửu, không gì có thể làm nó phai nhoà kể cả thời gian Điều đó đợc Nguyễn Khải minh chứng qua tình yêu của bà Bơ dành cho ông Phúc Thứ tình yêu ấy âm ỉ cháy nhng vẫn bùng lên ở tuổi 70 Không lấy đợc ông Phúc, dù có nhiều “đám hơn ông rất nhiều” đến hỏi cới, bà vẫn khớc từ và nguyện ở vậy phục vụ con cháu đến hết đời Nhng khi ông Phúc hỏi cới, dù là ở tuổi 70, bà vẫn đồng ý lấy ông Qua đây cho thấy, chỉ cá nhân bà Bơ mới quyết định đợc hạnh phúc của mình Bà là ngời

thuỷ chung, dũng cảm dám sống trong niềm tin về tình yêu của mình Dù

“hạnh phúc đến muộn” nhng bà vẫn nhận thấy hạnh phúc, vẫn đợc sống những năm thật sự hạnh phúc còn lại trong tình yêu của mình Điều đó cho thấy bà ý thức đợc hạnh phúc, nắm bắt lấy hạnh phúc của mình

Trong tác phẩm của Nguyễn Khải, tình yêu không chỉ có sức mạnh vô biên, mà nó còn là một trạng thái tinh vi, khó nắm bắt trong tâm hồn ngời

đang yêu Nó luôn là một câu hỏi, với sức hút đầy ma lực Tình yêu có thể làm Hng “đợc tận hởng niềm hạnh phúc mênh mông, sâu lắng” [23,152], khiến H-

ng “phát hiện ra nhiều khía cạnh lạ lùng của tâm hồn trớc đây đã bị quên đi vì cha đợc ai đánh thức” [23,152] Nếu đợc yêu Hng “có thể dám làm nhiều việc

xa nay tôi không dám nghĩ mình có thể làm” [23,152] Cũng chính tình yêu khiến Hng thấy “đời ngời đợc sống một lần thật tràn đầy, thật tận cùng, đợc là ngời khác trong một khoảng thời gian là đủ mãn nguyện để sống nốt với những cái nhạt nhẽo trong những năm còn lại Nhà văn triết luận sâu sắc về những biểu hiện tinh vi trong tâm hồn con ngời đang yêu qua lời tâm sự của nhân vật Thoa: “không còn chủ động đợc trong mọi hành vi của mình nh trớc nữa, vừa muốn bày tỏ, vừa muốn khép kín Cũng có lúc muốn buông thả mình một chút trong cái bồng bềnh êm dịu mới những lại sợ mình sẽ bị dìm sâu xuống không thể thoát ra đợc” [23,153] Thậm chí, tình yêu có thể làm cho tâm hồn ông lão ở cái tuổi “thất thập cổ lai hy” sống trong trạng thái khác:

“Suốt cả tuần nay tôi không đói, không muốn ngủ, không muốn làm bất cứ chuyện gì, nói chuyện với bất cứ ai để một mình tận hởng niềm vui tởng đã mất của riêng mình” [23,193]

Đặc biệt, sống trong “ma lực” của tình yêu, con ngời không cảm thấy mình bị thua thiệt, dù là tình yêu đơn phơng nh Hng, hay bị lừa dối trong tình yêu nh nhân vật Trâm trong Chút phấn của đời Trâm tâm sự dù bị ngời yêu

lừa dối nhng Trâm lại thấy mình “không hoàn toàn thua thiệt” [23,157] Cô luôn thấy thời gian khi yêu “là những ngày tháng em sống nh trong mơ, nhìn vào cái gì cũng đẹp, cũng mờ ảo, ngời lâng lâng nh trên mây gió Đó là thời kì

em làm đợc những bài thơ hay nhất, có những câu chữ lạ nhất, đạt nhất” [23,157].

Không chỉ phản ánh sức mạnh và biểu hiện tinh vi của tâm hồn đang yêu, sáng tác kịch Nguyễn Khải còn nhằm khám phá bản chất tình yêu của con ngời cá nhân Vấn đề này đợc nhân vật Hng triết luận sâu sắc trong tác phẩm: “Thời thợng cổ ngời ta yêu nhau nh thế nào thì bây giờ vẫn nguyên vẹn

nh thế Nó là thứ duy nhất không biến đổi trớc mọi sự biến đổi” [23,156] Không chỉ thế, theo nhà văn, tình yêu hạnh phúc của con ngời cá nhân thật giản dị trong sáng Khá tiêu biểu cho thứ tình yêu giản dị đó là tình yêu mà nhân vật Thoa dành cho gia đình, cho chồng cho con Vốn là một cán bộ văn hoá huyện vừa có tri thức, vừa trẻ đẹp Cuộc sống ở quê nhà tuy thanh bình nhng Thoa vẫn phải bơn trải làm thêm mới có điều kiện nuôi con học đại học Vậy mà Thoa đã từ chối cơ hội hiếm có đợc ra làm việc tại Hà Nội làm ai cũng phải đặt một dấu hỏi tại sao Tại sao Thoa có thể từ bỏ một cơ hội có thể nói là ngàn năm có một nh vậy Bởi ra Hà Nội, với một ngời nh cô, không chỉ phát huy đợc năng lực, mà còn có điều kiện gây dựng cơ sở cho con cái sau này học tập ở Hà Nội Cô không ra Hà Nội vì một lí do nói với chồng là “gia

đình bị chia đôi thì ra cái gì” [23,138] Điều đáng nói là cô không hề nuối tiếc hay buồn rầu, phân vân về quyết định ấy của mình Thoa vẫn vui vẻ, hạnh phúc khi ngày thì đi làm, sáng bán thêm xôi, tối khâu thêm câu đối để cùng chồng có đủ tiền trang trải cho sinh hoạt trong gia đình Niềm vui, niềm hạnh phúc “nho nhỏ” [23,159] mà Thoa chỉ “tiết lộ” [23,159] riêng cho con trai đó

là “niềm vui, hạnh phúc của sự cho” [23,159] Hay nh nhân vật Liên trong

Hạnh phúc đến muộn, yêu Việt, chấp nhận làm vợ lẽ cho Việt dù Việt cha hề

biết đến cô vợ này Cô thể hiện tình yêu đối với Việt chỉ đơn giản bằng cách may cho anh cái áo, buồn bâng quơ khi Việt không đến Tất cả sự thể hiện đó thật trong sáng, giản dị Hay nh nhân vật Thuý trong Hạnh phúc đến muộn, khi chứng kiến tình yêu của bà Bơ và ông Phúc, cũng nhận ra điều giản dị là mình đang hạnh phúc trong tình yêu mà không biết nắm giữ, trân trọng

Nguyễn Khải không chỉ phản ánh đợc bản chất, sức mạnh của tình yêu, những biểu hiện tinh vi của con ngời trong tình yêu, mà đặc biệt, nhà văn còn khám phá tình yêu với vai trò nh là phép thử đối với tâm hồn, nhân cách con ngời cá nhân Khá tiêu biểu đó là tình yêu của Hng dành cho Thoa trong kịch

Chút phấn của đời Sống trong tình yêu đẹp ấy, dù chỉ trong khoảng thời gian

vài ngày thôi, nhng ngời đọc càng nhận ra vẻ đẹp tâm hồn và nhân cách của Thoa Ngời đọc nhận ra sự chân thành, thẳng thắn cùng với tâm hồn rất nhạy cảm nơi cô: “Thoa rất chân thành giãi bày những biểu hiện của đời sống tâm hồn của mình: “trong mấy ngày ấy mình không còn chủ động đợc trong mọi hành vi của mình nh trớc nữa, vừa muốn bày tỏ, vừa muốn khép kín Cũng có lúc muốn buông thả mình một chút trong cái bồng bềnh êm dịu mới nhng lại

sợ mình sẽ bị dìm sâu mãi xuống không thể thoát ra đợc.” [23,157] Nhng cũng nhận ra ở Thoa một vẻ đẹp của trí tuệ, của sự kiên định trong quan điểm niềm tin, đặc biệt là đã dũng cảm đối diện với hiện tại để bảo vệ niềm tin, bảo

vệ hạnh phúc hiện tại của mình Vẫn tận tình chu đáo với Hng nh một đồng nghiệp tốt, vẫn “dịu dàng” đa ra quan điểm, nhận thức của mình đối với Hng một cách thuyết phục: “Lấy giả dụ tôi lao vào cuộc tình mới ở tuổi 40, ngời yêu lại trẻ hơn tôi vài tuổi, tôi đâu có giữ nguyên đợc lối sống cũ, là ngời mẹ của gia đình, ngời chị ở cơ quan Tôi phải cố làm cho tôi trẻ lại để trở thành ngời yêu, ngời tình hoàn hảo Các bà các cô có thể tân trang lại mặt mũi nhng không thể tân trang lại cách sống Nó sẽ vênh váo, sẽ buồn cời và làm cho ng-

ời mình yêu phải sững sờ trớc những thay đổi hết sức khó chịu … Chả nhẽ anh lại ruồng rẫy họ nh đã từng ruồng rẫy vợ mình Anh phải chịu đựng thôi và sự chịu đựng sắp tới còn cay đắng hơn hiện tại nay nhiều, nếu anh muốn thay

đổi” [23,150] Đặc biệt là với thái độ nghiêm trang của Thoa: “Không nên thế! Chỉ một hành vi ấy thôi hai chúng ta sẽ là ngời rất đáng trách” [23,151] khi H-

ng rất chân thành và xúc động để đa ra đề nghị “cho tôi ôm một lần trớc khi vĩnh biệt đợc không?” [23,151] càng làm tăng thêm vẻ đẹp “đức hạnh” của ngời phụ nữ đẹp nh Thoa Nh vậy, sống trong trạng thái “lâng lâng khó tả” mà

nh sự đánh giá của Trâm “Nếu ông Hng hớng về phía em không khéo gia đình

em có sự đảo lộn” [23,152] nhng vẫn kiên định thuỷ chung với tình yêu hạnh phúc gia đình của mình Những trạng thái, những thay đổi mà Thoa sống trong tình yêu “thấy mình đẹp hơn lên, duyên dáng, mềm mại hơn lên … tức đàn bà hơn trớc” [23,152] là những cảm giác rất “ngời”, rất đáng trân trọng và nâng niu Chính những cảm xúc, trạng thái đậm chất ngời này khiến sự kiên định của Thoa càng đẹp hơn Thoa đẹp trong cả sự mềm yếu và cả “chất thép” trong tâm hồn và nhân cách của mình.

Thông qua việc phản ánh nhân vật Thoa, đặc biệt vẻ đẹp nhân cách, tâm hồn, qua sự chủ động tìm và gìn giữ niềm vui hạnh phúc của thực tại, đó là niềm vui của sự hi sinh, sự cho, là “chút phấn của đời” [23,160] Đúng nhnhân vật Thuý trong tác phẩm Hạnh phúc đến muộn đã nói: “Khi hạnh phúc

đã tới thì hãy nắm chặt lấy, nhắm mắt mà nắm, chớ buông ra, tính toán nhiều quá có khi hỏng” [23,241]

Nh vậy, trong kịch của mình, thông qua khai thác bình diện tình yêu và hạnh phúc, Nguyễn Khải đã phản ánh đợc bản chất con ngời cá nhân ở chiều sâu và rộng hơn Bên cạnh cái khó nắm bắt, vô cùng vô tận, tình yêu của con ngời cá nhân cũng thật gần gũi, mong manh, giản dị và trong sáng Nó là của tất cả mọi ngời nhng lại không thể van xin, cũng không thể cố tình tìm kiếm hay níu giữ Từ đó, nhà văn mở rộng ra chiều sâu nhân sinh mới trong vấn đề con ngời cá nhân Mỗi chủ thể tự ý thức phải biết trân trọng, nắm bắt và gìn giữ cái hạnh phúc mà mình đang có Chỉ có điều nó giản dị, nhỏ nhoi nên thật khó nhận ra Chân lí về tình yêu và hạnh phúc ấy thật giản đơn vậy mà bấy lâu nay con ngời vẫn mãi khó nhọc đi tìm “Hạnh phúc không bao giờ là món quà tặng bất ngờ, không thể đi tìm mà cũng không nên cầu xin Nó là cách sống, một quan niệm sống, là nếp nhà, ở trong tay mình, nhng nhận ra đợc nó, có ý thức vun trồng nó, lại hoàn toàn không phải dễ” [22,105]

2.3 Con ngời và thời gian

Vấn đề con ngời trong mối quan hệ với thời gian và lịch sử đã đợc đề cập trong văn chơng xa và nay với những cách hiểu khác nhau Các nhà văn Trung đại quan niệm về thời gian nh một đại lợng vĩnh cửu Nó không bao giờ

mất đi mà quay trở lại vĩnh viễn tuần hoàn cùng với con ngời và lịch sử Thời gian hiện tại dờng nh không có mối quan hệ trực tiếp với đời sống con ngời

Xu hớng sùng cổ, coi chuẩn mực của chân lí và cái đẹp là ở quá khứ khiến cho các bậc “đại trí” luôn có t thế nhàn tản, ung dung trớc thực tại, tơng lai đối với

họ là một ý niệm hết sức xa xôi và mơ hồ

Văn chơng hiện đại trớc 1975 cũng có những tìm tòi về mối quan hệ giữa con ngời với thời gian Nhng thời gian lúc đó mới chỉ đợc xem xét trong mối quan hệ với lịch sử Nó luôn đi liền với các sự kiện, các biến cố Cái cá nhân, cá tính cha đợc xem xét trong mối quan hệ cụ thể và chặt chẽ với thời gian

ý thức mở rộng khả năng chiếm lĩnh hiện thực, khả năng khám phá phát hiện con ngời đã trở thành thờng trực trong ngòi bút của Nguyễn Khải Nếu thời kì trớc năm 1975, văn xuôi nói chung (dĩ nhiên có cả những sáng tác của Nguyễn Khải) chủ yếu tiếp cận con ngời ở lập trờng địch ta và đạo đức cách mạng, xem xét, lí giải cuộc sống và con ngời theo những yêu cầu chuẩn mực của lập trờng và đạo đức cách mạng Cũng nh các đồng nghiệp khác, Nguyễn Khải đã có nhiều nỗ lực tìm kiếm, khơi sâu thêm, mở rộng t duy nghệ thuật trên các phơng diện khác nhau của tồn tại con ngời nh không gian và thời gian, khả năng nhận thức và tự ý thức của mỗi con ngời trớc đời sống thực tại Dĩ nhiên, đây không phải là vấn đề hoàn toàn mới Vì ở những thập kỉ tr-

ớc, văn học nớc ta đã bớc đầu có ý thức hớng sự quan tâm tới mối quan hệ giữa con ngời và thời gian Chỉ có điều đó là thời gian lịch sử luôn gắn với các

sự kiện, các biến cố, các tình huống, các cao trào với vẻ đẹp của nhân sinh quan và lý tởng đợc xem là cái đích để con ngời không ngừng vơn tới Cái mới của Nguyễn Khải là thời gian ở đây là thời gian của đời ngời, thời gian nằm bên trong bản thân mỗi con ngời, thời gian của chính mình

Thông thờng thời gian làm nên giới hạn cho mỗi con ngời nhng thời gian cũng mở đến vô cùng cho mỗi đời ngời nếu con ngời đó biết sống hết lòng cho cái thời của mình, với những đóng góp tích cực của cá nhân vào sự tiến bộ của xã hội Với những ngời nh vậy, có thể xem nh họ đã vợt lên trên

giới hạn của thời gian để cho đến đợc cái vĩnh viễn Với quan niệm “thời gian của ngời” [22,315], Nguyễn Khải đã đi đến một cách tiếp cận con ngời ở một chiều sâu mới chung quanh mối quan hệ giữa con ngời với thời gian, mở ra một loạt những phạm trù mới, phong phú hơn nh: cái nhất thời và cái vĩnh hằng; cái vô hạn của thời gian và cái hữu hạn của kiếp ngời Đó là sự khám phá, một phát hiện mới về con ngời trong chiều sâu lịch sử, trong sự phát triển biện chứng của đời sống Khi ngời của một thời đã ý thức đợc vai trò chủ động cùng những đóng góp tích cực và những cống hiến lớn lao của mình cho sự phát triển xã hội thì họ đã là ngời của mọi thời, và những hoạt động tích cực của họ sẽ làm cho thế giới phát triển, con ngời mỗi ngày một tự do hơn, hạnh phúc hơn Khám phá con ng… ời trong mối quan hệ với thời gian, nhà văn cho thấy rõ vai trò tích cực của mỗi cá nhân đối với sự tiến bộ của xã hội, đối với lịch sử

Trong kịch của mình, Nguyễn Khải đã thể hiện vấn đề “thời gian của ngời” [22,315] có thể làm cho một khoảnh khắc nào đó trong thời gian lịch sử trở thành bất biến rất phong phú, toàn diện và sâu sắc Thể hiện ở Cách mạng,

đó chính là quãng thời gian đời ngời hi sinh, chiến đấu anh dũng vì một mục tiêu cao cả của lịch sử là hoàn thành cách mạng giải phóng của dân tộc của nhân vật Việt; đó chính là sự thể hiện qua niềm tin và sự rắn rỏi, thích ứng và hoà nhập tích cực của Phợng, của Biên Trong … Chút phấn của đời, quãng

thời gian mà Thoa hạnh phúc “trong niềm vui của sự cho”, d âm của sự vất vả mệt nhọc của những buổi bán xôi sáng hay và những buổi tối ngồi thêu đối tr-ớng, hay những những niềm vui nho nhỏ khi nhận đợc tiền làm thêm mà cô đã phải lao động mới có đợc … trở thành những khoảnh khắc, những khoảng thời gian thực sự có ý nghĩa đối với cô Cũng trong tác phẩm Chút phấn của đời,

quãng thời gian Hng đợc gặp Thoa và sống trong tình yêu đơn phơng đầu đời lãng mạn với Thoa là quãng thời gian Hng “đợc tận hởng niềm hạnh phúc mênh mông đến thế, lắng sâu đến thế” [23,152], đó là những giây phút Hng

“đợc sống một lần thật tràn đầy, thật tận cùng, đợc là ngời khác trong một khoảng thời gian là đủ mãn nguyện để sống nốt với những cái nhạt nhẽo trong

những năm còn lại” [23,152] Trong Hạnh phúc đến muộn, thời gian bà Bơ và

ông Phúc đợc sống trong tình yêu đích thực của họ là quãng thời gian đẹp nhất trong cuộc đời họ, là quãng thời gian mà họ cảm thấy thực sự đợc sống, nó

đặc biệt thiêng liêng, làm nên giá trị của bảy mơi năm trớc trong trong sự hi sinh và chung thuỷ của bà Bơ Nó thật sự bất biến trớc thời gian mà vũ trụ ban tặng cho hai ngời Những thời khắc ấy thật nhỏ nhoi, bình dị đối với ngời này, nhng sẽ là một thế giới, làm sống dậy cả đời của ngời khác…

Điều đặc biệt, trong kịch của Nguyễn Khải, những khoảng thời gian trở nên bất biến trớc thời gian vũ trụ, có ý nghĩa tích cực đối với đời sống mỗi con ngời ấy lại do chính mỗi con ngời họ tự nhận thức, tự nắm bắt, tự trận trọng và gìn giữ nó Quãng thời gian đợc sống hết mình cho tình yêu của

bà Bơ và ông Phúc trong Hạnh phúc đến muộn không phải tự nhiên mà có

Hạnh phúc muộn màng mà ông bà có đợc là do hai nhân vật chủ động dành lấy Họ đã chủ động vợt qua giới hạn của thời gian, vợt qua “trò cời của thiên hạ” [23,199] , thay đổi cái “hình ảnh đã đợc xác định trong d luận” [23,159]

ở cái tuổi bảy mơi để đến với nhau Hay trong Chút phấn của đời, quãng thời

gian vui vẻ, hạnh phúc “của sự cho, của hy sinh, là chút phấn của đời” [23,161] cũng phải do chính Thoa chủ động tìm kiếm và giữ gìn bằng tình yêu thơng, bằng sức lao động và bằng niềm tin mãnh liệt vào bản thân và cuộc sống Vì vậy mà ít ngời có thể hiểu đợc niềm vui, hạnh phúc của cá nhân cô …

Khám phá và phản ánh vai trò chủ động tích cực của con ngời cá nhân trong khoảng thời gian của ngời là một trong những phát hiện rất sâu sắc về vấn đề con ngời cá nhân, đa nhận thức vấn đề con ngời cá nhân lên tầm cao mới của Nguyễn Khải ở đây, con ngời và thời gian đợc nhìn nhận trong mối quan hệ hữu cơ, chặt chẽ Trong đó, con ngời là chủ thể tích cực làm nên ý nghĩa của thời gian trong lịch sử Và đến lợt nó, thời gian là yếu tố quan trọng giúp con ngời trở nên vĩnh hằng trong cõi vô cùng “Thật ra, trong cái biến hoá vô cùng của cõi nhân sinh vẫn có một nhân tố vĩnh viễn không thay đổi,

đó là con ngời với những khát vọng phi thờng và tầm thờng của nó” [22,195]

Khám phá con ngời trong tơng quan với sự nghiệp một đời ngời, với phơng châm sống hết mình cho lí tởng, niềm tin là một phát hiện mới trong kịch của Nguyễn Khải Nhà văn dờng nh đã nhận ra vai trò tích cực của một nhân cách con ngời bình thờng đối với lịch sử.

Nh vậy có thể thấy rằng, với Nguyễn Khải, thời gian không còn là một

ý niệm trừu tợng chỉ gắn với các yếu tố bên ngoài mà đã là thời gian của ngời

- thời gian bên trong đời ngời, thời gian gắn chặt với bản chất con ngời ở cả ba chiều: quá khứ, hiện tại và tơng lai Trong đó, “quá khứ là do ngời khác chuẩn

bị cho mình, tơng lai là do phần mình chuẩn bị cho ngời khác” [22,189], còn hiện tại là cái “vừa hoàn thành” [22,189] tiếp nối với cái “đang đợc chuẩn bị” [22,190] Rõ ràng thời gian trong quan niệm của Nguyễn Khải vừa dài, vừa rộng, vừa mở ra hết không cùng cho cuộc đời, cho những ngời biết sống hết mình cho sự phát triển và tiến bộ của xã hội

Thể hiện thời gian của đời ngời thành công trong những sáng tác kịch, Nguyễn Khải hớng điểm nhìn về thời gian của ngời xuất phát từ chỗ đứng của con ngời trong vai trò chủ động, tích cực đối với lịch sử Phải chăng vì thế mà Nguyễn Khải say mê những con ngời dám sống hết mình cho lí tởng, biết xác lập niềm tin và biết sống hết mình cho niềm tin Tất cả các nhân vật nh Việt, Phợng, Thoa …họ đều giống nhau ở mọt “bầu máu nóng ở ham muốn hoạt…

động, muốn đợc sống triệt để, thật mãnh liệt” [46,145] Với cách sống và cách nghĩ ấy, sự nghiệp một đời ngời sẽ mãi mãi song hành cùng với thời gian và lịch sử Sự nghiệp cách mạng của Việt, sự hi sinh, vẻ đẹp giản dị của Thoa, hay nhân cách sống mạnh mẽ và sự lựa chọn quyết liêt, tích cực của Phợng …

họ sẽ sống mãi với thời gian và lịch sử Vấn đề thời gian và con ngời trong các tác phẩm kịch của Nguyễn Khải đợc hình thành và phát triển từ cuốn tiểu thuyết gây tiếng vang của ông với nhan đề đầy ám gợi Thời gian của ngời

Thể hiện thời gian đời ngời trong những khoảnh khắc tởng nh rất nhỏ nhoi, giản dị mà rất "ngời" trong kịch của mình, Nguyễn Khải đã đa kịch của

ông “tiệm cận” đến chiều sâu nhân bản Bởi chiều sâu vô tận trong sự khám phá về con ngời đó chính là những biểu hiện tinh vi trong đời sống tâm hồn

con ngời Qua việc khắc hoạ thời gian đời ngời trong những biểu hiện rất đời thờng ấy, Nguyễn Khải nh muốn nhắc nhở chúng ta về sự vô giá của thời gian đời ngời, về vai trò chủ động tích cực của mỗi con ngời cá nhân trong việc tạo nên những khoảnh thời gian ý nghĩa đối với bản thân Qua đó, ngời

đọc nh tự ý thức đợc quãng thời gian của đời mình, và phát huy tính chủ

động của cái tôi cá nhân trong việc nâng cao ý nghĩa thiết thực của cuộc sống

2.4 Quan hệ gia đình

Con ngời trong mối quan hệ gia đình là vấn đề nổi lên trong sáng tác của Nguyễn Khải vào những năm 80 và 90 Trong kịch của ông cũng phản ánh rất sâu sắc vấn đề này Thực ra, đây không phải là mối quan tâm của riêng Nguyễn Khải Nguyễn Minh Châu, rồi Ma Văn Kháng, Nguyễn Huy Thiệp

đều đã đặt ra đợc nhiều vấn đề nhức nhối trong mối quan hệ gia đình trớc hiện thực hôm nay, khi nhu cầu giải phóng cá nhân đang có nguy cơ bị rạn nứt, thậm chí tan vỡ những nền móng gia đình

Trong quan niệm của Nguyễn Khải, cái “cái nếp sống tốt đẹp của cha

ông vẫn lặng lẽ chảy trong cuộc sống ồ ạt của hiện tại” [46,166] Nhà văn soi rọi nhiều vấn đề từ tế bào gia đình Ông viết về con ngời trong mối quan hệ gia đình, trong các thành viên của nó Trong mối quan hệ này, Nguyễn Khải quan tâm trớc hết đến những ngời chồng, ngời cha, những ngời mà xa nay vốn

là trụ cột của gia đình Trong kịch, nhà văn khám phá thấy sự thay đổi đến ngỡ ngàng của vai trò ngời đàn ông trong tổ ấm của họ Ai ngờ những “ngời chủ đầy quyền uy” của gia đình nay cũng có những quan niệm, những biểu hiện của đời sống tình cảm, những hành động hay việc làm bình dị của cuộc sống đời thờng Xung quanh vấn đề này, Nguyễn Khải đã khảo sát, dẫn dụ ở thể loại kịch rất nhiều cách sống, các quan niệm khác nhau

Trong Chút phấn của đời, hình ảnh ngời chồng là đã khác trớc rất

nhiều Nhân đã có cái nhìn dân chủ, bình đẳng, tôn trọng và yêu thơng hơn đối với vợ Bình đẳng và yêu thơng Thoa, Nhân mới nhận ra sự vất vả của Thoa trong công việc Yêu thơng, muốn đỡ đần sự vất vả mệt nhọc cho Thoa, Nhân