SKKN Toan 9

Trong quá trình dạy học , việc sử dụng tốt TBDH sẽ mang đến kết quả cao cho sự tiếp thu kiến thức của ngời học .Trong đó việc khuyến khích , yêu cầu học sinh tự làm các mô hình trực quan

môc lôc

3/ Néi dung vµ ph¬ng ph¸p nghiªn cøu Trang 4

Híng dÉn häc sinh tù lµm m« h×nh trùc quan trong h×nh häc 9

-I Đặt vấn đề

1/ Lý do chọn đề tài :

* Cơ sở lý luận : Mục đích của các cuộc khoa học cách mạng khoa học kỹ

thuật là giải phóng sức lao động của con ngời , nâng cao năng suất lao động , đạt hiệu quả kinh tế cao nhất Trong khoa học cũng nh trong GD-ĐT , chất lợng và hiệu quả là mục tiêu hàng đầu Vậy làm thế nào để đạt đợc hiệu quả giáo dục tốt nhất , chỉ có thể là từng bớc đổi mới phơng pháp dạy học , khơi dậy hứng thú học tập , lòng say mê nghiên cứu môn học của ngời học Trong quá trình dạy học , việc sử dụng tốt TBDH sẽ mang đến kết quả cao cho sự tiếp thu kiến thức của ngời học Trong đó việc khuyến khích , yêu cầu học sinh tự làm các mô hình trực quan là điều nên làm

Quá trình đào tạo giáo dục là một quá trình giúp con ngời phát triển trí tuệ , năng lực , phẩm chất đạo đức để đi vào cuộc sống lao động Để có đợc tri thức cuộc sống , con ngời phải tích luỹ từ những điều nhỏ nhất , với mỗi bài học , con ngời sẽ

có đợc những kinh nghiệm bổ ích , trên cơ sở đó mà sáng tạo , áp dụng có hiệu quả nhất

*Thực tế trong công tác dạy học ở trờng THCS Hoàng Đan và Tam Dơng , tôi

nhận thấy việc tự tạo ra hình ảnh trực quan từ những bài tập , định lí sẽ càng làm cho học sinh nắm vững hơn kiến thức của bài học , tạo hứng thú học tập môn Toán ; không khô khan đơn điệu , sáo rỗng mà đầy sự sáng tạo , đầy tính thực tiễn , phát huy tính độc lập , tự giác của học sinh Bài học trở lên sôi nổi ,các nhóm tích cực hoạt động để tìm ra chân lý

2/ Phạm vi đề tài:

Việc tạo ra mô hình , hình ảnh trực quan đợc sử dụng rộng rãi trong tất cả các môn học , các cấp học ở đây , tôi chỉ đi sâu vào việc tự tạo mô hình trực quan của học sinh trong môn Hình học 9

3/ Đối tợng:

Nghiên cứu về quá trình tự làm mô hình học tập trong hình học không gian, các bài toán hình học trừu tợng về hình ảnh ở môn hình học lớp 9; phơng thức tiếp cận với các hình học không gian, các mô hình phục vụ học tập của học sinh lớp và giáo viên

4/ Mục đích :

- Đánh giá khả năng tiếp thu kiến thức hình học trong từng bài , từng chơng có

sử dụng TBDH

- Nhận xét kỹ năng áp dụng của học sinh

-Ngời viết : Phùng Thanh Hng Hớng dẫn học sinh tự làm mô hình trực quan trong hình học 9

Phát huy tính độc lập , tự giác và sáng tạo

-Giúp học sinh chủ động tiếp thu kiến thức, đúc rút những kinh nghiệm khi phân tích

đề bài để định hớng lời giải và kiểm tra lại kết qủa

- Chống học tủ, học lệch

II nội dung đề tài

* Nội dung A :

1/ Cơ sở lý luận:

Với mục tiêu hình thành cho học sinh những kiến thức cơ bản ban đầu , kỹ năng thực hành, phát triển trí tuệ, t duy sáng tạo để tiếp tục các bậc học cao hơn ,

để đi vào cuộc sống lao động Ngành GD-ĐT đã nghiên cứu trên mọi phơng diện nhằm đa ra các giải pháp cụ thể , các phơng pháp dạy học đạt chất lợng cao

Nếu phơng pháp thuyết trình làm cho học sinh thụ động thì việc sử dụng

TBDH , mô hình trực quan lại làm cho học sinh chủ động tiếp thu kiến thức Nếu phơng pháp làm mẫu chỉ áp dụng cho một phạm vi hẹp thì việc sử dụng mô hình trực quan lại có một phạm vi rộng lớn , phát huy khả năng sáng tạo , áp dụng thực tế thành thạo của học sinh ; nó khơi dậy niềm say mê học hỏi , trí tởng tợng , sự tìm tòi của học sinh

Cùng với một hình thức học tập cho các bộ môn , học sinh không thể tiếp thu hết lợng kiến thức đã đợc truyền thụ Tính độc lập , tự giác và kỹ năng thực hành cha cao ; mọi phơng tiện phục vụ tối u cho thời gian nghiên cứu lâu dài là cha có , khắc sâu kiến thức , thực hành áp dụng với vô số các loại công thức cơ bản là cha cập Do

đó , để củng cố vững chắc hình ảnh của một vấn đề nào đó , giáo viên yêu cầu học sinh hãy tự tạo ra một mô hình trực quan cho mình ; một ví dụ cụ thể dới sự hớng dẫn của giáo viên thì học sinh sẽ dễ dàng tiếp thu kiến thức ,chủ động nắm vững nội dung

Với những cơ sở lý luận khoa học đó mà tôi thấy việc hớng dẫn học sinh tự tạo mô hình , hình ảnh trực quan là điều cần thiết nên làm

2/ Đối tợng phục vụ:

Phạm vi của đề tài là rất rộng , phù hợp cho các phân môn ở các cấp học khác nhau , nhng ở đây tôi chỉ áp dụng cho môn Hình học 9 ( đã thực hiện đợc ở hai lớp 9A , 9C trờng THCS Hoàng Đan )

3/Nội dung và phơng pháp nghiên cứu :

Để tiến hành áp dụng phơng pháp này cho học sinh , tôi đã tìm hiểu về các loại mô hình , hình ảnh trực quan phục vụ cho môn Hình học 9 của phòng TBDH trong nhà trờng Tất cả các mô hình , hình ảnh đó là để phục vụ cho việc xây dựng định nghĩa ,khái niệm , định lí , công thức và cũng hạn chế về số lợng

-Ngời viết : Phùng Thanh Hng Hớng dẫn học sinh tự làm mô hình trực quan trong hình học 9

Tuỳ thuộc vào nội dung của từng bài , từng chơng mà giáo viên và học sinh tự tạo ra hình ảnh , mô hình thích hợp Theo sát lực học của từng nhóm , từng học sinh để yêu cầu học sinh tự tạo những mô hình , hình vẽ thích hợp

ở cấp độ 1: Hình dung, nhớ lại

Học sinh nhận biết một hình qua dáng bề ngoài của nó nh là một vật thể vật lý theo tổng thể, cha phân biệt đợc tính chất hay các chi tiết bộ phận

ở cấp độ 2 : Phân tích

Học sinh bắt đầu nhận ra các đặc điểm của hình qua quan sát thực nghiệm, gấp, dán, làm mô hình

ở cấp độ 3 : Suy diễn không hình thức

Học sinh thiết lập đợc quan hệ về các tính chất trong một hình và giữa các hình, hiểu

đợc các định nghĩa và đa ra đợc các lập luận không hình thức

Với chất liệu : gỗ , giấy , bút dạ , dây , chất dẻo (đất dẻo ) giáo viên và học sinh

tự tạo ra các mô hình , hình vẽ cho bài tập , phục vụ cho trí tởng tợng , quá trình phân tích đề bài

Với tuần học này , giáo viên yêu cầu học sinh làm trớc những mô hình , hình

ảnh , hớng dẫn học sinh tự nghiên cứu Trong từng bài tập về nhà , giáo viên hớng dẫn học sinh làm mô hình , hình vẽ cho bài tập ,chuẩn bị trớc cho bài học mới

- Giáo viên làm các mô hình , hình ảnh trực quan cho từng bài ngoài các TBDH đã có

- Về tranh ảnh , giáo viên vẽ tranh những bài toán cần giảng cho học sinh : hình tròn , đờng thẳng để học sinh nắm rõ về vị trí tơng đối của đờng thẳng và đờng tròn ,

vị trí tơng đối của 2 đờng tròn ; tranh ảnh phục vụ trực tiếp các bài tập

- Về mô hình : mô hình đờng tròn , hình tròn , đờng kính , dây cung , tiếp tuyến , cát tuyến , quỹ tích cung chứa góc , các hình không gian : hình trụ , hình nón , hình cầu , các hình trong sgk Hình học 9 đề cập đến

Với mô hình bằng chất dẻo , học sinh sẽ nhận biết về mặt phẳng , mặt cắt , thiết diện , giao tuyến của 2 mặt phẳng , hai đờng thẳng chéo nhau , hình ảnh về đ-ờng kinh tuyến , vĩ tuyến

1- Nhận biết tiếp tuyến của đờng tròn :

Học sinh có 4 thanh nhựa , 1 hình tròn tâm O

Đặt thanh (1) đi qua O và vuông góc với thanh (4) ta đợc một tiếp điểm B

Đặt thanh (2) đi qua O và vuông góc với thanh (3) ta đợc một tiếp điểm C

-Ngời viết : Phùng Thanh Hng Hớng dẫn học sinh tự làm mô hình trực quan trong hình học 9

A O

C

B

(1)

(4)

(3)

(2)

2- Với bài toán quỹ tích cung chứa góc :

Khi di động 2 thanh (2) và (3) sao cho nó đi qua A và B , góc M không đổi , tại M

có gắn bút dạ , sẽ đợc quỹ tích của điểm M là 2 cung tròn chứa góc M , dựng trên AB

và đối xứng qua AB

(2)

(3)

M

(4)

(5)

3- Cách xác định độ dài của một đờng tròn trong thực tế :

Ta cắt đờng tròn làm bằng sắt ra , duỗi thẳng , đo là ta đợc độ dài hay chính là chu vi của đờng tròn đó

-Ngời viết : Phùng Thanh Hng Hớng dẫn học sinh tự làm mô hình trực quan trong hình học 9

-C = 6,6961 cm

C = 6,6961 cm

4- Với hình trụ , để có hình ảnh trực quan về mặt cắt , ta làm nh sau :

- Mô hình : hình trụ bằng đất

- Lấy dao cắt hình trụ theo mặt phẳng // 2 đáy (vuông góc với trục) thì đợc thiết diện là hình tròn

B O’

F

Cắt hình trụ bởi 1 mặt phẳng vuông góc với trục

-Ngời viết : Phùng Thanh Hng Hớng dẫn học sinh tự làm mô hình trực quan trong hình học 9

-O

B

A

D

C

Cắt dọc theo trục

5- Với một ít chất dẻo , đất dẻo , giáo viên và học sinh tạo ra đợc tất cả các hình có trong bài tập Từ đó xác định rõ ràng về hình thể và áp dụng tính toán

R h L

R R

-Ngời viết : Phùng Thanh Hng Hớng dẫn học sinh tự làm mô hình trực quan trong hình học 9

-6- Với các bài toán quỹ tích : cần các đoạn thẳng bằng nhựa hoặc gỗ , một chút dây chỉ , phấn màu , đinh giáo viên và học sinh cho điểm chuyển động sẽ tìm ra quỹ tích của điểm đó là đờng thẳng , đờng tròn hay là cung tròn

Chung quy lại , việc sử dụng mô hình , hình ảnh trực quan của giáo viên và yêu cầu học sinh tự làm những mô hình trực quan là nhằm nâng cao sự tiếp thu kiến thức của học sinh; rèn kỹ năng thực hành , áp dụng trong thực tế , để từ đó mà có h-ớng điều chỉnh cho các phần tiếp theo

4/ Kết quả:

Sau khi áp dụng hình thức này vào quá trình dạy học , kết quả đạt đợc nh sau :

Thứ nhất : đã tạo đợc hứng thú học tập sôi nổi , khơi dậy niềm say mê học

hỏi và nghiên cứu khoa học trong học sinh , kỹ năng thực hành đợc phát triển , phơng pháp học tập có nhiều tiến bộ

Thứ hai : ý thức trách nhiệm của học sinh với môn học đợc hình thành thờng

xuyên , tạo thói quen lành mạnh trong học tập ; phát huy tính độc lập , tự giác và sáng tạo của học sịnh Sự đoàn kết ,giúp đỡ bạn bè trong học tập đợc nâng cao , phần nào có kế hoạch cụ thể cho chặng đờng tiếp theo T tởng sợ học Toán đợc loại bỏ

Cụ thể nh sau : + Giỏi : 34 / 56 = 60,7%

+ Khá : 21/ 56 = 37,5%

+ Trung bình : 01/56 = 1,8%

+ Yếu : 0

5/ Giải pháp mới :

Dựa vào sự tiếp thu kiến thức của học sinh trong từng bài , từng chơng , cụ thể

là hiệu quả trong quá trình áp dụng , tôi đa ra một số giải pháp mới nhằm nâng cao hơn hiệu quả áp dụng :

- Tận dụng tốt thời gian học tập , nghiên cứu ở nhà của học sinh

- Khuyến khích thang điểm cao đối với mô hình , hình ảnh trực quan mang tính sáng tạo và đối với những học sinh có nhiều mô hình , hình ảnh trực quan

- Tạo ra những mô hình , hình ảnh sát với thực tế , tạo hứng thú học tập cho học sinh

- Giáo viên cần làm mẫu chi tiết cho học sinh

- Cần thiết thì đầu t kinh phí cho những mô hình mang tính áp dụng lâu dài , phổ biến

-Ngời viết : Phùng Thanh Hng

Hớng dẫn học sinh tự làm mô hình trực quan trong hình học 9

-.* Nội dung B :

1/ Quy trình áp dụng :

- Giáo viên làm các mô hình , hình ảnh trực quan cho từng bài ngoài các TBDH đã có

- Về tranh ảnh , giáo viên vẽ tranh những bài toán cần giảng cho học sinh : hình tròn , đờng thẳng để học sinh nắm rõ về vị trí tơng đối của đờng thẳng và đờng tròn ,

vị trí tơng đối của 2 đờng tròn ; tranh ảnh phục vụ trực tiếp các bài tập

- Về mô hình : mô hình đờng tròn , hình tròn , đờng kính , dây cung , tiếp tuyến , cát tuyến , quỹ tích cung chứa góc , các hình không gian : hình trụ , hình nón , hình cầu , các hình trong sgk Hình học 9 đề cập đến

Với mô hình bằng chất dẻo , học sinh sẽ nhận biết về mặt phẳng , mặt cắt , thiết diện , giao tuyến của 2 mặt phẳng , hai đờng thẳng chéo nhau , hình ảnh về đ-ờng kinh tuyến , vĩ tuyến

Ví dụ :

1- Nhận biết tiếp tuyến của đờng tròn :

Học sinh có 4 thanh nhựa , 1 hình tròn tâm O

Đặt thanh (1) đi qua O và vuông góc với thanh (4) ta đợc một tiếp điểm B

Đặt thanh (2) đi qua O và vuông góc với thanh (3) ta đợc một tiếp điểm C

A O

C

B

(1)

(4)

(3)

(2)

-Ngời viết : Phùng Thanh Hng Hớng dẫn học sinh tự làm mô hình trực quan trong hình học 9

-2- Với bài toán quỹ tích cung chứa góc :

Khi di động 2 thanh (2) và (3) sao cho nó đi qua A và B , góc M không đổi , tại M

có gắn bút dạ , sẽ đợc quỹ tích của điểm M là 2 cung tròn chứa góc M , dựng trên AB

và đối xứng qua AB

(2)

(3)

M

(4)

(5)

3- Cách xác định độ dài của một đờng tròn trong thực tế :

Ta cắt đờng tròn làm bằng sắt ra , duỗi thẳng , đo là ta đợc độ dài hay chính là chu vi của đờng tròn đó

C = 6,6961 cm

C = 6,6961 cm

-Ngời viết : Phùng Thanh Hng Hớng dẫn học sinh tự làm mô hình trực quan trong hình học 9

-4- Với hình trụ , để có hình ảnh trực quan về mặt cắt , ta làm nh sau :

- Mô hình : hình trụ bằng đất

- Lấy dao cắt hình trụ theo mặt phẳng // 2 đáy (vuông góc với trục) thì đợc thiết diện là hình tròn

B O’

F

Cắt hình trụ bởi 1 mặt phẳng vuông góc với trục

O

B

A

D

C Cắt dọc theo trục

-Ngời viết : Phùng Thanh Hng

Hớng dẫn học sinh tự làm mô hình trực quan trong hình học 9

Lấy dao cắt hình trụ theo mặt phẳng // trục ta đợc thiết diện là hình chữ nhật

5- Với một ít chất dẻo , đất dẻo , giáo viên và học sinh tạo ra đợc tất cả các hình có trong bài tập Từ đó xác định rõ ràng về hình thể và áp dụng tính toán

R h L

R R

R’

R

-Ngời viết : Phùng Thanh Hng Hớng dẫn học sinh tự làm mô hình trực quan trong hình học 9

-6- Với các bài toán quỹ tích : cần các đoạn thẳng bằng nhựa hoặc gỗ , một chút dây chỉ , phấn màu , đinh giáo viên và học sinh cho điểm chuyển động sẽ tìm ra quỹ tích của điểm đó là đờng thẳng , đờng tròn hay là cung tròn

2/ Hiệu quả khi áp dụng :

Quá trình hớng dẫn học sinh tự làm mô hình học tập tuy còn gặp khó khăn , song đã đạt đợc một số hiệu quả nhất định :

- Bài tập đợc khắc sâu

- Kiến thức đợc áp dụng ngay vào thực tế

- Phát triển tính sáng tạo của học sinh

- Tạo hứng thú học tập môn Hình học , kích thích óc tò mò , phán đoán của học sinh

Chất lợng , hiệu quả nh sau :

+ Giỏi : 34 /56 = 60,7%

+ Khá : 21 / 56 = 37,5%

+ Trung bình : 01/ 56 = 1,8%

+ Yếu : 0

3/ Bài học kinh nghiệm :

Trong quá trình áp dụng , tôi rút ra một số kinh nghiệm sau :

+ Đất dẻo làm mô hình cần đa dạng màu sắc

+ Chất liệu làm đờng tròn , dây cung , tiếp tuyến , đờng kính phải bằng nhựa dẻo + Thớc ngắm do học sinh làm có độ chính xác cha cao , do đó yêu cầu giáo viên cần hớng dẫn chi tiết hơn

+ Cần yêu cầu học sinh vẽ hình trớc , hình dung ra mô hình tơng đối chính xác khi tiến hành tạo ra mô hình

+ Cần tận dụng triệt để thời gian học ở nhà của học sinh , khuyến khích bằng điểm

để học sinh hăng say nghiên cứu , tạo ra những mô hình sáng tạo

4/ Kiến nghị :

- Mong muốn việc tự tạo mô hình trực quan của học sinh đợc thực hiện ở các môn

- Ngành GD-ĐT sớm hoàn thiện các TBDH , bổ sung , phát triển đa dạng hơn các đồ dùng dạy học trực quan

- Thi làm đồ dùng học tập trong học sinh

-Ngời viết : Phùng Thanh Hng Hớng dẫn học sinh tự làm mô hình trực quan trong hình học 9

-iii kết luận.

Việc hớng dẫn học sinh tự làm mô hình , hình ảnh trực quan không phải là hình thức mới trong phơng pháp dạy học , song việc hớng dẫn này còn hạn chế ,đợc

sử dụng trong phạm vi hẹp Do đó tôi dã mạnh dạn đa hình thức này vào quá trình

giảng dạy Với mục đích chính là nâng cao sự nhận thức , tăng khả năng thực hành

áp dụng của học sinh tạo hứng thú học tập môn Toán ; không khô khan đơn điệu , sáo rỗng mà đầy sự sáng tạo , đầy tính thực tiễn , phát huy tính độc lập , tự giác của học sinh Bài học trở lên sôi nổi ,các nhóm tích cực hoạt động để tìm ra chân lý

Với thực tiễn hiện nay , việc học sinh đợc áp dụng các hình vẽ , mô hình từ

SGK vào cuộc sống đã giúp các em có kỹ năng thực hành rất cao ; không lúng túng với các mô hình , đồ vật trong thực tế Giúp các em củng cố vững hơn kiến thức đã học , kích thích khả năng sáng tạo , tìm tòi cái mới

Đối với ngành GD-ĐT , đây là một hình thức trực tiếp để học sinh nhận thức ,

củng cố kiến thức , kỹ năng thực hành tạo ra những mô hình chất lợng , tiết kiệm kinh phí cho nhà trờng , giáo viên Đối với xã hội nói chung , nó phát huy đợc tính sáng tạo của mỗi cá nhân , hình thành những con ngời có khả năng thực hành tốt trong cuộc sống Đối với mỗi học sinh tìm thấy niềm hứng khởi trong học tập , tự khẳng định chính mình , định hớng rõ cho chặng đờng học tập tiếp theo

Rất mong muốn rằng hình thức này đợc áp dụng rộng rãi trong các môn học , các cấp học

Mong các đồng nghiệp xem xét , đúc rút những kinh nghiệm cho đề tài đợc hiệu quả hơn

Xin chân thành cảm ơn !

Tam Dơng, ngày 20 tháng 05 năm 2011.

Ngời viết

Phùng Thanh Hng