Trong đó xây dựng cho đợc một hệ thống câu hỏi tác phẩm văn chơng vừa đảm bảo tính khoa học, vừa đảm bảo tính nghệ thuật, tạo hứng thú cho học sinh từng bớc đi sâu vào cảm thụ đợc tác ph
Trang 1Phòng giáo dục đào tạo huyện Thiệu Hóa
Tr ờng THCS Thiệu D ơng
Sáng kiến kinh nghiệm
Tên sáng kiến : Đặt câu hỏi cảm thụ trong dạy học
ngữ văn 6
Họ và tên : Nguyễn Thị Tú
Chức vụ : Giáo viên
Đơn vị : Trờng THCS Thiệu Dơng Sáng kiến môn Ngữ văn 6
Năm học: 2010 - 2011
Trang 2Phần I mở đầu
I Lý do chọn đề tài:
1 Dạy học môn Ngữ văn trong nhà trờng THCS, đặc biệt là phần văn bản thực sự là vấn đề khó Khó đối với cả ngời dạy và khó đối với cả ngời học Cái khó này có thể do nhiều yếu tố quy định, trong đó có cả yếu tố chủ quan và khách quan Một trong những yếu tố đó chính là việc lâu nay chúng ta vẫn thờng coi môn văn là một môn học bình thờng, không phải là một môn nghệ thuật đặc biệt, khiến cho cả thầy và trò sa vào những thao tác máy móc khuôn mẫu: Kiểm tra bài cũ, giáo viên giảng, trò nghe ghi chép, củng cố, dặn dò Hiệu quả một giờ dạy cuối cùng có đủ ý là đợc, học sinh lĩnh hội kiến thức một cách thụ động mang tính công thức Và nh vậy môn văn đã bị thủ tiêu tính nghệ thuật một cách không tuyên bố mà triệt để nhất ít chú ý đến tính nghệ thuật cũng tức là đặt chức năng thẩm mĩ sau các chức năng khác, vì lẽ đó mà cái hồn của giờ văn d-ờng nh bị tớc đoạt
Do vậy đến lúc này chúng ta cần có một quan điểm đúng đắn: Coi trọng dạy học môn Ngữ văn (phần văn bản) là một môn học nghệ thuật, phải làm sao tổ chức hớng dẫn cho học sinh tiếp cận cho đợc chức năng thẩm mĩ của tác phẩm văn chơng Thông qua chức năng thẩm mĩ học sinh tự nhận thức đợc quy luật tình thần tình cảm và "tự bị cảm hoá", "tự đợc giáo dục" Để làm đợc điều này bên cạnh những biện pháp nh: Khởi động giờ học, giảng giải, giảng bình, kết thúc giờ học tất yếu phải dựa vào một hệ thống câu hỏi cảm thụ hợp lý.…
2 Hiện nay đổi mới phơng pháp giảng dạy trong bộ môn Ngữ Văn đang là vấn đề cấp thiết nóng hổi Trong đó xây dựng cho đợc một hệ thống câu hỏi tác phẩm văn chơng vừa đảm bảo tính khoa học, vừa đảm bảo tính nghệ thuật, tạo hứng thú cho học sinh từng bớc đi sâu vào cảm thụ đợc tác phẩm văn học nh bóc dần từng cánh hoa để tìm thấy nhụy hoa là một yêu cầu mang tính quyết định tới
sự thành bại của giờ dạy - học văn
Vậy mà trong thực tế giờ học văn hiện nay việc đặt câu hỏi nhiều khi mang tính tuỳ hứng, câu hỏi đôi khi còn chung chung quá dài hoặc quá lớn, quá khó hoặc quá dễ, nội dung của câu hỏi thờng nh về phía khai thác nội dung ý nghĩa
Trang 3văn học, đa nội dung phản ánh thành mục tiêu số một của văn học, do đó cha quan tâm đúng mức đến sự cảm thụ của học sinh Vì vậy dẫn đến học sinh cha thích học văn, hoặc còn thờ ơ với môn Văn học
Chính vì những lý do trên bản thân tôi đã mạnh dạn chọn đề tài: "Hình thức
đặt câu hỏi cảm thụ trong dạy học Ngữ Văn 6 gây hứng thú học tập cho học sinh” để nghiên cứu và cũng là góp thêm một tiếng nói tâm huyết vào hoạt động
dạy học môn Ngữ văn theo tinh thần đổi mới phơng pháp
II Thực trạng của vấn đề
1 Thực trạng của việc dạy.
Vấn đề "những hình thức đặt câu hỏi cảm thụ trong giờ học tác phẩm văn chơng "… đang là một vấn đề đợc nhiều tác giả quan tâm ở nh phạm vi cho phép các tác giả đó đã xem xét nghiên cứu vấn đề ở những mức độ khác nhau và
đạt đợc những thành tựu rất đáng kể Trong số đó đặc biệt phải kể đến cuốn
"ph-ơng pháp dạy học tác phẩm văn ch"ph-ơng" của TS Nguyễn Viết Chữ - Giảng viên
trờng ĐHSP Hà Nội Trong cuốn sách này tác giả đã tập trung vào nghiên cứu về mặt lí thuyết các hình thức đặt câu hỏi cảm thụ tác phẩm văn chơng khá hệ thống Tuy vậy tác giả cũng chỉ mới giải quyết vấn đề trên ở góc độ vĩ mô, chung cho tất cả các cấp học Việc đa phạm vi nghiên cứu việc đa phạm vi nghiên cứu những hình thức đặt câu hỏi cảm thụ trong dạy học tác phẩm văn
ch-ơng ở chch-ơng trình Ngữ văn THCS, và việc vận dụng nó vào từng bài khác nhau trong cấp học này tác giả cha đặt ra và cũng cha giải quyết đợc thấu
đáo
Do vậy, khi xây dựng đề tài này trên những định hớng chung về mặt phơng pháp của các tác giả, bản thân tôi mạnh dạn vận dụng kế thừa những kết quả đã
đạt đợc của họ để đi sâu vào tìm hiểu, nghiên cứu những hình thức đặt câu hỏi cảm thụ tác phẩm văn chơng nhằm áp dụng cụ thể vào cấp học và tập chung vào việc thử xây dựng hệ thống câu hỏi cảm thụ cho một số tác phẩm cụ
thể trong chơng trình Sau đó tiến hành dạy thử 2 tiết thực nghiệm để nhằm đánh giá đợc hiệu quả của những hình thức đặt câu hỏi cảm thụ này
Trang 42 Kết quả, hiệu quả của thực trạng.
Nhìn chung trong mỗi giờ lên lớp, nhiều khi việc dạy Ngữ Văn vẫn còn
đ-ợc tiến hành một cách xuôi chiều Thầy hỏi, trò trả lời, thầy giảng trò nghe Trớc những câu hỏi của thầy, trò chỉ “chăm chú” nhìn vào vở (vì câu hỏi của SGK đã
đợc chuẩn bị sẵn) để trả lời Dẫn đến học sinh tiếp cận kiến thức một cách bị
động Học sinh không hiểu và không đợc cảm nhận theo ý riêng của mình, dẫn
đến lớp học trầm, không khí giờ học bị loãng, bài học không xoáy sâu vào trọng tâm Học sinh tiếp nhận và làm theo nh một cái máy “ý của thầy luôn là chân lý”
Không chỉ vậy các em còn tiếp cận kiến thức theo kiểu dập khuôn theo sách tham khảo Vì thế việc chuẩn bị bài của các em có sự trùng lặp về nội dung rất hiếm có những yếu tố “nội sinh”.…
Do nhiều nguyên nhân xảy ra không chỉ về phơng pháp dạy – học mà nó còn ảnh hởng phần nào qua sự tiếp cận của các em Bởi vậy trong mỗi giờ học văn cha giúp các em cảm nhận đợc vẻ đẹp, nét mĩ lệ của văn chơng Vì thế vịêc dạy - học đang là nỗi băn khoăn, trăn trở của những ngời làm thầy
Để góp phần khắc phục tình trạng trên, thời gian qua tôi đã suy nghĩ và mạnh dạn đổi mới chọn một số hình thức đặt câu hỏi cảm thụ trong dạy học văn nói chung và dạy học văn bản 6 THCS nói riêng nhằm phát huy đợc tính tích cực của học sinh
Trang 5B Giải quyết vấn đề
I Giải pháp thực hiện
1 Đối tợng:
- Học sinh lớp 6 trờng THCS
- Đề tài tập trung vào đối tợng nghiên cứu là: Những hình thức đặt câu hỏi cảm thụ trong dạy học tác phẩm văn chuơng để nhằm kích thích đợc hứng thú học tập của học sinh
2 Phạm vi nghiên cứu:
Đề tài giới hạn phạm vi nghiên cứu ở việc: Chỉ tìm hiểu những hình thức đặt câu hỏi cảm thụ tác phẩm văn chơng ở chơng trình Ngữ văn THCS Trong đó chọn bốn tác phẩm tiêu biểu ở SGK Ngữ văn 6 để thử xây dựng hệ thống câu hỏi chính nhằm giúp học sinh cảm thụ hiệu quả các văn bản nghệ thuật này
II Các biện pháp tổ chức thực hiện
Phần I:
Tìm hiểu về những hình thức đặt câu hỏi
cảm thụ để dạy học tác phẩm văn chơng ở bậc THCS
Trên cơ sở tiếp thu những kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trứơc, và nhất là những tìm tòi đã đợc khẳng định của tác giả Nguyễn Viết Chữ, bản thân tôi có thể hình dung và xác định đợc một hệ thống câu hỏi cảm thụ tác phẩm văn chơng ở bậc THCS về mặt lí thuyết nh sau:
I Hệ thống câu hỏi cảm xúc:
Đây là một hệ thống câu hỏi tìm ra những phản ứng trực giác của học sinh khi bị tác động bởi nội dung và hình thức của tác phẩm ở mức độ ấn tợng ban
đầu Nó đi sâu vào cảm xúc thẩm mĩ Trả lời hệ thống câu hỏi này học sinh xác
định đợc cảm xúc của mình khi đọc xong tác phẩm, thể hiện đợc ấn tợng ban đầu của mình trớc hình thức nghệ thuật hay nội dung trực tiếp có tính chất vật chất của tác phẩm Hệ thống này gồm hai loại câu hỏi sau:
1 Câu hỏi cảm xúc vật chất:
Trang 6Loại câu hỏi này thiên về những rung động vật chất của học sinh trớc sự tác
động của số phận nhân vật trong văn xuôi và tâm trạng của nhân vật trữ tình trong thơ Với loại câu hỏi này buộc học sinh phải bộc lộ đợc trạng thái cảm xúc: Vui, buồn, đau khổ, yêu, thích, căm ghét, sợ hãi ở dạng trực giác.…
VD: Sau khi đọc xong tác phẩm:
- Tâm trạng em thế nào ?
- Em thơng nhân vật nào nhất ?
- Em sợ nhân vật nào nhất ?
- Nhân vật (A) hay (B) gợi ở em ấn tợng gì ?
- Em có thấy buồn không ?
- Cái chết của nhân vật có làm em ngạc nhiên không ?
- Nhân vật nào gợi cho em xúc động mạnh nhất ?
2 Câu hỏi cảm xúc nghệ thuật:
Loại câu hỏi này thờng hớng về những rung động ban đầu của học sinh bởi tác động của hình thức nghệ thuật ở tác phẩm: Ngữ điệu, nhạc tính trong thơ, cấu trúc độc đáo trong văn xuôi
Ví dụ: - Sự lập lại của một số khổ thơ (dòng thơ) trong bài gợi cho em ấn t-ợng gì ?
- ấn tợng của em khi lợng âm tiết thay đổi đột ngột giữa các dòng thơ ?
- Em thấy buồn, lo lắng hay vui khi nhìn thấy chi tiết A (hay B) lại xuất hiện
ở cuối tác phẩm
II Hệ thống câu hỏi hình dung tởng tợng:
Hệ thống câu hỏi này thiên về sự hình dung của học sinh Những câu hỏi giúp học sinh xác nhận sự hình dung của mình dới tác động của hình tợng văn học Hệ thống này gồm hai loại: Tái hiện và tái tạo
1 Câu hỏi hình dung tởng tợng, tái hiện:
Câu hỏi này đòi hỏi học sinh phải xác định đợc bức tranh nghệ thuật trong tâm hồn mình khi đọc tác phẩm
Ví dụ:
Trang 7- Trong suốt cuộc đời nhân vật giai đoạn nào gợi cho em ấn tợng mạnh nhất ? Hãy minh hoạ bằng lời
- Em hình dung nh thế nào về hình ảnh nhân vật ở cuối bài thơ ? Hãy tả cho các bạn nghe ?
2 Câu hỏi hình dung tởng tợng tái tạo:
Loại câu hỏi này đi sâu vào những bức tranh nghệ thuật bộ phận sắc xảo tinh tế có tính chất phát hiện sáng tạo Có thể gợi ý định hớng trong những chi tiết của cuộc đời nhân vật ở những thời điểm mang nhiều thông tin và dụng ý nghệ thuật; những dòng thơ đặc biệt, những cao trào tâm trạng gay cấn, để nút trong mâu thuẫn kịch Trả lời đợc những câu hỏi đó minh hoạ tả đợc những cảnh t-ợng sẽ thể hiện đợc sự rung động và sự mẫn cảm trong cảm thụ của học sinh
Ví dụ:
- Em hình dung nh thế nào về cái chết của nhân vật? Hãy tả lại
- Em hình dung về hình ảnh chúa sơn lâm qua câu thơ:
"Ta bớc chân lên dõng dạc đờng hoàng Lợn tấm thân nh sóng cuộn nhịp nhàng Vờn bóng âm thầm lá gai cỏ sắc"?
- Hãy tởng tởng lại cảnh cuối bài thơ ?
III Hệ thống câu hỏi hiểu biết về nội dung và hình thức tác phẩm
Trả lời đợc hệ thống câu hỏi này học sinh thể hiện rõ mức độ hiểu tác phẩm,
hệ thống này có 2 hệ thống nhỏ sau:
1 Hệ thống câu hỏi hiểu biết nội dung tác phẩm:
a Kể lại đ ợc : Mức độ này đòi hỏi học sinh phải nhớ đối với văn xuôi hoặc
thơ có cốt truyện; phải thuộc đối với thơ Đây là mức độ đơn giản bớc đầu của việc hiểu nội dung
Ví dụ:
- Sự kiện nào đáng nhớ nhất trong cuộc đời nhân vật? (ở đây có thể sử dụng kèm theo phơng pháp đọc diễn cảm khi trả lời câu hỏi)
Trang 8- Câu thơ hay đoạn thơ nào làm xúc động nhất? Hãy đọc diễn cảm câu thơ, khổ thơ đó?
- Kể tóm tắt về cuộc đời của nhân vật?
- Có mấy sự kiện đáng nhớ của cuộc đời của nhân vật này?
b Phân tích lý giải.
Loại câu hỏi này ở mức độ cao hơn Ngời trả lời đã tìm ra đợc mối tơng quan của sự kiện, biến cố trong cuộc đời của nhân vật, hoặc những biến đổi của tâm trạng của nhân vật trữ tình trong thơ Ngời trả lời đi tới những đối chiếu, so sánh, quy nạp, phân tích chúng
Ví dụ:
- Tại sao tác phẩm có tên nh vậy?
- Cái chết của nhân vật có làm em ngạc nhiên không? Tại sao?
c Phát biểu quan điểm:
Mức độ câu hỏi này thờng đợc tiến hành ở lớp học sinh lớn Nó sẽ giúp học sinh thể hiện đợc khiếu thẩm mỹ của bản thân
Ví dụ:
- Ai có lỗi trong nỗi đau khổ của nhân vật?
- Em có tin nhân vật đó sẽ trở thành ngời tốt đợc không?
- Nhân vật A đáng thơng hay đáng ghét? Tại sao?
2 Hệ thống câu hỏi hiểu biết hình thức tác phẩm:
Loại câu hỏi này đi sâu vào khám phá các chi tiết nghệ thuật và cấu trúc của tác phẩm
a Câu hỏi chi tiết hình thức:
Là loại câu hỏi thiên về những chi tiết hình thức nghệ thuật của tác phẩm Dựa vào những đặc trng thể loại, những nét đặc sắc trong hình thức nghệ thuật của tác phẩm mà đặt câu hỏi
Ví dụ: - Lời đối thoại của chú bé Lợm khi hai chú cháu gặp nhau ở Huế?
- Trong cuộc đối thoại của Dế Mèn và Dế Choắt có câu nào đáng nhớ? Vì sao?
b Câu hỏi về cấu trúc hình thức của tác phẩm:
Trang 9Loại câu hỏi này giúp học sinh khám phá cấu trúc của tác phẩm, ở giai đoạn này là đi tìm mối liên hệ giữa các chi tiết, các cấu trúc độc đáo mà nó đóng góp thật sự trong việc hình thành ý nghĩa hay t tởng chủ đề của tác phẩm
Ví dụ:
- Khổ thơ đầu và khổ thơ cuối của bài thơ Lợm đợc lặp lại có ý nghĩa gì?
- Hai câu thơ trong bài “Đêm nay Bác không ngủ” đợc đảo trật tự cú pháp
có dụng ý gì?
“Mời Bác ngủ Bác ơi!
Bác ơi mời Bác ngủ”
Ta có thể hệ thống câu hỏi theo bảng Câu hỏi cảm
xúc dung tởng tợng Câu hỏi hình Nội dung Câu hỏi nêu tác phẩm Hình thức
Vật chất
(Nội
dung)
Nghệ
thuật
(Hình
thức)
Tái hiện Tái tạo - Kể
truyện
- Thuộc thơ
Phân tích
Quan
điểm
Chi tiết Cấu trúc
Phần II:
Phơng thức sử dụng câu hỏi cảm thụ khi dạy học
Qua thực tế thử nghiệm bản thân tôi nhận thấy việc vận dụng hệ thống câu hỏi định hớng cảm thụ tác phẩm này là hết sức linh hoạt Sự linh hoạt này đợc hiểu là:
1 Thứ tự của các câu hỏi không cố định khi vận dụng vào tiết, bài khi dạy học trên lớp Cùng là câu hỏi cảm xúc nhng có thể hỏi ở đầu và cuối giờ học, dựa trên sự thay đổi tình cảm của học sinh trong quá trình tiếp xúc với tác phẩm
2 Khi đặt câu hỏi không nên tuyệt đối hoá ranh giới giữa các loại câu hỏi,
mà có câu mang tính chất tổng hợp của hai ba loại câu hỏi khác
Trang 103 Khi tổ chức giờ dạy bằng việc vận dụng hệ thống câu hỏi cảm thụ, không phải chờ học sinh xung phong phát biểu, mà bất kỳ học sinh nào trong lớp cũng phải tham gia
4 Số lợng câu hỏi nhiều hay ít phụ thuộc vào từng tác phẩm, thậm chí cả tình hình cụ thể của giáo viên và học sinh, của tiết học, miễn sao câu hỏi phải kích thích đợc vào những điểm sáng thẩm mỹ của tác phẩm
5 Hệ thống câu hỏi cảm thụ phải đợc triển khai tổ chức gắn liền với các hoạt động khác nh: đọc diễn cảm, giảng bình…
Phần III:
xây dựng hệ thống câu hỏi cảm thụ cho 4
tác phẩm cụ thể trong chơng trình ngữ văn 6
I Văn bản: “Bài học đờng đời đầu tiên “ của Tô Hoài.
1 Sau khi đọc xong đoạn trích tâm trạng em nh thế nào? Em thơng nhân vật nào nhất? (Câu hỏi cảm xúc vật chất)
2 Lời văn và cách kể chuyện của đoạn trích để lại cho em cảm nhận gì đặc biệt không? (Câu hỏi cảm xúc nghệ thuật)
3 Em hình dung về vẻ mặt, cử chỉ, lời nói của Choắt trong cuộc trò chuyện với Dế Mèn ra sao? Hãy minh hoạ bằng lời? Từ đó em có nhận xét gì về tâm địa của con ngời này? (câu hỏi tởng tợng - quan điểm)
4 Em hình dung nh thế nào về diễn biến tâm trạng của Dế Choắt trong cuộc
đối thoại với Dế Mèn ?.Từ đó em có nhận xét gì về tình cảm của Dế Choắt? (câu hỏi hình dung - tởng tợng tái hiện - phân tích)
5 Nhan đề của đoạn trích: "Bài học đờng đời đầu tiên" nó thể hiện nổi bật cảm hứng chủ đạo Theo em cảm hứng này thể hiện rõ nhất gắn với đoạn văn nào? Tại sao? (câu hỏi tởng tợng - phân tích)
II Văn bản: “Vợt thác” của Võ Quảng.
Trang 111 Em hãy kể tóm tắt cuộc vợt thác của Dợng HơngTh từ khi bắt đầu vợt thác(Câu hỏi hiểu biết nội dung tác phẩm)
2 Sau khi đọc xong tác phẩm em có ngạc nhiên không? Tại sao? (câu hỏi cảm xúc vật chất)
3 Em hình dung về hình ảnh và tâm trạng của Dợng Hơng Th trong cuộc vợt thác nh thế nào ? Hãy kể lại ? (câu hỏi hình dung tởng tợng tái tạo)
4 Những nét ngoại hình nào thể hiện rõ nhất của Dợng Hơng Th? Từ đó em
đánh giá về con ngời này nh thế nào ? (câu hỏi tái tạo - quan điểm)
5 Em hình dung cuộc vợt thác của Dợng Hơng Th trong tác phẩm ra sao ? Hãy kể lại (câu hỏi hình dung tái tạo)
III Văn bản: "Buổi học cuối cùng "
1 Qua hình ảnh cậu bé Phrăng và những hiểu biết ở phần chú giải em hãy hình dung tởng tợng sơ bộ về nhân vật này ? (câu hỏi hình dung tởng tợng tái hiện)
2 Hãy hình dung những sự việc chủ yếu mà Phrăng đã thực hiện trong buổi học cuối cùng Hãy kể lại cho cả lớp nghe ? (câu hỏi hiểu biết nội dung tác phẩm)
3 Từ những sự việc ấy hãy nêu những nhận xét của em về nét hay, nét dở trong tính cách của nhân vật Phrăng ? (câu hỏi phân tích - quan điểm)
4 Theo em nguyên nhân nào đã dẫn đến tính cách của Phrăng nh vậy ? (câu hỏi quan điểm)
5 Từ những việc làm đáng nhớ đó theo em nhân vật này có những nét tính cách nào đáng ghi nhớ ? (Câu hỏi phân tích)
6 Em đánh giá về thày giáo Ha - Men ở phần kết của truyện này nh thế nào
? (câu hỏi quan điểm)
IV Văn bản: “Đêm nay Bác không ngủ” của Minh Huệ.
1 Sau khi đọc xong bài thơ em có tâm trạng nh thế nào ? (câu hỏi cảm xúc vật chất)
2 Em hãy hình dung về hình ảnh Bác trong một đêm không ngủ ?
