tập tính côn trùng

Yêu cầu-Thông qua băng hình, quan sát, theo dõi một số tập tính của sâu bọ thường thể hiện: trong tìm kiếm, cất giữ thức ăn, trong sinh sản và trong quan hệ giữa chúng với con mồi hoặc

Cơn trùng hay sâu bọ là những đ ộ ng vật khơng xương

sống, là lớp lớn nhất trên Trái Đất và cũng là lớp phân bố rộng rải nhất trong số các đạ i diện của ngành Chân khớp Cơn trùng là nhĩm đa dạng nhất trên Trái Đất với hơn

900000 lồi nhiều hơn khoảng 3 lần tất cả các động vật khác cộng lại Cơn trùng cĩ thể tìm thấy ở gần như tất cả các mơi trường sống trên Trái Đất, mặc dù chỉ cĩ một số lượng nhỏ các lồi cĩ thể thích nghi được với đời sống ở đại dương, nơi mà giáp xác là nhĩm chiếm ưu thế Vậy làm như thế nào chúng ta cĩ thể biết những tập tính của các lồi sâu bọ Qua bài này các bạn cĩ thể biết được v ề

những tập tính, gi ác quan, thần kinh của lớp sâu bọ

GIỚI THIỆU BÀI

Bài 28:

I Yêu cầu

II Chuẩn bị III Nội dung

1/ Về giác quan 2/ Về thần kinh 3/ Về tập tính

IV Thu hoạch

I Yêu cầu

-Thông qua băng hình, quan sát, theo dõi một số tập tính của sâu bọ thường thể hiện: trong tìm kiếm, cất giữ thức ăn, trong sinh sản và

trong quan hệ giữa chúng với con mồi hoặc kẻ thù.

-Ghi chép các diễn biến của tập tính sâu bọ dể sau khi xem, nội dung

ấy còn lưu lại trong vở ghi Với một số đoạn lí thú hay khó hiểu có

thể trao đổi ở nhóm hay nhờ giáo viên giảng lại.

- Sau mỗi tập tính quan trọng, cần ghi rõ nhận xét xem tập tính đó

đạt được bao nhiêu nội dung trong các đặc điểm của tập tính.

II Chuẩn bị

-Cần đọc kĩ các bài về sâu bọ, ôn tập từ chương Chân khớp

-Đem theo các sách viết về những tập tính của động vật nói chung, sâu

bọ nói riêng và các bài báo, ảnh tư liệu… có liên quan.

-Vở ghi chép

III Nội dung

- Một số loài sâu bọ:

- Châu chấu:

- Ong:

- Bọ:

- Bướm

- Ve:

- Ruồi và muỗi:

Sự phát triển của châu chấu

Sự phát triển của Bướm Sâu

MUÔN KIỂU LỘT XÁC CỦA ĐỘNG VẬT

1 Ve sầu cởi bỏ nịt ngực trong nửa giờ

1/ Về giác quan

Một trong những lí do giúp côn trùng không ngừng tồn tại, tiến hóa và phát triển trong suốt hàng trăm triệu năm qua, thích ứng với mọi môi trường sống trên cạn chính là một hệ thống giác quan cực kì nhanh nhạy và chính xác mà tạo hóa trang bị cho chúng, được sử dụng trong mọi hoạt động di chuyển, tìm kiếm thức ăn, trốn tránh kẻ thù và sinh sản.

Ví dụ: Đây là một số loài tiêu biểu

Kiến có thị giác kém

hơn, thích ứng với đời

sống dưới lòng đất tối

tăm, không bay lượn,

giao tiếp bằng các mùi

và địch thủ.

Thị giác của côn trùng thuộc hàng tốt nhất trong thế giới động vật Và chúng lại có tới hai loại mắt: mắt kép và mắt đơn Mỗi mắt kép của côn trùng được tạo nên bởi hàng trăm, hàng nghìn thấu kính nhỏ (là một tế bào thị giác) có kích thước hiển vi, mỗi thấu kính lại tiếp nhận một hình ảnh giống hệt nhau, điều đó có nghĩa là nếu bạn đứng trước một con ruồi, thì trong mắt

nó, hình ảnh của khuôn mặt bạn sẽ được nhân lên hàng nghìn lần để hiển thị trên cũng ngần ấy thấu kính tí hon Trong khi đó, mỗi mắt đơn chỉ được cấu tạo bởi một thấu kính như vậy, và chỉ

có tác dụng cảm nhận sáng tối mà thôi

Một số côn trùng có cả mắt đơn và mắt kép, trong khi những côn trùng khác chỉ có mắt đơn Đặc biệt, mắt của côn trùng không chỉ nằm trên đầu Các nhà khoa học đã thử bịt kín đầu của một con côn trùng, nhưng nó vẫn cảm nhận được vùng có ánh sáng nhờ những tế bào thị giác nằm rải rác trên cơ thể

Không phải côn trùng nào cũng có thị giác tốt như nhau: Những côn trùng có lối sống săn mồi và ham thích bay lượn vào ban ngày như chuồn chuồn, ruồi, bọ ngựa, ong, bướm và bọ cánh cứng thường có thị giác rất tốt, bằng chứng là đôi mắt của chúng gần như bao trùm một nửa hay toàn bộ cái đầu Những côn trùng khác ưa tối và hoạt động vào ban đêm (như gián), có cuộc sống chật chội dưới những hào sâu trong lòng đất (như kiến và mối thì có thị giác kém hơn rất nhiều) Bù lại, con gián có đôi ăngten dài có vai trò xúc giác (chạm vào các vật thể xung quanh như chiếc gậy dò đường của người mù), vai trò khứu giác giúp chúng tìm ra chiếc bánh ngọt của bạn và có những lông xúc giác cực nhạy nhô ra từ đằng sau bụng có thể cảm nhận mọi rung động nhỏ nhất của không khí và mặt đất xung quanh giúp chúng biến mất ngay khi con người xuất hiện trong bếp Mối là hậu duệ tiến hóa của gián, phần lớn chúng đều mù, và một số loài kiến, kẻ thù truyền kiếp của chúng cũng vậy Nhưng chúng có hệ thống khứu giác hết sức ưu việt và một tập thể trinh sản được tổ chức một cách thông minh, giúp cả tập đoàn kiến thống nhất như một cơ thể trong mọi hoạt động sống thường ngày

Sâu bọ có 5 giác quan: xúc giác, khứu giác, thị giác, vị giác, thính giác

2/ Về thần kinh

Não sâu bọ phát triển, có 3 phần: Não trước, não giữa và não sau Ở não trước

của sâu bọ sống thành xã hội có thể nấm phát triển Đây là cơ sở thần kinh của

tập tính và hoạt động bản năng của chúng.

Sơ đồ chi tiết của côn trùng Trong đó có các bộ phận của hệ thần kinh

32 các phần phụ miệng

có bức xạ này để "dẫn đường" cho ong

Ví dụ 1:

Ong đang hút phấn hoa

– Bướm đực có cái "mũi chuyên hóa" là đôi ăng ten (ở bướm ngày ăng ten có chóp tròn ở đầu mút và ở ngài (bướm đêm) lại có dạng lông vũ hoặc không có đầu mút tròn) có thể ngửi thấy phoremon của bướm cái từ khoảng cách vài km.

– Các côn trùng có tập tính xã hội như kiến hay ong, chúng sống cùng nhau trong một tập đoàn lớn và được tổ chức rất tốt Các cá thể trong tập đoàn tương đối giống nhau

về bộ gen (do trinh sản) nên người ta có thể coi cả tập đoàn như một "siêu cơ thể" Đứng đầu một thị tộc côn trùng như vậy là con chúa-con cái duy nhất có khả năng sinh sản (và chỉ đảm nhiệm chức vụ này trong bầy và là mẹ của mọi con côn trùng khác trong thị tộc, bao gồm những con thợ là những con cái không có khả năng sinh sản, thực hiện mọi nhiệm vụ của tổ, từ kiếm thức ăn, vệ sinh tổ và vệ sinh con chúa, chăm sóc ấu trùng Con chúa điều khiển lũ con của mình bằng pheromon, và cứ vào mỗi mùa sinh sản mới, chúng lại cho ra đời một lứa con chúa là hậu duệ của mình, khi trưởng thành những con này sẽ bay đi để tạo nên một thị tộc riêng, những đàn kiến cánh bay vào nhà bạn chính là hình ảnh minh họa rõ nét của chúng Còn những con thợ thì được sinh ra hằng ngày với tốc độ chóng mặt Còn những con đực chỉ đóng vai trò sinh sản

– Một tập tính quan trọng của côn trùng là một vài loài và ở một số giai đoạn biến thái chúng có thời kỳ ngủ đông và thời kỳ đình dục

Ví dụ 2:

Đây là bướm Viceroy, trông giống bướm Monarch

Ngụy trang và tự vệ của lớp sâu bọ.

Bốn trăm triệu năm tồn tại trên trái đất cũng là bốn trăm nghìn năm côn trùng liên tục đấu

tranh sinh tồn để đạt được ngôi vị thống lĩnh về số lượng trong giới động vật như ngày nay Khi mà tác động của môi trường ngày càng thu nhỏ kích thước của côn trùng trong quá trình tiến hoá thì mỗi động vật yếu ớt và bé nhỏ ấy phải tự trang bị cho mình một thứ vũ khí bí mật

để tồn tại trước các loài săn mồi, tạo nên một thế giới sinh vật vô cùng phong phú về các

phương pháp lẩn trốn và ngụy trang

Ngụy trang: Bằng màu sắc và hình dáng của cơ thể, chúng thường ngụy trang thành các vật thể của môi trường sống Ví dụ: Cành cây, lá khô,

Giả trang: Côn trùng thường giả trang thành các con có độc để đe dọa đối phương

Hình thái và sự phát triển của chúng

Kích thước côn trùng dao động khoảng từ trên dưới 1 mm tới khoảng 180 mm về chiều dài Côn trùng có cơ thể phân đốt và được bảo vệ bởi một bộ xương ngoài, một lớp cứng được cấu tạo chủ yếu bởi kitin Cơ thể được chia thành đầu, ngực và bụng Trên đầu có một cặp râu là cơ quan

cảm giác, một cặp mắt kép và 2 mắt đơn (ở giai đoạn sâu non có thể là 6 mắt đơn) và một miệng Ngực có 6 chân (mỗi đốt một cặp chân) và 2-4 cánh (ở các loài có cánh) Bụng có cơ quan bài tiết và cơ quan sinh sản Côn trùng có một hệ tiêu hoá hoàn chỉnh, gồm một ống liên tục từ miệng tới hậu môn, khác với nhiều loài động vật chân khớp đơn giản khác có hệ tiêu hoá chưa hoàn

chỉnh Cơ quan bài tiết gồm các ống Manphigi(Malpighian), với chức năng thải các chất thải

chứa nitơ, ruột sau làm nhiệm vụ điều hoà áp suất thẩm thấ, đoạn cuối ruột sau có khả năng tái hấp thu nước cùng với muối Na và K Vì vậy, côn trùng thường không bài tiết nước ra cùng với phân, thực tế thì chúng cho phép dự trữ nước trong cơ thể Quá trình tái hấp thu này giúp chúng

có thể chịu đựng được với điều kiện môi trường khô và nóng.Hầu hết côn trùng có hai cặp cánh liên kết với đốt ngực 2 và 3 Côn trùng là động vật không xương sống duy nhất đã tiến hoá theo hướng bay lượn và chính điều này đóng một vai trò quan trọng trong sự thành công của chúng Các côn trùng có cánh, và những côn trùng không cánh thứ sinh đã tạo nên nhóm có cánh

(Pterygota) Cơ chế bay của côn trùng cho đến nay vẫn chưa được tìm hiểu một cách đầy đủ,

người ta cho rằng nó phụ thuộc rất lớn vào khối không khí nhiễu loạn do cánh tạo ra Ở những côn trùng nguyên thuỷ lại dựa chủ yếu vào tác động của hệ cơ lên cánh và cấu trúc của cánh Ở những bộ tiến hoá hơn như Neoptera, cánh thường gập lại trên lưng khi chúng nghỉ ngơi Ở

những côn trùng này, cánh được hoạt động bởi các cơ bay gián tiếp mà giúp cánh vận động bằng cách ép mạnh lên thành ngực Những cơ này có thể co lại khi bị căng ra mà không cần sự điều khiển của hệ thần kinh, điều này cho phép chúng tạo ra tần số co dãn cơ tương đối cao

Một mảnh xác lột

đã từng là bộ xương ngoài cấu tạo bởi kitin của loài bọ ngựa (thuộc bộ Mantidae), bị lột

bỏ khi cơ thể lớn lên về kích cỡ.

Ấu trùng của một loài bọ

cánh cứng sống trong lòng

đất (bộ Cánh cứng

Coleoptera, biến thái hoàn

toàn) Trên mỗi đốt thân

có nhiều Lỗ thở màu nâu

Sâu, ấu trùng của loài cánh vảy Lepidoptera (bướm và ngài) biến thái không hoàn toàn

Côn trùng sử dụng cơ quan hô hấp khí quản để vận chuyển ôxy vào trong cơ thể Các ống khí này mở ra ở bề mặt cơ thể và được gọi là lỗ thở (mỗi đốt có 1 đôi lỗ thở ở 2 bên), từ đây không khí được dẫn vào hệ thống khí quản Không khí đi vào các mô thông qua các nhánh khí quản Vòng tuần hoàn của côn trùng, cũng như tất cả các chân khớp khác là một hệ hở Tim bơm dịch huyết vào động mạch qua xoang tim.

Côn trùng nở từ trứng, trải qua nhiều lần lột xác trước khi đạt tới kích thước trưởng thành của loài Cách sinh trưởng này là bắt buộc vì chúng có bộ xương cứng bên ngoài, được cấu tạo chủ yếu bởi kitin (chitin) Lột xác là quá trình mà con vật thoát khỏi lớp xương ngoài cũ

để tăng lên về kích thước, sau đó hình thành nên bộ xương ngoài mới, vì lớp xương ngoài bằng kitin hoặc đá vôi của các loài chân khớp không thể tăng lên về kích cỡ, trong khi cơ thể của chúng luôn luôn lớn lên cho tới lúc trưởng thành Ở hầu hết các loài côn trùng, giai đoạn trẻ

được gọi là thiếu trùng (nymph) Thiếu trùng có thể có cấu tạo tương tự như Thành trùng như ở

châu chấu (mặc dù cánh vẫn chưa chỉ phát triển đầy đủ cho đến giai đoạn trưởng thành) Đây là những côn trùng biến thái không hoàn toàn Ở những côn trùng biến thái hoàn toàn (hầu hết côn trùng), trứng nở thành dạng ấu trùng, có dạng giống như giun đất, gọi là giai đoạn sâu non Ấu

trùng phát triển và cuối cùng biến thái thành nhộn (pupa - một giai đoạn được bao bọc trong

kén) ở một số loài Ở trạng thái kén, chúng trải qua những thay đổi đáng kể về hình dạng và cuối cùng chui ra khỏi kén như một con trưởng thành hay còn gọi là hoá vũ Bướm là một ví dụ tiêu biểu cho bọn côn trùng có biến thái hoàn toàn

Ghi chép lại những điều cần thiết khi học xong bài này.

IV Thu hoạch

Cảm ơn các em đã theo dõi bài thực hành