Tư tưởng nghệ thuật nhà văn

Các nhà nghiên cứu phê bình văn học trên thế giới đã gọi tên tư tưởng nghệ thuật nhất quán trong toàn bộ hệ thống sáng tác của nhà văn bằng những cái tên khác nhau : - Xanhtơ Bơvơ gọi l

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN

- -

Chuyên đề :

PHƯƠNG PHÁP LUẬN NGHIÊN CỨU TÁC GIA VĂN HỌC

Đề bài:

CÁCH XÁC ĐỊNH TƯ TƯỞNG NGHỆ THUẬT CỦA NHÀ VĂN NÊU VÍ DỤ CỤ THỂ VỀ VIỆC NGHIÊN CỨU MỘT NHÀ VĂN MÀ

BẢN THÂN YÊU THÍCH

Giảng viên giảng dạy : PGS -TS Trần Thị Việt Trung

Học viên thực hiện : Nguyễn Đức Hiền

Chuyên ngành : Văn học Việt Nam

Thái Nguyên, tháng 5 năm 2011

I PHƯƠNG PHÁP LUẬN

1 Thế nào là tư tưởng nghệ thuật của nhà văn?

Văn chương là một loại sản phẩm tinh thần , một hoạt động văn hóa tư tưởng, đồng thời là một loại hình nghệ thuật Sản phẩm của loại hình nghệ thuật này là những tác phẩm văn học – đứa con tinh thần của nhà văn Như thế muốn hiểu được tác phẩm văn chương phải hiểu tác giả Không ở đâu khác, tác phẩm văn chương chính là nơi chứa đựng tư tưởng nghệ thuật của nhà văn Hiện nay công việc nghiên cứu tư tưởng tác gia văn học là một việc làm tối quan trọng Muốn đánh giá tầm cỡ của một nhà văn ta phải căn cứ vào những tiêu chuẩn sau:

- Tư tưởng lớn, tâm hồn lớn

- Tài năng lớn

- Có đóng góp đáng kể vào việc thúc đẩy tiến trình phát triển của lịch sử văn học dân tộc

Văn học nghệ thuật thực chất là một hoạt động tư tưởng Khi nghiên cứu một nhà văn xét đến cùng là nghiên cứu tư tưởng của nhà văn đó Tư tưởng của con người có sự sống của nó Nó không tĩnh tại, chết cứng mà luôn luôn vận động biến đổi Tư tưởng nghệ thuật của nhà văn cũng vậy Nghệ thuật chân chính không bao giờ tự lặp lại Tầm cỡ một nhà văn rút cục phụ thuộc ở tầm cỡ tư tưởng của ông ta Nhưng ta nên quan niệm thế nào là tư tưởng của nhà văn? Nếu nói phương pháp luận là lí thuyết về đối tượng nghiên cứu thì lí thuyết về tư tưởng của nhà văn là một vấn đề then chốt cần giải quyết đúng đắn

Trước hết ta thấy đây là thứ tư tưởng có tính tổng hợp cao rút ra từ toàn

bộ tác phẩm của nhà văn Nói cách khác, đó là một tư tưởng bao trùm cả sự nghiệp sáng tác của nhà văn, chi phối về căn bản toàn bộ thế giới nghệ thuật của ông ta Nó tạo cho sự nghiệp ấy, thế giới nghệ thuật ấy tính thống nhất, tính hệ thống, hay nói đúng hơn, tính chỉnh thể

Các nhà nghiên cứu phê bình văn học trên thế giới đã gọi tên tư tưởng

nghệ thuật nhất quán trong toàn bộ hệ thống sáng tác của nhà văn bằng

những cái tên khác nhau :

- Xanhtơ Bơvơ gọi là : “phẩm chất sâu kín và cốt yếu của tinh thần”

- PhilaredơSaxlơ gọi là : “ tụ điểm của những tia sáng khác nhau trong

đời sống tinh thần của nhà văn”

- ÊminPhaghê thì nói gọn : “tư tưởng cơ bản”

- Biêlinxki phát biểu : “nghệ thuật không chấp nhận người ta đến với nó

bằng những tư tưởng triết học trừu tượng Nó càng không dung nạp những tư tưởng xuất phát từ ngộ tính, nó chỉ chấp nhận những tư tưởng nghệ thuật….Vì thế tư tưởng trong thơ không phải là một tư tưởng trừu tượng hay một hình thái chết, mà là một sáng tạo sống động”

- Theo nhà nghiên cứu văn học Nguyễn Đăng Mạnh trong cuốn “Con

đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn” ông dùng khái niệm “tư tưởng

nghệ thuật cơ bản” để gọi tên cho thứ tư tưởng tổng hợp trên của nhà

văn.Ông định nghĩa tư tưởng nghệ thuật như sau : “ là một hình thái đặc thù

của người nghệ sĩ: nhận thức bằng “toàn bộ con người tinh thần với tất cả nội dung phong phú và tính tổng thể toàn vẹn của nó” Hình thái nhận thức này đòi hỏi người nghệ sĩ phải huy động mọi năng lực tinh thần của mình, gồm cả lí trí, tình cảm, cảm xúc Và hình thái nhận thức này thấm nhuần lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn Vì thế người ta có thể gọi là hình thái tư duy tình cảm thẩm mĩ của người cầm bút ”

Định nghĩa trên đây đã khái quát được những thuộc tính khá căn bản của đối tượng Việc xác lập thành khái niệm như thế đã vạch ra một ranh giới nào đó giữa tư tưởng nghệ thuật với các hình thái tư tưởng khác Đồng thời,

mở được một lối chiếm lĩnh tư tưởng riêng của từng nghệ sĩ Trước hết, cần

có sự phân biệt rành rẽ hai nghĩa không trùng nhau của khái niệm tư tưởng

Thứ nhất, tư tưởng là một hoạt động tinh thần Theo nghĩa này, nó đồng nghĩa

với tư duy Vì thế tư tưởng nghệ thuật là một “hình thái nhận thức”, nó đồng

nghĩa với tư duy nghệ thuật Thứ hai, tư tưởng là kết quả của hoạt động tư

duy Theo nghĩa này, tư tưởng nghệ thuật là sản phẩm của tư duy nghệ thuật

Do đời sống ngôn ngữ luôn vận động, càng gần đây, chữ “tư tưởng” được

hiểu nghiêng hẳn theo nghĩa thứ hai Vì vậy, để chỉ hoạt động, người ta dùng chữ “tư duy”, và để chỉ kết quả của tư duy ấy người ta dùng chữ “tư tưởng”

Định nghĩa trên đây phần nào nghiêng về nghĩa thứ nhất Tức là, Nguyễn Đăng Mạnh cố gắng định danh khái niệm tư tưởng nghệ thuật như một hình

thái tư duy đặc thù mà ông gọi là “tư duy – tình cảm thẩm mĩ” Cái mà bây

giờ ta vẫn gọi bằng tư duy nghệ thuật Tư tưởng nghệ thuật cần được hiểu như một hình thái tinh thần rất cụ thể, nó nảy sinh do sự cọ xát, va chạm một cách rất cụ thể giữa trí tuệ và tâm hồn người sáng tác với hiện thực khách quan Và

nó, ngay từ khi ra đời, đã tự thể hiện ở dạng hình tượng, dù chỉ là một thứ hình tượng phác họa còn thô sơ và chưa thật sáng sủa rõ nét trong tâm linh nhà văn

Thứ nữa, là về tính đặc thù của tư tưởng nghệ thuật trong đối sánh với các hình thái tư tưởng khác Nói đến tư tưởng, thói thường người ta mặc nhiên coi nó là sản phẩm thuần của lí trí Tư tưởng nào cũng vậy, tư tưởng nghệ thuật thì cũng chẳng khác gì Cho đến tận gần đây, ngay cả người trong giới sáng tác nghệ thuật cũng còn không ít ngộ nhận về nó Nhưng, hiểu thế thì không nhận ra nét đặc thù của loại tư tưởng này Thiết nghĩ, cần phải tô đậm lại điều đơn giản này : tư tưởng nghệ thuật là tư tưởng được thể hiện trong nghệ thuật và thể hiện bằng nghệ thuật Không phải ngẫu nhiên mà

Bêlinxki đã nhấn mạnh nó bằng cụm từ “Idée poétique”, nghĩa đen là “tư

tưởng thơ”, tư tưởng mang tính thơ - tức là loại tư tưởng có thuộc tính thẩm

mĩ

Tư tưởng nghệ thuật là sản phẩm của tư duy nghệ thuật, nó vừa giống vừa khác với tư duy khoa học Tư duy khoa học chủ yếu dựa vào cái đầu lạnh, nghĩa là dựa vào một lí trí có phần đơn thuần Thao tác căn bản của nó là trừu tượng hoá Kết quả cuối cùng của nó là những khái niệm trừu tượng Còn tư duy nghệ thuật là một trạng thái tinh thần đặc thù, trong đó cả lí trí và tình cảm đều vận hành mà vận hành cùng một nhịp với nhau và chuyển hoá sang nhau Thao tác căn bản của nó là hình tượng hóa Kết quả cuối cùng của nó là những hình tượng nghệ thuật sống động súc tích Cho nên tư tưởng nghệ thuật không bao giờ tồn tại bên ngoài hình tượng

2 Tại sao lại nghiên cứu tư tưởng nghệ thuật của nhà văn?

Phương pháp luận là lí thuyết về đối tượng nghiên cứu Nhận thức đối tượng càng chính xác, sâu sắc, toàn diện thì phương pháp rút ra từ đấy càng

có khả năng đạt hiệu suất cao, càng giúp phát hiện ra nhiều chân lí mới Nghiên cứu tư tưởng nghệ thuật của nhà văn là hết sức quan trọng, muốn hiểu

văn chương, phải hiểu tác giả Tâm hồn mỗi nhà văn lại có một “chất dính”

riêng Dù nhà văn có quan sát thực tế đời sống ở nhiều lĩnh vực khác nhau,

“chất dính” ấy vẫn chỉ có thể bắt lấy được những gì thích hợp với nó Chính

những gì thích hợp đó tạo nên ở mỗi cây bút một đối tượng thẩm mĩ riêng, nơi cung cấp những nguồn chất liệu phù hợp để nhà văn dựng nên thế giới nghệ thuật riêng của mình Tư tưởng nghệ thuật phải là riêng của mỗi nhà văn Nó

là chỗ phân biệt cơ bản giữa nhà văn này và nhà văn khác Tư tưởng nghệ thuật là cái đích cuối cùng cơ bản nhất của việc tìm hiểu một nhà văn Chừng nào chưa đạt tới cái đích ấy thì xem như chưa thật sự chiếm lĩnh được đối tượng nghiên cứu của mình

3 Cách xác định tư tưởng nghệ thuật như thế nào?

Tư tưởng nghệ thuật bao gồm hai mặt thống nhất: Chủ thể (nhà văn) và khách thể (hiện thực được phản ánh trong tác phẩm) Trong đó, chủ thể luôn

đóng vai trò quyết định, bởi khách thể trong tác phẩm là hiện thực đã được tái

hiện qua lăng kính chủ quan, sự nhạy cảm của người nghệ sĩ Như vậy căn cứ

để tìm hiểu tư tưởng nghệ thuật của nhà văn chính là hình tượng nghệ thuật

do nhà văn sáng tạo nên, còn các căn cứ khác, tư liệu khác ngoài văn chương chỉ để tham khảo, chỉ làm rõ hơn, soi sáng thêm những tìm tòi, những phán đoán của nhà nghiên cứu từ chính các hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm của nhà văn mà thôi

Như vậy hình tượng nghệ thuật chính là cách biểu hiện duy nhất để xác định tư tưởng nghệ thuật của nhà văn Chính vì vậy, nhà văn nào không sáng tạo được những hình tượng nghệ thuật thực sự thì sẽ không có tư tưởng nghệ thuật Chỉ có những hình tượng nghệ thuật có giá trị đích thực, được xây dựng

từ những rung động sâu sắc của trái tim, được sinh ra từ máu thịt, từ tâm hồn của nhà văn, được nảy sinh ra từ sự tư duy trăn trở ngày đêm của tác giả mới

là nơi chứa đựng tư tưởng nghệ thuật của nhà văn Còn những hình tượng nghệ thuật được sinh ra từ những lí trí khô khan, từ những mệnh đề đặt ra trước thì không thể có (hoặc rất ít) giá trị nghệ thuật Nó chỉ là những hình tượng mang tính minh hoạ cho tư tưởng đã được định trước mà thôi Chính vì vậy khi nghiên cứu tư tưởng nghệ thuật của nhà văn, chúng ta phải phân biệt được hai loại hình tượng nghệ thuật khác nhau như thế mới có thể xác định được chính xác đâu là nhà văn có tư tưởng nghệ thuật thực sự

Hình tượng nghệ thuật bao giờ cũng được sáng tạo trong khuôn khổ một tác phẩm được viết theo một thể loại nào đó Hình tượng có thể được khảo sát ở nhiều cấp độ và bình diện khác nhau, nhưng dù ở cấp nào, bình diện nào, cũng chỉ có thể đánh giá đúng giá trị thẩm mĩ và ý nghĩa tư tưởng của nó, nếu cảm thụ và phân tích nó trong quan hệ với toàn bộ tác phẩm như một chỉnh thể nghệ thuật

Tóm lại, hình tượng nghệ thuật phải có phẩm chất nghệ thuật cao và không phải nhà văn nào cũng có thể xây dựng được những hình tượng nghệ thuật có phẩm chất cao như vậy Hình tượng nghệ thuật được chứa đựng trong các câu thơ, lời văn, được viết ra từ sự rung động sâu sắc, mãnh liệt của tình

cảm, của sự dồn nén tâm trạng, thậm chí là từ sự đớn đau, nhức nhối của trái tim Do đó, ngay cả trong những câu thơ không có màu sắc, không có nhân vật những hình tượng nghệ thuật cũng nổi lên một cách sống động, đậm nét, khiến người đọc phải xúc động

Cùng một hiện thực, nhưng mỗi nhà văn nhìn nhận và phản ánh hiện thực ấy ở một phương diện, ở một góc độ khác nhau, hay những mảng đề tài khác nhau Ngay cả khi có cùng một đề tài thì mỗi nhà văn lại có cách xử lí đề tài theo những khuynh hướng tư tưởng khác nhau, đem đến các phát hiện khác nhau về giá trị hiện thực và nhân đạo Đây cũng chính là chỗ phân biệt sâu sắc tư tưởng nghệ thuật độc đáo ở mỗi tác giả

Tư tưởng nghệ thuật là một quan niệm, vậy nó là quan niệm gì ? Nó là

sự hoà hợp của hai thứ quan niệm ở người nghệ sĩ : quan niệm thẩm mỹ và

quan niệm nhân sinh Quan niệm thẩm mĩ trả lời câu hỏi thế nào là đẹp ?còn quan niệm nhân sinh trả lời câu hỏi thế nào là hạnh phúc ? Gộp lại có thể chỉ

là một câu thôi : Thế nào là giá trị ? Quan niệm ấy sẽ chi phối toàn bộ việc

cảm nhận và thể hiện thế giới bằng nghệ thuật ở từng nghệ sĩ Tìm kiếm tư tưởng của một nghệ sĩ, về thực chất, là tìm quan niệm đó Chừng nào chưa thấy quan niệm đó, chừng ấy tư tưởng thật sự của nghệ sĩ vẫn còn là ẩn số Ở bình diện cảm tính, tư tưởng là một điệu cảm xúc Nó là gì vậy ? Nó là hệ thống cảm xúc đã hoá thân vào văn bản nghệ thuật Nghĩa là thái độ cảm xúc

đã được hình thức hoá Vậy điệu cảm xúc biểu hiện ở đâu ? Biểu hiện đậm đặc nhất trong giọng điệu nghệ thuật của mỗi tác phẩm, tác giả Vì lẽ đó, phải tìm được giọng điệu nghệ thuật của tác phẩm, tác giả thì mới nắm được thực

sự tư tưởng nghệ thuật trong đó

4 Quá trình hình thành tư tưởng nghệ thuật của nhà văn:

Muốn tìm hiểu tư tưởng nghệ thuật của nhà văn thì chúng ta phải tiến hành khảo sát, nghiên cứu toàn bộ những tác phẩm của nhà văn đó, từ những tác phẩm đầu tiên đến những tác phẩm cuối cùng Bởi vì tư tưởng nghệ thuật của nhà văn không phải tự nhiên mà có Nó là cả một quá trình hình thành và

phát triển, phù hợp với quá trình trải nghiệm, tích luỹ vốn sống, trưởng thành trong nhận thức của nhà văn Vì vậy việc tìm hiểu tư tưởng nghệ thuật của nhà văn chính là tìm hiểu quá trình hình thành tư tưởng nghệ thuật đó trong suốt chặng đường sáng tác

Nghiên cứu quá trình hình thành tư tưởng nghệ thuật của nhà văn bao gồm các bước sau:

Bước một: Tập hợp toàn bộ tư liệu, tác phẩm: Sắp xếp các tác phẩm

theo trật từ thời gian, nắm hoàn cảnh ra đời của từng tác phẩm, bởi nếu nhầm lẫn về thời gian dễ dẫn đến nhận định sai lầm của người nghiên cứu

Bước hai: Khi nghiên cứu cần phải tiếp cận từ hai góc độ khác nhau:

Tiếp cận từ bên ngoài tác phẩm: Lần lượt đọc tác phẩm theo trình tự thời gian, từ đó ta hình dung ra thế giới hình tượng nghệ thuật có gì chuyển biến đột xuất không Phải dừng lại để tìm hiểu sự chuyển biến đột xuất đó như thế nào, theo chiều hướng nào, tại sao lại có sự chuyển biến đó Sự chuyển biến ấy đánh dấu sự chuyển biến về tư tưởng nhà văn ra sao Sau đó lại tiếp tục đọc và khi gặp một sự chuyển biến mới, lại dừng lại, phân tích và trả lời câu hỏi tại sao lại có sự chuyển biến ấy, và phải chỉ ra ý nghĩa của sự chuyển biến ấy là gì

Tiếp cận từ bên ngoài tác phẩm: Đặt mình vào vị trí chủ thể sáng tác để nghiên cứu, theo dõi quá trình vận động và phát triển của tư tưởng nghệ thuật Chẳng hạn, đối với văn xuôi, có thể tiếp cận từ hệ thống nhân vật trong tác phẩm Đối với thơ, có thể tiếp cận từ hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm Hoặc tiếp cận từ những yếu tố nghệ thuật Từ đó, khái quát hoá những đặc điểm tiêu biểu, những đặc điểm tạo nên, những phẩm chất tư tưởng của nhà văn, là những đặc điểm mang tính phổ quát, quy luật, biểu hiện trong các tác phẩm đầu tiên đến tác phẩm cuối cùng

Tư tưởng nghệ thuật là cái riêng, cá nhân Vì vậy mà hình tượng nghệ thuật độc đáo, thống nhất cũng chính là chỗ mạnh riêng, sở trường riêng của

từng cây bút, tạo thành cái “tạng riêng của mỗi nhà văn” (Nguyễn Đăng

Mạnh) Vì vậy nghiên cứu quá trình hình thành, vận động phát triển của tư tưởng nghệ thuật của mỗi nhà văn cũng chính là quá trình ta phát hiện ra phong cách nghệ thuật của nhà văn Đó là quá trình nhà văn tự tìm ra mình, tìm ra tư tưởng, tìm ra tâm hồn đích thực của mình, tìm ra chỗ mạnh, chỗ yếu, chỗ hay, chỗ dở…của cái tài nghệ của mình Cũng như đã tìm ra đươc bầu trời, cảnh vật, con người riêng của mình trong thế giới vô tận này, tìm ra được ngôn ngữ, giọng điệu riêng của mình Hay nói một cách khác, quá trình hình thành, vận động và phát triển tư tưởng nghệ thuật của mỗi nhà văn cũng là

quá trình nhà văn tự tìm ra câu hỏi và câu trả lời: “Ta là ai?” trong suốt cuộc

đời cầm bút của mình Còn nhà nghiên cứu phê bình lại phải hình dung ra, xác định được và phải làm sáng tỏ một cách khoa học, một cách thuyết phục rằng: đó là con đường vận động của tư tưởng nghệ thuật cùng sự hình thành phong cách nghệ thuật của nhà văn

II TỐ HỮU – NHÀ THƠ CỦA LÝ TƯỞNG CỘNG SẢN

1 Vài nét về tiểu sử - sự nghiệp nhà thơ Tố Hữu

Tố Hữu tên thật là Nguyễn Kim Thành, sinh ngày 4/10/1920 tại làng

Phù Lai, huyện Quảng Ðiền, tỉnh Thừa Thiên (nay là Thừa Thiên Huế)

Truyền thống văn hóa, văn chương của quê hương và gia đình là những nhân

tố quan trọng trong sự hình thành hồn thơ Tố Hữu

Năm lên 12 tuổi, mẹ mất Năm 13 tuổi, vào trường Quốc học (Huế) Tại đây, được trực tiếp tiếp xúc với tư tưởng Cộng sản qua sách báo tiến bộ của Mác, Ăngghen, Lênin, Hồ Chí Minh, Gorki kết hợp với sự vận động, giác ngộ của các Ðảng viên ưu tú bấy giờ (Lê Duẩn, Phan Ðăng Lưu, Nguyễn Chí Diểu), người thanh niên Nguyễn Kim Thành sớm nhận ra lý tưởng đúng đắn Gia nhập Ðoàn thanh niên, hăng hái hoạt động, được kết nạp Ðảng năm

1938

Tháng 4/1939, bị bắt, bị tra tấn dã man và đày đi nhiều nhà lao Trong

tù, người chiến sĩ cộng sản trẻ tuổi luôn giữ vững khí tiết, tiếp tục hoạt động cách mạng ở mọi hoàn cảnh

Cuối 1941, vượt ngục (về hoạt động bí mật ở Hậu Lộc - Thanh Hóa) Khi cách mạng tháng Tám bùng nổ, là Chủ tịch ủy ban khởi nghĩa của thành phố Huế Năm 1946, là Bí thư tỉnh ủy Thanh Hóa Cuối 1947, lên Việt Bắc làm công tác văn nghệ, tuyên huấn Từ đó, Ông luôn giữ những trọng trách lớn trong công tác văn nghệ, trong bộ máy lãnh đạo Ðảng và nhà nước

Thơ Tố Hữu là đỉnh cao thơ trữ tình chính trị Việt Nam (Trần Ðình

Sử) Có thể tìm thấy ở đó những nét tiêu biểu của quan niệm nghệ thuật cách

mạng

Muốn có thơ hay, trước hết, phải tạo lấy tình Nhà thơ chân chính phải không ngừng phấn đấu, tu dưỡng về lập trường tư tưởng, xác định thật rõ ràng tầm nhìn, cách nhìn Tự nguyện gắn bó chân thành là yêu cầu cao nhất đối với người nghệ sĩ trong quan hệ với đất nước, với nhân dân Ngoài ra, các nhà thơ cách mạng còn phải kiên quyết đấu tranh, không khoan nhượng trước những biểu hiện lệch lạc, với cái xấu, cái ác Tóm lại, phải xứng đáng là người chiến

sĩ xung kích trên mặt trận văn hóa tư tưởng

Văn học không chỉ là văn chương mà thực chất là cuộc đời Văn chương sẽ không là gì cả nếu không vì cuộc đời mà có Cuộc đời là nơi xuất phát, cũng là nơi đi tới của văn học Với Tố Hữu, thơ là tiếng nói đồng ý, đồng tình, tiếng nói đồng chí ; làm cho người ta không còn thấy giới hạn của câu chữ, khi cái tình thật mãnh liệt Màu sắc dân tộc đậm đà cũng là yêu cầu hàng đầu đối với thơ hay, cả về nội dung tư tưởng lẫn hình thức nghệ thuật Dân tộc mà hiện đại, hiện đại trên cơ sở dân tộc, truyền thống

2 Tố Hữu – Nhà thơ của lý tuởng cộng sản

Nhà văn lớn trước hết phải là nhà văn có tư tưởng Nhưng như thế nào

là tư tưởng một nhà văn? Không xác định đúng đắn điều này sẽ dễ dàng rơi