Nguyễn Trãi - Anh hùng dân tôc

Nay n∆u hai sinh vıÁng vœu tÁ t÷nh vËi hai ngıÈi con güi ho°ng tÊc, mÊt khi lÊ chuyŒn, s¡ ΩıÏc mang ngay nh˘ng tÊi v≠ v°o thµn... Sau khi cµu chuyŒn Ω‰i trao, mÂi ngıÈi ΩÀu b°y tfi chœ h

TrÓc Kh≈

Ng· VØn TriŒn

NguyÕn Tr¨i Anh HÔng Dµn TÊc

NguyÕn Minh áiÀn áünh müy v° tr÷nh b°y

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 1/1

∂y Ω¨ ΩıÁng Ωi d∑n v°o thÈi k¸ suy bÿ Lüng gi∆ng phœa nam l° nıËc Chi≈m Th°nh, ΩıÁng

do mÊt vŸ hÔng chÓa l° Ch∆ B„ng Nga trŸ v÷, l°m cho nıËc ∂y cıÈng thŸnh l≈n, r„i v÷ m‚i th∆ thÔ, lu·n nØm kæo quµn ra cıËp phü nıËc ViŒt, khi∆n binh t°i cða ta ng°y d∑n hı hao Ngo°i bi≈n cıÁng nhı th∆; trong triÀu th÷ t˜ khi ThıÏng ho°ng NghŒ T·ng, tin dÔng H„ Qu˚ Ly, Qu˚ Ly n∞m h∆t chœnh quyÀn, chuy≈n Ωoün m‡i viŒc Kh·ng nh˘ng th∆, y c›n c‹ chœ t˙ l∫p vµy cünh Ωà mıu Ω„ kia khüc V∫y m° NghŒ T·ng vπn mÊt m˙c tin dÔng, kh·ng ai can n‰i, c‹ ngıÈi v÷ can m° l≠i ph®i tÊi n˘a BØng H„ tıËng c·ng bi∆t cÁ nghiŒp Tr∑n t∂t s¡ c‹ ng°y r∂t g∑n ph®i Ω∆n nghi≈ng Ω‰, nhıng kh·ng c‹ k∆ g÷ cˆu v¨n, n≈n vπn mu‚n cüo quan lui vÀ

Tr∑n c·ng Ω¨ l°m mÊt cüi biŒt th˙ g‡i l° Thanh hı ΩÊng Í C·n SÁn, thuÊc l°ng Chi Ng≠i huyŒn PhıÏng SÁn, ΩŸnh lui vÀ Ω∂y dıÎng nh°n Song m∂y l∑n dµng sË xin cho gi®i chˆc m° vua NghŒ T·ng kh·ng chu∏n t∂u, th°nh ra cüi chœ quy hıu vπn chıa Ω≠t ΩıÏc Kh·ng kà con trai, Tr∑n c·ng c‹ sinh ΩıÏc b‚n ngıÈi con güi TrıÍng v° thˆ Ω¨ xu∂t giü, b∂y giÈ c›n hai c· thˆ ba, thˆ tı l° Thüi v° Thai, v÷ nhfi tu‰i n≈n c›n Í nh° Thüi, Thai hai tiÃu thı ΩÀu c‹ tı ch∂t th·ng minh; c·ng mu‚n cho cÔng ΩıÏc chŸu mÊt nÀn h‡c v∂n nhı nh˘ng con trai, bøn Ω‹n hai th∑y kiÃm vÀ nh° d≠y køm Th∑y kiÃm NguyÕn ˆng Long d≠y c· Thüi; c›n c· Thai, thuÊc quyÀn d≠y b®o cða th∑y kiÃm NguyÕn Hün Anh

Ban Ω∑u, khi hai tiÃu thı b∞t Ω∑u thÚ giüo vËi hai vŸ gia sı, tu‰i mËi ch˜ng 11, 12, tr≈n Ω∑u c›n phÁ ph∂t trüi Ω°o Nhıng ng°y thüng tr·i Ωi, sau 4, 5 nØm, c® hai ΩÀu lËn l≈n vËi nh˘ng næt m¥t kiÀu si, vËi nh˘ng v¿ Ω¬p thanh qu˚ cða nh˘ng c· con güi güc tœa l∑u h„ng, dÕ khi∆n cho l›ng k¿ thanh ni≈n ıËc mu‚n C‹ ΩiÀu l° trong s‚ nh˘ng ngıÈi ıËc mu‚n, kh·ng ai ngÈ l≠i c‹ c® hai th∑y kiÃm NguyÕn Th˙c ra th÷ s˙ Ω‹ v‚n kh·ng c‹ g÷ l≠ l∞m Hai sinh b∂y giÈ tu‰i ΩÀu Ω¨ t˜ kho®ng tr≈n 20 Ω∆n 30, v÷ nh° nghøo v° cüi chœ khoa danh chıa Ω≠t, n≈n chıa ai c‹ vÏ con g÷ V∫y m° h±ng ng°y g∑n b≈n cüi nhan s∞c Ω∞m nguyŒt ngµy hıÁng, th∑y tr› l≠i su„ng s¨ thµn nhau nhı anh em b≠n bø, t°i n°o ng‡n l¯a üi t÷nh kh·ng c‹ lÓc ng∂m ng∑m b‚c chüy trong l›ng hai sinh m° t˙ hai sinh kh·ng d∫p n‰i Vπn bi∆t lÕ phæp trong nh° mÊt vŸ Ω≠i th∑n l° nghi≈m l∞m, v® b∂y giÈ con güi t·n th∂t œt g® cho ngo°i, ch≤ng nh˘ng v÷ soi gıÁng triÀu L˚, mu‚n trünh cüi v≠ ngo≠i thœch, c›n v÷ cË kh·ng mu‚n Ωem d›ng dfli “lü ng‡c c°nh v°ng” h≠ giü xu‚ng vËi ngıÈi büch tœnh Nay n∆u hai sinh vıÁng vœu tÁ t÷nh vËi hai ngıÈi con güi ho°ng tÊc, mÊt khi lÊ chuyŒn, s¡ ΩıÏc mang ngay nh˘ng tÊi v≠ v°o thµn DÔ v∫y, nhıng nh˘ng ngıÈi khi Ω≠ bŸ mÊt m‚i t÷nh y≈u cai trŸ, c›n Ωµu tµm tı Ωà suy nghÿ k˛ c°ng BÍi th∂ m° hai sinh kh·ng ai h¬n ai, ΩÀu cÔng Ωi Ω∆n mÊt con ΩıÈng phi lÕ

TrıËc h∆t do NguyÕn ˆng Long v÷ y≈u c· Thüi, thıÈng l°m nh˘ng b°i thÁ qu‚c µm ng∑m Ωıa cho c· ΩÃ kh≈u t÷nh gÏi ˚ C· Thüi c®m ΩÊng, cÒng l°m thÁ Ωüp l≠i ˆng Long ViŒc Ω‹ l‡t Ω∆n con m∞t NguyÕn Hün Anh, Hün Anh liÀn sao chæp b°i thÁ t÷nh ΩÃ ng∑m Ωıa c· Thai, h‡c tr› cða m÷nh K∆t qu® th÷ Hün Anh cÒng ΩıÏc c· h‡c tr› nhfi Ωüp l≠iΩ Óng vËi l›ng

ıËc mu‚n T˜ Ω‹, b‚n ngıÈi ∂y, bÀ ngo°i tuy l° th∑y kiÃm vËi h‡c tr›, nhıng bÀ trong h‡ Ω¨ th°nh hai c∫p t÷nh nhµn r∂t y≈u thıÁng nhua

Kh·ng bao lµu r„i Thüi c‹ mang ˆng Long sÏ h¨i, bi∆t l° tai v≠ Ω∆n nÁi r„i, l∫p tˆc bfi dinh Tr∑n tıËng c·ng, t÷m ΩıÈng ch≠y tr‚n

Th∂y NguyÕn ˆng Long th‚t nhi≈n tr‚n Ωi, Tr∑n c·ng sinh nghi mËi ΩÃ ˚ tra xæt Khi Ω¨ bi∆t rfl t∂t c® m‡i s˙ th˙c, c·ng thÍ d°i m° r±ng :

— á‹ ΩÀu l° cüi lÂi t˙ ta trŸ nh° thi∆u s˙ nghi≈m c∏n, ta c›n Ωüng trüch ph≠t g÷ mÊt lÒ Ω∑u xanh d≠i dÊt kia !

Nghÿ ngπm mÊt lÓc, c·ng l≠i n‹i :

— CÁ nghiŒp Ho°ng Tr∑n sËm ch∑y t∂t s‰, v∫y viŒc Ω‹ bi∆t Ωµu ch≤ng ph®i trÈi xui khi∆n v∫y, v° bi∆t Ωµu ch≤ng l° cüi phÓc sau n°y

Bøn sai ngıÈi Ωi t÷m c® hai sinh Ω∆n, dÚ b®o r±ng :

— ViŒc cüc anh l°m, ΩÈi xıa cÒng Ω¨ t˜ng c‹, tˆc nhı l° Tı m¨ TıÁng Nhı vËi Trüc VØn Quµn Nay n∆u cüc anh chŸu l∫p chœ nhı l° TıÁng Nhı, l°m n≈n danh ti∆ng Ωà ΩÈi sau th÷ ta cÒng s≥n l›ng g® con m° kh·ng b∞t lÂi g÷ c®

Hai sinh d∫p Ω∑u c®m t≠ T˜ Ω∂y Í lu·n nh° Tr∑n c·ng l°m rà v° d‚c chœ h‡c h°nh á∆n sau Ωi thi, c® hai ngıÈi ΩÀu Ω‰ cao khoa Song thıÏng ho°ng NghŒ T·ng tru∂t bfi kh·ng dÔng v÷ cË con nh° thıÈng dµn m° düm k∆t duy≈n vËi con nh° ho°ng phü, h‡ Ω¨ “ph≠m thıÏng”

NguyÕn ˆng Long cÔng Thüi tiÃu thı khi Ω¨ th°nh h·n, sau v°i l∑n sinh kh·ng nu·i ΩıÏc, Ω∆n l∑n thˆ ba sinh ra mÊt h°i nhi nhı mÍ Ω∑u chıÁng n°y Ω¨ n‹i, Ω‹ chœnh l° Ωˆa tr¿ s¡ mang cüi t≈n NguyÕn Tr¨i (1380—1442) v° l° mÊt nhµn v∫t vÿ Ω≠i trong lŸch s¯ ViŒt Nam sau n°y

NguyÕn Tr¨i mËi sinh ra, m¥t mÒi phıÁng phi, thµn thà tr›n trÿnh, Ω·i m∞t tinh tÓ Ω¥t

Í dıËi v∑ng trün vu·ng tıÏng tuy r±ng hÁi h¬p, nhiÀu ngıÈi Ω¨ khen l° m‡t tıËng m≠o khüc ph°m BØng h„ tıËng c·ng y≈u qu˚ kh·ng bi∆t ng∑n n°o, thıÈng b∆ ≥m nµng niu v° n‹i :

— NghiŒp Tr∑n nghi≈ng xi≈u, kh‹ l›ng ch‚ng v˘ng, cüi v∫n mŒnh tıÁng lai cða ngıÈi ho°ng phüi chıa dÕ liŒu trıËc ΩıÏc Nhıng ta c‹ th±ng chüu ngo≠i n°y, cÒng ΩıÏc h® l›ng Ω·i chÓt V÷ xem khœ vÒ n‹, ch∞c kh·ng ph®i ngıÈi høn h≠ N‹ s¡ c‹ thà trÍ n≈n mÊt nhµn v∫y k¸ kiŒt, may ra cÒng Ωà thÁm lµy Ω∆n ngo≠i gia ΩıÏc mÊt Ω·i ph∑n

NØm XıÁng PhÔ thˆ 9 (1387) BØng H„ tıËng c·ng ΩıÏc phæp trœ sÿ, lui vÀ hıu dıÎng Í ΩÊng Thanh Hı t≠i C·n SÁn B∂y giÈ NguyÕn Tr¨i l≈n süu tu‰i, tıËng c·ng v÷ y≈u thıÁng chüu, cÒng Ωem theo vÀ Nhıng Í C·n SÁn ΩıÏc mÊt ΩÊ, Tr¨i v÷ nhË cha m¬ v° cüc em nhfi b∂y giÈ hiŒn vÀ Í NhŸ Kh≈, ng°y Ω≈m bu„n b¨ ch≤ng tıÍng g÷ h‡c h°nh TıËng c·ng kh·ng l°m sao ΩıÏc, l≠i ph®i sai ngıÈi Ωıa Tr¨i vÀ Í NhŸ Kh≈ vËi cha m¬

Sau Ω‹ 5 nØm, tˆc Ω∆n nØm canh ng‡ ni≈n hiŒu Quang Thüi thˆ 3 (1390) ΩÈi vua Thu∫n T·ng, mÔa Ω·ng thüng 11, BØng H„ tıËng c·ng t≠ th∆, th‡ 65 tu‰i Trong khi c·ng

‚m, thıÏng ho°ng NghŒ T·ng thıÈng thµn Ω∆n C·n SÁn vi∆ng thØm v° hfii vÀ viŒc nıËc áüp lÈi vua hfii, c·ng l°m v° dµng vua b°i thÁ “Th∫p c∑m” trong Ω‹ c‹ hai cµu :

Nhµn ng·n k˚ t¯ d˘ l¨o nha B∂t thˆc l¨o nha li≈n üi phð ?

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 3/3

C·ng m∂t r„i, NghŒ T·ng sai c¯ h°nh tang lÕ r∂t tr‡ng h∫u, ng°i thµn l°m b°i thÁ Ωà Í

mÊ, tfi t∂m l›ng thıÁng ti∆c mÊt vŸ nguy≈n th∑n

2) Danh sÿ NguyÕn Phi Khanh

NgıÈi l°ng Chi Ng≠i huyŒn PhıÏng SÁn, NguyÕn ˆng Long l° mÊt c∫u h‡c tr› th·ng minh t˜ nhfi ˆng Long bi∆t l°m thÁ t˜ nØm 11 tu‰i, v° hÕ xu∂t kh∏u l° th°nh chıÁng, nhiÀu ngıÈi Ω¨ tin Í s˙ th°nh Ω≠t cða c∫u h‡c tr› ∂y sau n°y

T˜ ΩÈi ·ng cða ˆng Long xıa t≈n l° Phi Loan, v‚n tin phong thðy, c‹ nhÈ ngıÈi th∑y t°u ki∆m t÷m ΩıÏc mÊt cüt huyŒt Í Ω„ng l°ng NhŸ Kh≈ thuÊc huyŒn ThıÏng PhÓc

Tin l° mÊt ng·i Ω∂t t‚t c‹ thà d°nh s˙ k∆t phüt vÀ sau cho con chüu, NguyÕn Phi Loan kh·ng qu®n nıËc non xa cüch, rıËc ng·i mÊ cha t˜ Ω„ng Chi Ng≠i Ω∆n k˚ tüng Í Ω„ng NhŸ Kh≈ V÷ s˙ tr·ng nom ng·i mÊ n°y, n≈n ΩÈi cha cða ˆng Long l° NguyÕn Phi H‰ cÒng nhı ΩÈi ·ng xıa, nØng Ωi l≠i Ω∆n l°ng NhŸ K≈ l∞m Do s˙ Ωi l≠i ∂y trÍ n≈n quen thuÊc ; r„i ˆng Long trong h„i ch¯a Ω≠t, l≠i Ω∆n l°ng NhŸ Kh≈ mÍ trıÈng d≠y h‡c, t˜ Ω∂y mËi nh∫p tŸch m° th°nh ra ngıÈi l°ng NhŸ K≈

ˆng Long c‹ ti∆ng hay ch˘, n≈n r„i ΩıÏc quan Tı Ω„ Tr∑n Nguy≈n áün Ω‹n l°m thÚc s˙ ΩÃ køm d≠y con güi cða ng°i

Tr∑n c·ng r∂t tr‡ng ˆng Long, vπn g‡i l° “th∑y kiÃm NhŸ Xuy≈n” á∆n sau, m‚i t÷nh giØng m∞c gi˘a th∑y kiÃm NhŸ Xuy≈n vËi tiÃu thı Thüi x∏y ra, ˆng Long sÏ v≠, ph®i bfi tr‚n Kh·ng ngÈ Tr∑n c·ng l≠i l° ngıÈi c‹ cüi ΩÊ lıÏng khoüt Ω≠t, th∂y viŒc nghiŒp dÿ r„i, Ω°nh thu∫n theo vËi s˙ nghiŒp dÿ chˆ kh·ng cµu ch∂p quü, sai ngıÈi Ωi t÷m ˆng Long vÀ ΩÃ g® con cho ˆng Long c®m khœch v· cÔng, t˜ Ω∂y c°ng chuy≈n c·ng h‡c v∂n, mong l°m n≈n c·ng danh s˙ nghiŒp ΩÃ ΩÀn Ωüp Án tri ngÊ

á∆n khoa giüp d∑n ni≈n hiŒu Long Khünh thˆ 2 (1374), ˆng Long thi Ω∫u ti∆n sÿ Song v÷ l° con nh° thıÈng dµn düm l∂y con güi ho°ng phüi, ThıÏng ho°ng NghŒ T·ng tru∂t bfi kh·ng dÔng Nhµn th∆ ˆng Long vπn ch◊ s‚ng vËi nghÀ d≠y h‡c

Sau khi sinh Tr¨i, vÏ ch„ng ˆng Long l≠i sinh ΩıÏc b‚n con trai n˘a l° Phi B®o, Phi

Ly, Phi B±ng v° Phi HÔng Nhıng r„i Tr∑n thŸ Thüi m∂t sËm t˜ khi BØng H„ tıËng c·ng h¨y c›n, ˆng Long ph®i t˙ m÷nh chØn d∞t mÊt Ω°n tr¿ d≠i

Cu‚i ΩÈi Ki∆n Tµn (1400), H„ Qu˚ Ly cıËp ng·i cða Tr∑n Thi∆u á∆, xu‚ng lŒnh c∂t dÔng nh˘ng ngıÈi vØn h‡c, NguyÕn ˆng Long mËi Ω‰i t≈n l° Phi Khanh ΩÃ ra l°m quan vËi h‡ H„ Ni≈n hiŒu ThiŒu Th°nh nØm Ω∑u (1401) ΩÈi H„ Hün SıÁng, Phi Khanh ΩıÏc thÚ chˆc á≠i l˚ t˙ khanh, ki≈m Trung thı thŸ lang, H°n lµm viŒn h‡c sÿ, l≠i lÿnh chˆc Tı nghiŒp

Í trıÈng Qu‚c t¯ giüm Cüc con ph∑n nhiÀu lÿnh quan chˆc cða nh° H„ c®

Sau Ω‹ 6 nØm, gi¥c Minh sang l∂n cıËp nıËc ta, quµn H„ ch‚ng d˙ tr®i hÁn mÊt nØm trÈi, nhıng rÓt l≠i vπn kh·ng ch‚ng n‰i mıÈi m∂y v≠n hÔng binh cða T°u, n≈n nıËc ph®i m∂t sau khi cha con H„ Qu˚ Ly cÔng cüc Ω≠i th∑n phÚ tü ΩÀu bŸ b∞t s‚ng

NguyÕn Phi Khanh Ω∆n lÓc th∆ cÔng, Ω¨ ph®i cÔng b‡n Tr∑n Nh∫t Chi≈u, NguyÕn C∏n,

á M¨n b‹ tay h°ng gi¥c, bŸ gi¥c giam c∑m l≠i mÊt ch á∆n khi gi¥c b∞t ΩıÏc H„ Qu˚ Ly, H„ Hün SıÁng cÔng cüc Ω≠i th∑n khüc v° Ω¨ Ωem quµn chi∆m cˆ to°n qu‚c, bøn gi®i c® b‡n vua t·i nh° H„ vÀ Ki≈m LØng (nay l° Nam Kinh) ; Phi Khanh cÒng l° mÊt trong s‚ nh˘ng ngıÈi bŸ gi®i sang T°u

B∂y giÈ Phi Khanh tu‰i Ω¨ gi° y∆u, bu„n v÷ nÂi nh° tan nıËc vÎ, thµn m÷nh l° mÊt k¿

tÔ lÂ, trong l›ng chua s‹t, v° bi∆t m÷nh ch≤ng thà s‚ng ΩıÏc bao lµu Khi bŸ gi®i Ω∆n Nam Quan, ngo®nh m¥t l≠i th∂y hao con l° Tr¨i v° Phi HÔng vπn l›ng thflng Ωi theo tÔ xa, ai n∂y thıÁng cha ΩÀu kh‹c Ωfi ng∑u c® hai m∞t Phi Khanh v‚n bi∆t ngıÈi con lËn cða m÷nh l° Tr¨i chœ ΩÊ khüc thıÈng, sau n°y t∂t c‹ thà l°m n≈n r≠ng v¿ cho nh°, cho nıËc B∂y giÈ vπy Tr¨i l≠i, th˜a lÓc vüng v¿ kh¡ b®o r±ng :

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 5/5

— Ta gi° r„i, ch∆t cÒng kh·ng c›n h‚i h∫n g÷ n˘a Duy b÷nh sinh ta r∂t ıa thœch sÁn thðy nÓi Büi v‡ng Í ch‚n c‚ hıÁng V∫y ΩÃ mÊt m÷nh em con Ωi theo ta, hÕ ta c‹ ch∆t th÷ n‹ nh¥t l∂y xıÁng, Ωem vÀ ch·n Í nÓi ∂y l° Ωð r„i C›n con, ta khuy≈n con n≈n trÍ vÀ

Con l° ngıÈi c‹ h‡c c‹ t°i, n≈n t÷m cüch r¯a nhÚc cho nıËc, tr® thÔ cho cha Nhı th∆ mËi chœnh l° Ω≠i hi∆u L‡ l° ph®i cˆ Ωi theo cha, khÓc ngÓt ngüt nhı Ω°n b° ∂y mËi l° hi∆u sao !

Tr¨i nghe lÈi cha n‹i r∂t ph®i, t˜ t≠ quay vÀ, ΩÃ mÊt m÷nh Ωem Phi HÔng theo cha Ωi NguyÕn Phi Khanh sang Ω∆n Ω∂t T°u, chıa bao lµu ch∆t Í b≈n ∂y Phi HÔng theo lÈi cha d¥n, chÈ ΩÏi Í T°u m∂y nØm r„i thu th∫p h°i c‚t cða cha Ωem vÀ tüng Í nÓi Büi v‡ng, ΩÃ cha ΩıÏc thfia nguyÀn ao ıËc trong lÓc sinh b÷nh (Gia ph® nh° h‡ NguyÕn n‹i NguyÕn Phi Khanh bŸ quµn T°u giam Í V≠n SÁn, v÷ thðy th‰ b∂t phÚc m° ch∆t Í Ω∂y)

á‚i vËi vØn h‡c s¯ nıËc ta vÀ cu‚i ΩÈi Tr∑n, NguyÕn Phi Khanh l° mÊt nhµn v∫t ΩÃ ngıÈi ta ph®i nh∞c Ω∆n t≈n çng t˜ng l∂y hiŒu l° NhŸ Kh≈ ti≈n sinh v° c‹ mÊt t∫p v˜a thÁ v˜a vØn ch˘ hün g‡i l° NhŸ Kh≈ t∫p, hiŒn c›n truyÀn Ω∆n bµy giÈ Xem trong t∫p n°y c‹ nhiÀu b°i r∂t hay ThÁ tˆ tuyŒt th÷ nhı b°i “á·ng ng≠n gi∂c xuµn” :

L· thðy Ω·ng bi≈n, L· ng≠n th·n, Phi phi h„ng vÒ üm tiÀn m·n, Nhÿ bi≈n tµn t‚ng xuµn quy khˆ, V≠n lÚc tÔng trung ΩÂ vÒ h„n

DŸch :

BÈ Ω·ng, l‚i x‹m c≠nh s·ng L·, Mıa gi‹, nh÷n ra c¯a t‚i mÔ

Ra ra Ωıa xuµn vang ti∆ng qu‚c, Ng°n cµy trong nh˘ng bÓi thµm u

ThÁ th∂t ng·n lu∫t th÷ nhı b°i “Trünh lo≠n trong nÓi c®m tüc” :

SÁ ph›ng t∫n nh∫t tÓy h·n h·n, Th∆ lÊ gian nguy l¨n xu∂t m·n

LÚc du∫t t˜ thµn thi≈n l˚ cüch

LıÎng ni≈n kh∂u lo≠n nh∂t thµn t„n

Phong tr∑n thi≈n ΩŸa kh·ng tao phüt, Y≈n chıËng th·n loan ch◊ Ωo≠n h„n

M≠n h˘u th‚ng ho°i lao c®nh c®nh, D≠ y ngıu Ω∑u v‡ng trung ngu·n

DŸch :

Say sıa ch‡n bu‰i gi˘a r˜ng sµu, áıÈng th∆ gian nguy xi∆t n‹i Ωµu, NıËc lo≠n hai nØm, lÁ lüo s‚ng

M¬ gi° ngh÷n d¥m, ng∏n ngÁ Ω∑u

Phong tr∑n kh∞p sˆ bay phÈ t‹c, Lam chıËng trong th·n th∂m n¥ng Ω∑u

T∂c d≠ b„n ch„n, Ω≈m qu≠nh v∞ng, NgÔi tr·ng Ω∂t nıËc, d˙a sao Ngµu

PhÓ th÷ nhı b°i “DiŒp m° nhi” VØn xu·i nhı b°i “Thanh hı ΩÊng k˚” á‹ ΩÀu l° nh˘ng üng vØn hay, Ωüng cho ngıÈi sau ph®i truyÀn tÚng NgıÈi ta t˜ng liŒt NguyÕn Phi Khanh v°o h°ng cüc ·ng Ph≠m Kinh Kh≈, TrıÁng Hün Si≈u, NguyÕn Bü Th·ng, á°o Sı Tœch l° nh˘ng tay danh sÿ ΩÈi Tr∑n

3) NguyÕn Tr¨i g¥p Ω„ng chœ

Nhı tr≈n Ω¨ n‹i, NguyÕn Tr¨i sinh ra c‹ mÊt cüi h÷nh dong tu∂n dŸ; kh·ng nh˘ng th∆, l≠i c‹ tı ch∂t r∂t th·ng minh, n≈n tu‰i ch˜ng 20, Ω¨ h‡c qua c® cüc thı s¯ NØm 21 tu‰i, g¥p khoa canh th÷n (1400) cða nh° H„ mËi mÍ l° l∑n thˆ nh∂t NguyÕn Tr¨i Ωi thi, ΩÂ Thüi h‡c sinh (nhı ti∆n sÿ), mÊt trong s‚ 20 ngıÈi cÔng ΩÂ khoa ∂y l° Lıu ThÓc KiŒn, L˚ T¯ T∂n, VÒ MÊng Nguy≈n, Ho°ng Hi∆n, NguyÕn Th°nh

Sau khi ΩÂ, Tr¨i lÿnh quan chˆc cða nh° H„, Tr¨i l°m Ω∆n Ng˙ s¯ Ω°i chünh chıÍng á∆n khi H„ m∂t, cha l° NguyÕn Phi Khanh bŸ b∞t Ωıa vÀ B∞c qu‚c, Tr¨i trıËc Ω‹ vπn

Ωi tr‚n trünh, b∂y giÈ v÷ thıÁng cha, bøn ΩŸnh theo Ωi ΩÃ ΩıÏc g∑n gÚi cha trong lÓc tu‰i gi° ho≠n n≠n, s‚ng ch∆t cÒng Ω°nh Nhıng sau khi nghe lÈi cha khuy≈n, Tr¨i c®m ΩÊng r∂t l∂y l°m ph®i, bøn l≠y t˜ trÍ l≠i

K∆ Ω‹ Tr¨i bŸ quµn Minh b∞t TıËng TrıÁng PhÚ bi∆t ngıÈi c‹ t°i, ΩŸnh thu dÔng l∂y Tr¨i th° ch∆t th÷ th·i, khi n°o chŸu nh∫n quan chˆc cða gi∞c, nh∂t ΩŸnh ch‚i t˜ PhÚ v÷ th∆ ˚ mu‚n gi∆t Tr¨i Nhıng ThıÏng thı gi¥c l° Ho°ng PhÓc th∂y Tr¨i c‹ cüi tıËng m≠o k¸ vÿ, Ωem l›ng thıÁng tµm, bøn tha cho, nhıng h≠n ph®i Í th°nh á·ng Quan (H° NÊi), kh·ng ΩıÏc Ωi Ωµu

Tr¨i th∂y nıËc m÷nh bŸ ngıÈi T°u Ω· hÊ, quan T°u l° b‡n TrıÁng PhÚ thi h°nh nh˘ng chœnh süch h° ngıÏc l›ng r∂t Ωau bu„n

R„i Ω‹ c‹ viŒc cüc vua H∫u Tr∑n l° Gi®n áŸnh, TrÔng Quang n‚i nhau n‰i l≈n khüng c˙ vËi quan quµn nh° Minh, Ω„ s˙ phÚc qu‚c Tr¨i m∂y l∑n ΩŸnh thoüt thµn khfii th°nh á·ng Quan, t÷m Ω∆n ph› tü Nhıng ph∑n v÷ ngıÈi Minh qu®n c‚ r∂t ng¥t; ph∑n th∂y c·ng viŒc l°m cða hai vua Tr∑n c‹ bÀ s‚c n‰i m° dÔng ngıÈi l≠i hay nghi kˇ, bi∆t cÁ kh·ng thà l°m n≈n c·ng chuyŒn ΩıÏc, n≈n Tr¨i vπn chıa tœnh k∆ thoüt thµn Sau m∂y nØm, qu® nhi≈n c·ng cuÊc cða hai vua H∫u Tr∑n ΩÀu bŸ tan t°nh, Ωà l≠i cho l›ng ngıÈi mÊt m‚i bu„n r∑u than ti∆c

Í m¨i th°nh á·ng Quan ti≈u ma ng°y thüng m° chœ lËn kh·ng bi∆t Ω∆n bao giÈ Ω≠t ΩıÏc NguyÕn Tr¨i bu„n l∞m Nhµn th∆ mÊt Ω≈m ·ng l≈n ngÒ Í ΩÀn Tr∂n Vfl, c∑u th∑n ˆng cho mÊt gi∂c mÊng, cho bi∆t cüi tıÁng lai cða m÷nh ra sao BÍi ΩÀn Tr∂n Vfl (c≠nh Tµy H„) khi xıa vπn l° mÊt nÁi c∑u mÊng cða m‡i ngıÈi, ai c‹ viŒc g÷ nghi ngÈ, thıÈng Ω∆n l°m lÕ v° ngð lu·n trong ΩÀn, c∑u th∑n ˆng mÊng

TÚc truyÀn Ω≈m ∂y, Tr¨i chi≈m bao th∂y th∑n nhµn b®o : “ThıÏng Ω∆ Ω¨ ch‡n ngıÈi Í Lam SÁn l° L≈ LÏi l°m vua nıËc Nam” Tr¨i t◊nh d∫y, l›ng r∂t h„ Ω„ : Lam SÁn l° t≈n Ω∂t Í Ωµu, c‹ ngıÈi n°o l° L≈ LÏi kh·ng, kh‹ m° tin ΩıÏc

MÊt h·m Tr¨i ΩıÁng ng„i Í nh° Ω‡c süch chÏt th∂y mÊt anh ch°ng bün d∑u, lÔ lÔ Ωi v°o Ω¥t günh v° hfii :

— Düm hfii c‹ ph®i ng°i t≈n l° NguyÕn Tr¨i quan Chünh chıÍng Í Ng˙ s¯ Ω°i cða triÀu H„ xıa ?

Tr¨i ng∏ng l≈n, nh÷n ngıÈi ∂y b±ng Ω·i m∞t d› xæt, kh·ng hiÃu Ω‹ l° ai l≠i Ω∆n Ωµy hfii t≈n h‡ m÷nh TrÔ tr˜ mÊt lüt, Tr¨i hfii l≠i :

— Büc lüi hfii thØm NguyÕn Tr¨i c‹ viŒc g÷ ?

NgıÈi lüi d∑u xem th∂y thüi ΩÊ NguyÕn Tr¨i, h÷nh nhı Ωoün bi∆t l° m÷nh Ω¨ kh·ng l∑m, cung kœnh v° n‹i b±ng mÊt gi‡ng th°nh th∫t :

— T·i c‹ mÊt cµu chuyŒn r∂t l≠, c‹ l≈n can Ω∆n ng°i; n∆u ng°i kh·ng ch≈ t·i l° mÊt k¿ høn th÷ xin phæp cho t·i ΩıÏc ng„i h∑u chuyŒn

Th∂y ngıÈi lüi bu·n ∂y c‹ v¿ th°nh th∫t, v® ph· l° cµu chuyŒn l≠ li≈n can Ω∆n m÷nh, Tr¨i bøn mÈi y ng„i chÁi ΩÃ hfii chuyŒn

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 7/7

NgıÈi lüi ng„i xu‚ng r„i, xıng m÷nh h‡ Tr∑n t≈n Nguy≈n H¨n, chüu xa cða Tr∑n Hıng Ω≠o vıÁng hiŒn Í l°ng Ho∞c Xa huyŒn L∫p Th≠ch V÷ nh° nghøo, l∂y nghÀ bu·n d∑u l°m k∆ s‚ng, nhıng vπn quan tµm Ω∆n cüi thÈi v∫n truµn kiÃn cða nıËc nh° Tr∑n Nguy≈n H¨n nhµn kà cho NguyÕn Tr¨i nghe cüi cË t≠i sao m° m÷nh ΩıÈng ΩÊt t÷m Ω∆n Ωµy S‚ l° trıËc Ωµy v°i h·m, Nguy≈n H¨n Ωi bün d∑u qua l°ng ThÚy HıÁng (nay l° ThÚy PhıÁng) tÚc g‡i l° l°ng Trøm, thuÊc huyŒn T˜ Li≈m, trÈi t‚i, v°o Ω÷nh Trøm n±m ngð á≈m khuya, trong lÓc b°ng ho°ng dÍ thˆc dÍ ngð, bÂng nghe th∂y c‹ ti∆ng mÊt vŸ th∑n khüc Ω∆n rð ·ng Trøm l≈n ch∑u trÈi; nhıng ·ng Trøm n‹i l° nh° c‹ Qu‚c c·ng ngð tr‡, kh·ng tiŒn Ωi ΩıÏc á∆n g° güy,

·ng th∑n kia vÀ çng Trøm hfii tr≈n trÈi h·m nay b°n ΩŸnh c‹ viŒc g÷ l≠ kh·ng çng th∑n kia n‹i : “ThıÏng Ω∆ th∂y nıËc Nam kh·ng c‹ chð, Ω¨ sai L≈ LÏÁi l°m vua v° NguyÕn Tr¨i l°m t·i” KÃ xong, Nguy≈n H¨n n‹i :

— Cüi viŒc trong mÊng nhı th∫t ∂y, t·i Ω¨ th∂y rfl r°ng l∞m, v° kh·ng thà kh·ng l∂y l°m l≠ L≈ LÏi th÷ kh·ng bi∆t l° ngıÈi Í Ωµu n≈n chıa t÷m ΩıÏc C›n NguyÕn Tr¨i l° t≈n cða ng°i th÷ t·i Ω¨ t˜ng ΩıÏc nghe ti∆ng, m∂y ng°y h·m nay d› t÷m m¨i mËi Ω∆n ΩıÏc Ωµy Cˆ cüi s˙ t·i th∂y nhı v∫y th÷ ng°i l° ngıÈi Ω¨ ΩıÏc ThıÏng Ω∆ ðy cho mÊt c·ng viŒc c‹ quan hŒ Ω∆n v∫n hÊi nıËc nh° sau Ωµy, v∫y ng°i n≈n Ωà ˚ Ωi t÷m l∂y b∫c chµn chð l° L≈ LÏi, cÔng Ω„ viŒc lËn

Nghe xong, NguyÕn Tr¨i cÒng l∂y l°m l≠, v÷ th∂y phÔ hÏp vËi gi∂c mÊng cða m÷nh (Nh˘ng chuyŒn mÊng n°y th∫t l° huyÀn ho¥c Bi∆t Ωµu ch≤ng ph®i cüc ·ng n°y sau khi Ω¨ g¥p vua L≈ LÏi, mËi b∑y chuyŒn ra ΩÃ cho l›ng ngıÈi tin theo h‡ L≈)

Sau khi cµu chuyŒn Ω‰i trao, mÂi ngıÈi ΩÀu b°y tfi chœ hıËng b÷nh sinh, NguyÕn v° Tr∑n liÀn trÍ n≈n Ω·i b≠n thµn thi∆t, ıËc h¬n nhau cÔng theo Ωu‰i mÊt c·ng viŒc lËn

Tr∑n Nguy≈n H¨n sau khi t˜ biŒt NguyÕn Tr¨i, qu∏y günh ra Ωi, m∂y h·m l≠i trÍ vÀ b®o NguyÕn Tr¨i r±ng :

— T·i Ω¨ hfii d› ΩıÏc Lam SÁn l° mÊt l°ng Í phð Thanh H‹a V∫y bµy giÈ hai anh em m÷nh n≈n v°o Ω‹ Ωà t÷m chµn chð, büc c‹ thà bfi th°nh á·ng Quan n°y m° Ωi ΩıÏc kh·ng ? NguyÕn Tr¨i m˜ng rÎ :

— áıÏc, v÷ lµu nay ngıÈi Minh h‡ Ω¨ ΩÃ t·i ΩıÏc rÊng c≤ng, kh·ng r°ng buÊc l∞m nhı trıËc n˘a

Hai ngıÈi bøn cÔng nhau Ωi v°o Lam SÁn

4) V°o Lam SÁn t÷m g¥p chµn chð

NguyÕn Tr¨i cÔng Tr∑n Nguy≈n H¨n l∑n m› Ω∆n Thanh H‹a hfii thØm th÷ Í l°ng Lam SÁn, thuÊc huyŒn LıÁng SÁn (nay l° ThÚy Nguy≈n) qu® c‹ nh° h°o trıÍng t≈n l° L≈ LÏi Hai ngıÈi m˜ng rÎ cÔng t÷m v°o t∫n nÁi

á∆n Lam SÁn, hai ngıÈi vÁ v∏n Í ngo°i Ω∑u l°ng ΩÃ thØm hfii, c‹ ngıÈi ch◊ b®o r±ng :

“Mu‚n g¥p L≈ LÏi th÷ Ωµy k÷a, ngıÈi ΩıÁng d„n trµu b› s∞p vÀ qua Ωµy, chœnh ·ng ∂y Ω‹” Hai ngıÈi Ωˆng ΩÏi MÊt lüt sau c‹ m‡t Ω°n trµu b› ti∆n Ω∆n, theo sau c‹ mÊt ngıÈi m÷nh m¥c üo cünh nµu, vai vüc b˜a, tay c∑m cüi c∑n tre d„n Ωu‰i; Ω±ng sau ngıÈi ∂y l≠i mÊt b‡n m∂y chÚc ΩiÀn t‚t, k¿ vüc c∑y, ngıÈi vüc cu‚c, ΩıÁng thðng th◊nh vÀ NguyÕn v° Tr∑n cÔng ΩÃ m∞t tr·ng ngıÈi ΩıÁng d„n Ω°n trµu c‹ v¿ dflng d≠c cða mÊt vŸ chð ·ng NgıÈi n°y

ΩÊ ch˜ng 30, m°u da bünh m∫t, miŒng rÊng m∞t süng, trün cao v° xıÁng ch my m∞t trÊi l≈n, düng Ωi ΩıÈng bŒ uy nghi, c∂t ti∆ng n‹i vang vang nhı ti∆ng chu·ng v∫y Hai ngıÈi cÔng b∂m chµn nhau kh¡ n‹i :

— C‹ thà Ωµy l° phong cüch cða mÊt vŸ chµn mŒnh thi≈n t¯, kh·ng c›n ngÈ g÷

Hai ngıÈi cÔng bıËc Ω∆n cÓi vüi L≈ LÏi :

— May m∞n cho chÓng t·i ΩıÏc g¥p trıÍng gi®, v÷ nhı chÓng t·i Ωoün : ngıÈi chœnh l°

vŸ trıÍng gi®i h‡ L≈ Í Lam SÁn ?

L≈ LÏi nh÷n hai ngıÈi, g∫t Ω∑u n‹i :

— Ph®i, t·i chœnh l° L≈ LÏi Í Lam SÁn n°y Ch≤ng hay hai chÓ Í Ωµu v° Ω∆n Ωµy t÷m t·i c‹ viŒc g÷ ?

Hai ngıÈi n‹i :

— ChÓng t·i l° ngıÈi ΩıÈng ngo°i, v÷ nh° nghøo kh·ng c‹ k∆ g÷ doanh sinh, nghe trıÍng gi® l° b∫c nhµn h∫u, s≥n lıÏng bao dung, n≈n chÓng t·i rð nhau t÷m Ω∆n, mong ΩıÏc thu n≠p l°m nh˘ng k¿ n·ng phu ΩiÀn t‚t, chÓng t·i ΩıÏc ΩÊi Án l∞m

L≈ LÏi l≠i nh÷n hai ngıÈi, m◊m cıÈi n‹i :

— Trong hai chÓ, chÓ kia m÷nh v‹c cˆng m≠nh (trfi Nguy≈n H¨n) xin l°m n·ng phu Ω¨ v∫y ; c›n chÓ n°y, thµn thà y∆u Ët (trfi NguyÕn Tr¨i), cÒng Ω›i l°m n·ng phu ı ?

NguyÕn Tr¨i n‹i :

— ChÓng t·i qu® v‚n l° h‡c tr›, nhıng nay nghøo quπn, xin trıÍng gi® mÍ lıÏng khoan h„ng, d°nh cho mÊt c·ng viŒc l°m nhfi m‡n Í trong ∂p Ωà ΩıÏc c‹ ch dong thµn, chÓng t·i ΩÊi Án kh·ng bi∆t ng∑n n°o

L≈ LÏi g∫t Ω∑u ıng cho hai ngıÈi theo vÀ

V°o Í trong ∂p nh° h‡ L≈, Tr∑n, NguyÕn h±ng ng°y cÒng ph®i l°m nh˘ng c·ng viŒc Ω„ng ruÊng do chð nhµn ho¥c ngıÈi cai qu®n c∞t Ω¥t cho, c‚t Í l≠i ΩÃ d› xem t÷nh h÷nh ∂p ∂y v° L≈ LÏi l° ngıÈi th∆ n°o Sau m∂y thüng nhÈ s˙ hfii d›, hai ngıÈi Ω¨ bi∆t ΩıÏc g‚c tœch cða nh° L≈ LÏi

Ti≈n t‰ L≈ LÏi xıa kia, nguy≈n l° ngıÈi l°ng Nhı üng cÒng thuÊc huyŒn LıÁng SÁn n°y çng t‰ b‚n ΩÈi l° L≈ H‚i mÊt b˘a Ωi chÁi qua nÓi Lam, th∂y c‹ mÊt Ω°n chim bay liŒng v›ng quanh Í mÊt kho®ng Ω∂t b≈n dıËi nÓi, nhı kiÃu mÊt Ωo°n ngıÈi hÊi h‡p L≈ H‚i n‹i :

“áµy ch∞c l° mÊt ch t‚t l°nh” Bøn thi≈n nh° Ω∆n Í Ω∂y

Í ΩıÏc ba nØm, L≈ H‚i Ω¨ trÍ n≈n c‹ s®n nghiŒp lËn V÷ nh° h‡ L≈ thu dÔng nhiÀu Ω∑y

tË, v® ngıÈi cüc nÁi cÒng theo Ω∆n Ω∂y Í vÎ Ω∂t l°m ruÊng, n≈n ch≤ng bao lµu ch Ω‹ th°nh mÊt nÁi dµn cı Ω·ng ΩÓc, l∫p th°nh l°ng Lam SÁn H‡ L≈, t˜ ng°y ∂y, trÍ n≈n l° nh° h°o trıÍng trong mÊt vÔng, con chüu ng°y c°ng Ω·ng, t·i Ω›i ng°y c°ng nhiÀu, m° s®n nghiŒp cÒng ng°y c°ng lËn

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 9/9

á∆n ΩÈi L≈ áinh l° con cða L≈ H‚i, L≈ Khoüng l° con cða L≈ áinh, nh° h‡ L≈ c°ng thŸnh vıÏng l∞m, trong ∂p c‹ mÊt s‚ thð h≠ tËi hÁn ng°n ngıÈi N‚i ΩÈi ch◊ ıa l°m nh˘ng viŒc hiÀn l°nh phÓc h∫u, n≈n l›ng ngıÈi c® mÊt vÔng Ω‹, ai cÒng m∆n phÚc

L≈ LÏi l° con thˆ ba cða L≈ Khoüng, do b° m¬ l° TrŸnh ThŸ SıÁng sinh ra Tuy l° con thˆ ba nhıng anh c® l° H‡c Ω¨ m∂t sËm r„i, anh thˆ hai l° Tr˜ tœnh thœch nh°n d∫t, m‡i viŒc ΩÀu giao c® cho em, n≈n L≈ LÏi mÊt m÷nh qu®n xu∂t c® c·ng viŒc tr≠i ∂p

NguyÕn Tr¨i v° Tr∑n Nguy≈n H¨n hfii d› bi∆t ΩıÏc g‚c tœch nh° h‡ L≈ Í Lam SÁn, l≠i bi∆t t÷nh h÷nh phÓ thŸnh cða nh° ∂y v° s˙ ΩıÏc l›ng m∆n phÚc cða nhµn dµn mÊt vÔng, bÚng Ω¨ tin ch∞c ΩıÏc m∂y ph∑n Duy c‹ ΩiÀu nh∫n xæt chœnh thµn L≈ LÏi th÷ chıa th∂y c‹ g÷ l° khœ ΩÊ cða mÊt ngıÈi c‹ chœ lËn H‡ th∂y L≈ LÏi ch◊ chØm chÓ v°o viŒc kinh doanh, sËm tœnh viŒc canh n·ng, t‚i b°n viŒc sÓc mÚc, suy hÁn nghÿ thiŒt, h÷nh nhı kh·ng t˜ng Ωà ˚ Ω∆n viŒc nıËc, nhµn th∆ hai ngıÈi ΩÀu hÁi th∂t v‡ng ᨠmÊt Ω·i l∑n NguyÕn Tr¨i g∑n gÒi chð nhµn, lµn la gÏi chuyŒn nıËc nh°, ΩŸnh th¯ d› ˚ tˆ; nhıng ΩÀu th∂y L≈ kh·ng b∞t chuyŒn v° n‹i t∞t ngang Ωi b±ng nh˘ng chuyŒn khüc MÊt h·m, hai ngıÈi th∂y trong ∂p gi∆t trµu m‰ b›, h÷nh nhı c‹ mÊt cuÊc t∆ lÕ g÷ v∫y Hfii ra mËi bi∆t h·m ∂y g¥p ng°y hÓy nh∫t ti≈n kh®o (cha) cða chð nhµn Sau lÓc L≈ LÏi v˜a mËi l°m lÕ xong, cho ΩıÏc ph®i phæp, NguyÕn Tr¨i cÔng Nguy≈n H¨n theo b‡n gia Ωinh cÒng l≈n lÕ Í trıËc b°n thÈ V˜a bıËc l≈n thÀm, hai ngıÈi tr·ng th∂y L≈ LÏi ng„i tr≈n chi∆c gh∆ Í trong nh°, tay c∑m con dao ΩıÁng x¿o thŸt Í cüi ΩÔi b›, bfi v°o miŒng nhai nu‚t mÊt cüch th· l NguyÕn Tr¨i th∂y v∫y, coi L≈ LÏi l° tu„ng mün m‡i, Ωıa m∞t nh÷n Nguy≈n H¨n, r„i c® hai cÔng chæp miŒng thÍ d°i

Sau ng°y h·m ∂y, NguyÕn, Tr∑n cÔng xin phæp ·ng chð h‡ L≈ Ωà t≠m trÍ vÀ b∞c thØm nh° K¸ th˙c hai ngıÈi Ω¨ ho°n to°n th∂t v‡ng vÀ L≈, r∂t ti∆c cüi c·ng phu kh‹ nh‡c Í l°m gia bÊc b∂y nay Chuy∆n n°y vÀ b∞c, ΩŸnh bÚng ch≤ng bao giÈ trÍ l≠i Lam SÁn V÷ con ngıÈi th· l ∂y, l°m g÷ c‹ t°i trœ, c‹ khœ ΩÊ cða mÊt ngıÈi anh hÔng d¬p gi¥c cˆu dµn K¸ v‡ng v°o

·ng ta ch◊ Ω∆n u‰ng c·ng, v· œch

T˜ Lam SÁn ra, bu‰i t‚i Ωi Ω∆n b∆n DıÁng xü, hai ngıÈi t÷m v°o mÊt nh° h°ng ngð tr‡ TŸa mÊt ph›ng b≈n c≠nh, khüch tr‡ l° ba b‚n ngıÈi T°u B‡n ngıÈi T°u nh÷n th∂y NguyÕn Tr¨i, h‡ kh¡ hfii nhau l° : “Ω‚ bi∆t ngıÈi kia Ωi Ωµu ?” Trong b‡n c‹ mÊt ngıÈi bÂng n‹i :

— á‹ l° mÊt k¿ sÿ t°i trœ, ΩıÁng Ωi t÷m vua Ωà thÈ; Ω¨ g¥p vua r„i nhıng l›ng c›n h„ nghi n≈n l≠i bfi Ωi

NguyÕn Tr¨i nghe th∂y h‡ n‹i v∫y, cÒng kh·ng ΩÃ ˚

Ng°y h·m sau l≠i Ωi, t‚i tr‡ Í b∆n Ω› Giün Kh∏u (nay thuÊc Ninh B÷nh) á≈m ∂y b≈n nh° h°ng giüp vüch, cÒng c‹ m∂y ngıÈi T°u tr‡ Canh khuya, mÊt ngıÈi khüch ra sµn tr·ng trÈi, chÏt g‡i d„n ngıÈi Ω„ng b≠n Í trong nh° ra, trfi b®o r±ng :

— K÷a anh tr·ng : ng·i tıËng tinh cða An Nam Ω¨ hiŒn rfl l∞m ChÓng m÷nh liŒu ΩıÈng c‹ n¿o th÷ t∆ch kh·ng n≈n Í lµu trong Ω∂t nıËc n°y

NgıÈi Ω„ng b≠n hfii :

— Anh Ω¨ t°i xem thi≈n vØn, v∫y c‹ thà tr·ng ng·i tıËng tinh m° bi∆t ΩıÏc cüi ngıÈi ˆng v°o ng·i ∂y, h÷nh düng tœnh n∆t ra sao kh·ng ?

— C‹ thà chˆ Cˆ nhı ng·i tıËng tinh, t·i Ωoün v÷ vua An Nam sau n°y l° mÊt h‰ tıËng

Ωa süt, v° vÀ s˙ Øn u‚ng, t∂t c‹ s s°ng th· l∫u

NguyÕn Tr¨i nghe th∂y nhı v∫y, b®o vËi Nguy≈n H¨n :

— Cˆ lÈi m∂y ngıÈi khüch h‡ n‹i, c‹ l¡ L≈ LÏi qu® l° mÊt v÷ vua chµn mŒnh m° m÷nh chıa d› xæt ΩıÏc k˛; chi b±ng h¨y trÍ l≠i, nhπn n≠i chÈ xem trong mÊt thÈi k¸ n˘a coi ra th∆ n°o

Hai ngıÈi quay l≠i Lam SÁn, l≠i v°o l°m gia Ωinh cða nh° h‡ L≈ nhı trıËc

T˜ h„i n°y, NguyÕn Tr¨i ΩÃ ˚ d› nghe ΩÊng tÿnh cða L≈ LÏi mÊt cüch k˛ c°ng hÁn trıËc, cÒng nh∫n th∂y c‹ nh˘ng s˙ hÁi l° l≠ Nhı l° trıËc kia mÂi bu‰i chÏ, L≈ thıÈng mua

rıÏu u‚ng vÀ nhiÀu hÁn l° d∑u th∞p, nhıng Ω∆n nay d∑n th∂y trüi l≠i : d∑u nhiÀu hÁn rıÏu, v° nh˘ng bu‰i t‚i, L≈ hay v∞ng m¥t Í nh° Tr¨i nghÿ ra, c°ng chÓ ˚ hÁn MÊt Ω≈m kia, Tr¨i th∂y v∞ng L≈, bøn s¡ læn v°o tr·ng r˜ng, trøo l≈n mÊt ch cao, Ωˆng nh÷n b‚n phœa Tr¨i th∂y xa xa, trong mÊt cüi h‚c nÓi, th∂p thoüng c‹ ünh l¯a süng áoün l° t∂t c‹ L≈ Í Ω∂y, Tr¨i l∑n m› Ω∆n nÁi, nÓp mÊt ch Ωà th¯ d›m v°o DıËi ng‡n Ωøn d∑u l≠c, Tr¨i nh÷n th∂y trong Ω‹ c‹ tüm chœn ngıÈi, tr˜ chð nhµn L≈ LÏi, c›n c‹ L≈ ThÚ cÒng ngıÈi l°ng Lam SÁn Ngo°i

ra l° nh˘ng tÊc thuÊc v° thð h≠ Í trong nh° L≈ cÔng m∂y ngıÈi l≠ m¥t Tr¨i chıa quen bi∆t C≠nh Ω‹, tr≈n mÊt cüi b°n Ωü, c‹ nh˘ng quyÃn süch ΩÃ ng‰n ngang bÀ bÊn

Nœn thÍ l∞ng nghe, Tr¨i th∂y L≈ LÏi ΩıÁng cÔng vËi L≈ ThÚ tœnh s‚ Thüi ∂t kh¡ th÷ th∑m vËi nhau :

— NØm hÏi, ΩÓng nØm hÏi, c·ng viŒc cða chÓng ta c‹ thà b∞t Ω∑u

Tr¨i mËi t◊nh ngÊ ra, t˙ h‚i l° m÷nh c‹ m∞t kh·ng con ngıÁi, tœ n˘a bfi Ωi ΩŸnh kh·ng quay l≠i Ωµy, s¡ lÎ m∂t viŒc lËn bi∆t l° ng∑n n°o CuÊc h‡p bœ m∫t n°y, kh·ng c›n ngÈ g÷ L≈ LÏi qu® l° b∫c anh hÔng, c‹ chœ khœ mıu Ω„ viŒc lËn

Th∂y L≈ LÏi, L≈ ThÚ tœnh s‚ Thüi ∂t v° n‹i vËi nhau nhı th∆, Tr¨i cÒng b∞m tay tœnh th¯, v÷ Tr¨i cÒng Ω¨ t˜ng nghi≈n cˆu kinh Thüi ∂t Theo Tr¨i tœnh, n∆u Ω∆n nØm hÏi mËi khÍi binh l° ch∫m, ph®i l° nØm d∫u mËi ΩÓng Tr¨i lÓc ∂y kh·ng thà nœn ΩıÏc, h· to l≈n :

— ChÓa c·ng tœnh nh∑m r„i !

L≈ LÏi gi∫t m÷nh tu‚t gıÁm, toan b∞t Tr¨i ΩÃ chæm Tr¨i n‹i :

— T·i sÍ dÿ Ω∆n Ωµy theo h∑u chÓa c·ng, chœnh ch◊ v÷ c‹ c·ng viŒc ∂y; chÓa c·ng kh·ng bi∆t t·i, th∫t l° Ωüng ti∆c

L≈ LÏi v∂t gıÁm xu‚ng, mÈi NguyÕn Tr¨i ng„i Ωà hfii chuyŒn Sau khi Ω¨ bi∆t Tr¨i l° b∫c danh nho, l≠i th·ng hiÃu c® binh phüp, cÒng c‹ chœ tr˜ gi¥c cˆu nıËc, L≈ LÏi m˜ng rÎ n‹i :

— Th∫t l° trÈi Ωem Ω∆n mÊt tay lıÁng phÚ cho ta

L≈ LÏi l≠i hfii :

— V∫y hiÀn sÿ cÒng bi∆t c® tœnh s‚ Thüi ∂t ?

Tr¨i n‹i :

— Vµng, Thüi ∂t th∑n kinh, t·i vπn Ω¨ t˜ng gi®ng cˆu

— V∫y hiÀn sÿ th¯ tœnh hÊ Ωi, xem Ω∆n bao giÈ th÷ chÓng ta khÍi nghÿa ?

— Cˆ nhı tiÃu sinh Ω¨ tœnh th÷ v∫n s‚ Í v°o nØm d∫u, cu‚i d∫u v° Ω∑u tu∂t, chÓa c·ng n≈n khÍi nghÿa binh

T˜ Ω∂y, Tr¨i ΩıÏc tr‡ng dÚng l∞m, ng°y Ω≈m cÔng L≈ LÏi v° b‡n L≈ ThÚ, L≈ VØn An, L≈ VØn Linh, BÔi Qu‚c Hıng, Lıu Nhµn ChÓ, TrŸnh V›, L≈ LiÕu b°n tœnh Ω≠i s˙ (MÊt thuy∆t khüc l≠i n‹i NguyÕn Tr¨i Ω∆n theo L≈ Thüi T‰ v°o h„i ng°i Ω‹ng Í LÊi Giang — thuÊc Thanh H‹a — vÀ nØm canh tœ 1420, nØm thˆ ba cða cuÊc khÍi nghÿa)

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 11/11

5) L≈ Thüi T‰ khÍi nghÿa Lam SÁn

D›ng dfli mÊt nh° h°o trıÍng Í Lam SÁn, L≈ LÏi, tˆc L≈ Thüi T‰, t˙ thi∆u thÈi, vπn Ω¨ h‡c th·ng kinh s¯, v° c‹ mÊt chœ khœ to tüt T˜ khi nıËc nh° c‹ viŒc h‡ H„ cıËp ng·i nh° Tr∑n, r„i Ω∆n gi¥c Minh sang gi∑y xæo Ω∂t nıËc, nhµn dµn ph®i l∑m than kh‰ sÍ, Thüi T‰ Ω¨ n∏y ra cüi chœ phÚc qu‚c cˆu dµn; ng°y Ω≈m thıÈng nghi≈n cˆu binh thı tr∫n phüp, ΩŸnh tiÀm tµm Ωà chÈ cÁ hÊi K∆ Ω∆n c·ng viŒc hıng phÚc cða cüc vua H∫u Tr∑n ΩÀu bŸ th∂t b≠i, ngıÈi Minh qu∫n huyŒn nıËc ta, ng°y c°ng thi h°nh nh˘ng chœnh lŒnh h° ngıÏc, trØm h‡ ph®i s‚ng trong thu∆ n¥ng sıu cao, h÷nh nghi≈m phæp d˘, Thüi T‰ c°ng nh∫n th∂y Í m÷nh cüi trüch nhiŒm tr‡ng Ω≠i v° thi≈ng li≈ng Ng°i thıÈng bu·ng th® tiÀn th‹c Ωà thu phÚc l›ng ngıÈi, l≠i h∆t sˆc khi≈m cung Ωà n≠p cüc hiÀn sÿ trong thi≈n h≠

Khi Ω¨ mÊ t∫p ΩıÏc mÊt s‚ ngıÈi Ω„ng chœ, Ω≈m Ω≈m Thüi T‰ thıÈng ıËc h¬n v°o mÊt thung lÒng trong r˜ng, bœ m∫t b°n viŒc v° cÔng nhau nghi≈n cˆu tıËng lıÏc binh cÁ MÊt m¥t khüc, ng°i sÓc tœch th‹c lÓa cho nhiÀu chÈ ng°y dÔng Ω∆n Song tœnh Thüi T‰ tr÷ tr‡ng, l°m viŒc hay c∏n th∫n kœn Ωüo BÍi th∆ NguyÕn Tr¨i Ωà ˚ d› x∆t Ω∆n h°ng nØm mËi bi∆t ΩıÏc chœ lËn cða ng°i T˜ khi ΩıÏc NguyÕn Tr¨i, th∂y l° ngıÈi ch≤ng nh˘ng c‹ b∑u nhiŒt huy∆t, l≠i l∞m mıu nhiÀu trœ, v° c‹ mÊt vØn t°i mπn tiŒp khüc thıÈng Thüi T‰ m˜ng rÎ v· cÔng, coi nhı l° Cao T·ng g¥p ΩıÏc Ph‹ DuyŒt, VØn VıÁng g¥p ΩıÏc L¨ V‡ng, ng°y Ω≈m ch◊ cÔng Tr¨i b°n tœnh c·ng viŒc

R„i b‡n quan T°u cÒng nghe ti∆ng Thüi T‰ l° vŸ h°o trıÍng mÊt phıÁng, r∂t ΩıÏc l›ng ngıÈi m∆n phÚc, bøn ΩŸnh l∂y lÏi lÊc cµu d¯ Ωà thu ng°i v°o trong v›ng sai khi∆n cða m÷nh H‡ sai sˆ Ω∆n dÚ ng°i ra, hˆa s¡ trao cho quan chˆc Song Thüi T‰ nh∂t ΩŸnh t˜ ch‚i, n‹i r±ng m÷nh ch◊ thœch s‚ng Í ch nÓi khe Ω„ng ruÊng, chØn nu·i cho Ω·ng Ω°n, c°y c∂y cho l∞m th‹c, Ω‹ l° sÍ nguyŒn; c›n vÀ quan chˆc, sÏ kh·ng Ωð t°i nØng ΩıÁng n‰i, xin miÕn Ωi cho

Sˆ gi® Ωi r„i, ng°i n‹i vËi nh˘ng ngıÈi thµn tœn Í t® h˘u r±ng :

— á≠i trıÏng phu sinh ra Í ΩÈi, n≈n ch‚ng n≠n lËn, l∫p c·ng to, ΩÃ ti∆ng thÁm vÀ ng°n sau, sao chŸu u‚n m÷nh Ωi l°m tay sai cho k¿ khüc !

B‡n quan l≠i nh° Minh dÚ m¨i kh·ng ΩıÏc, l≠i dÔng uy th∆ ΩÃ d‡a n≠t, song Thüi T‰ vπn kh·ng v÷ th∆ m° sÈn l›ng; chün r„i b‡n h‡ cÒng th·i

H‡ th·i, v÷ h‡ cÒng v· t÷nh kh·ng bi∆t Ωµu r±ng g¨ h‡ L≈ ∂y ΩıÁng nu·i mÊt cüi chœ hıng phÚc nıËc nam, sau Ωµy l°m cho cuÊc Ω· hÊ cða h‡ Í phıÁng nam ph®i Ω∆n tan t°nh v° khi∆n b‡n h‡ kh·ng c›n mÊt m®nh giüp Ωà vÀ nıËc cÒ

Cu‚i nØm Ωinh d∫u (1417), binh lıÁng khœ giËi Ω¨ d˙ bŸ Ω∑y Ωð, Thüi T‰ b°n vËi cüc Ω„ng chœ ch‡n ng°y khÍi binh Sau do ˚ ki∆n cða nhiÀu ngıÈi, quy∆t ΩŸnh ng°y khÍi nghÿa s¡ v°o sÁ tu∑n thüng gi≈ng nØm m∫u tu∂t (1418)

Mu‚n l°m cho l›ng ngıÈi tin theo mÊt cüch v˘ng v°ng, kh·ng h„ nghi Í trıËc hai cüi th∆ l˙c mÊt b≈n r∂t m≠nh v° mÊt b≈n c›n y∆u, NguyÕn Tr¨i nghÿ ra mÊt k∆ gi‚ng nhı cüi k∆ m®nh lÚa vi∆t ch˘ Í trong bÚng cü cða Tr∑n Th∞ng ΩÈi xıa (Cu‚i ΩÈi T∑n ; Tr∑n Th∞ng n‰i l≈n Mu‚n cho l›ng ngıÈi tin theo, Th∞ng vi∆t ba ch˘ “Tr∑n Th∞ng vıÁng” — Tr∑n Th∞ng l°m vua — v°o m®nh lÚa, gi∂u v°o bÚng con cü Quµn sÿ m‰ cü th∂y, cho l° ˚ trÈi Ω¨ ΩŸnh, ΩÀu tin theo Th∞ng Nhıng sau Th∞ng cÒng b≠i) Tr¨i nhÓng bÓt v°o mÎ, vi∆t l≈n r∂t nhiÀu nh˘ng lü cµy trong r˜ng, mÂi lü vi∆t tüm ch˘ n°y :

— L≈ LÏi vi quµn, NguyÕn Tr¨i vi th∑n : L≈ LÏi l°m vua, NguyÕn Tr¨i l°m t·i

Sµu ki∆n cˆ nh˘ng ΩıÈng mÎ m° Øn thðng lü, th°nh ra mÂi chi∆c lü ΩÀu c‹ nh˘ng ΩıÈng thðng th°nh h÷nh 8 ch˘ n°y c® Nh˘ng k¿ v°o r˜ng ki∆m cði th∂y th∆, l∂y l°m th∑n

dŸ, r„i k¿ n‡ Ω„n Ω∆n ngıÈi kia, ΩÀu cho l° nh° L≈ LÏi Ωüng v÷ thi≈n t¯, Ω¨ ΩŸnh t˙ ˚ trÈi, nhµn th∆ ngıÈi ta theo vÀ mÂi ng°y c°ng Ω·ng

Sang nØm m∫u tu∂t, mÊt ng°y vÀ thıÏng tu∑n thüng gi≈ng, b∑u trÈi trong nhı pha l≈ C® mÊt khu r˜ng nÓi Lam SÁn, h·m Ω‹ r˙c rÎ b‹ng cÈ t°n, vang l˜ng h„i chi≈ng tr‚ng á‹ l° ng°y tt∆ cÈ khÍi nghÿa r∂t long tr‡ng oai nghi≈m cða L≈ Thüi T‰ Thüi T‰ Ω¨ ch‡n ng°y h·m

∂y n‰i d∫y nghÿa binh Ωà d¬p gi¥c cˆu dµn Cüc tıËng sÿ t·n ng°i l≈n ng·i vıÁng, l∂y hiŒu l° B÷nh áŸnh VıÁng Sau khi nh∫n chŸu ki∆m ∂n v° m‡i lÈi hoan h·, Thüi T‰ c∞t Ω¥t m‡i ngıÈi phÔ tü v°o cüc ng·i tıËng vØn tıËng vfl Cüc ngıÈi ∂y nhı l° L≈ VØn An, L≈ VØn Linh, L≈ Th∫n, NguyÕn Tr¨i, TrŸnh Kh®, BÔi Qu‚c Hıng, NguyÕn Sœ, L≈ Süt, L˚ TriŒn; Tr∑n Nguy≈n H¨n, TrŸnh LÂi, L≈ Ngµn, áinh LÕ mÂi ngıÈi lÿnh mÊt chˆc vŸ áo≠n r„i ng°i phüt b‚ mŒnh lŒnh, chia quµn Ωi Ω‹ng gi˘ cüc ch üch y∆u, Ω„ viŒc ti∆n thð

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 13/13

6) Trong quµn trıËng NguyÕn Tr¨i v∫n trÔ quy∆t süch

L≈ Thüi T‰ khÍi binh, NguyÕn Tr¨i ΩıÏc Ω¥c nhiŒm v°o mÊt chµn tr‡ng y∆u trong h°ng vØn th∑n, lÿnh chˆc H°n lµm th˜a ch◊ h‡c sÿ; thıÈng ph®i Í lu·n trong quµn trıËng ΩÃ cÔng ng°i b°n tœnh nh˘ng th∆ c·ng thð v° th®o nh˘ng vØn thı, mŒnh lŒnh

Ban Ω∑u, quµn sÿ cða ta mËi c‹ m∂y ng°n, kh·ng thà ΩŸch n‰i vËi s‚ quµn T°u t˜ mıÈi v≠n trÍ l≈n, n≈n thıÈng bŸ thua v° l∏n trünh v°o trong r˜ng nÓi Quµn ta ph®i dÔng l‚i xu∂t k¸, Ωünh b±ng phÚc binh Ωà phü gi¥c, cÒng nhiÀu khi thu ΩıÏc hiŒu qu® Nhı l° tr∫n Ωünh M¨ K¸ Í L≠c Thðy h„i thüng gi≈ng nØm m∫u tu∂t (1418); tr∫n Ωünh L˚ Bµn Í MıÈng MÊt h„i thüng 9 cÔng nØm ∂y; tr∫n Ωünh Í Chœnh h„i thüng 5 nØm k˝ hÏi (1419); tr∫n Ωünh Í B‰ng Tµn v° Í Thi Lang h„i thüng mıÈi nØm canh t˚ (1420) quµn ta ΩÀu dÔng phÚc binh m° Ωünh cho quµn gi¥c ph®i thua liÃng xiÃng DÔ v∫y, B÷nh áŸnh VıÁng trong m∂y nØm Ω∑u, v÷ binh l˙c so vËi cða gi¥c th÷ m≠nh y∆u khüc nhau r∂t xa, n≈n ng°i cÔng cüc tıËng tü ph®i tr®i qua nhiÀu phen nguy hiÃm

MÊt l∑n ng°i thua tr∫n, quµn sÿ tan ch≠y m∂t c®, ch◊ c›n ΩÊc mÊt m÷nh t÷m ΩıÈng ch≠y tr‚n, m° Ω°ng sau, tıËng Minh ΩıÁng dπn quµn Ωu‰i theo TÓng th∆, ng°i kh·ng bi∆t tœnh sao, chÏt th∂y hai vÏ ch„ng ·ng l¨o nh° qu≈ ΩıÁng tüt nıËc ruÊng ΩÃ b∞t cü, ng°i liÀn c‰i üo, cÒng xu‚ng ruÊng b∞t cü vËi l¨o MÊt lüt quµn Minh Ω∆n, hfii l¨o r±ng :

— C‹ th∂y L≈ LÏi ch≠y qua Ωµy kh·ng ?

L¨o tr® lÈi :

— Kh·ng th∂y ai c®

Ng°i ΩıÁng l∞ng tai nghe; l¨o quay l≠i m∞ng :

— Kh·ng m› cü Ωi con ! ViŒc g÷ Ω∆n m°y !

Gi¥c kh·ng ngÈ g÷, kæo Ωi, th∆ l° ng°i ΩıÏc thoüt

L≠i mÊt l∑n gi¥c Ωu‰i g∂p quü, ng°i ph®i tr‚n v°o trong bÚi r∫m Gi¥c c‹ con ch‹ sØn kh·n l∞m, l„ng lπy c∞n v°o trong bÚi Gi¥c x◊a giüo v°o, trÓng ΩÔi ng°i Ng°i ph®i vÊi l∂y üo lau s≠ch ng‡n giüo, kh·ng ΩÃ gi¥c th∂y v∆t müu May sao lÓc ∂y, trong bÚi c‹ con c∑y nh∏y

ra, ch‹ sØn x· Ωu‰i Gi¥c chæm ch‹ m° m∞ng :

— Tao nu·i m∑y ΩÃ sØn c∑y ° !

Nhµn th∆ ng°i l≠i ΩıÏc thoüt

TrıËc sau ng°i ph®i ch≠y vÀ thð hiÃm Í nÓi Chœ Linh (nay thuÊc huyŒn ThÚy Nguy≈n, Thanh H‹a) Ω∆n m∂y l∑n MÊt l∑n ng°i Ω‹ng quµn tr≈n nÓi, gi¥c vµy b‡c Í chung quanh Quµn ta bŸ tuyŒt lıÁng Ω∆n hÁn hai thüng, ph®i Ω°o cð rüy, c∞t mØng v°u Ωà Øn tr˜ b˘a; ng°i ph®i gi∆t Ω∆n 4 con voi v° sau ph®i gi∆t thŸt c® Ω∆n con ng˙a ng°i cıÎi Ωà cho quµn Øn L≠i mÊt l∑n cÒng Í tr≈n nÓi Chœ Linh, quµn ta bŸ gi¥c bao vµy r∂t kh∏n c∂p Ng°i b∂t Ω∞c dÿ, hfii cüc tıËng tü r±ng :

— Nay c‹ ai chŸu gi® l°m ta Ωem quµn ra Ωünh Tµy á· (Í Thanh H‹a) vÈ cho gi¥c b∞t ΩıÏc Ta nhµn Ω‹ ngh◊ ngÁi m∂y nØm, dıÎng binh sˆc nhuŒ, Ωà s¡ Ω„ viŒc tüi c¯ kh·ng ? Trong h°ng cüc tıËng, c‹ L≈ Lai t÷nh nguyŒn Ωi gi® thay ng°i Lai m¥c üo b°o v°ng, gi® xıng l° B÷nh áŸnh VıÁng dπn quµn xu‚ng nÓi phü v›ng vµy Ωi Ωünh Tµy á· Trong khi giao chi∆n, Lai Ωà cho quµn gi¥c b∞t ΩıÏc, Ωem vÀ gi∆t Ωi T˜ Ω‹, Ωµu Ωµu cÒng Ω„n vang cüi tin B÷nh áŸnh VıÁng ch∆t r„i, quµn Minh v˘ng d≠ kh·ng lo g÷ n˘a Ng°i nhµn th∆ ΩıÏc ngh◊ ngÁi v°i nØm, mÊ binh tr˘ lıÁng, r„i l≠i n‰i quµn l≈n Ωünh gi¥c

Trong nh˘ng bıËc gian nan ∂y, NguyÕn Tr¨i cÔng nh° vua n±m gai n∆m m∫t, song cüi chœ phÚc thÔ tuy∆t s◊, vua t·i vπn ki≈n quy∆t kh·ng dÈi R„i Ω∆n t˜ nØm B÷nh áŸnh thˆ 8 (1425) trÍ vÀ sau, sau khi quµn ta Ω¨ kh·i phÚc l≠i ΩıÏc to°n cfli NghŒ An, tr˜ tr∂n th°nh, binh oai n‰i d∫y, l›ng ngıÈi ΩÀu hËn hÍ theo vÀ, khœ th∆ m≠nh m¡ nhı ng‡n nıËc tr°o dµng, quµn gi¥c kh·ng t°i n°o h¨n ng˘ n‰i n˘a

To°n cfli NghŒ An tuy Ω¨ kh·i phÚc ΩıÏc (1425), song tıËng gi¥c Tr∑n Trœ vπn c‚ ch∆t gi˘ l∂y th°nh, kh·ng chŸu dÈi bfi, d∑u b≈n ngo°i quµn ta bao vµy trÔng ΩiŒp NguyÕn Tr¨i nghÿ Ωem to°n l˙c vµy Ωünh NghŒ An, m° Ωünh m¨i chıa Ω‰, sao b±ng chia binh Ωi l∂y cüc th°nh khüc, khi∆n NghŒ An h¨m v°o cüi th∆ trÁ tr‡i t˙ kh∞c quµn gi¥c ph®i h°ng Tr¨i Ωem k∆ ∂y n‹i vËi Thüi T‰ Ng°i khen l° ph®i, bøn mÊt m¥t sai Tı kh·ng áinh LÕ, Ωem mÊt Ω≠o binh ra phœa b∞c Ωünh l∂y DiÕn Chµu, mÊt m¥t sai Tı Ω„ Tr∑n Nguy≈n H¨n, ThıÏng tıËng L≈ NÂ, Ch∂p lŒnh L≈ áa B„ Ωem mÊt Ω≠o binh v°o phœa nam Ωünh l∂y Tµn B÷nh (Qu®ng B÷nh, Qu®ng TrŸ), Thu∫n H‹a (Th˜a Thi≈n, Qu®ng Nam)

Hai Ω≠o binh kæo Ωi, chıa bao lµu ΩÀu thu ΩıÏc chi∆n c·ng r˙c rÎ

Tı kh·ng LÕ ra Ωünh DiÕn Chµu, g¥p á· ty cða gi¥c l° TrıÁng HÔng t˜ th°nh á·ng Quan (H° NÊi) t®i ba trØm chi∆c thuyÀn lıÁng v°o, LÕ Ω‹n Ωünh mÊt tr∫n kŸch liŒt, chæm ch∆t Thi≈n hÊ TrıÍng v° hÁn ba trØm quµn HÔng ph®i bfi ch≠y, LÕ cıËp ΩıÏc t∂t c® thuyÀn lıÁng, r„i v˜a Ωünh v˜a Ωu‰i d°i ra t∫n Tµy á· Thüi T‰ nghe tin, l≠i tuyÃn th≈m hai ng°n tinh binh, sai L≈ Süt, Lıu Nhµn ChÓ, L˚ TriŒn, BÔi BŸ ra hiŒp vËi áinh LÕ Ωünh th°nh Tµy á· Sau mÊt tr∫n kŸch chi∆n, quµn ta chæm ch∆t hÁn nØm trØm quµn gi¥c v° b∞t s‚ng ΩıÏc r∂t nhiÀu TıËng gi¥c Ω‹ng th°nh bÀn gi˘, quµn ta l≠i bao vµy b‚n m¥t

C›n Ω≠o binh cða Tı Ω„ Tr∑n Nguy≈n H¨n kæo v°o Ω∆n s·ng B‚ Chœnh th÷ g¥p quµn gi¥c B‡n H¨n ti∆n v°o ch hiÃm, nhıng Ω¥t quµn phÚc Í phœa sau TıËng Minh l° Nhµm NØng Ωem quµn Ω‹n Ωünh; b‡n H¨n gi® vÈ thua ch≠y, NØng thÓc quµn Ωu‰i ri∆t á∆n ch mai phÚc, mÊt ti∆ng hiŒu n‰i l≈n, quµn phÚc kæo ra ∫p gi∆t, Tı Ω„ H¨n cÒng quay binh l≠i, Ωünh cho quµn gi¥c thua tan nüt, tranh nhau l∂y ΩıÈng m° ch≠y tr‚n, lØn xu‚ng s·ng ch∆t Ωu‚i r∂t nhiÀu Thüi Tfi l≠i sai b‡n L≈ Ngµn, L≈ B·i, L≈ VØn An Ωem th≈m quµn v°o ti∆p ˆng; th˜a th∞ng ru‰i d°i v°o Tµn B÷nh, Thu∫n H‹a, Ωi Ω∆n Ωµu gi¥c ph®i thua vÎ Ω∆n Ω∂y Th∆ l° t˜ Tµy á· trÍ v°o phœa nam, tr˜ m∂y tr∂n th°nh trÁ tr‡i, Ω∂t cüt Ω¨ h∑u h∆t thu v°o tay cða B÷nh áŸnh VıÁng

Thüng 8 nØm bœnh ng‡ (1426) Thüi T‰ nghÿ gi¥c bao nhi≈u tinh binh m¨nh tıËng ΩÃ c®

Í NghŒ An v° á·ng á· (H° NÊi), c›n cüc ch khüc ΩÀu Ω¨ hı nhıÏc Ng°i bøn sai b‡n Khu m∫t Ω≠i sˆ Ph≠m VØn X®o, Thüi Óy L˚ TriŒn dπn mÊt Ω≠o quµn ra Ωünh l∂y cüc miÀn Thi≈n Quan, Qu®ng Oai, Qu‚c Oai, Gia Hıng, Quy H‹a, á° Giang, Tam áüi, Tuy≈n Quang, ngØn ch¬n ΩıÈng viŒn binh cða gi¥c t˜ Vµn Nam sang : l≠i sai b‡n thi∆u Óy L≈ BŸ dπn mÊt b‡n quµn ra Ωünh l∂y cüc miÀn Khoüi Giang, B∞c Giang, T≠ng Giang, ngØn ch¬n ΩıÈng viŒn vinh cða gi¥c t˜ LıÎng Qu®ng Ω∆n Quµn ta Ωi Ω∆n Ωµu th∞ng lÏi Ω∆n Ω∂y; quµn gi¥c ph∑n nhiÀu ph®i lui v°o cüc th°nh c‚ thð

Thüng 9, viŒn binh Vµn Nam cða gi¥c kæo sang, dıËi quyÀn ti∆t ch∆ cða á· ty l° VıÁng An L¨o Quµn ta Ω‹n Ωünh Í Tam Giang (ViŒt Tr÷), c® phü ΩıÏc gi¥c, gi¥c bŸ gi∆t v°

Thüi T‰ khi ∂y ΩıÁng Ω‹ng dinh Í Thanh H‹a, ti∆p ΩıÏc tin büo, ng°i l∫p tˆc dÈi dinh

ra b∞c, sai cüc tıËng b‰ vµy b‚n m¥t Ωünh th°nh á·ng Quan T≠i b∆n B„ áÀ Í bÈ b∞c NhŸ h°

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 15/15

tˆc l° ch ng°i Ω‹ng dinh, ng°i sai d˙ng mÊt cüi l∑u b±ng trÓc cao ngang vËi th°nh á·ng Quan Ωà tiŒn nh›m xem ΩÊng tÿnh Í trong th°nh H±ng ng°y ng°i Í tr≈n l∑u v° lu·n lu·n c‹ quan H°n lµm th˜a ch◊ NguyÕn Tr¨i ch∑u ch˙c Í b≈n Ωà b°n nh˘ng süch lıÏc c·ng kœch v° chi≈u phð

B∂y giÈ th∆ gi¥c ng°y mÊt suy y∆u n≈n cüc Ω„n ®i, th◊nh tho®ng thıÈng c‹ nh˘ng tr∂n tıËng cða gi¥c mÍ th°nh ra h°ng M° th°nh á·ng Quan cÒng c· nguy, s˙ th∆ kh‹ l›ng gi˘ v˘ng ΩıÏc NguyÕn Tr¨i b°n vËi Thüi T‰ n≈n nhµn t÷nh th∆ ∂y vi∆t thı chi≈u h°ng cüc th°nh tr∂n, n∆u h‡ nghe theo, quan quµn s¡ ΩÎ ph®i kh‹ nh‡c, thiŒt h≠i; c›n Ω‚i vËi b‡n VıÁng Th·ng, SÁn Th‡ Í trong th°nh á·ng Quan, ΩıÈng ΩıÈng l° thà diŒn Ω≠i tıËng, khuy≈n h‡ h°ng t∂t kh·ng thà ΩıÏc, n≈n vi∆t thı khæo læo, b®o rfl lÏi h≠i, Ωà h‡ chŸu cÔng m÷nh gi®ng h›a v° rÓt quµn vÀ áıÏc nhı th∆ th÷ viŒc binh nhung s¡ c‹ thà k∆t liÕu mÊt cüch mau ch‹ng Thüi T‰ khen ph®i, bøn giao viŒc vi∆t thı chi≈u dÚ cüc th°nh cho NguyÕn Tr¨i v° viŒc thı t˜ trao Ω‰i vËi VıÁng Th·ng trong th°nh á·ng Quan b°n viŒc gi®ng h›a Tr¨i b∂y giÈ Ωem h∆t trœ th·ng mπn, t°i hÔng biŒn Ωà vi∆t cüc thı trüt Ωıa v°o á·ng Quan v°Ω ∆n cüc th°nh tr∂n g∑n xa, cıÁng nhu Ωð cüc gi‡ng, c‰i buÊc Ωð cüc l¡, mÂi mÊt h°ng ch˘ dıËi ng‡n bÓt cða Tr¨i vi∆t ra, c‹ cüi hiŒu l˙c kh·ng kæm g÷ mÊt ΩÊi quµn Kh·ng nh˘ng v∫y, Tr¨i c›n nhiÀu l∑n kh·ng t˜ miŒng c‡p, thµn v°o th°nh gi¥c Ωà cüo dÚ, th°nh á·ng Quan v° m‡i th°nh khüc MÊt l∑n Tr¨i Ωem theo mÊt k¿ h°ng tıËng vi≈n ch◊ huy sˆ h‡ TØng Ω∆n th°nh Tam Giang (ViŒt Tr÷) Ωà chi≈u h°ng vi≈n tıËng tr∂n gi˘ Tr¨i Ωem nh˘ng ΩiÀu h‡a phÓc, l¡ lÏi h≠i, n‹i mÊt cüch hÔng h„n v° khœch thi∆t, khi∆n vi≈n tıËng gi˘ Tam Giang l° Ch◊ huy sˆ Lıu Thanh ph®i r∂t m∆n phÚc v° c®m ΩÊng, b±ng l›ng Ωem tıËng sÿ to°n th°nh mÍ c¯a Ω∑u h°ng Thüi T‰ nhµn th∆, Ω‚i vËi Tr¨i c°ng m∆n tr‡ng l∞m

7) T∫p thı trao cho cüc tıËng Minh

T˜ nØm m∫u tu∂t (1418) Thüi T‰ khÍi binh Í Lam SÁn, cho Ω∆n nØm Ωinh mÔi (1427) : ngıÈi Minh ph®i c∑u h‹a rÓt quµn vÀ nıËc Trong 10 nØm, NguyÕn Tr¨i truy tÔy nÁi nhung m≠c, ngo°i nh˘ng viŒc v÷ vua ho≠ch k∆ b°y mıu, ΩÃ ch◊ huy cüc tıËng sÿ Í ngo°i m¥t tr∫n, c›n phÚng mŒnh vi∆t r∂t nhiÀu nh˘ng vØn t˜ mŒnh ΩÃ giao thiŒp vËi cüc tıËng Minh Nh˘ng vØn t˜ mŒnh ∂y, c‹ Ωð nh˘ng lÈi mÀm mfing ho¥c cˆng cfii, nhÒn nh¥n ho¥c ki≈u cØng, gi˘a cÁn binh l¯a rÊn r°ng, cµy bÓt cða vŸ vØn th∑n Ω¨ khæo tÔy t÷nh th∆, tÔy trıÈng hÏp m° u‚n n∞n ΩÃ cho ΩıÏc viŒc Ng°y nay ta Ω‡c nh˘ng vØn ∂y, c‹ nhiÀu b°i khi∆n ta hıng khÍi v° sung sıËng v· h≠n, v÷ n‹ Ω¨ cho ta ΩıÏc tr·ng th∂y nh˘ng b‹ng quang vinh cða dµn tÊc trong h„i Ωˆc Thüi T‰ Cao ho°ng Ω∆ nh° L≈ Lam SÁn khÍi nghÿa Ωünh Ωu‰i quµn T°u

Xin trœch dŸch m∂y b°i sau Ωµy Ωà ΩÊc gi® ΩıÏc bi∆t nh˘ng vØn thı ∂y th∆ n°o, nhµn thà cÒng l° mÊt cüch Ωà b‰ khuy∆t cho ph∑n t˙ s˙

Thı tr® lÈi PhıÁng Chœnh

(Trong khi B÷nh áŸnh VıÁng c›n Ω‹ng quµn Í miÀn r˜ng nÓi Thanh H‹a, tıËng Minh l° PhıÁng Chœnh Ωıa thı kà tÊi VıÁng sai NguyÕn Tr¨i vi∆t thı tr® lÈi Tr¨i vi∆t bˆc thı sau)

B®o m°y gi¥c d˘ PhıÁng Chœnh á≠o l°m tıËng, l∂y nhµn nghÿa l°m g‚c, trœ dÒng l°m c°nh Nay lÒ m°y ch◊ chuy≈n l˜a d‚i, gi∆t h≠i nh˘ng k¿ v· tÊi, h¨m ngıÈi ta v°o Ω∂t ch∆t ch≤ng ΩÊng l›ng thıÁng, trÈi Ω∂t kh·ng thà dong, ngıÈi ma ΩÀu ph®i gi∫n BÍi th∆ lu·n nØm

Ωi chinh ph≠t ch◊ thua lÚn b≠i V∫y m° kh·ng bi∆t t˙ Ω‰i lÂi, Ωi bËi h·i ra n˘a, sau n°y h‚i l≠i c›n kŸp n˘a sao ! Hu‚ng nay nıËc xuµn mËi nh‹m, lam chıËng c°ng d°y, th∆ kh·ng thà chŸu Ω˙ng lµu ΩıÏc V∫y m° m°y tay c∑m Ω≠i binh, l˘a l∑n kh·ng ti∆n khi∆n quµn sÿ nhu‚m ph®i lam chıËng m° ch∆t, Ω‹ l° tÊi lÂi cða ai ?

Binh phüp n‹i r±ng : “B∫c nhµn gi® l∂y y∆u trŸ m≠nh, b∫c nghÿa gi® l∂y œt ΩŸch nhiÀu” Nay m°y mu‚n Ωünh nhau th÷ n≈n ti∆n binh v°o cÔng ta quy∆t s‚ng müi mÊt keo, Ω˜ng n≈n dÔng d±ng ΩÃ kh‰ cho hai quµn n˘a”

L≠i gÍi cho PhıÁng Chœnh

(Thüng 5 nØm bœnh ng‡ 1426, quµn ta Ω∆n dıËi th°nh NghŒ An, gi¥c Ω‹ng kœn c¯a th°nh kh·ng ra, n≈n ta gÍi cho thı n°y)

B®o m°y gi¥c d˘ PhıÁng Chœnh Ta nghe b∫c danh tıËng, qu˚ nhµn nghÿa m° dÕ quyÀn mıu LÒ m°y th÷ quyÀn mıu cÒng c›n ch≤ng Ωð, hu‚ng l≠i n‹i g÷ nhµn nghÿa Ng°y

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 17/17

xıa thı m°y gÍi Ω∆n cho ta, thıÈng cıÈi ta nüu nÓp Í ch nÓi r˜ng, kh·ng düm ra giao Ω∂u

Í Ω„ng b±ng Ω∂t ph≤ng Nay ta Ω¨ Ω∆n Ωµy, ngo°i th°nh NghŒ An ΩÀu l° chi∆n trıÈng c®, m°y b®o Ω‹ l° nÓi r˜ng hay l° Ω„ng b±ng ? M°y Ω‹ng kœn c¯a th°nh ng„i x‹ trong ∂y, c‹ khüc g÷ mÊt mÚ gi° kh·ng ? Ta e lÒ m°y kh·ng tr‚n Ωµu khfii ΩıÏc cüi nhÚc khØn y∆m

Thı Ωıa cho VıÁng Th·ng, SÁn Th‡

T·i nghe ΩiÀu tin l° v∫t büu cða nıËc ! NgıÈi m° kh·ng c‹ ΩiÀu tin th÷ c›n l°m tr› g÷ TrıËc Ωµy ti∆p ΩıÏc thı cða cüc ng°i v° cüc ng°i sai ngıÈi ra n‹i ıËc s˙ h›a gi®i, t·i Ω¨ nh∂t nh∂t nghe theo Nay xem trong th°nh vπn Ω°o h°o Ω‹ng c‡c Ω∞p lÒy d˙ng r°o, hðy Ω„ c‰ Ωà ΩÓc sÓng Ω≠n, s¯a chi∆n khœ (s¯ k˚ : VıÁng Th·ng l∂y chu·ng Quy áiÀn, v≠c Ph‰ Minh, hðy

ra Ωà ΩÓc sÓng Ω≠n, l≠i Ω∞p cao th≈m lÒy th°nh á·ng quan, Ω°o h°o Ω‹ng c‡c) Nhı v∫y th÷ cüc ng°i ΩŸnh rÓt quµn vÀ kinh chØng ? ΩŸnh bÀn gi˘ th°nh tr÷ chØng ? ΩÀu kh·ng sao hiÃu ΩıÏc TruyŒn c‹ cµu : “B∂t th°nh v· v∫t” nghÿa l° n∆u kh·ng th°nh th˙c th÷ viŒc g÷ cÒng ΩÀu hfing c® Ng°i n∆u th˙c kh·ng bfi lÈi trıËc, th÷ viŒc l°m tıÍng n≈n minh b≠ch nh˘ng l¡ lÏi h≠i áŸnh rÓt quµn th÷ rÓt quµn, ΩŸnh Ω‹ng gi˘ th÷ Ω‹ng gi˘ CË sao m¥t ngo°i th÷ vÈ vÿnh k∆t hi∆u, b≈n trong l≠i ng∑m ng∂m mıu toan ? TıÍng ch≤ng n≈n sau trıËc trüi nhau, trong ngo°i b∂t nh∂t nhı v∫y K¿ tiÃu dµn ngu nhıng m° tinh l∞m T·i dπu mÈ t‚i kh·ng bi∆t g÷, nhıng th∫t c‹ nhı lÈi cÚ Kh‰ng T¯ n‹i “Xem cüch dÔng, nh÷n l‚i Ωi, xæt ch Ωˆng”, nhı v∫y th˙c d‚i cða l›ng ngıÈi, dπu nhfi b±ng tÁ t‹c cÒng kh·ng thà che gi∂u ΩıÏc

Thı dÚ VıÁng Th·ng

Thı ΩŒ Ω∆n quan T‰ng binh th°nh sÁn h∑u

Bˆc thı b˘a trıËc, chıa th∂y Ωüp phÚc : sai ngıÈi v°o ch˙c ΩÏi l≠i cÒng ch≤ng th∂y cho

vÀ V∫y th÷ cµu n‹i “Ng·n h°nh ph®i Ωi Ω·i vËi nhau” cða Ω≠i nhµn ng°y trıËc, nay Ωµu r„i ı? T·i nghÿa cüi Ω≠o nıËc nhfi thÈ nıËc lËn ph®i n≈n kœnh sÏ, v® nghÿ lÈi n‹i cða Ω≠i nhµn ng°y trıËc, nghÿa kh·ng nÎ tuyŒt, cho n≈n gÍi thı Ω∆n m¨i, ch≤ng chÓt ng≠i phiÀn Nhıng ch≤ng ΩıÏc nhı l›ng, kh·ng bi∆t c‹ ph®i l° t÷nh th∆ khi∆n v∫y hay kh·ng ? Theo t·i trÊm tœnh cüi k∆ cða Ω≠i nhµn lÓc n°y, kh·ng g÷ b±ng rÓt quµn, kh®i ho°n Ωà c‰i cüi kh‰ can qua cho hai nıËc Ωà gÎ cüi v≠ hao h≠i cho qu‚c gia, Ωà v¬n cüi nghÿa d˙ng hÊ nıËc bŸ Ω‰, n‚i hÊ d›ng bŸ Ωˆt Ωà tfi cüi nhµn cða Ω∂ng vıÁng gi® coi b‚n bà Ωµu cÒng nhı Ωµu, tr≈n kh·ng phÚ s˙ ðy nhiŒm cða triÀu Ω÷nh, dıËi kh·ng trüi nghÿa xu∂t kh‰n cða Ω≠i tıËng, khi∆n t≈n ghi s¯ı süch, hü ch≤ng t‚t Ω¬p l∞m sao ! D˘ k¸ noi theo v∆t xµu cða Hün, áıÈng, ham Ω∂t lËn

thœch c·ng to, sao b±ng l°m cüi quµn nhµn nghÿa, ch◊ c‚t v÷ dµn m° Ωünh k¿ c‹ tÊi Nay kh·ng nghÿ Ω∆n ΩiÀu Ω‹ m° ch◊ chØm chØm Ω∞p th°nh Ω°o h°o, ng°y ng°y l≈n mÍ c¯a th°nh cho quµn ra Ωünh c∞p rÁm cði, sao m° t˙ kh‰ Ω∆n th∆ !

á≠i nhµn n∆u b®o th°nh tr÷ hiÃm c‚ c‹ thà gi˘ Ωà chÈ ΩÏi, th÷ t·i e nıËc xa kh·ng cˆu ΩıÏc l¯a g∑n N∆u b®o nh˘ng quµn dÒng c®m Í trong th°nh c›n nhiÀu, mu‚n quy∆t mÊt tr∫n s‚ng müi; th÷ t·i tıÍng khi t·i c›n Í Kh® Lam Tr° Lµn, cüc ng°i c‹ nh˘ng m∂y v≠n quµn tinh nhuŒ, m° t·i ch◊ c‹ m∂y trØm quµn tµm phÓc, t·i c›n Ωünh tan Ωi ΩıÏc Ωà th°nh cüi th∆ ch¿ nˆa, hu‚ng nay t·i g„m thu DiÕn, NghŒ, Thanh H‹a, Tµn B÷nh, Thu∫n H‹a v° á·ng á· cüc lÊ, tuyÃn quµn tinh nhuŒ c‹ h°ng m∂y chÚc v≠n, v∫y th÷ cüi k∆ s‚ng müi, c‹ thà ng„i tœnh m° bi∆t trıËc ΩıÏc r„i

Song nıËc thŸnh hay suy, quan hŒ Í trÈi, quµn m≠nh hay y∆u, kh·ng cˆ Í nhiÀu á≠i nhµn thıÈng xem viŒc h‡ H„ ng°y trıËc m° so vœ T·i nghÿ viŒc ng°y nay vËi viŒc ng°y trıËc khüc nhau xa l∞m H‡ H„ d‚i trÈi ngıÏc dµn m° t·i th÷ kœnh trÈi thu∫n dµn, l˚ thu∫n nghŸch khüc nhau l° mÊt Quµn cða h‡ H„ trØm v≠n nhıng trØm v≠n l›ng, quµn cða t·i ch◊ v°i chÚc v≠n nhıng h∆t th∏y ΩÀu cÔng mÊt l›ng, ΩiÀu Ω‹ khüc nhau l° hai Nay Ω≠i nhµn n∆u

“kh·ng v÷ ngıÈi m° bfi lÈi n‹i ph®i”, quy∆t k∆ rÓt vÀ, sai ngıÈi thµn tœnh cÔng vËi SÁn Ω≠i nhµn (SÁn Th‡) sang s·ng hÊi h‡p, t·i s¡ xin lui quµn ngay vÀ cüc miÀn Th≠ch Th∂t, Thanh á°m (Thanh Tr÷), Khoüi Chµu ΩÃ ΩÏi xu∂t c¯ N∆u kh·ng nhı v∫y, t·i cÒng ch≤ng bi∆t l°m sao ΩıÏc

L≠i dÚ VıÁng Th·ng

Thı kœnh cÔng quan T‰ng binh v° cüc vŸ á≠i nhµn

Xıa nay ngıÈi gifii dÔng binh l° Í ch hiÃu bi∆t thÈi th∆ áıÏc thÈi v° c‹ th∆ th÷ bi∆n m∂t l°m c›n, h‹a nhfi th°nh lËn; m∂t thÈi v° kh·ng th∆ th÷ trÍ m≠nh ra y∆u, Ω‰i y≈n l°m nguy, ch◊ Í trong kho®ng trÍ b°n tay m° th·i Nay cüc ngıÁi kh·ng rfl thÈi th∆, ch◊ d‚i gi® quen, hü ch≤ng ph®i l° h≠ng s∂t phu ΩËn høn, sao Ωð n‹i chuyŒn viŒc binh ΩıÏc D≠o trıËc trong mang gian d‚i, ngo°i thüc gi®ng h›a, Ω∞p lÒy Ω°o h°o, chÈ quµn cˆu viŒn, tµm tœch kh·ng tfi, trong ngo°i b∂t nh∂t, nhı v∫y khi∆n ta tin sao ΩıÏc m° ch≤ng ph®i ngÈ C‚ nhµn c‹ cµu r±ng : “K¿ khüc c‹ l›ng, ta lıÈng Ωoün l∂y”, tˆc l° th∆ Ω‹ Ng°y xıa nh° T∑n th·n tœnh süu nıËc, chuy≈n ch∆ b‚n biÃn, qu‚c chœnh kh·ng tu, m÷nh tan nıËc vÎ Nay Ng· (Minh Thüi T‰ lÓc mËi khÍi binh, d˙ng nıËc l° nıËc Ng·) m≠nh Ω¨ Ωµu b±ng T∑n m° h° kh∞c hÁn T∑n nhiÀu l∞m, ch≤ng qua ch◊ trong v›ng mÊt nØm, sÕ Ω∆n n‚i nhau m° ch∆t h∆t, Ω‹ l° mŒnh trÈi chˆ ch≤ng ph®i sˆc ngıÈi HiŒn nay phœa b∞c c‹ k¿ ΩŸnh Thi≈n Nguy≈n (b∂y giÈ H∫u chÓa nh° Nguy≈n c›n gi˘ Í phœa b∞c, Ω¥t ni≈n hiŒu l° Thi≈n Nguy≈n), b≈n trong c‹ m‚i

lo T∑n Chµu cüc xˆ Gi®ng T® mÊt khu kh·ng t˙ gi˘ ΩıÏc, hu‚ng l≠i c›n ch˙c Ωi l∂n chi∆m nıËc khüc n˘a sao ! B‡n cüc ngıÁi kh·ng hiÃu s˙ th∆, bŸ ta Ωünh b≠i, l≠i c›n ch˙c nœu l∂y TrıÁng PhÚ ΩÃ nhÈ uy thanh, nhı th∆ c‹ ph®i l° Ω≠i trıÏng phu kh·ng, hay ch◊ l° Ω°n b° th·i Ω‹ ?

S˙ th∆ ng°y nay dÔ c‹ vŸ thıÏng tıËng Ωem quµn Ω∆n Ωµy, cÒng quy∆t ch≤ng l°m tr› g÷ ΩıÏc, hu‚ng chi TrıÁng PhÚ ch≤ng qua Ω∆n ΩÃ m° nÊp m≠ng chˆ bfl n‹i g÷ !

Ng°y xıa vua Chi≈u LiŒt nh° Hün l° d›ng s‹t l≠i cða h‡ Lıu, Kh‰ng Minh c›n giÓp cho nghiŒp lËn l≠i d∂y l≈n ΩıÏc Hu‚ng nay con chüu cða Ho°ng Tr∑n (Khi ∂y vua L≈ LÏi t≠m l∫p Tr∑n Cao l≈n ng·i, xıng l° con chüu nh° Tr∑n), mŒnh trÈi thu∫n cho, l›ng ngıÈi theo vÀ, nıËc Ng· kia c›n ch˙c Ωo≠t l°m sao ΩıÏc ! V® ΩÈi xıa cüc b∫c h°o kiŒt, chıa g¥p thÈi th÷ ∏n nüu, th∂y cÁ hÊi th÷ d∂y l≈n Cho n≈n Y Do¨n ch◊ l° mÊt g® thÈ c∑y Í s∂t SØn, Thüi c·ng ch◊ l° mÊt ch°ng cµu cü Í s·ng VŸ, th∆ m° mÊt ngıÈi l°m Ω∆n vıÁng tü, mÊt ngıÈi l°m Ω∆n Ω∆ sı, v∫y Ω‹ l° ngıÈi h°o qu˚ chØng ? l° ngıÈi b∑n tiŒn chØng ? L≠i nhı MÊ Dung

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 19/19

nıËc Y≈n, Th≠ch L¥c nıËc TriŒu, Ω‹ l° ngıÈi Trung Qu‚c chØng ? l° ngıÈi mün rÏ chØng ?

Ta nghÿ lÈi cða ngıÁi n‹i th∫t l° lÈi cða k¿ tiÃu nhµn rÏ m‡i, kh·ng ph®i lÈi n‹i cða ngıÈi Trung Qu‚c

Nay cüc ngıÁi k∆ cÔng sˆc kiŒt, lœnh trüng mfii mŒt, trong kh·ng lıÁng th®o, ngo°i kh·ng cˆu viŒn, büm bœu l∂y mÊt kho®ng Ω∂t, thoi th‹p trong mÊt m®nh th°nh, ch≤ng ph®i l° mi∆ng thŸt tr≈n thËt, con cü trong ch∫u r„i sao ? V∫y m° c›n l˜a d‚i dµn ta, dÚ d nh˘ng ΩiÀu phi nghÿa Cüc k¿ trung th∑n nghÿa sÿ cða nıËc ta, trong khi cÔng üch, c›n n∆m m∫t n±m gai, kh·ng chŸu Ωem l›ng kia khüc, hu‚ng chi nhı ng°y nay c›n ai tin nghe nh˘ng lÈi b∂t nghÿa cða lÒ ngıÁi Ch◊ e trong th°nh, ngıÈi Nam th÷ nhË thıÁng chÓa cÒ, ngıÈi Ng· th÷ kh·ng chŸu ΩıÏc kh‰, cÔng h≠i lÒ ngıÁi r„i Ωem nhau ra h°ng, nhı TrıÁng Phi, L¨ B‚ ng°y xıa, bŸ h≠i bÍi tay nh˘ng thð h≠, ∂y l° cüi l˚ t∂t nhi≈n Ω‹

Nay cüc th°nh t˜ chˆc á· ty trÍ xu‚ng, ΩÀu tˆc gi∫n lÒ ngıÁi l˜a d‚i, nhiÀu ngıÈi vıÏt lÒy ra ngo°i, büo cüo nh˘ng t÷nh h÷nh b≈n trong; k¿ bŸ kh‚n c˙c th÷ Ωµm chæm lπn, kh·ng ΩÏi ph®i Ω∆n quµn lœnh cða ta n˘a Ta ng„i suy tœnh cho lÒ ngıÁi th÷ cüi cÁ b≠i vong c‹ süu; NıËc lÚt m≈nh m·ng, tıÈng Ω‰ r°o nüt, cði cfi thi∆u th‚n, ng˙a ch∆t lœnh mŒt; b≠i vong Ω‹ l° mÊt Ng°y xıa áıÈng Thüi T·ng b∞t Ki∆n áˆc m° Th∆ Sung ph®i ra h°ng, nay bao nhi≈u ®i quan hiÃm trÍ ΩÀu c‹ binh tıËng Ω„n Ω‹ng, viŒn binh n∆u Ω∆n, t∂t nhi≈n bŸ b≠i ViŒn binh Ω¨ b≠i, lÒ ngıÈi c›n tr‚n Ω°ng trÈi, b≠i vong Ω‹ l° hai NıËc ngıÁi binh khfie ng˙a bæo, nay c›n

Ωà c® miÀn b∞c Ωà ph›ng thð quµn Nguy≈n, kh·ng rÂi Ωµu nh÷n ng‹ xu‚ng phœa nam ΩıÏc; b≠i vong Ω‹ l° ba Can qua b∫n rÊn, chinh ph≠t r‚i ren, ngıÈi ch≤ng s‚ng y≈n, nhao nhao th∂t v‡ng : b≠i vong l° b‚n T·i gian chuy≈n chœnh, chÓa y∆u trŸ v÷, xıÁng thŸt t°n nhau, v≠ khÍi Í trong tıÈng vüch; b≠i vong Ω‹ l° nØm Nay ta n‰i d∫y quµn nghÿa, tr≈n dıËi cÔng l›ng anh hÔng t∫n l˙c, quµn lœnh ng°y mÊt luyŒn, khœ giËi ng°y mÊt t‚t, v˜a c∑y ruÊng v˜a Ωünh gi¥c, trong th°nh mfii mŒt, t˙ ph®i diŒt vong; b≠i vong Ω‹ l° süu Ng„i gi˘ mÊt m®nh th°nh con, Ωà chÈ ΩÏi cüi cÁ b≠i vong ∂y, ta th∫t ti∆c thay cho lÒ ngıÁi C‰ nhµn c‹ cµu

“NıËc xa kh·ng cˆu ΩıÏc l¯a g∑n” DÔ c‹ viŒn binh Ω∆n Ωµy, cÒng kh·ng œch g÷ cho s˙ b≠i vong c® Ng°y xıa PhıÁng Chœnh M¨ K¸ ch◊ chuy≈n l°m nh˘ng s˙ h° ngıÏc sinh linh l∑m cüt, thi≈n h≠ oün thün : n°o m„ m® cða nh° ta, n°o b∞t vÏ con cða dµn ta, k¿ ch∆t h°m oan, ngıÈi s‚ng bŸ kh‰ LÒ ngıÁi l° nh˘ng ngıÈi xæt rfl s˙ cÁ, hiÃu sµu thÈi vÚ, v∫y n≈n chæm Ω∑u PhıÁng Chœnh M¨ K¸ Ωem Ω∆n c¯a quan dµng nÊp Nhı v∫y trong th°nh s¡ khfii n≠n cü thŸt, trong nıËc s¡ khfii v≠ Ωau thıÁng, h›a hi∆u l≠i th·ng, can qua x∆p næp N∆u mu‚n rÓt quµn vÀ nıËc, ta h¨y s¯a sang c∑u c‚ng, mua s∞m t°u thuyÀn, thðy lÚc hai ΩıÈng, tÔy theo

˚ mu‚n; quµn ra khfii cfli, mu·n ph∑n Ω®m b®o ΩıÏc y≈n ‰n kh·ng lo ng≠i g÷; nıËc ta l≠i phÚng c‚ng xıng th∑n, theo nhı lŒ trıËc N∆u kh·ng nghe lÈi ta nhı v∫y, th÷ n≈n s∞m quµn d°n tr∫n, ra giao chi∆n Í gi˘a b÷nh nguy≈n Ωà quy∆t mÊt tr∫n thı hÔng Ωà xem cüi t°i hÁn kæm, kh·ng n≈n ng„i rÓ mÊt x‹, b∞t chıËc cüi ΩiŒu bÊ cða Ω°n b° n˘a

Thı dÚ th°nh B∞c Giang

Thı ngfi vËi tıËng hiŒu, quan vi≈n, quµn nhµn trong th°nh B∞c Giang

Ta nghe ngıÈi c‹ b∞c nam nhıng Ω≠o kh·ng kia khüc, nhµn dµn quµn t¯, ch≤ng ph®i l° ri≈ng Í mÊt nÁi n°o NıËc An Nam ta, tuy xa xØm Í cfli Lÿnh Ngo≠i, nhıng vπn c‹ ti∆ng l° mÊt nıËc thi thı, nh˘ng b∫c ngıÈi t°i thˆc trœ mıu, kh·ng ΩÈi n°o l° kh·ng s≥n c‹ BÍi v∫y ph°m nh˘ng c·ng viŒc ta l°m h∆t th®y ΩÀu noi theo lÕ nghÿa, tr≈n ˆng vËi trÈi, dıËi thu∫n vËi ngıÈi

D≠o trıËc quan t‰ng binh Th°nh sÁn h∑u t˜ sau tr∫n thua Í Ninh KiÀu, c‹ sai ngıÈi Ωıa thı ıËc s˙ h›a gi®i Ta n≈n mu‚n h∆t l›ng kœnh thu∫n vËi triÀu Ω÷nh, dıËi mu‚n gÎ n≠n can qua cho hai nıËc, cho n≈n nh∂t nh∂t nghe c® H∞n l≠i khuy≈n ta dµng biÃu c∑u phong,

b®o sau khi ΩŒ biÃu l∫p tˆc lui quµn V∫y m° biÃu Ω¨ Ωi r„i, quµn vπn kh·ng lui, l≠i c›n b„i Ω∞p r°o lÒy, s¯a sang khœ giËi, t˙ l∂y th∆ l°m Ω∞c k∆, bÊi ıËc th∂t tin Ω∆n v∫y l° cÔng Nay cüc nÁi Thanh H‹a, DiÕn Chµu, quµn thð vŒ Ω¨ ΩÀu Ω∆n h∆t c® Ωµy, ph°m vÏ con t°i v∫t cða h‡, kh·ng hÀ bŸ suy suyÃn m®y may n°o c® Ta nghÿ cüi k∆ hÁn h∆t cða lÒ ngıÁi bµy giÈ kh·ng g÷ b±ng ra khfii th°nh, cÔng quan á‚c quµn h‡ S°i quy∆t viŒc vÀ Ωà khfii ch∆t u‰ng m∂y ng°n tœnh mŒnh Í trong th°nh

Ta thıÈng xem nh˘ng viŒc Ω∞t th∂t cða ngıÈi xıa, nhı B≠ch KhÍi nıËc T°u, H≠ng Vfl nıËc SÍ, gi∆t k¿ Ω¨ h°ng v° bÊi ıËc Ta quy∆t kh·ng khi n°o l≠i l°m nhı th∆ : cüc ngıÈi n≈n

cˆ khoan tµm, Ω˜ng nghi ngÈ m° hfing viŒc NgıÁi n∆u b®o th°nh cao h°o sµu, lıÁng th˙c l≠i nhiÀu, th÷ nhı Thanh H‹a, NghŒ An cüc th°nh, th°nh kh·ng ph®i kh·ng cao, h°o kh·ng ph®i kh·ng sµu, lıÁng kh·ng ph®i kh·ng nhiÀu, binh kh·ng ph®i kh·ng m≠nh, m° quan á· Ω‚c Süi, quan kh·ng ph®i kh·ng to, trœ kh·ng ph®i kh·ng süng, cÒng c›n ph®i tÔy thÈi Ω≠t bi∆n, Ωà gi˘ to°n tœnh mŒnh cho m∂y v≠n ngıÈi : v∫y m° lÒ ngıÁi l≠i c›n mu‚n gi˘ lÈi b°n

hı ΩÃ mang l∂y v≠ th˙c, hü ch≤ng cÒng l∑m l∞m ı ?

V® ta xem nıËc ngıÁi hiŒn nay, trong c‹ m‚i nguy bi∆n tıÈng vüch, ngo°i c‹ k¿ cıÈng ΩŸch B∞c Nguy≈n, ho°ng trÔng Ω≠i h≠n lu·n nØm, gi¥c cıËp n‰i nhı ong v∂y, cüi cÁ tüng lo≠n, hü ch≤ng Ωð bi∆t trıËc r„i sao B∫c trœ gi® thıÈng bi∆t trıËc t˜ khi viŒc chıa Ω∆n nÁi,

cË sao lÒ ngıÁi l≠i ki∆n cÁ mÊt cüch muÊn m°ng m° c‚ mu‚n t˙ kh‰ nhı v∫y LÒ ngıÁi n∆u chŸu ra ngo°i th°nh cÔng ta h›a thµn, ta s¡ coi cüc ngıÁi nhı t÷nh anh em ruÊt thŸt, ch≤ng nh˘ng l° b®o to°n vÏ con tœnh mŒnh m° th·i N∆u kh·ng nhı v∫y th÷ tÔy l›ng cüc ngıÁi, ch◊ trong sËm t‚i s¡ g¥p nhau ch≤ng lµu lai g÷ á∆n lÓc b∂y giÈ, cüc ngıÁi c‹ h‚i l≠i cÒng kh·ng kŸp n˘a, cüc ngıÁi n≈n nghÿ k˛

Thı dÚ th°nh Tam Giang

Thı ngfi cÔng tıËng hiŒu quan vi≈n quµn nhµn trong th°nh Tam Giang

Ch Ωüng qu˚ cða ngıÈi quµn t¯ l° Í ch thˆc thÈi Ω≠t bi∆n, lıÏng sˆc liŒu m÷nh Nay c‹ k¿ l∂y qu® trˆng chim Ωà ch‚ng vËi nÓi Thüi, l∂y c°ng b‡ ng˙a Ωà c®n l≠i bünh xe, m° t˙ cho l° sˆc c‹ th˜a tıÍng cÒng t˙ ngu quü l∞m LÒ ngıÁi l∂y mÊt s‚ v°i ba trØm quµn, gi˘ m®nh c· th°nh Ωà cÔng ta Ω‚i khüng, phfing c‹ khüc g÷ nhı th∆ ? Th¯ nghÿ th°nh tr÷ cða cüc ngıÁi, cao sµu kh·ng th∂m vËi th°nh NghŒ An, lıÁng th˙c cða cüc ngıÁi, Ω∑y Ωð sao ΩıÏc b±ng th°nh DiÕn Chµu, m° quµn vÒ dÒng c®m t˙ l≠i l∂y Ωµu ΩıÏc nhiÀu nhı quµn DiÕn, NghŒ, quan tıËc cða cüc ngıÁi, l≠i kh·ng lËn b±ng Süi Ω· Ω‚c Nay DiÕn, NghŒ, Thu∫n H‹a, Tµn B÷nh, Tr∂n Giang, cüc xˆ, quµn gi˘ th°nh ΩÀu Ω¨ mÍ c¯a ra h°ng DıËi cµy b„ ΩÀ Í b∆n nay (b∆n b„ ΩÀ) Süi Ω· Ω‚c Ω¨ ΩŸnh ng°y rÓt quµn vÀ kinh, ph°m nh˘ng quan quµn v° vÏ con t°i s®n, ΩÀu kh·ng bŸ ph≠m Ω∆n m®y may n°o c® V∫y m° lÒ ngıÁi c›n cˆ m≈ lÓ, kh·ng chŸu tœnh xa, sao m° ki∆n cÁ mÊt cüch ch∫m muÊn v∫y ?

Cüc tıËng sÿ cða ta ai cÒng ΩÀu hØm hÍ mu‚n phü v°o th°nh, nhıng ta nghÿ tıhÁng s‚ ngıÈi v· tÊi Í trong th°nh, v÷ cüc ngıÁi m° bŸ v≠ lµy, ti∆ng tr‚ng n‰i l≈n, ng‡c Ωü kh·ng c›n phµn biŒt, bÍi v∫y vi∆t m∂y d›ng ch˘ n°y gÍi Ω∆n

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 21/21

8) TrÓc ch¿ ng‹i tan

B∂y giÈ b‡n VıÁng Th·ng, M¨ K¸, SÁn Th‡ Ω‹ng gi˘ trong th°nh á·ng Quan Ngo°i m¥t vπn sai sˆ gi® Ωi l≠i, gi® cüch b°n s˙ gi®ng h›a, nhıng Ω‹ ch◊ l° k∆ ho¨n binh, c‚t khi∆n quµn ta Ω˜ng Ωünh g∂p v°o th°nh Th˙c th÷ b≈n trong chÓng vπn ng∂m ng∑m Ω∞p lÒy Ω°o h°o, tœnh k∆ bÀn gi˘

Quan th˜a ch◊ NguyÕn Tr¨i phÚng mŒnh B÷nh áŸnh VıÁng vi∆t Ωıa v°o trong th°nh trıËc sau h°ng v°i chÚc bˆc thı thıÁng lıÏng ΩiÀu Ω÷nh, v° l≠i m≠o hiÃm v°o trong th°nh m∂y l∑n giao thiŒp vËi b‡n h‡ n˘a Song b‡n VıÁng Th·ng vπn chıa chŸu Ωüp l≠i b±ng s˙ th°nh th˙c Ωà mÍ c¯a th°nh ra gi®ng h›a

ChÏt c‹ tin büo nh° Minh sai An viÕn h∑u l° LiÕu ThØng, KiÀm qu‚c c·ng l° MÊc Th≠nh Ωem hai Ω≠o binh sang cˆu viŒn cho b‡n VıÁng Th·ng ΩÀu Ω¨ ti∆n Ω∆n bÈ cfli

Nguy≈n t˜ sau khi bŸ thua mÊt tr∫n lËn, ph®i lui v°o c‚ thð trong th°nh á·ng Quan, l≠i th∂y tıËng sÿ cüc th°nh khüc lÚc tÚc mÍ c¯a Ω∑u h°ng quµn Nam, bi∆t l° s˙ th∆ r∂t nguy VıÁng Th·ng mÊt m¥t sai sˆ Ωi l≠i vËi B÷nh áŸnh VıÁng, gi® cüch nghŸ h›a nhıng mÊt m¥t khüc Ω¨ sai ngıÈi phi büo vÀ triÀu xin quµn cˆu viŒn Kh·ng nh˘ng v∫y, v÷ sÏ quµn triÀu Ω∆n lµu, VıÁng Th·ng l≠i c∑u cˆu viŒn v°o h„i thüng 6 nØm Ωinh vŸ (1427), Ω¨ do cüc tıËng cða ta l° L≈ Lıu, L≈ B·i Ωünh mÊt tr∫n tan Í c¯a ®i Phü LÒy ; VıÁng Th·ng r∂t th∂t v‡ng, Ω°nh ch◊ b‹ g‚i ng„i ΩÏi viŒn binh chœnh thˆc cða Minh triÀu phüi sang

TriÀu Ω÷nh nh° Minh ti∆p ΩıÏc tin thua cða VıÁng Th·ng Ωıa vÀ, kœp sai t‰ng binh An viÕn h∑u LiÕu ThØng, Tham tıËng B®o ΩŸnh bü LıÁng Minh, á· Ω‚c Th·i TÚ, Binh bÊ thıÏng thı L˚ Khünh, C·ng bÊ thıÏng thı Ho°ng PhÓc, Th‰ quan H˘u b‚ chœnh sˆ NguyÕn áˆc Huµn lÿnh mÊt Ω≠o binh 10 v≠n v° 2 v≠n con ng˙a ; sai Chinh nam tıËng quµn KiÀm qu‚c c·ng MÊc Th≠nh, Tham tıËng Hıng an bü T˜ Hanh, Tµn ninh bü á°m Trung lÿnh mÊt Ω≠o binh 5 v≠n v° 1 v≠n con ng˙a, cÔng kæo sang l∂n nıËc Nam Ωà cˆu viŒn cho b‡n VıÁng Th·ng

Thüng 9 nØm Ωinh vŸ (1427), hai Ω≠o viŒn binh cða gi¥c kæo Ω∆n bi≈n thÔy, Ω≠o cða LiÕu ThØng ti∆n ph≠m v°o c¯a ®i Pha LÒy (Nam Quan), Ω≠o cða MÊc Th≠nh ti∆n ph≠m v°o c¯a ®i L≈ Hoa Thüi T‰ ΩıÏc tin, kœp h‡p cüc tıËng l≠i b°n r±ng :

— Gi¥c v‚n coi khinh thıÈng ta, cho l° ngıÈi nıËc ta nhÓt nhüt, vπn sÏ uy gi¥c, nghe Ω≠i binh cða h‡ kæo Ω∆n, t∂t ph®i b‚i r‚i ; phıÁng chi m≠nh t∂t l∂n n‰i y∆u, nhiÀu t∂t th∞ng ΩıÏc œt cÒng l° s˙ thıÈng H‡ kh·ng hiÃu rfl Ωµu cüi th∆ thua ΩıÏc, cüi cÁ v∑n chuyÃn V® quµn cˆu c∂p c‚t Í s˙ nhanh ch‹ng gi¥c t∂t ph®i g∂p ΩıÈng ti∆n mau Binh phüp Ω¨ n‹i

“NØm trØm d¥m ch≠y ch‡t v÷ lÏi t∂t quø thıÏng tıËng” Nay LiÕu ThØng Ω∆n Ωµy, ΩıÈng sü

xa x·i, ngıÈi t∂t mfii mŒt Ta l∂y quµn nh°n d∫t m° Ωünh quµn nh‡c mŒt, t∂t l° ph®i th∞ng áo≠n r„i ng°i sai b‡n L≈ Süt, Lıu Nhµn ChÓ, L≈ L¨nh, L≈ ThÚ, lÿnh mÊt v≠n tinh binh v° 5 con voi, Ω∆n phÚc trıËc Í ®i Chi LØng ΩÃ ΩÏi Ωünh phü Ω≠o quµn cða LiÕu ThØng ; c›n m¥t c¯a ®i L≈ Hoa, sai b‡n Ph≠m VØn X®o, L≈ Kh®, L≈ Trung, K≈ KhuyÃn Ωem quµn ngØn ch¬n Cüc tıËng ai n∂y l¨nh mŒnh

B∂y giÈ tr∂n gi˘ c¯a ®i Pha LÒy l° tıËng L≈ Lıu, th∂y Ω≠i quµn cða LiÕu ThØng r∑m

rÊ kæo Ω∆n bi∆t kh·ng thà ch‚ng ch‡i n‰i, ph®i t≠m rÓt vÀ gi˘ ®i Lıu Gi¥c l≠i ti∆n bˆc Ω∆n

®i Lıu L≈ Lıu ph®i lui vÀ gi˘ ®i Chi LØng Gi¥c l≠i ti∆n Ω∆n ®i Chi LØng B‡n cüc tıËng L≈ Süt, Lıu Nhµn ChÓ lÓc ∂y Ω¨ Ω∆n mai phÚc Í g∑n c¯a ®i Chi LØng, bøn b®o L≈ Lıu ra giao chi∆n vËi gi¥c nhıng gi® cüch thua m° ch≠y Gi¥c th∂y L≈ Lıu l≠i ch≠y, m˜ng l∞m, LiÕu ThØng thµn Ω‚c xu∂t Ω≠i binh Ωu‰i theo Khi gi¥c kæo Ω∆n ch m≠i phÚc, mÊt ti∆ng phüo hiŒu n‰i l≈n, cüc tıËng L≈ Süt, Lıu Nhµn ChÓ h· quµn phÚc b‚n m¥t n‰i l≈n, x·ng v°o Ωünh

gi∆t Gi¥c trong lÓc b∂t ngÈ, ho®ng h‚t vÎ ch≠y, gi°y xæo l≈n nhau m° ch∆t Quµn ta hØng hüi Ωünh gi∂n, chæm ch∆t ΩıÏc LiÕu ThØng Í nÓi M¨ An v° quµn gi¥c hÁn mÊt v≠n Ω∑u Sau m∂y h·m, Thüi T‰ l≠i sai b‡n cüc tıËng L≈ L˚, L≈ VØn An lÿnh ba v≠n quµn Ω∆n nÓi M¨ An ti∆p ˆng Quµn ta b∂y giÈ Ω¨ Ω∑y Ωð sˆc m≠nh, cüc tıËng Ω‚c binh ti∆n Ωünh, l≠i chæm ΩıÏc LıÁng Minh Í trıËc m¥t tr∫n, L˚ Khünh th∆ cÔng ph®i t˙ t¯ trong Ωüm lo≠n quµn Quµn Minh bfi l≠i hai v≠n xüc ch∆t Í chi∆n trıÈng vËi kh·ng bi∆t bao nhi≈u l˜a ng˙a v° quµn nhu khœ giËi

á≠o quµn n°y cða gi¥c ch◊ c›n l≠i hai Ω≠i tıËng l° Th·i TÚ, Ho°ng ThÓc Ω‚c xu∂t Th·i

TÚ tıÍng th°nh XıÁng Giang h¨y c›n trong tay h‡, n≈n dπn quµn Ω∆n Ch≤ng ngÈ Ω∆n nÁi, th°nh ∂y Ω¨ Í trong tay quµn ta r„i TÚ r∂t th∂t v‡ng v° sÏ h¨i

G¥p trÈi mıa b¨o, gi¥c kh·ng ti∆n binh ΩıÏc, Ω≈m t‚i TÚ sai quµn b∞n sÓng l°m hiŒu

Ωà h›ng hai th°nh á·ng Quan v° Chœ Linh nghe ti∆ng sÓng m° ra cˆu viŒn C‹ bi∆t Ωµu nh˘ng th°nh kia t˙ cˆu m÷nh chıa ΩıÏc, c›n cˆu g÷ ai Thüi T‰ sai thðy bÊ chı quµn ti∆n Ω∆n bao vµy, l≠i chia quµn Ω‹ng ch¥n h∆t cüc c¯a ®i M¨ An, Chi LØng v° Pha LÒy Th·i TÚ, Ho°ng PhÓc th∂y ti∆n kh·ng c‹ ΩıÈng, lui kh·ng c‹ l‚i, ph®i gi® cüch xin h›a, nhıng th˙c th÷ ng∂m ng∑m di binh Ω∆n th°nh Chœ Linh Thüi T‰ bi∆t rfl gian k∆ cða chÓng, nh∂t ΩŸnh kh·ng cho h›a Ng°i sai Tr∑n Nguy≈n H¨n Ωem quµn ch¬n ΩıÈng gi¥c v∫n lıÁng; sai cüc tıËng L≈ V∂n, L≈ Kh·i Ωem ba ng°n quµn thi∆t ΩÊt cÔng vËi b‡n L≈ Süt, L≈ L˚ hÏp sˆc Ωünh gi¥c K∆t qu® tr∫n n°y, quµn ta l≠i Ωünh cho quµn Minh Ω≠i b≠i, chæm ΩıÏc h°ng v≠n thð c∂p, b∞t s‚ng ΩıÏc Th·i TÚ, Ho°ng PhÓc cÔng mÊt s‚ lËn quµn gi¥c, l≠i thu ΩıÏc v°ng b≠c l˜a ng˙a gıÁm giüo r∂t nhiÀu Th∆ l° Ω≠o quµn cða LiÕu ThØng mang Ωi, Ω∆n Ω∂y ho°n to°n tan vÎ

C›n Ω≠o quµn cða MÊc Th≠nh b∂y giÈ ΩıÁng c∑m c˙ vËi b‡n cüc tıËng Ph≠m VØn X®o, L≈ Kh® Í c¯a ®i L≈ Hoa Thüi T‰ liŒu ch˜ng MÊc Thanh c‹ tu‰i, tr®i viŒc Ω¨ nhiÀu, l≠i v‚n bi∆t thanh danh cða ng°i, t∂t h∞n c›n ng„i chÈ xem s˙ th°nh b≠i cða LiÕu ThØng ra sao chˆ kh·ng chŸu ti∆n quµn mÊt cüch x‚c n‰i Ng°i bøn m∫t truyÀn cho cüc tıËng Í ®i L≈ Hoa, h≥ng Ω¥t quµn phÚc Ωà ΩÏi, Ω˜ng ra giao chi∆n vËi gi¥c vÊi, Ω∆n khi quµn ta Ωünh tan ΩıÏc Ω≠o quµn cða LiÕu ThØng r„i, ng°i sai Ωem mÊt vi≈n ch◊ huy, ba vi≈n thi≈n hÊ trong s‚ nh˘ng tÔ binh m° ta b∞t ΩıÏc, cÔng l° s∞c thı ∂n tœn cða LiÕu ThØng, Ωıa Ω∆n quµn dinh MÊc Th≠nh B‡n MÊc Th≠nh tr·ng th∂y h∆t sˆc kinh ho®ng, ch◊ trong ch‚c lüt, quµn lœnh t˙ tan vÎ m° ch≠y B‡n cüc tıËng X®o, Kh® b∂y giÈ mËi th® quµn Ωu‰i chæm ΩıÏc hÁn v≠n thð c∂p, ngo°i ra quµn gi¥c c›n ng¨ xu‚ng khe ng›i bfi m≠ng kh·ng bi∆t bao nhi≈u m° kà MÊc Th≠nh ch◊ c›n ΩıÏc mÊt ngıÈi mÊt ng˙a cun cðn ch≠y tr‚n

B∂y giÈ to°n cfli nıËc ta, Thüi T‰ Ω¨ thu phÚc l≠i ΩıÏc g∑n h∆t, quµn gi¥c Ω‹ng Í cüc th°nh Ω¨ n‚i nhau mÍ c¯a ra Ω∑u h°ng c®, ch◊ c›n c‹ 4 th°nh Tµy á·, C‰ LÊng, á·ng Quan v° Chœ Linh c›n Í tay quµn gi¥c m° th·i Sau khi phü vÎ hai Ω≠o viŒn binh cða gi¥c, Thüi T‰ sai vi≈n th·ng s˙ á¥ng Hi∆u TÊc Ωem Th·i TÚ, Ho°ng PhÓc v° mÊt s‚ lËn tÔ binh, qu® ∂n song h‰ cÔng ki∆m ∂n, cÈ tr‚ng s‰ süch cüc thˆ, Ωıa v°o cho cüc tıËng sÿ trong th°nh á·ng Quan bi∆t TrıËc Ωµy th°nh á·ng Quan th∂y quµn ta ph· cho bi∆t nh˘ng khœ giËi b∞t ΩıÏc trong lÓc h≠ th°nh XıÁng Giang, l≠i nghe hai Ω≠o viŒn binh ΩÀu bŸ thua vÎ r„i, song l›ng ngıÈi vπn c›n h„ nghi, chıa chŸu tin h≤n l° th˙c, vπn cˆ Ω‹ng c¯a th°nh c‚ gi˘ á∆n b∂y giÈ th∂y b‡n Ho°ng PhÓc, Th·i TÚ Ω¨ th°nh tÔ binh c®, l≠i th∂y bao nhi≈u nh˘ng chˆng cË thua tr∫n mÊt cüch nhÁ nhu‚c, m‡i ngıÈi ΩÀu khi∆p sÏ, ngÁ ngüc nh÷n nhau Trong khi ∂y, Thüi T‰ vπn sai cüc tıËng d˙ng Ω„n Ω∞p lÒy Í quanh th°nh á·ng Quan, d˙ ΩŸnh c·ng phü

Bi∆t cÁ kh·ng thà n°o ch‚ng l≠i ΩıÏc n˘a, VıÁng Th·ng, SÁn Th‡ ph®i sai vi≈n Thi≈n

hÊ h‡ H≠ Ωem thı Ω∆n dinh B„ áÀ tfi t∂m l›ng th°nh th˙c c∑u h›a, xin mÍ cho mÊt ΩıÈng Ωà rÓt quµn vÀ

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 23/23

Thüi T‰ s≥n lıÏng khoan dung, ıng thu∫n cho h›a Song cüc tıËng sÿ v° nhµn dµn nh˘ng ngıÈi cØm gi∫n vÀ s˙ t°n ngıÏc cða quµn gi¥c b∂y lµu, ΩÀu xin cˆ Ωünh Ω∆n cÔng ΩÃ gi∆t tiŒt b‡n chÓng kh·ng tha mÊt m‚ng, ngfl h∑u h® ΩıÏc m‚i phπn cho trÈi Ω∂t, th∑n, ngıÈi, müt ΩıÏc h„n oan cho sinh linh v· tÊi, r¯a cüi h‰ v· cÔng cho Ω∂t nıËc, thfia t∂m l›ng trung nghÿa cða sÿ dµn

Ng°i th∂y nhiÀu ngıÈi mu‚n nhı v∫y, l›ng r∂t phµn vµn, bøn hfii ˚ ki∆n quan Th˜a ch◊ NguyÕn Tr¨i NguyÕn Tr¨i tµu r±ng :

— Gi¥c Minh hung ho≠nh, l›ng ngıÈi chˆa oün Ω¨ sµu, nay mu‚n gi∆t h∆t b‡n chÓng Ωi

Ωà tr® thÔ xıa, kh·ng ph®i l° kh·ng c‹ l¡ Song ch◊ nghÿ nıËc m÷nh l° mÊt nıËc nhfi, tranh ch‡i vËi nıËc T°u to lËn hÁn m÷nh g∂p m∂y mıÁi l∑n, ch◊ l° mÊt s˙ b∂t Ω∞c dÿ V∫y n∆u c‹ cüch n°o c‹ thà d∂p m‚i binh trang, gÎ n≠n can qua cho trØm h‡, l¡ n°o m÷nh n≈n bfi qua, m÷nh mu‚n phü v°o s°o huyŒt, Øn gan u‚ng müu Ωà r¯a m‚i thµm c˜u, kh·ng ph®i l° mÊt s˙ kh‹ khØn Nhıng th∑n trÊm e nhı v∫y s¡ k∆t m‚i thÔ vËi triÀu Minh quü sµu V÷ s˙ tr® thÔ, v÷ s˙ cˆu vËt l∂y thà diŒn cða mÊt nıËc lËn, Minh chÓa t∂t l≠i phüi binh sang, nhı th∆ cüi v≠ binh Ωao, bi∆t Ω∆n bao giÈ cho dˆt ΩıÏc Chi b±ng ta n≈n th˜a lÓc n°y k¿ kia lµm v°o th∆ cÔng m° cÔng h‡ h›a hi∆u Ωà t≠o phÓc cho c® sinh linh hai nıËc H≠ th∑n tin r±ng n∆u

ta ph‹ng thœch cho b‡n VıÁng Th·ng vÀ, kh·ng lo g÷ b‡n chÓng l≠i trÍ sang Ωµy qu∂y nhiÕu

ta n˘a BÍi chœnh VıÁng Th·ng Ω¨ chün n®n viŒc dÔng binh Í nıËc ta l∞m Chˆng cË l° Í trong mÊt b°i biÃu gi∂u v°o gi˘a mÊt thfii süp cða VıÁng Th·ng ΩŒ vÀ Minh triÀu m° g∑n Ωµy quµn ta b∞t ΩıÏc, trong Ω‹ Ω≠i khüi Th·ng n‹i r±ng : “Xin th·i Ω˜ng v÷ mi∆ng Ω∂t h¿o lünh mÊt phıÁng m° l°m nh‡c quµn lœnh Ωi xa mu·n d¥m Bµy giÈ mu‚n Ωünh l≠i ph®i dÔng s‚ quµn nhı Ω≠o ban Ω∑u mang Ωi, m° ph®i ΩıÏc ch˜ng 6, 7 vi≈n Ω≠i tıËng nhı h≠ng TrıÁng PhÚ, mËi c‹ thà mıu Ω„ ΩıÏc Nhıng dÔ l≠i l∂y ΩıÏc th÷ s˙ gi˘ sau n°y cÒng vπn kh‹ l›ng” Xem Ω‹ th÷ n∆u ta th® b‡n VıÁng Th·ng vÀ nıËc chuy∆n n°y, h‡ s¡ Ωem ΩiÀu lÏi h≠i n‹i rfl vËi vua Minh, n≠n binh qua s¡ c∞t Ωˆt ΩıÏc ngay Sao ta c›n n≈n gi∆t k¿ Ω¨ b‹ tay c∑u h°ng Ωà gµy cüi h‡a n≠n v· cÔng vÀ sau n°y n˘a V∫y viŒc Ω‹ l° viŒc hŒ tr‡ng, düm xin vıÁng thıÏng n≈n v÷ l›ng thıÁng nh˘ng sinh linh m° suy tœnh mÊt cüch th∏m th∫n, Ω˜ng

ΩÃ sau n°y ph®i h‚i

Thüi T‰ g∫t Ω∑u, cho lÈi NguyÕn Tr¨i n‹i l° r∂t ph®i, bøn tuy≈n lÈi cüo dÚ vËi m‡i ngıÈi r±ng :

— Tr® thÔ büo oün, l° thıÈng t÷nh cða con ngıÈi ta; kh·ng mu‚n gi∆t ngıÈi, l° b‰n tµm cða Ω∂ng nhµn gi® Quµn Minh t˜ khi sang nıËc ta, cıËp cða gi∆t ngıÈi, t°n dµn h≠i v∫t, nay Ω∆n lÓc th∆ cÔng l˙c kiŒt, b‹ tay chÈ ch∆t, ta dÔ c‹ gi∆t h∆t chÓng Ωi, cÒng l° cüi tÊi Ωüng chŸu cða b‡n chÓng Song ch◊ v÷ nghÿ r±ng gi∆t k¿ cÔng k∆ xin h°ng l° viŒc kh·ng n≈n chÓt n°o D˘ k¸ thfia m‚i l›ng tˆc gi∫n mÊt bu‰i; ΩÃ chŸu ti∆ng cıÈi ch≈ mu·n ΩÈi gi∆t k¿ Ω¨ h°ng, sao b±ng bu·ng tha m≠ng s‚ng cho h°ng ˆc v≠n ngıÈi, ΩÃ t∞t m‚i tranh chi∆n sau Ωµy, s¯ xanh ghi chæp, ng°n thða dµy thÁm, tıÍng chÓng ta r∂t n≈n cµn nh∞c

Nghe lÈi cüo dÚ, m‡i ngıÈi mËi kh·ng ai b°n ngang g÷ n˘a

Thüng ch≠p nØm ∂y, b‡n VıÁng Th·ng, M¨ Anh, T˚ An, Tr∑n Trœ, SÁn Th‡, M¨ K¸, PhıÁng Chœnh, Gi¥c Khi≈m l° nh˘ng tıËng gi˘ th°nh á·ng Quan; H° Trung l° tıËng gi˘ Tµy á·; Cao TıÈng l° tıËng gi˘ Chœ Linh, lÚc tÚc Ωıa b‡n ngıÈi Nam theo lÿnh chˆc quan cða gi¥c cÔng nh˘ng binh dµn bŸ b∞t hi∆p ph®i theo, to°n s‚ giao tr® B÷nh áŸnh VıÁng Ng°i sai cüc tıËng s¯a sang ΩıÈng sü, c∂p phüt t°u thuyÀn Ωà cho gi¥c tÔy tiŒn hai ΩıÈng thðy lÚc rÓt vÀ L≠i Ωem b‡n quµn h°ng t˜ trıËc cÔng Ho°ng PhÓc, Th·i TÚ v˜a mËi b∞t ΩıÏc, g„m nam phÚ l¨o ∂u cða gi¥c tËi s‚ hÁn 30 v≠n ngıÈi, l≠i nh˘ng cÈ ki∆m, ∂n tœn v° s‰ süch quµn lœnh, h∆t th®y giao cho b‡n VıÁng Th·ng Ωem vÀ

B‡n VıÁng Th·ng vÀ Ω∆n Long Chµu, vua Minh th∂y s˙ th∆ Ω¨ Ω∆n nhı v∫y, bi∆t kh·ng l°m g÷ ΩıÏc n˘a, bøn xu‚ng s∞c dÚ g‡i tıËng sÿ Ωem quµn vÀ B∞c, tr® nıËc ViŒt Nam,

v° khuy≈n nıËc Nam n≈n gi˘ theo lŒ triÀu c‚ng nhı kho®ng nØm H„ng VÒ (ni≈n hiŒu cða Minh Thüi T‰ 1368—1398) ng°y xıa

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 25/25

9) B÷nh Ng· Ω≠i cüo

Th∆ l° sau hÁn 20 nØm, ngıÈi Minh sang chi∆m cˆ nıËc ta, thi h°nh nh˘ng chœnh süch hung t°n, khi∆n ta Ω∂t nıËc ph®i Ω∞m ch÷m, nhµn dµn ph®i Ω∑y Ω‡a, th÷ Ω∆n ng°y nay Ω¨ nhÈ ΩıÏc vŸ chµn chð Í Lam SÁn cÔng vËi cüc b∫c trung th∑n nghÿa sÿ cða Ω∂t nıËc, tr®i mıÈi nØm n∆m m∫t n±m gai, phÁi xıÁng Ω‰ müu, Ω¨ Ωünh Ωu‰i ΩıÏc gi¥c m° thu phÚc l≠i ΩıÏc sÁn h° T˜ Ωµy, tr„i H„ng m∑m L≠c l≠i xanh tıÁi, nÓi T®n s·ng L· l≠i trong süng, lŸch s¯ ViŒt Nam sau mÊt h„i Ωen t‚i l≠i mÍ ra mÊt tµn k˝ nguy≈n

Qua sang nØm sau tˆc l° nØm m∫u thµn (1428), thüng tı ng°y r±m, B÷nh áŸnh VıÁng t˜ ng·i ΩiŒn cfi Í b∆n B„ áÀ thi≈n v°o th°nh á·ng Kinh (H° NÊi), l≈n ng·i Ho°ng á∆, Ω¥t ni≈n hiŒu l° Thu∫n Thi≈n, sai quan H°n lµm Th˜a ch◊ h‡c sÿ ki≈m L≠i bÊ ThıÏng thı NguyÕn Tr¨i l°m b°i cüo B÷nh Ng· b‚ cüo ra vËi thi≈n h≠

B°i cüo r±ng

Thay trÈi l°m viŒc, Ho°ng thıÏng d≠y r±ng :

ViŒc nhµn nghÿa c‚t Í y≈n dµn,

Quµn Ωi∆u ph≠t trıËc lo tr˜ b≠o

NıËc á≠i ViŒt ta, NÀn vØn hi∆n cÒ

Non nıËc cfli bÈ Ω¨ khüc,

B∞c Nam phong tÚc vπn ri≈ng

CÁ Ω„ gµy d˙ng tr®i TriŒu, áinh, L˚, Tr∑n

á∆ bü tranh hÔng cÔng Hün, áıÈng, Nguy≈n, T‚ng

Tuy m≠nh y∆u t˜ng khi c‹ khüc,

Nhıng h°o kiŒt ch≤ng thða n°o kh·ng

Cho n≈n :

Lıu Cung tham c·ng m° ph®i thua

TriŒu Tuy∆t mu‚n lËn c°ng mau m∂t

Quµn Minh th˜a dŸp Ω∆n h≠i dµn,

á®ng ngÚy manh l›ng Ωem bün nıËc

HÁ lÒ Ω∑u Ωen tr≈n l¯a n‹ng

á∏y phıÈng con Ωfi xu‚ng hang sµu

D‚i trÈi h≠i dµn, gian x®o Ωð ng°n mu·n l‚i;

Gµy binh nh‹m lo≠n, t°n h≠i tr®i hai mıÁi nØm

Nhµn nghÿa vˆt Ωi ho°i, vÒ trÚ tıÍng ch˜ng mu‚n s∫p;

Thu∆ mü væt cho Ωπy, nÓi khe s≠ch nhı chÔi

K¿ bŸ Ωem v°o nÓi Ω°o v°ng, ma thi≈ng nıËc ΩÊc;

NgıÈi bŸ æp xu‚ng khÁi m› ng‡c, cü nu‚t s‹ng vÔi

Bπy dµn c≠m Ω¥t kh∞p nÁi nÁi :

Væt v∫t lıËi chØng t˜ng ch‚n ch‚n

Dπu lo°i sµu b‡ cfi cµy, kh·n bÀ r®nh s‚ng;

á∆n k¿ g‹a bÚa cÔng kh‰, kh‹ nÂi an thµn

Müu mÎ dµn chÓng, sËm v∞t t‚i b›n :

Nh° c¯a c·ng tı, nay xµy mai d˙ng

Ch‚n chµu l˚ n¥ng nÀ sıu dŸch;

Trong x‹m l°ng qu≠nh v∞ng c¯i canh

MÓc c≠n nıËc á·ng H®i, ΩÃ m° r¯a s≠ch tanh nhÁ;

á≥n h∆t trÓc Nam SÁn, ch≤ng dÕ bi≈n ghi tÊi üc

Th∑n, ngıÈi ΩÀu cØm gi∫n;

TrÈi, Ω∂t ch≤ng dong tha

Ta phüt tœch t˜ nÓi Lam SÁn

Nüu h÷nh trong nÁi hoang d¨,

TrıËc thÔ lËn l°m ngÁ kh·ng thÃ,

CÔng gi¥c gi° chung s‚ng ΩıÏc sao

áau l›ng n¨o ruÊt, Ω¨ ngo≠i mıÈi ni≈n :

N∆m m∫t n±m gai, ph®i Ωµu mÊt bu‰i !

Qu≈n Øn, bfi ngð, dÔi m°i cüc süch lıÏc thao

Xæt xıa nghiŒm nay, suy cˆu m‡i l¡ hıng ph∆

á„ h„i chœ ΩŸnh

Thˆc ngð kh·ng qu≈n

Gi˘a khi quµn nghÿa n‰i l≈n

Chœnh lÓc th∆ gi¥c ΩıÁng m≠nh

Bu„n nÂi nhµn t°i c›n œt fii,

Tu∂n kiŒt c›n v∞ng thıa

Ch≠y ch‡t sau trıËc kh·ng Ωð ngıÈi,

TrÔ ho≠ch mıu m· c°ng thi∆u k¿,

Ch◊ v÷ l›ng cˆu dµn kh·ng ngu·i n¯a kh∞c :

Cho n≈n xe Ω¨i hiÀn d°nh s≥n mÊt b≈n

Nhıng ΩÏi ngıÈi, ngıÈi vπn xa xØm;

M° viŒc m÷nh, m÷nh c°ng n‹ng s‚t

Gi∫n t¥c Ω„ chıa tr˜ kh¯ ΩıÏc,

Bu„n qu‚c bÊ vπn truµn kiÃn ho°i

Linh sÁn lıÁng c≠n Ω∆n h°ng tu∑n;

Kh·i huyŒn quµn kh·ng c›n mÊt toün

BÍi trÈi mu‚n th¯ ta ΩÃ trao nhiŒm vÚ

N≈n ta c°ng g∞ng chœ Ωà ch‚ng gian nan

TÚ t∫p cüc Ωüm lıu dµn, tay vüc c∑n cµu ra Ωünh gi¥c :

G∞n b‹ mÊt l›ng phÚ t¯, rıÏu h›a nıËc l¨ ΩÃ khao quµn

L∂y y∆u ch‚ng m≠nh, ho¥c Ωünh lÓc b∂t ngÈ;

L∂y œt ΩŸch nhiÀu, ho¥c dÔng quµn mai phÚc

RÓt l≠i th÷ l∂y Ω≠i nghÿa m° th∞ng ΩıÏc hung t°n :

L∂y chœ nhµn m° Ωø ΩıÏc cıÈng b≠o

D®i B„ tüt s∂m ran chËp gi∫t

MiÀn Tr° Lµn trÓc ch¿ kh‹i bay,

Sÿ khœ nhµn th∆ c°ng tØng th≈m,

Quµn thanh nhµn th∆ c°ng l˜ng lπy

MÊt b‡n Tr∑n Trœ, SÁn Th‡, nghe hÁi m° bÍ vœa

M∂y g¨ L˚ An, PhıÁng Chœnh, nh÷n thÍ c∑n thoüt thµn;

Th˜a th∞ng ru‰i d°i, Tay kinh thu phÚc

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 27/27

Thu∫n ΩıÈng th≤ng ti∆n, á·ng á· l≠i l∂y vÀ

Müu Ninh KiÀu l≈nh lüng th°nh s·ng, tanh tr·i mu·n d¥m :

Thµy T‚t ΩÊng ng‰n ngang Ω∑y nÊi, nhÁ ΩÃ ngh÷n nØm

Tr∑n HiŒp l° tµm phÓc cða gi¥c, Ω¨ ph®i b≈u Ω∑u :

L˚ LıÏng l° sµu m‡t dµn ta, l≠i liÀu bfi m≠ng,

VıÁng Th·ng nh®y v°o ch˘a chüy m° c°ng chüy

M¨ Anh x·ng Ω∆n gÎ nguy m° c°ng nguy,

B‹ tay ΩÏi ch∆t h‡ Ω¨ quπn cÔng;

Kh·ng Ωünh t˙ tan, ta dÔng mıu thu∫t

Vπn tıÍng chÓng ph®i thay l›ng Ω‰i ˚;

Kh·ng ngÈ h‡ c›n giÍ chuyŒn b°y tr›

V÷ ˚ ki∆n mÊt ngıÈi, gieo v≠ cho bao nhi≈u k¿ khüc :

Tham c·ng danh mÊt bu‰i, ΩÃ cıÈi cho t∂t c® nhµn gian

Do Ω‹ th±ng nh¨i Tuy≈n áˆc (vua Minh) n‚i giüo kh·ng ng˜ng;

Khæo sai Ω„ kh‚n LiÕu ThØng, Ωem d∑u ch˘a chüy

áinh mÔi thüng chœn, LiÕu ThØng dπn binh t˜ Khµu çn ti∆n Ω∆n :

NØm ∂y thüng mıÈi, MÊc Th≠ch chia ΩıÈng t˜ Vµn Nam ti∆n sang

Ta Ω¨ Ω¥t phÚc binh, Ωünh cho gi∫p Ω∑u ;

Sau l≠i dÔng kˇ binh, ch¬n cho Ωˆt cu‚i

Ng°y mıÈi tüm LiÕu ThØng bŸ Ωünh, sa cÁ Í ®i Chi LØng ;

Ng°y hai mıÁi LiÕu ThØng bŸ thua, bfi m≠ng Í g› Y≈n Ng˙a (M¨ An)

Ng°y hai mıÁi lØm, bü tıËc LıÁng Minh lµm nguy ph®i t¯ tr∫n

Ng°y hai mıÁi tüm, thıÏng thı L˚ Khünh cÔng k∆ ph®i quy≈n sinh

Ta Ωıa mÒi nh‡n r≠ch phØng

H‡ quay Ω∑u giüo Ωünh lÊn

K∆ Ω‹ b‚n m¥t th≈m quµn ΩÃ vµy b‡c

áŸnh Ω∆n trung tu∑n thüng mıÈi s¡ diŒt tr˜

Bøn tuyÃn nh˘ng ΩÊi quµn g∂u hÔm,

V° sai nh˘ng b∑y t·i nanh vu‚t,

Voi u‚ng khi∆n nıËc s·ng vÁi c≠n

á· Ω‚c Th·i TÚ qu¸ g‚i xin thıÁng :

ThıÏng thı Ho°ng PhÓc cÓi Ω∑u chŸu tr‹i

LıÁng SÁn, L≠ng Giang, thµy ch∆t n±m bÀ bÊn,

XıÁng Giang, B÷nh Than, müu Ωfi nhuÊm l≈nh lüng

Gi‹ mµy Ω∆n nÂi b°ng ho°ng

Nh∫t nguyŒt ra chiÀu ®m Ω≠m,

Quµn Vµn Nam bŸ ta ch¬n Í L≈ Hoa, h„ Ω„ sÏ b‹ng m° trıËc t˙ vÎ m∫t ;

Quµn MÊc Thanh bŸ ta phü Í C∑n Tr≠m, gi∑y Ω≠p lπn nhau m° ch≠y l∂y thoüt thµn, L¨nh cµu müu ch®y Ω∑y s·ng, nıËc vang ti∆ng rÓ ;

áan xü thµy ch„ng kh∞p nÊi, cfi d∫m müu hoen

Cˆu bin hai Ω≠o Ω¨ vÎ ng‹i tan t°nh ;

CÔng Kh∂u cüc th°nh ΩÀu c‰i giüp h°ng phÚc,

TıËng gi¥c bŸ cÔm, van v◊ h‡ Ω¨ xin cho to°n m≠ng ;

Th∑n vfl ch≤ng gi∆t, khoan h„ng ta cÒng mÍ lıÏng hi∆u sinh

B‡n Tham chœnh phıÁng chœnh nÊi quan M¨ K¸, trıËc ΩıÏc c∂p nØm trØm chi∆c thuyÀn Ω¨ vıÏt biÃn m° vπn h„n kinh phüch tün :

LÒ t‰ng binh VıÁng Th·ng, tham chœnh M¨ Anh, l≠i ΩıÏc c∂p m∂y ngh÷n c ng˙a, Ω¨

vÀ nıËc m° c›n m¥t xüm m°y xanh

H‡ Ω¨ tham s‚ng sÏ ch∆t m° h›a hi∆u th˙c l›ng

Ta l∂y to°n quµn l° hÁn ΩÃ nhµn dµn ngh◊ sˆc

Ch≤ng nh˘ng mıu k∆ Ω¨ sµu xa nhiÀu l∞m;

CÒng l° xıa nay chıa nghe th∂y bao giÈ

á¥ng r¯a v∆t th¬n thÔng ngh÷n thða

Ñu cÒng do TrÈi á∂t T‰ T·ng linh thi≈ng Ω¨ th∑m l¥ng giÓp v÷ mËi ΩıÏc nhı th∆

Ba quµn dong ruÂi, ho°n th°nh c·ng v· c≠nh m˜ng nay ;

B‚n bà thanh b÷nh, bü cüo lÈi duy tµn t˙ Ω‹

B®o kh∞p thi≈n h≠

Ai n∂y ΩÀu hay

NguyÕn Tr¨i, Anh HÔng Dµn TÊc — Trang 29/29

10) GiÓp nghiŒp trŸ b÷nh

NguyÕn Tr¨i phÔ vua Thüi T‰ Cao Ho°ng á∆ nh° L≈, ban Ω∑u lÿnh chˆc H°n lµm Th˜a ch◊ h‡c sÿ á∆n nØm Ωinh mÔi (1427), ΩıÏc gia thØng TriÀu liŒt á≠i phu, Nh∫p nÊi h°nh khiÃn L≠i bÊ thıÏng thı, ki≈m qu®n c·ng viŒc viŒn Khu m∫t NØm Thu∫n Thi≈n nguy≈n ni≈n (1428), sau khi Ω≠i ΩŸnh, Thüi T‰ lu∫n c·ng h°nh thıÍng, phong NguyÕn Tr¨i tıËc Quan phÚc h∑u, ban cho qu‚c tœnh, v÷ th∆ trong cüc süch s¯, thıÈng c‹ chæp l° L≈ Tr¨i Ho°ng L≈ d˙ng nghiŒp, sau mÊt thÈi gian m∂y mıÁi nØm trong nıËc lo≠n ly, k˝ cıÁng Ω‰ nüt, n≈n b∂y giÈ n°o ΩŸnh l≠i phüp ch∆, n°o Ω¥t ra ΩiÃn lÕ, r∂t nhiÀu c·ng viŒc M° s∞p Ω¥t nh˘ng c·ng viŒc ∂y, NguyÕn Tr¨i chœnh l° mÊt nhµn v∫t tr‡ng y∆u tr≈n ch mi∆u ΩıÈng NØm Thu∫n Thi≈n thˆ hai (1429), triÀu Ω÷nh mÍ khoa thi Ho°nh T˜ Í nÁi dinh cÒ B„

áÀ quan thıÏng thı L≈ VØn Linh sung l°m áÀ ΩiŒu, m° chˆc Giüm thœ chœnh l° quan Th˜a ch◊ NguyÕn Tr¨i Trong s‚ nh˘ng Ω∑u b°i ra choh sÿ t¯ khoa n°y, c‹ b°i thÁ “Chµn nho chœnh tr˙c” v° b°i hŸch “Thi≈n h≠ c∑n vıÁng” ; l∂y Ω süu ngıÈi l° b‡n cüc ·ng NguyÕn Thi≈n Tœch, á°o C·ng So≠n, Tr÷nh Thu∂n Du, Phan Phu Ti≈n

DıËi triÀu Thüi T‰, NguyÕn Tr¨i t˜ng phÚng mŒnh vi∆t nh˘ng chi∆u biÃu, ph∑n nhiÀu l° r∂t c‹ giü trŸ, h¨y c›n chæp l≠i trong vØn t∫p ˆc trai Nhı l° nh˘ng b°i biÃu gÍi sang t≠ Án vua T°u, nh˘ng b°i chi∆u c∂m cüc quan kh·ng ΩıÏc b°y ra lÕ nghi khünh h≠ tıng b˜ng Í ΩiŒn Ω÷nh, kh·ng ΩıÏc tham lam v° trÕ bi∆ng, b°i chi∆u h„i quµn khi vua Ωi Ωünh d¬p xong MıÈng PhÚc LÕ (Lai Chµu), b°i chi∆u truyÀn cho Thüi t¯ Nguy≈n Long k∆ th‚ng Thüi T‰ tin dÔng v° r∂t l° ˝ tr‡ng

Xıa nay nh˘ng vŸ Ω≠i th∑n, danh c°ng cao, v‡ng c°ng tr‡ng, c°ng bŸ lÒ tiÃu nhµn ghen ghæt m° giøm pha ΩiÀu n°y ti∆ng n‡ NguyÕn Tr¨i cÒng kh·ng trünh khfii ΩıÏc s˙ ch≤ng may ∂y Song Thüi T‰ Ω¨ bi∆t rfl ·ng l° mÊt ngıÈi trung nghÿa th≤ng th∞n, n≈n kh·ng v÷ lÈi s°m xiÃm m° kæm s˙ tin dÔng

NØm Thu∫n Thi≈n thˆ süu (1433) mÔa thu thüng 8, vua Thüi T‰ bØng h°, tüng Í Vÿnh LØng t≠i Lam SÁn Thüng 11, NguyÕn Tr¨i phÚng s∞c so≠n b°i vØn bia th∑n Ω≠o ghi nh˘ng c·ng nghiŒp cða ng°i d˙ng Í trıËc lØng, Ω‹ cÒng l° b°i vØn bÓt l˙c cˆng r∞n, r∂t ΩıÏc nhiÀu ngıÈi khen phÚc

Qua sang ΩÈi vua Thüi T·ng, NguyÕn Tr¨i vπn ΩıÏc dÔng Í ng·i cao tr‡ng NØm ThiŒu B÷nh nguy≈n ni≈n (1434), triÀu Ω÷nh c‹ viŒc sai sˆ bÊ NguyÕn T·ng TrÚ sang T°u c∑u phong, NguyÕn Tr¨i l≠i bŸ c¯ th®o mÊt b®n tµu Ωà dµng vua T°u B®n tµu th®o xong, vi≈n NÊi m∫t viŒn NguyÕn ThÓc HuŒ v° vi≈n H‡c sÿ L≈ C®nh SıËc mu‚n Ω‰i m∂y ch˘ NguyÕn Tr¨i bÂng n‰i gi∫n n‹i :

— á‰i vËi chüc cüi g÷ ! Cüc ·ng gifii th÷ sao kh·ng vi∆t thay t·i ? HiŒn nay trong nıËc ΩıÁng h≠n hün, m° sÍ dÿ c‹ cüi n≠n ∂y, chœnh l° t˙ lÒ cüc ·ng Cüc ·ng ch◊ l° Ω„ thœch s˙ sıu cao thu∆ n¥ng, vÁ væt cða dµn cho rfl nhiÀu, n≈n trÈi mËi giüng tai tfi ˚ tr˜ng ph≠t

ThÓc HuŒ tˆc l∞m, n‹i vËi á≠i tı Ω„ L≈ Süt v° á· Ω‚c L≈ V∂n Süt v° V∂n lÓc ∂y ΩÀu Í v°o ng·i Tà phÚ, cho l° Tr¨i n‹i sfi b‡n m÷nh, trüch Tr¨i r±ng :

— Thi≈n tai lıu h°nh, tÊi lÂi Ωµu t˙ b‡n ThÓc HuŒ, chœnh l° t˙ Thi≈n t¯ v° Tà tıËng, sao ·ng nÎ phiÀn trüch nhau mÊt cüch g∞t gao v∫y !

Tr¨i cıÈi xin lÂi m° n‹i :

— ThÓc HuŒ t°i r∂t t∑m thıÈng m° hay c‹ th‹i b›n væt, h∞n Í v°o ΩŸa vŸ then ch‚t, mÂi khi c‹ viŒc tµu b°y, ch◊ th∂y b°n s˙ khoæt cða dµn cho n¥ng Ωà l°m gi°u cho c·ng kh‚, c‚t l∂y vui l›ng quµn thıÏng V÷ th∆ t·i vπn tˆc r„i nay g¥p dŸp n‹i, c‹ ph®i ΩŸnh n‹i c≠nh kh‹e Ω∆n Ho°ng thıÏng v° Tà tıËng Ωµu

Süt vπn chıa ngu·i gi∫n, nhıng b®n tµu chiÀu theo ˚ Tr¨i, ΩÃ nguy≈n kh·ng s¯a