Ebook KỸ THUẬT VIẾT PHÓNG SỰ

Ebook KỸ THUẬT VIẾT PHÓNG SỰ tài liệu, giáo án, bài giảng , luận văn, luận án, đồ án, bài tập lớn về tất cả các lĩnh vực...

2012

NHÀ BÁO NGỌC TRÂN

LỚP TẬP HUẤN TẠI HỘI NHÀ BÁO KIÊN GIANG24/12/2012

KỸ THUẬT VIẾT PHÓNG SỰ

MỤC LỤC

PHÓNG SỰ LÀ GÌ 5

Khái niệm: tin mềm (soft story, soft news), tin cứng (hard news) 6

Độ dài lý tưởng 6

Các yếu tố cấu thành căn bản 7

Dựng cảnh 7

Dựng không khí 7

Kể câu chuyện, sử dụng giai thoại 8

Không hư cấu 8

Luôn có mở bài, thân bài và kết thúc 8

Đúng đặc trưng của thể loại 8

Công thức 5W + 1H 9

Who (ai) = nhân vật 9

What (chuyện gì) = cốt truyện 9

Where (ở đâu) = bối cảnh 10

When (khi nào) = thứ tự thời gian 10

Why (tại sao) = động cơ hoặc nguyên nhân 10

How (như thế nào) = qui trình, chuyện đó xảy ra như thế nào 10

Qui tắc chung 11

Phải có dàn bài 11

Câu ngắn, đoạn ngắn 11

Đúng chính tả, ngữ pháp 11

Tôn trọng các quy định về viết lách của cơ quan 12

Tuân thủ quy trình biên tập 12

Một vài thủ thuật viết lách 12

Show, don’t tell (không kể lể dài dòng) 12

Nhiều chi tiết, ngửi, nếm, sờ mó, nghe, thấy 13

Văn phong phù hợp 13

Ngôn ngữ dễ hiểu 13

Không qua loa 13

Tránh nhàm chán 13

Học ở truyện cổ tích 14

Bốn cách viết chính 16

Thứ tự thời gian 16

Vị trí của cao trào 16

Cấu trúc thứ tự thời gian 16

Đồng hồ cát (và biến thể) 17

Vị trí của cao trào 17

Thực hiện bố cục đồng hồ cát 17

Đồng hồ cát biến thể 18

Bố cục tâm điểm (DEE) 18

Ba phần của DEE 18

Bố cục chương, hồi 19

Thực hiện bố cục chương, hồi 19

THỰC HÀNH 19

Hướng dẫn 19

Đại diện nhóm trình bày đề tài 20

PHÂN TÍCH BÀI 22

Một phóng sự trên báo Tuổi Trẻ 22

ÔN LẠI 26

CHIA SẺ THÊM 28

Cần đầu tư thời gian 28

Kinh nghiệm đi thực tế 29

Từ nhỏ tới lớn chúng ta đã nghe biết bao nhiêu chuyện Con người ai cũng thích nghe kể chuyện Ngày xửa ngày xưa,… Hát ru cũng là kể chuyện Từ tiểu học chúng ta đã được học văn kể chuyện Lên trung học lại học tiếp, nhưng khi tới đại học lại quên mất

Hâu hết các bài báo đều có chuyện trong đó Trừ tin tức là tin trực thuật thì tính cách chuyện kể ít hơn, nhưng vẫn khai thác thành truyện được

Có một ví dụ rất kinh điển về việc kể chuyện mà thoát chết, đó là truyện Ngàn

lẻ một đêm Hồi xưa có ông vua thù đàn bà đến nỗi mỗi đêm cho gọi một người hầu hạ, sáng mai đem ra chém Nàng Scheherazade, con của tể tướng, tình nguyện vào cung hầu hạ vua, và kể chuyện, nhưng tới gần sáng lại ngưng Nàng không nói gì thêm, không kể phần kết thúc, bảo mai mới cho vua nghe tiếp

Vua rất tò mò, vì thế hoãn việc chém đầu người phụ nữ đó Cho tới ngàn lẻ một đêm sau thì vua cưới nàng làm vợ Người ngồi trên ngôi báu cũng y như mình, thích nghe kể và chờ mong đoạn cuối Chuyện bao giờ cũng có kết cục Một là có hậu; hai là không Từng đoạn từng đoạn thế nghe rất thích Kể chuyện kỳ diệu như vậy đó

Nhà báo Mỹ Roger Tartarian từng nói: “Kể chuyện thì vui hơn”

Nhiều truyện cổ đã từ tập truyện đồ sộ Ngàn lẻ một đêm mà ra Nếu các bạn đến nhà sách sẽ thấy bản dịch tiếng Việt của ông Phan Quang, một cây đại thụ của làng báo Việt Nam Ông dịch rất công phu Sách tái bản không dưới 20 lần, liên tục trong vài chục năm nay Thậm chí có người đã đạo văn dịch của ông; ông từng phải đi kiện

Khái niệm: tin mềm (soft story, soft news), tin cứng (hard news)

Giờ chúng ta hãy tìm hiểu về thuật kể chuyện Kể chuyện nói chữ là trần thuật Nhà báo viết tiếng Anh thì nói đó là tin mềm, bài mềm - soft news, soft story Loại bài này giống ký sự, phóng sự Việt Nam

Một ví dụ: nhà đó trồng mười cây chuối, tự nhiên có cây trổ một nải chuối dài

cả thước Nhà báo đưa tin về sự kiện này, gọi là tin mềm

Nhưng Quốc hội họp để làm luật Ví dụ luật cho phép hôn nhân đồng tính Đây là tin cứng (hard news), tin phải phát liền Cũng có thể biến nó thành tin mềm, nếu nhà báo miêu tả sự vui mừng của người đồng tính

Tin mềm, bài mềm không cần đưa ngay; chúng nhẹ nhàng, thậm chí nhiều khi chỉ để độc giả đọc giải trí Chúng có thể đánh vào tình cảm, khiến họ xúc động, cảm thấy hạnh phúc và có khi cả sự đau khổ Những bài đó gần với văn chương nhưng dựa trên sự thật, hoàn toàn không hư cấu Tin mềm, bài mềm thường mang nhiều tình tiết, màu sắc; có thể dựa trên sự kiện lạ

Phú Quốc, chẳng hạn, có chuyện lạ tầm quốc tế: chó Phú Quốc sắp thi chó quốc tế vào cuối tháng này Mời được Ủy ban Chó thế giới qua chấm giải là một người tên Dư Thanh Khiêm Ông là giáo sư, hiệu trưởng của một trường tại Bruxelles (Bỉ) Ông chơi chó, sưu tầm bản đồ và sách cổ Việt Nam Chó Phú Quốc có những điểm đặc biệt; từ thời Pháp thuộc đã được đưa đi thi chó quốc tế Ông Khiêm cho biết mình đang đấu tranh để lấy lại tên cho chó Phú Quốc, đã bị ngườiThái Lan đăng ký như là giống chó của họ

Nhiều người cho rằng người Thái Lan còn lấy tên thương hiệu nước mắm Phú Quốc để bán ra thế giới Thật ra tin đó không đúng Một người Việt gốc Hoa, sau khi di cư qua Mỹ, đã đăng ký nhãn hiệu nước mắm Phú Quốc Nhiều khi,

do mình chưa điều tra chưa kỹ, chưa rõ ràng nên nói không chính xác

Độ dài lý tưởng

Tùy người viết và tòa soạn mà phóng sự dài hoặc ngắn Trên các báo Pháp có loại phóng sự kể chuyện địa phương ngắn và súc tích, chỉ 600 chữ Họ kể chuyện đội bóng kiểu cấp phường của mình, thành phóng sự rất độc đáo Nhưng các nhà báo Việt Nam thì cho rằng phóng sự phải trên 1.000 chữ, hoặc dài hơn

Đối với Kiên Giang, có gì hay? Vừa rồi làm sân bay ở Phú Quốc, mình có thể tập trung vào một công nhân làm sân bay để kể lại chuyện này Hoặc kể chuyện đó theo cách nhìn của một ông đốc công Đấy là phóng sự Vừa về địa danh, vừa về con người Hẳn không thiếu những chuyện lạ trong việc làm sân bay, nếu hỏi sẽ biết được rất nhiều

Còn ngọc Phú Quốc, ngọc thật ngọc giả cũng có chuyện để viết Tôi từng viết bài về ngọc sau một lần tới chỗ nuôi ngọc trai ở đảo Bài dạng này gọi là phóng sự hay ký sự Viết như thế các báo sẽ đăng Nếu không thì sao? Mình

có thể đăng trên Facebook hoặc Blog

Thuật kể chuyện áp dụng được cho nhiều loại bài Những bài điều tra cũng hay dùng, như chuyện công an đi bắt quân gian Những bài sâu về tin tức, tường thuật chi tiết, khi dùng thuật này sẽ luôn hấp dẫn độc giả Hoặc những chuyện đầy kịch tính về bê bối doanh nghiệp Chẳng hạn, chuyện bà Diệu Hiền ở Cần Thơ Từ một người đàng hoàng, nhưng không biết làm ăn nên bị

nợ nần, nông dân làm dữ (nhưng giờ nghe nói đã được hỗ trợ để trả hết nợ) Hoặc chuyện về công ty Mai Linh Tại sao người ta lại quan tâm đến doanh nghiệp taxi này? Vì món nợ 500 tỉ với lãi suất 20% một năm Nghĩa là mỗi năm phải trả lãi 100 tỉ đồng, chia ra mỗi tháng phải trả khoảng 8,3 tỉ Mỗi ngày mở mắt ra là mất đứthơn 270 triệu

Tin tức là những mẩu tin từ 50 đến 150 chữ Và ngày xưa viết rề rà, còn bây giờ thì “chuyện chi nói lẹ ra đi” ngay trên đầu bài Ví dụ, hôm nay Hội Nhà báo Kiên Giang tổ chức lớp tập huấn, cần nói ngay về vấn đề gì Nhưng bạn nào làm phóng sự về lớp này, hẳn sẽ viết theo kiểu kể chuyện

Các yếu tố cấu thành căn bản

Ta kể một câu chuyện hầu cho mọi người hình dung về chuyện đó Hình dung con người, sự vật sinh động, cụ thể là nghệ thuật của những người có nghề văn Phải dựng cảnh, dựng lại không khí, khi kể chuyện Trong truyện còn có truyện là những câu chuyện nhỏ Và có thể rao trước sắp tới nói gì; hoặc hai,

ba người có thể đối đáp với nhau trong bài phóng sự

Dựng cảnh

Dựng cảnh là sao? Ví dụ trong phòng học có gì, mình mô tả lại: ánh sáng bên ngoài rọi vào, những người bạn đang ngồi chăm chú nghe giảng bài… Tức làm sao nêu bật được bối cảnh căn phòng Hồi nhỏ ta học làm văn kể chuyện

có tả chó mèo, tả bạn mình Bây giờ vẫn vậy Nếu các bạn làm đúng như những gì đã được học hồi nhỏ, bao giờ cũng thành công Nhưng đừng miêu tả ước lệ: người đó mắt sáng, mũi cao, má hồng…Như thế là không đúng thực tế, tròn trịa quá Người ta không thể giống nhau Có nhà văn nói nhìn trăm cái cây nhưng thấy trăm cái cây khác nhau hết

Dựng không khí

Nhân vật sống ở đâu? Trong một môi trường nhất định Tức phải nói về môi trường sống, tương quan của họ với môi trường đó và những người xung quanh Phóng sự rất gần với văn chương Nhưng trong văn chương người đẹp

là đẹp hoàn toàn Nguyễn Du tả “Làn thu thủy nét xuân sơn Hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh” Phải bậc kỳ tài mới tả được như thế Nhưng đó là ước lệ, con người đâu có tròn trịa như vậy Nguyễn Du tả một người con gái lý

tưởng “ Kiều càng sắc sảo mặn mà So bề tài sắc lại là phần hơn” Tức dùng hình ảnh và so sánh nhiều Nhưng văn báo của mình thì không nên ước lệ, mà

đi vào lối sáo mòn

Kể câu chuyện, sử dụng giai thoại

Xung quanh nhân vật luôn có những câu chuyện, giai thoại Chuyện về cuộc đời mỗi người, cắt lát ra để viết, mang tính cá nhân Ta viết hồi ký về cuộc đời

để sau này con cháu đọc Ở bên Tây cũng vậy Nhiều người giỏi nhưng không viết văn hay thì sao Bên đó có dịch vụ viết thuê quảng cáo trên Internet Có những người nghề của họ là viết mướn, không cần ký tên, chỉ lấy tiền Họ cũng có niềm hãnh diện: giúp người khác viết truyện Tiền thuê không đắt, từ

500 đô đến 1.000 đô Họ đăng trên Internet: ông bà muốn viết tiểu sử thì tôi giúp Thứ nhất đề nghị ông bà sưu tập hình ảnh từ nhỏ tới lớn, văn bản thư từ chuẩn bị sẵn Nghiên cứu những câu hỏi tôi sẽ hỏi Tôi để máy ghi âm, hỏi ông

bà trả lời Họ làm khoảng mấy tiếng đồng hồ và vài ba lần như thế Sau đó đem về viết rồi đem cho người thuê coi, trao đổi rồi viết lại, viết thêm Đấy cũng là phóng sự, ký sự một cuộc đời

Không hư cấu

Ta cần xây dựng truyện xung quanh một hình ảnh chủ đạo với nhân vật chính,

có thể là bản thân mình Hồi xưa có lối văn sáo: tôi sinh ra dưới một ngôi sao xấu, rồi cuộc đời tôi thế này, thế này… Đấy là văn chương rỗng, thực tế không như vậy Đối với báo chí, truyện không hư cấu mới thuyết phục được độc giả Viết báo khác với viết văn Nhà văn luôn dựa vào một nguyên mẫu rồi thêm mắm dặm muối Người đó không đẹp thì lấy cái đẹp của người khác đắp vào

Đó là văn hư cấu Còn văn của mình là văn sự thật Dĩ nhiên không thiếu nhà báo lý tưởng hóa nhân vật của mình, đọc vào thấy giả

Nhân vật có xấu có tốt sao lại nhìn thấy toàn cái tốt? Ví dụ chuyện nghèo và học giỏi: đã nghèo là nghèo mạt rệp, nhà dột từ trên dột xuống Họ cũng nghèo thật nhưng không đến nỗi vậy Làm lụng vất vả áo quần không có mà mặc Có một cái khố giống hai cha con Chữ Đồng Tử, cha mặc thì con không, nhưng nhờ con không mặc nên cưới được công chúa Tiên Dung Việt Nam nhiều truyện hay như thế Nào là Sơn Tinh Thủy Tinh, chuyện trả nỏ thần, ăn khế trả vàng … Mở ngoặc: các bạn muốn viết phóng sự, ký sự hay, cũng nên đọc lại những truyện đó

Luôn có mở bài, thân bài và kết thúc

Bài tin không có kết luận, không “tóm lại là ” Còn kể chuyện luôn có mở bài, thân bài và kết thúc, muốn tóm lại là cũng được Nói chung, phóng sự là phóng cái sự ra, trình bày chuyện đó, ít bình luận, ít phân tích

Bài điều tra thì vừa chỉ ra, vừa phân tích, chứng minh cho độc giả thấy Còn phóng sự không cần chứng minh, mà chỉ kể chuyện “Mua vui cũng được một vài trống canh” như Nguyễn Du nói Trên thực tế, ông “mua vui” đã 200 năm nay rồi

Đúng đặc trưng của thể loại

Tại sao lại phân thể loại? Vì mỗi thể loại giải quyết một thứ Thứ nhất, thể loại tin tức Tin trực thuật là “chuyện chi nói lẹ ra đi” Quốc hội ra luật, ta nói về luật đó và dành vài câu để nhờ chuyên gia phân tích thêm Nhưng muốn viết

một bài điều tra về luật đó, phải chứng minh nó đúng hay sai Tức ý của người viết thể hiện rất rõ trong bài

Đối với phóng sự thì “cái tôi” tuy có, nhưng phải rất ít Không cần khoe: tôi

đi, tôi thấy, tôi tới, tôi bắt tay, chào hỏi… Chỉ cần miêu tả và kể thật hay như một người nghệ sĩ đứng bên cánh gà giật dây các nhân vật trên sân khấu Làm như thế bài của các bạn sẽ hay hơn Nghề của chúng ta là đi, đứng, hỏi, quan sát để viết, sao lại phải khoe? Cái tôi phải rất mờ nhạt, đấy mới là phóng sự báo chí Phóng sự văn chương như “Tôi kéo xe” của Tam Lang lại khác Thời

đó – năm 1935, khác bây giờ Thời đó viết phóng sự là phóng sự văn chương Còn giờ là phóng sự hiện đại, cái tôi rất mờ nhạt Cũng không cần phân tích gì nhiều, nhưng vẫn làm cho nhân vật nói lên được những gì tác giả muốn nói Thể loại phải ra thể loại, nếu pha trộn thì đâu còn thể loại nữa Vì thế phóng sự phải ra phóng sự, phóng cái sự ra; sinh sự chút đỉnh cũng được Sinh sự nhiều

là bài điều tra, bài phân tích, bài bình luận Người ta nói viết hay là nhằm vào một chỗ và làm cho chỗ đó thật đẹp hoặc thật xấu; nếu trộn lẫn nhiều thể loại với nhau lại thành ra dở Mà đã nói tới nghề văn thì phải có chữ nghĩa, có sáng tạo

Bài phóng sự cần súc tích, đầy hình ảnh và nhiều thứ hay, tương đối khó cắt Nhưng dù mở bài, thân bài, kết thúc đều rất khó cắt, người biên tập giỏi vẫn làm được Báo viết hoặc đài truyền hình luôn có khung về thời lượng phát sóng hoặc khuôn khổ bài Có những người viết bài đến 5.000 chữ Viết thế chỉ đưa lên Blog riêng là được, chứ báo nào đăng cho nổi Lúc đó biên tập viên làm gì? Họ cắt xuống còn 1.000 chữ Một bài báo không bao giờ có thể hoàn chỉnh cho dù người viết rất chuyên nghiệp Nhiều người là tiến sĩ gửi bài mà không cho cắt, trong đó đầy lỗi ngữ pháp Lúc đó thường tòa soạn phải điều đình, không được thì đành “cảm ơn”

Tôi từng viết bài “Trong khi chờ bóng xẹp” phân tích tại sao không nên cứu bất động sản Bài dài năm trang vì có nhiều ý, nhưng khi duyệt bị cắt, chỉ còn lại ba trang Đẫu là bài chuyên đề, đưa ra hình bìa , vẽ cái quả bong bóng xẹp

Là người làm báo chuyên nghiệp, mình phải chấp nhận việc đó

Công thức 5W + 1H

Who (ai) = nhân vật

Khi viết phóng sự, ta dùng công thức 5W + 1H, giống như khi viết tin Phóng

sự, ký sự, truyện kể luôn có nhân vật - who

What (chuyện gì) = cốt truyện

Chuyện xảy ra với nhân vật là cốt truyện hoặc hành động, hồi tiểu học đã được học rồi, tức what

Ví dụ truyện Tấm Cám Ngày xưa có gia đình nọ, cha mất sớm, dì ghẻ cùng con gái tên Cám nhiều lần hãm hại con chồng là Tấm Cuối cùng Tấm được làm hoàng hậu; mẹ con Cám thì phải trả giá cho tội ác của mình Đó là cốt truyện, không có nó khó diễn thành truyện

Có người đã viết lại truyện này, đưa vào sách giáo khoa Ngữ văn lớp 10: Tấm chỉ giết Cám, không muối mắm Cám gửi cho dì ghẻ ăn, tức mức độ độc ác thấp hơn

Ở Hollywood, khi ai đó đem kịch bản tới cho nhà làm phim thì sẽ được đề nghị cho biết cốt truyện Đôi khi, nó rất đơn giản, ngắn gọn trong một câu Ví dụ: rắn đang hoành hành gây chết người trên máy bay, hoặc phim về cá mập:

cá mập xuất hiện trong vịnh ăn thịt người

Phim Mỹ hấp dẫn vì truyện là hư cấu, cũng có thể dựa trên nguyên mẫu thật, rồi dùng thêm kỹ xảo điện ảnh Họ tìm tòi, tìm những cách thể hiện sao cho thật lôi cuốn Nhưng hồn cốt của loại phim đó đều nằm ở câu chuyện Trong

đó có nhân vật, bối cảnh… Nhân vật trong bộ phim Hàm cá mập là cá mập hung dữ; con người chỉ đóng vai phụ

Trong mỗi một con người đều có hai phần: phần con và phần người Phần người xem ra lại ít hơn phần con Những loại phim nói trên luôn đánh vào phần con Xem cá mập ăn thịt người khác thì cảm thấy thích Hoặc chuyện đánh nhau, đánh người khác nhiều người bu lại coi; đừng đánh mình là được Hoặc xe tông, cũng tới xem

Phim Hollywood của Mỹ giải quyết vấn đề cực kỳ giỏi Họ có những bậc thầy trong nghề cầm bút viết được nên những truyện hay Phóng sự, về thực chất là một dạng kịch bản được xây dựng trước rồi viết ra Khi làm phim hoặc chương trình truyền hình, chúng ta cũng luôn viết kịch bản trước Chắc chắn những bạn làm đài truyền hình đều biết phải có kịch bản Trình cho lãnh đạo là trình kịch bản Thường còn phải nói sơ cốt truyện cho ông hoặc bà, cô ấy biết

Where (ở đâu) = bối cảnh

Một câu chuyện luôn xảy ra ở một địa điểm cụ thể, trong một không gian nhất định Đó là where Tất nhiên có những chuyện không gian trải dài, xảy ra ở những nơi khác nhau, chẳng hạn, ở Kiên Giang và TP.HCM

When (khi nào) = thứ tự thời gian

Đối với when thì thời gian cô đọng vẫn tốt hơn, cho dù có những câu chuyện kéo dài theo năm tháng

Why (tại sao) = động cơ hoặc nguyên nhân

Rồi đến lý do chuyện xảy ra, tức động cơ, nguyên nhân - why Ví dụ một vụ

án giết người có động cơ là thù oán, ghen tuông, nhưng nhiều khi lại do ngộ sát, không có động cơ rõ rệt Giống như công an, mình cũng phải đi tìm nguyên nhân

How (như thế nào) = qui trình, chuyện đó xảy ra như thế nào

Thường có hai cách kể chuyện chính: tuần tự nhi tiến hoặc cắt lát Nếu bạn kể hay, báo nào cũng đăng Kể hay đây tức là kể như thế nào - how - cho hay Bởi có nhiều chuyện hấp dẫn nhưng người viết không biết cách kể

Ví dụ gặp ông Dư Thanh Khiêm, người đang muốn thúc đẩy, đưa chó Phú Quốc lên lại tầm thế giới, nghe ông kể chuyện rất là hay Nhưng về lại không biết kể cái gì Như thế rất uổng Ngoài chuyện mê chó Phú Quốc, ông còn mê sưu tầm sách cổ Việt Nam và cả bản đồ cổ như bản đồ Trường Sa, Hoàng Sa xưa

Hầu hết các nhà văn giỏi đều làm dàn bài rất công phu, từ đó mới viết tiểu sử nhân vật A thế nào, nhân vật B ra sao

Dĩ nhiên người có văn tài đặt bút viết là có tác phẩm hay Thật ra, họ đã chuẩn

bị, nghiền ngẫm trong đầu chứ không phải tự nhiên mà có thể nhả ngọc phun châu

Nguyên tắc căn bản của người viết chuyên nghiệp là bao giờ cũng làm dàn bài,

để viết bài dễ hơn, không bị rối, không bị khựng Nhưng cũng có một số người chuyên nghiệp không làm dàn bài, nhưng chuyên nghiệp lỡ cỡ như chúng ta thì đều cần làm dàn bài hết

Làm dàn bài là phải có ý chính, như một cái cây, từ đó dẫn ra nhiều ý phụ Ý phụ có cấp một, ý phụ cấp hai, tựa những cành lá

Tất cả đều có khuôn khổ, phân đoạn như hồi nhỏ các bạn đã được học

Câu ngắn, đoạn ngắn

Giờ chúng ta hãy thảo luận về quy tắc hành văn Viết tiếng Việt hoặc bất cứ thứ tiếng nào cũng nên chú trọng viết câu ngắn, đoạn ngắn, đừng dây cà ra dây muống Những người viết câu 100 chữ thường bị sai ngữ pháp

Nên ngắn gọn cả về mặt ý: mỗi câu một ý hoặc hai ý, nếu phức tạp lắm thì ba

ý Đương nhiên, không nên viết kiểu thơ con cóc: “Con cóc trong hang Con cóc ngồi đó Con cóc nhảy ra ” Nên viết: “Ngày xửa ngày xưa có con cóc tía sống với vợ con trong hang Ngày nọ, cóc con đi học đến tối chưa thấy về, cóc cha sốt ruột quá, tìm đến trường tiểu học cách nhà mình hơn hai cây số để tìm con” Nhưng đừng nói: “Cóc cha là con cóc to lớn, ngày kia phải đi tìm con và con của nó cũng to như nó ” Làm thế câu văn sẽ lộn xộn, dễ trật ngữ pháp Đáng tiếc là hiện nay nhiều người viết kiểu như vậy Các biên tập viên phải ra sức sửa lỗi cho họ Rất mệt Không ít người học ngành báo chí nhưng không viết đúng tiếng Việt Học văn, tiếng Việt từ tiểu học thì không thể nói rằng việc viết đúng tiếng Việt là do năng khiếu

Đúng chính tả, ngữ pháp

Các bạn cần lưu ý thêm: viết tiếng Việt phải đúng chính tả, ngữ pháp Thầy giáo có cái tài là hay dọa học trò Chuyện rất đơn giản thì biến thành phức tạp Rồi từ phức tạp, dạy lại cho thành đơn giản

Nghe nói “phong ba bão táp không bằng ngữ pháp Việt Nam”, các bạn có ấn tượng là khó, chứ thật ra tiếng Việt là một trong những loại ngôn ngữ dễ nhất trên thế giới đầy ngôn ngữ phức tạp này

Tôn trọng các quy định về viết lách của cơ quan

Viết lách trong báo chí cũng luôn phải theo các quy định do từng tờ báo lập ra

Có báo cho viết Hoa Kỳ, đô la Mỹ; có tờ buộc viết Mỹ, USD

Tuân thủ quy trình biên tập

Nếu biết trân trọng nghề nghiệp của mình thì các bạn phải tuân thủ quy trình biên tập Khi viết xong, dứt khoát phải tự sửa trước rồi gởi bài cho người khác xem lại để tránh sai sót Ở bên Tây, một dịch phẩm sau khi xong phải đưa cho hai người coi lại: biên tập viên sơ cấp, biên tập viên cao cấp Sau đó còn gửi cho ba biên tập viên thượng thặng về lĩnh vực đó soát xét lần nữa, rồi mới xuất bản

Một vài thủ thuật viết lách

Show, don’t tell (không kể lể dài dòng)

Khi kể chuyện, mình nên chỉ cho bạn đọc thấy nhân vật, ít kể lể, gọi là “show, don’t tell” Thay vì nói đó là một người cao lớn, ta sẽ nói ông ấy cao 1,7m Hãy để cho nhân vật tự thể hiện Hoặc về ông Khiêm, ta viết ông luôn tìm tòi chó đẹp và đang nuôi hai con chó Phú Quốc, như thế chứng tỏ ông rất yêu chó

Đó cũng là kỹ thuật của nhà văn

Đôi khi phải trích nguồn, nhưng không cần trích nhiều

Tôi có anh bạn nhà báo Pháp tên là François Simon Anh viết phóng sự rất hay Một số bài của anh được đưa vào sách giáo khoa báo chí Cái vui là anh viết phóng sự về tôi nữa

Trước đây, tôi thi đậu tú tài Pháp nhưng chỉ nhận chứng chỉ tạm, chưa kịp lấy bằng chính thức vì trường Pháp đóng cửa Nhiều năm sau đó, khi đi tu nghiệp bên Pháp và thực tập tại một toà báo ở Rennes, tình cờ, tôi được biết Sở học chánh của Thành phố quản lý tất cả các trường Pháp ở châu Á Ở đấy, họ lưu

- Tôi đâu có biết, tôi phân trần

- Thôi được rồi Ba bữa nữa ông tới

Ba hôm sau, cùng anh François, một người bạn ở báo Tuổi Trẻ và một phóng viên ảnh, tôi quay trở lại Bà Letardif nói vài lời đại ý chúc mừng, rồi trao bằng

Anh François về viết bài phóng sự ngắn sáu trăm chữ, kèm hình do phóng viên ảnh đi theo chụp Thế là tôi nổi tiếng được một ngày ở cái thành phố Rennes nhỏ đó

Ngày hôm sau, khi tôi ra đường thì có người nhận ra:

- Monsieur le bachelier! Họ chào tôi như vậy

Họ đọc báo, thấy hình, nên họ đã nhận ra ông tú tài ba mươi năm sau mới đi lãnh bằng

Nhiều chi tiết, ngửi, nếm, sờ mó, nghe, thấy

Cần quan sát nguyên mẫu, tức nhân vật của mình để tìm thông tin chi tiết Ta quan sát bàn tay, khuôn mặt, cách ăn mặc, tìm những chi tiết về giác quan: ngửi, nếm sờ, giống như nhà văn với nhân vật của họ

Đương nhiên không nên sờ tay chân hay dùng lưỡi nếm người nhân vật Nhưng nhân vật xức nước hoa gì mà mình không biết thì cứ hỏi Lắng nghe không thôi chưa đủ, mà còn phải dùng cả các giác quan của mình để tìm hiểu nhân vật; nói chung là phải quan sát cho kỹ Nhiều người nhìn nhưng không thấy gì cả

Văn phong phù hợp

Các bạn cũng phải lựa chọn văn phong phù hợp, thậm chí phải tìm hiểu về phong tục, tập quán, văn hoá thì mới viết hay được Gần đây, có lẽ các bạn đã thấy xuất hiện một số “thảm họa dịch thuật” Việc này là do người dịch, ngoài việc chưa đủ trình độ còn không hiểu rõ phong tục, tập quán, văn hóa của người bản xứ, nên đã vấp phải những lỗi rất ngờ ngệch, không thể chấp nhận được

Ngôn ngữ dễ hiểu

Bây giờ, trên các tờ báo Việt Nam có một loại văn rất bí hiểm Đó là văn kinh

tế Những bài báo về kinh tế khiến đa số người đọc cảm thấy rất khó hiểu Tại sao vậy? Vì tác giả đã lạm dụng thuật ngữ kinh tế Các bạn nên nói về các lĩnh vực chuyên môn bằng ngôn ngữ đời thường, gần gũi, đơn giản, không nhất thiết phải dùng thuật ngữ của chuyên gia Một bài viết mà độc giả không hiểu

sẽ mất đi hiệu quả truyền thông

Không qua loa

Muốn kể chuyện hay ta phải chịu khó, phải dụng công, sửa tới sửa lui bài; không thể qua loa

Hễ đã làm nghề báo thì luôn phải chịu khó, chịu cực Nghề này là nghề của những người - dùng chữ của nhà văn Lê Đạt - “phu chữ” có lẽ cũng không sai Chúng ta đều là phu phen hết

Tránh nhàm chán

Có những truyện của nhà văn nước ngoài dày 500, 700 trang Đó là loại truyện

“livre de poche” khổ nhỏ bằng nửa cuốn tập Và họ viết không chỉ một cuốn,

mà mười mấy cuốn Đúng là họ gánh chữ quanh năm suốt tháng Có lẽ không phải vì danh vọng và giàu sang, mà chắc phải yêu thích ghê gớm mới gánh được

Có một nhà văn mới của Mỹ là John Grisham Ông đã viết gần hai mươi tác phẩm, và mỗi tác phẩm luôn dày từ 500, 700 trang Ông là luật sư, chuyển nghề Ông kể chuyện giới luật sư và tội phạm cực kỳ hay Nhiều tác phẩm của ông đã được dựng thành phim, chẳng hạn, cuốn “Hãng luật” (The Firm) Đây

là truyện kể về một luật sư tốt nghiệp thủ khoa trường Luật Harvard được một hãng luật nhận vào làm, được cho nhà, cho xe Anh chuyên nghiên cứu cách

lách thuế cho các doanh nghiệp mà hãng luật này tư vấn Sau đó anh khám phá

ra rằng hãng chuyên giúp đỡ cho Mafia Rồi FBI đã móc nối để anh làm tay trong, tuồn tài liệu mật ra cho họ Cuối cùng, lãnh đạo hãng luật bị bắt còn nhân vật chính thì trốn đi

Cốt chuyện như vậy thật đơn giản nhưng truyện lại dày gần 500 trang Đây chính là một phóng sự dài với nhiều nhân vật Những truyện của Grisham đều rất lôi cuốn Một số đã được dịch lậu ra ra tiếng Việt

Một ví dụ khác: nữ văn sĩ Anna Moi, Việt kiều ở Pháp Cô về Việt Nam từ hơn 20 năm nay Tự nhiên ngày nọ cô nhận thấy mình thích viết văn Cô viết bằng tiếng Pháp và kể truyện Việt Nam, trong đó có truyện tù Côn Đảo Hai nhà xuất bản lớn ở Pháp là Gallimard, Flammarion đã in sách của cô Báo Tuổi Trẻ cũng từng viết về cô

Hiện Anna Moi không ở TP.HCM nữa mà ở Hội An, được chừng năm năm rồi Cô vẫn viết đều

Ví dụ: truyện Tấm Cám thời hiện đại

Trong một ngôi biệt thự bên hồ Tây, Hà Nội có cô gái mồ côi cha, sống chung với hai mẹ con người dì ghẻ Cô tên Tấm, em tên Cám Cám và mẹ đi xe hơi Mercedes (hoặc Rolls-Royce) đời mới nhất Còn Tấm thì phải ì ạch với chiếc

xe đạp cà tàng Tuy cũng được cho đi học, nhưng thời gian còn lại Tấm phải đầu tắt, mặt tối làm tất cả việc nhà Vậy mà cô vẫn thường xuyên bị dì ghẻ mắng nhiếc

Thế nhưng, cuối cùng cuộc đời đảo ngược Tấm lấy được anh chồng giàu sang

và sống một cuộc đời hạnh phúc Chồng cô là giám đốc, làm ăn rất giỏi ở Kiên Giang Trong khi hai mẹ con dì ghẻ từ sung sướng lại trở thành người giúp việc trong gia đình của cô con ghẻ Tấm là người nghèo khổ nhưng sống tốt, tất nhiên được hưởng phước

Nếu các bạn viết bài kể chuyện hay thì sẽ được nhiều báo chọn đăng

Việt Nam có vô vàn những câu chuyện hấp dẫn như Tấm Cám, Ăn khế trả vàng, Cây tre trăm đốt Do chịu ảnh hưởng văn hóa Trung Quốc nên dân ta cũng rất thích truyện Tàu, trong đó có Tam quốc diễn nghĩa, Hồng lâu mộng, Thủy Hử, Lương Sơn Bá - Chúc Anh Đài Truyện của họ nhiều đến nỗi các hãng phim ở Hồng Kông, Đài Loan khai thác hoài mà không hết

Tượng Nguyễn Trung Trực trước cửa đền thờ Ông

Rạch Giá cũng có truyện Như truyện anh hùng Nguyễn Trung Trực chỉ huy đánh tàu Esperance, đã được dựng thành phim

Tàu Esperance được phục dựng kiểu mô hình

để đóng phim về Nguyễn Trung Trực

Ta có thể kể về Ông trên tư cách một người dân Kiên Giang thời hiện đại nhìn

về quá khứ Quan trọng là cách kể Nhiều câu chuyện lưu truyền ngàn đời, giờ mỗi người kể một kiểu mà vẫn hay

Ở bên Tây, thỉnh thoảng những truyện hoặc phim cũ lại được làm lại với tình tiết khác Ví dụ truyện về James Bond nổi tiếng đến nỗi hiện một nhà văn khác

là Sebastian Faulks đã viết tiếp về “Điệp viên 007” theo phong cách của tác giả Ian Fleming, người chết nghẻo cù đum từ hồi nẫm rồi (năm 1964) Phim về James Bond cứ tiếp tục được tung ra các rạp Và bộ phim mới nhất về điệp viên Anh này là “Skyfall”, do Neal Purvis và Robert Wade viết và John Logan viết lại thành kịch bản Người ta vẫn thích nghe, xem nhân vật huyền thoại ấy Năm 2014 còn có một bộ phim khác về nhân vật này, tên là “James Bond 24”

Bốn cách viết chính

Hãy trở lại với thuật kể chuyện Chúng ta có bốn cách kể : theo thứ tự thời gian; đồng hồ cát, đồng hồ cát biến thể; bố cục tâm điểm; bố cục theo chương, hồi

Thứ tự thời gian

Trong bốn cách kể chuyện, kể theo thứ tự thời gian là đơn giản, dễ hiểu và dễ viết nhất Ai kể cũng được Chúng ta cứ lần lượt kể theo thứ tự từ đầu đến cuối: khởi đầu nhè nhẹ, từ từ dẫn đến đoạn gay cấn, rồi mở gút kết thúc Thậm chí ngày mai các bạn sẽ làm như vậy là chính

Các truyện cổ tích đều viết theo thứ tự thời gian Ví dụ truyện “Cô bé quàng khăn đỏ”: một hôm cô bé quàng khăn đỏ đi tới nhà bà Bà đã bị sói ăn thịt Sói lại giả làm bà, để hòng ăn thịt cô bé tiếp

Một ví dụ khác: Có một bà bán dưa, một hôm, vứt vỏ dưa ra giữa đường Sau

đó, có một chiếc xe gắn máy Air Blade 125cc đời mới, trị giá bốn mươi tám triệu, chạy tới đụng vỏ dưa, té xuống Đôi nam, nữ ngồi trên xe đang cười hớn

Vị trí của cao trào

Cao trào thường là ý chính, điều muốn nói Khi kể chuyện thì phải luôn luôn dẫn dắt tình tiết đến cao trào Cao trào thường nằm ở gần cuối bài

Cấu trúc thứ tự thời gian

Kể lại sự kiện từ đầu đến cuối có thể được biểu diễn bằng hình tháp xuôi Nhiều nhà báo không học chính quy cũng thường viết bài tin theo kiểu này Đúng ra, viết tin phải theo hình tháp ngược, không nên theo hình tháp xuôi Tức là chuyện chi nói lẹ ra đi, không nên tới cuối cùng mới biết chuyện Nhưng đặc trưng của cách viết theo thứ tự thời gian là diễn giải theo hình tháp xuôi Ví dụ, truyện “Ăn khế trả vàng”: ngày xưa … rồi tới chuyện người em giàu có, người anh chết

Nếu viết theo hình tháp ngược thì viết người anh chết, người em sống và giàu

có Sau đó, kể ngược lại Không cần phải kể từ đầu tới cuối, mà chỉ lấy những đoạn chính: người anh chết Người em sống giàu có Người anh vì tham lam,

đã ôm quá nhiều vàng Do chở nặng, chim bay không nổi, nên đã hất ông xuống biển Người em thiệt thà, lấy đúng túi ba gang mà đựng, nên trở về an toàn, sau đó trở nên giàu có

Các bạn có thể kể ngược lại thêm chút nữa: gia đình nọ có hai anh em Khi cha

mẹ chết, người em được cây khế, còn người anh lấy cái nhà to, v.v Đây mới chính là hình tháp ngược, nhưng diễn giải như thế câu chuyện sẽ không hấp dẫn