Bỏng mắt là một cấp cứu đặc biệt trong nhãn khoa, vì trong nhiều trường hợp dù điều trị khẩn trương cũng không ngăn chặn được mù lòa. Bỏng mắt đôi khi gây biến dạng và gây sẹo xấu vùng mặt. Ở nước ta, tỷ lệ bỏng mắt còn cao do người dân chưa được trang bị đầy đủ kiến thức và các phương tiện để tự bảo vệ trong sinh hoạt và trong lao động. Sau khi bị bỏng, tại mắt có những tổn thương nhiều mức độ khác nhau theo chiều rộng và chiều sâu. Theo sau đó là các rối loạn về chuyển hóa tại vùng bỏng. Bỏng ở mắt không chỉ là hiện tượng tại mắt mà là một “Bệnh bỏng”, một trạng thái bỏng toàn thân, trong đó nổi bật là bỏng ở mắt. Sau khi bị bỏng các kích thích rối loạn từ các tận cùng thần kinh đã bị tổn thương lan truyền lên vỏ não, đáp ứng lại vỏ não lan truyền hàng loạt các kích thích thể hiện bằng những quá trình phản ứng phức tạp trên các tổ chức đã bị bỏng và trên toàn thân. Bỏng mắt tại mắt có thể xuất hiện một quá trình miễn dịch, các tổ chức bị bỏng bị thay đổi cấu trúc có thể trở thành tự kháng nguyên (autoantigen) là nguyên nhân phát sinh ra tự kháng thể (autoantibody).
Trang 1BỎNG MẮT
TS BS Nguyễn Chí Hưng
MỤC TIÊU:
1 Trình bày tác nhân gây bỏng mắt và đặc điểm bệnh lý tổn thương
2 Xử trí ban đầu bỏng mắt
3 Hướng dẫn đề phòng bỏng mắt
I ĐẠI CƯƠNG:
Bỏng mắt là một cấp cứu đặc biệt trong nhãn khoa, vì trong nhiều trường hợp dù điều trị khẩn trương cũng không ngăn chặn được mù lòa Bỏng mắt đôi khi gây biến dạng và gây sẹo xấu vùng mặt Ở nước ta, tỷ lệ bỏng mắt còn cao do người dân chưa được trang bị đầy đủ kiến thức và các phương tiện để tự bảo vệ trong sinh hoạt và trong lao động
Sau khi bị bỏng, tại mắt có những tổn thương nhiều mức độ khác nhau theo chiều rộng và chiều sâu Theo sau đó là các rối loạn về chuyển hóa tại vùng bỏng
Bỏng ở mắt không chỉ là hiện tượng tại mắt mà là một “Bệnh bỏng”, một trạng
thái bỏng toàn thân, trong đó nổi bật là bỏng ở mắt Sau khi bị bỏng các kích thích rối loạn từ các tận cùng thần kinh đã bị tổn thương lan truyền lên vỏ não, đáp ứng lại vỏ não lan truyền hàng loạt các kích thích thể hiện bằng những quá trình phản ứng phức tạp trên các tổ chức đã bị bỏng và trên toàn thân
Bỏng mắt tại mắt có thể xuất hiện một quá trình miễn dịch, các tổ chức bị bỏng
bị thay đổi cấu trúc có thể trở thành tự kháng nguyên (autoantigen) là nguyên nhân phát sinh ra tự kháng thể (autoantibody)
II NGUYÊN NHÂN VÀ ĐẶC ĐIỂM BỆNH LÝ TỔN THƯƠNG:
1 Nguyên nhân:
- Do hóa chất: acid, base
- Do vôi
- Do nhiệt, điện…
2 Đặc điểm bệnh lý tổn thương:
- Do hóa chất: bỏng hóa chất gay tổn thương nhiều ít tùy thuộc vào:
Nồng độ hóa chất
Thời gian tiếp xúc với hóa chất
Độ pH
- Do vôi: tổn thương âm ỉ kéo dài, khó tiên lượng
- Do nhiệt: thường gây bỏng nhẹ nhờ phản xạ của mi mắt
Trang 2III TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG CỦA BỎNG VÀ CÁCH XỬ TRÍ:
1 Bỏng do hóa chất:
a Bỏng do acid:
Chất acid tác động làm kết tủa protein của mô tiếp xúc, tạo nên hàng rào che chở nhu mô và cấu trúc nội nhãn nên giới hạn được các tổn thương tiếp diễn
Đặc điểm của bỏng do acid:
o Bỏng phá hủy nhanh nhưng hạn chế về chiều sâu, không có xu hướng lan rộng
o Tổn thương do bỏng acid có thể tiên lượng sớm
b Bỏng do base:
Chất base thấm vào mô nhanh, tạo nên phản ứng xà phòng hóa tế bào, làm hư, biến chất tạo keo, giúp cho chất base thấm sâu hơn
Đặc điểm của bỏng do base:
o Bỏng phát hủy chậm nhưng tiến triển nặng
o Có xu hướng lan rộng cả chiều rộng lẫn chiều sâu
o Không tiên đoán được thương tổn
c Xử trí bỏng do hóa chất (gồm cả acid và base):
Điều trị sơ cứu:
o Rửa thật nhiều nước, bằng bất kỳ nước sạch nào có sẵn tại hiện trường Sau đó chuyển đến cơ sở y tế
o Tại phòng cấp cứu, nên dùng dung dịch muối đẳng trương hoặc Lactate Ringer để rửa nhãn cầu và kết mạc, đặc biệt là cùng đồ kết mạc Nên dùng một chai dịch truyền và dùng dây truyền dịch để rửa Dùng giấy quỳ để kiểm tra độ pH đến khi nào độ pH nằm trong giới hạn 7.3-7.7 thì ngưng rửa Tra mỡ kháng sinh và băng che mắt lại
Điều trị duy trì:
o Tùy thuộc vào hình thái tổn thương
o Điều trị phục hồi chức năng: sau 18-24 tháng, nhằm mục đích tạo hình lại những tổn thương để phục hồi chức năng của mắt
2 Bỏng vôi:
- Vôi là một chất base, tác dụng chậm, kéo dài, gây nhiều hậu quả nặng nề và phức tạp, khó tiên lượng trước và cách xử trí khác với các loại bỏng khác
- Đầu tiên phải lấy gắp hết vôi cục, sau đó mới rửa mắt, nhằm tránh phản ứng tạo nhiệt làm tổn thương nặng hơn Dùng dung dịch glucose 5% rửa mắt và là tốt nhất
3 Bỏng nhiệt:
- Nói chung là bỏng nhẹ, nhờ phản xạ của mi mắt
- Thông thường là cháy lông mi, đôi khi tổn thương lớp nông của giác mạc
Trang 3- Xử trí:
Lấy sạch dị vật nếu có
Rửa sạch mắt bằng dung dịch muối đẳng trương
Tra mỡ kháng sinh để tránh dính mi mắt
MỨC
Nhẹ
Giác mạc: khuyết biểu mô, mờ nhẹ nhu mô trước
Kết mạc: không có dấu hiệu khiếm dưỡng quanh rìa
Không có hay có sẹo giác mạc mỏng
Thị lực giảm 1-2 hàng
Trung
bình
Giác mạc: đục trung bình
Kết mạc: có ít hay không có khiếm dưỡng quanh rìa
Sẹo giác mạc trung bình kéo dài, có sẹo giác mạc và tân mạch
Thị lực giảm 2-7 hàng
Trung
bình –
nặng
Giác mạc đục mờ, không nhìn rõ mống mắt
Kết mạc: kiếm dưỡng, 1/3 chu vi quanh rìa
Thời gian liền sẹo giác mạc kéo dài, có sẹo giác mạc và tân mạch Thị lực <1/10
Nặng
Giác mạc trắng, không nhìn rõ đồng tử
Kết mạc khiếm dưỡng từ 1/3 đến 2/3 chu vi rìa
Thời gian liền sẹo giác mạc rất lâu, với phản ứng viêm bên cạnh, dễ loét và thủng giác mạc
Thị lực: đếm ngón tay
Rất
nặng
Giác mạc hoàn toàn trắng, không nhìn thấy đồng tử
Kết mạc khiếm dưỡng 2/3 chu vì rìa
Rất lâu lành
Nhu mô giác mạc dễ bị hoại tử, loét và thủng giác mạc Teo nhãn
IV CÁC BIỆN PHÁP PHÒNG CHỐNG BỎNG MẮT:
Ở nước ta, tỷ lệ mù lòa do bỏng mắt còn chiếm tỷ lệ cao Chủ yếu do tai nạn lao động, tai nạn trong sinh hoạt
Để đề phòng bỏng mắt:
- Người lao động phải mang kính bảo hộ khi làm việc, sử dụng các phương tiện bảo vệ an toàn lao động
- Tuyên truyền giáo dục sức khỏe cho nhân dân, trong học đường, giúp mọi người biết bảo vệ và chăm sóc đôi mắt Khi xảy ra bỏng mắt người bệnh phải biết sơ cứu ban đầu, sau đó đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được xử trí kịp thời
- Huấn luyện tất cả nhân viên y tế biết sơ cấp cứu về mắt và mở rộng mạng lưới chăm sóc mắt ban đầu Đào tạo cán bộ y tế chuyên khoa mắt phục vụ đến tuyến y tế cơ sở