LUẬT TỤC CỦA CÁC DÂN TỘC Ở VIỆT NAM

Các Mác nói “Văn minh nếu như nó phát triển một cách tự giác mà không được hướng dẫn một cách tự giác thì sẽ để lại phía sau nó một hoang mạc”.

ĐẶT VẤN ĐỀ

Đối với một dân tộc, di sản văn hoá cổ truyền là một tài sản vô giá

mà văn hoá là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tình thần do con người sáng tạo ra và tích luỹ qua qúa trình thực tiễn trong sự tương tác giữa con ngươi với môi trường tự nhiên và xã hội Qua quá trình tồn tại và phát triển mỗi một cộng đường người đều để lại một di sản văn hoá lâu đời được lưu truyền từ đời này sang đời kia, nó được khẳng định đứng vững rồi trở thành văn hoá cổ truyền của một dân tộc Trong vốn văn hoá cổ truyền

ấy có những di sản văn hoá vật thể như thành quách, lâu đài, đình đền, nhà ở… có những di sản văn hoá phi vật thể như chuyện kể dân gian, ca dao, phong tục tập quán, tập tục, hương ước, lễ hội… Tuy nhiên giữa cái vật thể và phi vật thể có sự gắn bó hữu cơ với nhau Một ví dụ điển hình cho

sự gắn bó này đó là mối quan hệ giữa luật tục và môi trường sinh thái tự nhiên Sự tương tác ấy diễn ra ở hai phương diện bảo vệ và phát huy Mà bảo vệ và phát huy môi trường sinh thái tự nhiên đó là một hành động văn hoá mang tính nhân văn để phát triển và tồn tại Các Mác nói “Văn minh nếu như nó phát triển một cách tự giác mà không được hướng dẫn một cách

tự giác thì sẽ để lại phía sau nó một hoang mạc”

I LUẬT TỤC CỦA CÁC DÂN TỘC Ở VIỆT NAM

1 Hình thức tồn tại của luật tục

Luật tục là một hình thức của tri thức bản địa, tri thức địa phương được hình thành trong qúa trình lịch sử lâu dài qua kinh nghiệm ứng xử với môi trường và xã hội đã được định hình dưới nhiều dạng thức khác nhau, được truyền từ đời này sang đời khác qua trí nhớ, qua thực hành sản xuất

và thực hành xã hội Nó hướng đến việc hướng dẫn, điều chỉnh và điều hoà các quan hệ xã hội, quan hệ con người với môi trường thiên nhiên Những chuẩn mực ấy được cả cộng đồng thừa nhận và thực hiện tạo nên sự thống nhất và cân bằng xã hội của mỗi cộng đồng

Ở mỗi dân tộc có tên gọi luật tục riêng như hương ước của người Việt, Hịt khỏng của người Thái, Phat Kdi người Ê đê,…

Có thể nói luật tục là hiện tượng phổ biến ở tất cả các tộc người hiện nay ở Việt Nam Nếu căn cứ vào hình thức tồn tại của các loại luật tục này, chúng ta có thể chia làm 3 loại

- Luật tục dưới dạng các lời nói vần truyền miệng

- Luật tục thành văn hay đã được văn bản hoá

- Luật tục còn dưới dạng những thực hành xã hội

a- Luật tục đã được cố định thành dạng lời nói vần được truyền miệng từ đời này sang đời khác, ví dụ như luật tục Ê đê, M’nông, mạ, Ba

na, Gia rai,

Loại luật tục này đề cập tới rất nhiều lĩnh vực khác nhau của xã hội: quan hệ cộng đồng, vai trò và trách nhiệm của thủ lĩnh, phong tục tập quán, hôn nhân và gia đình, sở hữu tài sản, việc xâm phạm tới các cá nhân (chửi, đánh đập, giết người) luật tục không chỉ là những điều ngăn cấm, xử phạt

mà còn là những điều khuyên răn, giáo dục, tạo dư luận xã hội để truyền bá cái tốt, bài trừ cái xấu Việc thực thi luật tục dựa vào phán quyết của người

xử kiện, của mỗi buôn làng (người Ê đê gọi là Popét kdi, người M’nông gọi

là kroanh petk đuôi ) có sự tham gia của cộng đồng dòng họ, gia tộc của

cả bên nguyên và bên bị

b- Luật tục thành văn hay đã văn bản hoá.

Loại luật tục này có thể chia thành 2 dạng:

Hương ước của người Việt (kinh): là loại luật tục thành văn của mỗi làng trong thời kỳ xã hội phong kiến và còn tồn tại đến ngày nay với nhiều tên gọi khác nhau: Hương ước, hương lệ, hương tục hương ước ra đời từ thời Lê, nhưng hương ước cổ nhất còn lưu lại đến ngày nay là từ thời hậu

Lê (thế kỷ thứ 17)

Nội dung của hương ước đề cập đến một số vấn đề cơ bản của làng xã

1 Thiết kế tổ chức làng xã: như xóm, ngõ (theo cư trú), dòng họ

(theo huyết thống), phe giáp (theo cấp tuổi), phường hội (theo nghề nghiệp), bộ máy quản lý hành chính

2 Quy định về các quan hệ xã hội: trong đó nổi lên các chuẩn mực:

trọng lão, trọng chức vị, trọng nam và trọng trưởng nam

3 Quy ước về an ninh làng xã:

4 Quy ước về khuyến nông, khuyến học:

5 Quy ứơc về sưu thuế, lao dịch theo từng loại người trong làng xã.

Luật tục của người Thái và Chăm

Luật tục Thái (Hịt khoỏng bản mường) tồn tại dưới hai dạng:

+ Luật Mường

+ Những tục lệ liên quan đến cưới xin, ma chay, cúng lễ v.v…

Nội dung của luật Mường đề cập tới các vấn để:

hệ hôn nhân gia đình, đến việc xâm phạm đến thân thể, các phong tục tập quán…

Luật tục Chăm (Adát) được bắt đầu từ hình thức truyền miệng, rồi sau đó được văn bản hoá vào những thập kỷ giữa thế kỷ 19 Phần luật tục Chăm về hôn nhân gia đình đề cập đến các vấn đề: điều kiện kết hôn, hôn nhân và ly hôn, phân chia tài sản, quan hệ giữa cha mẹ và con cái, quyền của người phụ nữ, quyền của người đàn ông…

c Luật tục tồn tại dưới dạng các thực hành xã hội Loại này phổ biến

ở hầu hết các tộc người rất khó phân biệt nó với phong tục và lệ tục cổ truyền

Dù tồn tại dưới hình thức nào thì hiện nay luật tục của các dân tộc cũng đang đứng trước sự mai một phá hoại bởi thời gian và con người Nhiều cuốn luật tục: Hit khoỏng của người Thái bị đốt hay mất mát, thất lạc, nhiều bộ luật truyền miệng của các dân tộc Tây Nguyên bị quên lãng Nhiệm vụ của chúng ta hiện nay là phải cứu lấy di sản quí báu đó

2 Một số đặc điểm cơ bản của luật tục

Luật tục chưa phải là luật và nó cũng không hoàn toàn là tục mà nó là hình thức trung gian chuyển tiếp giữa luật và tục hay nói cách khác nó là hình thức phát triển cao của phong tục, tục lệ và là hình thức sơ khai, hình thức tiền luật khác Vì vậy nó phù hợp với các xã hội tiền công nghiệp, phù hợp với các cộng đồng nhỏ hẹp gắn với từng nhóm tộc người, từng địa phương cụ thể

Khác với luật pháp luật tục là một bộ phận của hệ thống xã hội và văn hoá cổ truyền, nó ra đời, biến đổi và tham gia chế định các hành vi cá nhân và cộng đồng dưới sự tác động của hệ thống xã hội và văn hoá tộc người, nó trở thành tình cảm, lương tâm và trách nhiệm thiêng liêng của mỗi thành viên với cộng đồng mà trước hết là cộng đồng gia tộc, dòng họ

Nó không phải là sự áp đặt của hệ thống cai trị đối với mỗi cá nhân mà là

sự tự nguyên, tự giác của mỗi cá nhân với tư cách là chủ nhân của cộng đồng ấy

Luật tục mang tính đặc thù, tính địa phương, tính đa dạng Mỗi làng người Việt có một bản hương ước riêng, mỗi mường của người Thái có bản luật Mường riêng…

Do luật tục là một bộ phận của hệ thống xã hội, hệ thống văn hoá cho nên du luật tục đã hình thành và định hình trong qúa trình lịch sử lâu dài nhưng không vì vậy mà nó bất biến, trái lại nó luôn biến đổi theo những hoàn cảnh xã hội và văn hoá nhất định

3 Giá trị của luật tục

- Luật tục là một sản phẩm của một xã hội nên nó là tấm gương phản chiếu sát thực xã hội tộc người Luật tục đề cập đến hầu hết các lĩnh vực khác nhau của đời sống tộc người từ môi trường tự nhiên, quan hệ sản xuất

và sở hữu, tổ chức và các quan hệ xã hội, hôn nhân, gia đình, tín ngưỡng, phong tục và lễ nghi… Đó là các chuẩn mực ứng xử đã được hình thành và định hình trong qúa trình lịch sử lâu dài của tộc người được mọi người chấp nhận và tự giác thực hiện như một thói quen, tập quán

- Luật tục là di sản văn hoá tộc người: luật tục đặc biệt là luật tục truyền miệng của các dân tộc ở Tây Nguyên là di sản văn hoá quý báu Trong mỗi bộ luật tục nó không chỉ chứa đựng những sắc thái văn hoá độc đáo của mỗi tộc người khiến có người đã ví von nó như là “Bộ từ điển Bách khoa sống của mỗi dân tộc” mà bản thân mỗi bộ luật tục đó thực sự còn là một tác phẩm văn học dân gian truyền miệng có giá trị nội dung và nghệ thuật

- Luật tục là kho tàng tri thức dân gian phong phú Đó là tri thức về môi trường tự nhiên, về sản xuất nương rẫy, hái lượm, săn bát, đánh cá, tri thức về xã hội và ứng xử giữa người với người, tri thức về đời sống văn hoá, nghi lễ phong tục…

Trước hết luật tục là tri thức quản lý cộng đồng, làng buôn Đó là sự kết hợp giữa quản lý và tự quản lý, kết hợp giữa giáo dục và trừng phạt, giữa ý thức cá nhân và dư luận xã hội, kết hợp giữa các nguyên tắc và tập

quan - một hình thức luật pháp sơ khai với các quan niệm về tâm linh, tín ngưỡng để giải quyết các xung đột xã hội…

Luật tục còn chứa đựng những tri thức hết sức phong phú và đa dạng

về môi trường tự nhiên và việc quản lý khai thác các nguồn tài nguyên thiên nhiên Đó là việc xác định các quan hệ sở hữu của cộng đồng và cá nhân đối với các nguồn tài nguyên đất, rừng, nước, lâm nghiệp, thổ sản… Việc “thiêng hoá” tự nhiên để bảo vệ tự nhiên, việc đặt con người trong sự tương tác bình đẳng hoà đồng với thiên nhiên

II LUẬT TỤC VÀ VIỆC QUẢN LÝ, KHAI THÁC TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN

1 Luật tục chứa đựng kho tri thức về môi trường và tài nguyên thiên nhiên

Các bộ luật tục của các tộc người đều thể hiện một kho tàng tri thức

vô cùng phong phú của các tộc người về môi trường tự nhiên và những tài nguyên thiên nhiên nơi mà họ sinh sống Với trình độ và phong cách tư duy

cụ thể kinh nghiệm mang màu sắc thần bí nên họ cho rằng, nên họ cho rằng con người cũng như mọi vật xung quanh đều có linh hồn, con người và tự nhiên đều bình đẳng, hoà vào nhau là một Do vậy con người thường lấy các hiện tượng tự nhiên để so sánh, cái gì thuận theo tự nhiên là phải trái với tự nhiên là không đúng, là tội lỗi

Ví dụ: Luật tục M’nông

Ngu như lợn cũng chưa ăn thịt con

Hăng như chó cũng chưa ăn thịt con

Dữ như cọp cũng chưa ăn thịt con

Là người sao lại giết con

Con người là một bộ phận của tự nhiên, lấy tự nhiên để đối xánh, để nói về con người và quan hệ con người, do vậy có thể nói rằng trong hầu như toàn bộ các điều luật của luật tục Ê đê và M’nông không có điều luật nào lại không có sự hiện diện của các hiện tượng tự nhiên Mà thiên nhiên, môi trường tự nhiên ở đây lại được mô tả một cách hết sức sinh động, chứng tỏ sự hiểu biết của con người về nó cũng rất kỹ càng, sâu sắc Thí dụ: khi lấy con vật mà nói về tính cách con người hay ba hoa, không giữ lời hứa, l;uật tục Êđê miêu tả:

“Kẻ như thân cỏ mà muốn vươn cao hơn cây gỗ, như đám cỏ tranh

mà muốn vượt lên cây tre, như con thú rừng mà muốn băng qua ngọn cây cao trên đỉnh núi”

Khi nói về các tội lỗi mà không được xét xử luật tục M’nông ví nó như:

“Chuyện xích mích mà không được giải quyết

Nó sẽ nở như hoa Rting (hoa Phượng)

Nó nó sẽ bung như hoa mhay

Nó sẽ nẩy như vỏ quả dứa”

Khi nói về tính trung thực và khách quan của con người xử kiện, luật tục M’nông mượn hình ảnh:

“Hai bên hòn đá, cá chê đứng giữa

Hai bên cây lúa, cây nêu đứng giữa

Bên gió bên bão, chiếc diều đứng giữa”

Trong những bộ luật tục của các tục người ở Tây Nguyên, có khá nhiều điều luật mang tính chất như là sự tổng kết về kinh nghiệm sản xuất của nhân dân Luật tục M’nông có các điều về trồng tỉa, làm rẫy, chăn nuôi, săn bắt, các tục lệ liên quan tới các con vật nuôi như lợn, chó, trâu gà Ví dụ tuỳ theo loại đất mà gieo các loại cây trồng khác nhau:

“Đất thấp nặng gió ta trồng dưa

Đất thấp bằng ta trỉa bắp

Dọc bờ suối trồng chuối và mía

Trên đồi cao chỉ trồng cây gai

Bầu bí chỉ ở chung với lúa

Ớt cà ta trồng rẫy cũ

Trỉa lúa sớm cho kịp chất tro

Trỉa đậu sớm cho kịp trời nắng”

(Luật tục M’nông - tục lệ trồng trỉa)

Hay về chăn nuôi

“Nuôi lợn làm chuồng

Nuôi trâu làm chuồng

Nuôi voi phải có cọc

Buổi sáng thả ra bãi cỏ

Buổi trưa lùa xuống bờ suối

Buổi chiều phải lùa về nhà”

(Luật tục M’nông - tục lệ chăn nuôi).

Luật tục và vấn đề sở hữu tài nguyên thiên nhiên:

Vấn đề sở hữu luôn luôn là vấn đề có ý nghĩa to lớn đối với sự tồn tại

và phát triển của bất kỳ tộc người nào, ở trong bất cứ một chế độ xã hội nào Đối với các tộc người ở nước ta vấn đề về sở hữu nguồn tài nguyên thiên nhiên liên quan trực tiếp đến hai phương diện

1 Xác định các quan hệ sở hữu đối với nguồn tài nguyên thiên nhiên chính là nhân tố cơ bản để bảo vệ các nguồn tài nguyên thiên nhiên ấy

2 Xác định quan hệ sở hữu liên quan trực tiếp đến các hình thức tổ chức sản xuất và phân phối các nguồn của cải vật chất mà con người tạo ra

Các bộ luật của các dân tộc thiểu số ở nước ta đều có nhiều điều luật xác định quyền sở hữu tài nguyên thiên nhiên và cùng với nó là việc phân phối kế thừa các tài nguyên đó tuỳ theo sự khác biệt về tính chất và trình

độ phát triển xã hội của mỗi tộc người mà luật tục quy định các quan hệ sở hữu cũng khác nhau Nhìn chung ở các tộc người thiểu số như Thái, Ê đê, M’nông đều chưa phát triển chế độ tư hữu tài sản mà tất cả tài nguyên, của cải đều thuộc về cộng đồng, mỗi cá nhân, gia đình chỉ được quyền chiếm dụng Luật tục của các tộc người khẳng định quyền sở hữu công cộng của cộng đồng làng buôn về đất canh tác, đất rừng, sông suối và các tài nguyên thuộc lãnh thổ của làng buôn ấy Đất đai, tài nguyên thuộc về

sở hữu chung của buôn làng thì mọi người có quyền sử dụng

“Chúng ta ai ai cũng có quyền đốt rẫy, bắt cá ở bất cứ nơi nào Ai ai cũng có quyền chèo lên cây lất mật ở bất cứ rừng thấp, bụi bờ nào Cây le, cây lồ ô, tranh tre để làm nhà, ai ai cũng có quyền lấy, không phải trả gì cho ai Ai ai cũng có quyền đốt rừng, săn bắt cá, không phải kiêng cữ gì”

(Luật tục Ê đê)

Trong các tộc người ở Tây Nguyên, nhất là với người Ê đê, Gia rai, M’nông quan hệ xã hội mẫu hệ giữ vai trò chủ đạo theo đó việc tính dòng máu, thừa kế tài sản cũng theo phía họ mẹ

“Con gái giữ nhà ông bà,

Con trai gữ nhà bên vợ” (Luật tục M’nông)

“Con gái như hạt giống cây lúa, chính con gái là người khoác áo choàng chăn, là người giữ gìn cái nong, nái nia, cái lưng, chỗ dựa của tổ tiên, ông bà…

Từ các cuộn dây đồng đến các gánh bí, gánh bầu, không một người đàn ông con trai nào được tranh chiếm của họ” (Luật tục Êđê)

Trong xã hội mẫu hệ như vậy không ai có đặc quyền về đất và tài nguyên, không ai có quyền đem bán đổi

“Tài sản ông bà hưởng hết cả làng, hưởng đến cả con, cả cháu Nếu đem bán và đổi chác, ai làm người đó chịu tội” (Luật tục M’nông)

Tuy nhiên ở người Ê đê vẫn có vai trò người chủ đất đại diện là người phụ nữ bên dòng mẹ, người chủ đất pôlăn có trách nhiệm trông coi, bảo vệ đất đai và tài sản, họ chỉ có quyền lợi là được hưởng tổ ong làm tổ trên cây ktông, cây Kdjar và khi đi thị sát đất đai thuộc quyền quản lý thì pôlăn được dân làng đón tiếp kính trọng và được quyền hưởng của biếu khi

đi thăm đất đai

“Cứ 7 năm một lần vào mùa khô theo tục lệ người chủ đất phải đi thăm đất đai rừng rú của mình… Tất cả dân làng, tất cả những người cháu, người em đều phải góp phần dâng biếu người nữ gia trưởng chủ đất, kẻ tô gạo, giá thóc, gùi thóc… để dân làng, con cháu được khoẻ mạnh” (Luật tục Êđê)

Đối với người Thái ở Tây Bắc thì chế độ đất đai tồn tại khá điển hình Về danh nghĩa ruộng và rừng rú là của chung toàn mường, mà người đại diện là châuđin (chủ đất) Nhưng xã hội Thái theo hệ thống phụ hệ, xã hội phân hoá thành tầng lớp quí tộc và người dân thường nên đất công đó hàng năm được phân chia trước nhất cho các chức dịch hàng mường

Án nha ăn mười mẫu ruộng ở trong phạm vị bản Chiềng đi

Thư lại ăn 6 mẫu ruộng ở bản Chiềng ly

Thông lại ăn 5 mẫu ruộng

Phìa lý ăn 5 mẫu ruộng