Muốn thực hiện thành công những yêu cầu như vậy, thì mỗi trường trunghọc cơ sở song song với việc hoàn thành tốt nội dung chương trình chính khoácần phải thực hiện tốt công tác bồi dưỡng
Trang 1cơ sở được thể hiện qua các kỳ thi học sinh giỏi các cấp, là một trong những tiêuchí quan trọng không thể thiếu được khi đánh giá chất lượng giáo dục học sinhnăng khiếu của mỗi nhà trường
Muốn thực hiện thành công những yêu cầu như vậy, thì mỗi trường trunghọc cơ sở song song với việc hoàn thành tốt nội dung chương trình chính khoácần phải thực hiện tốt công tác bồi dưỡng học sinh giỏi ở tất cả các khối lớp, chonhững học sinh có năng khiếu và có nhu cầu học tập, đồng thời giảm bớt sựnhàm chán trong quá trình học tập của học sinh khá, giỏi
Đứng trước những yêu cầu mới của sự nghiệp giáo dục cùng với nhữngđòi hỏi cấp bách của đời sống xã hội và thấm nhuần quan điểm chỉ đạo củaĐảng, Nhà nước, cũng như sự chỉ đạo trực tiếp của sở giáo dục Quảng Nam,phòng giáo dục Thăng Bình và lãnh đạo nhà trường Để góp phần thực hiện tốtnhiệm vụ trong năm học của nhà trường, tôi luôn trăn trở, tìm nhiều biện pháp đểbồi dưỡng và nâng cao kiến thức cho học sinh Liên tục thực hiện trong nhiềunăm qua, với những kết quả tốt đẹp đạt được, tôi đã đúc kết và rút ra được nhữngkinh nghiệm trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Tôi xin trình bày về một sốbiện pháp đã thực hiện thành công qua đề tài
“Biện pháp bồi dưỡng học sinh giỏi môn Vật lý ở trường Trung học cơ sởHoàng Hoa thám”
3 CƠ SỞ LÝ LUẬN:
Nhiệm vụ của ngành Giáo dục và đào tạo là “Nâng cao dân trí, đào tạonhân lực và bồi dưỡng nhân tài cho đất nước” Nguồn nhân lực góp phần quyếtđịnh sự thành công trong quá trình xây dựng công nghiệp hoá, hiện đại hoá đấtnước mà Đảng ta đã xác định ưu tiên “Giáo dục là quốc sách hàng đầu” Văn
Trang 2kiện Hội nghị lần thứ 2 của TW Đảng khoá VIII ghi rõ; Nguồn lực đó là ngườilao động có trí tuệ cao, có tay nghề thành thạo, có phẩm chất tốt đẹp được đàotạo, bồi dưỡng và phát huy bởi một nền giáo dục tiên tiến gắn liền với một nềnkhoa học, công nghệ hiện đại “Ngành giáo dục phải làm tốt nhiệm vụ giáo dục
và đào tạo nguồn nhân lực cho đất nước, đội ngũ lao động cho khoa học và côngnghệ” Bồi dưỡng nhân tài cho đất nước đó là công tác bồi dưỡng học sinh giỏitrong hệ thống các trường phổ thông của ngành giáo dục và đào tạo nước ta Do
đó công tác bồi dưỡng học sinh giỏi là nhiệm vụ quan trọng, không thể thiếuđược đối với mỗi giáo viên chúng ta Đặc biệt theo yêu cầu đổi mới phương phápdạy học, trong nội dung thay sách giáo khoa, mỗi giáo viên phải thực hiện giảngdạy theo những nội dung phù hợp với từng đối tượng học sinh giỏi, khá, trungbình, yếu Cho nên công tác bồi dưỡng học sinh giỏi đóng một vai trò quan trọngtrong việc thực hiện nhiệm vụ năm học của mỗi nhà trường hiện nay
Bồi dưỡng nhân tài là thể hiện sự quan tâm đặc biệt của nhà trường trướcnhu cầu tạo ra nguồn nhân lực có trình độ và tay nghề cao trong giai đoạn xâydựng công nghiệp hoá và hiện đại hoá đất nước, mà trong mục tiêu và chiến lượcgiáo dục đến năm 2020 của chính phủ đã đề ra “ Nâng cao chất lượng đào tạonhân lực phục vụ sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, trong đó đặc biệt chútrọng nhân lực khoa học - công nghệ trình độ cao, cán bộ quản lý giỏi và côngnhân kỹ thuật lành nghề”
Đối với học sinh THCS khả năng tự học, tự rèn ở nhà để nâng cao kiếnthức của các em còn gặp nhiều khó khăn Do tính hệ thống, khái quát hoá kiếnthức của các em chưa cao, khả năng suy luận, diễn đạt trong lập luận còn yếu
Để nâng cao kiến thức về một môn học nào đó, học sinh trung học cơ sởchưa thể tự mình làm được mà rất cần sự giúp đỡ của thầy, cô giáo thông qua cáclớp bồi dưỡng học sinh năng khiếu trong nhà trường Nhằm phát huy được vaitrò học tập của từng đối tượng học sinh, tránh được sự nhàm chán đối với họcsinh khá giỏi và quá tải đối với học sinh trung bình - yếu, kém là việc làm khôngđơn giản của mỗi thầy cô giáo hiện nay
4 CƠ SỞ THỰC TIỄN:
Chương trình vật lý nâng cao được tổng hợp toàn bộ kiến thức từ lớp sáuđến hết lớp chín gồm các phần riêng lẻ như cơ, nhiệt, điện, quang Trong mỗiphần riêng lẻ lại chứa đựng nhiều mối quan hệ vật lý Ví dụ như: Phần cơ baogồm cả phần chuyển động cơ học, lực, áp suất, công, công suất, các máy cơ đơngiản, hiệu suất Nếu không được học phần vật lý nâng cao thì học sinh khôngthể giải quyết được các vấn đề vật lý bao hàm nhiều hiện tượng trong một vấn đềdiễn ra trong thực tế ví dụ như bài 8/2 ở phần 5.5 của đề tài này Đồng thời học
Trang 3sinh cũng không thể giải được nhiều bài tập trong đề thi tuyển chọn học sinh giỏicủa các cấp hiện nay.
Cho đến nay, bản thân tôi chưa bắt gặp một tài liệu nào bàn về phươngpháp bồi dưỡng học sinh giỏi ở các cấp, các khối lớp cho các môn học trong nhàtrường Trung học cơ sở
Tài liệu hiện nay giáo viên chủ yếu dựa vào các sách nâng cao của các nhàxuất bản dành cho giáo viên, phụ huynh và học sinh giỏi tham khảo Hầu hết cácloại sách này được trình bày theo thứ tự :
+ Kiến thức cơ bản
+ Bài tập
+ Hướng dẫn giải, hoặc đáp số Và trong các loại sách đó có rất nhiều nộidung trùng lặp
Như vậy vấn đề đặt ra ở đây là làm thế nào để từ một khối lượng bài tập
đồ sộ với hàng trăm bài tập vật lý, từ hàng chục đầu sách tham khảo hiện có trênthị trường sách Mà với một thời gian bồi dưỡng trong bảy tháng, mỗi tháng bốntuần, mỗi tuần ba tiết Tổng cộng có tám mươi tư tiết, thế mà giáo viên phảiluyện tập cho học sinh rất nhiều kỹ năng
Trong thực tế, mỗi kỳ thi chọn học sinh giỏi của tất cả các cấp đều không
có hướng dẫn chương trình ôn luyện Tất cả là do giáo viên bồi dưỡng học sinhgiỏi “ Tự biên”, rồi cùng học sinh “Tự diễn” hoàn tất chương trình của mình đặtra
Vậy làm thế nào để giáo viên hoàn thành thật tốt công việc của một người
“biên kịch”, kiêm “đạo diễn” và “diễn viên” trong công tác bồi dưỡng học sinhgiỏi hiện nay tại các nhà trường phổ thông ?
5 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
Để công tác bồi dưỡng học sinh giỏi đạt kết quả cao thì người giáo viên bộmôn đóng vai trò quan trọng trong việc tuyển chọn học sinh, lập kế hoạch, tổchức tiến hành thực hiện kế hoạch bồi dưỡng học sinh giỏi Vậy vai trò củangười giáo viên bộ môn vật lý được thể hiện như thế nào trong công tác bồidưỡng học sinh giỏi của mình? Theo tôi cần được thể hiện trong những nhiệm vụsau đây:
5.1/ Tuyển chọn học sinh giỏi:
Phát hiện, tuyển chọn, học sinh năng khiếu cho từng bộ môn Theo tôi đây
là nhiệm vụ thường xuyên của mỗi giáo viên Vậy công việc phát hiện và tuyểnchọn học sinh năng khiếu được tiến hành như thế nào để đảm bảo chất lượng?
Phát hiện, tuyển chọn những học sinh có năng khiếu đặc biệt theo từng bộmôn để giúp đỡ bồi dưỡng cho các em là nhiệm vụ hết sức quan trọng và khôngmấy dễ dàng đối với mỗi thầy, cô giáo Thực tế, trong nhiều năm học trước khi
Trang 4chưa có sự chuẩn bị tốt ngay từ đầu năm, nhà trường và giáo viên bộ mônthường đến khi tiến hành bồi dưỡng học sinh giỏi thì lấy số học sinh xếp loại họclực giỏi phân cho các môn để bồi dưỡng, dẫn đến tình trạng nhiều giáo viên bộmôn cùng thích bồi dưỡng một học sinh nào đó và không đồng ý bồi dưỡng mộtvài học sinh khác trong số học sinh giỏi mà nhà trường phân cho mình bồidưỡng Làm như vậy kết quả bồi dưỡng không cao, ảnh hưởng đến tinh thần bồidưỡng của giáo viên.
Mặt khác, hiện nay nhà trường chỉ tổ chức bồi dưỡng học sinh giỏi mônvật lí bắt đầu từ khối lớp tám trở lên, còn khối lớp sáu và khối lớp bảy thì không
tổ chức bồi dưỡng Vì vậy việc bồi dưỡng học sinh giỏi ở khối lớp tám càng gặpnhiều khó khăn
Trước thực trạng như vậy, tôi luôn trăn trở tìm biện pháp tuyển chọn họcsinh năng khiếu cho bộ môn vật lí ngay từ khi các em bước và học lớp sáu, lớpbảy
Cụ thể, sau khi các em học sinh lớp sáu, lớp bảy học được một tháng tôitiến hành điều tra nguyện vọng, sở thích của các em về các môn học, tôi ghi nhậntất cả những học sinh yêu thích bộ môn vật lí và có nguyện vọng được học tậpnâng cao hiểu biết của mình về vật lí học Sau đó hướng dẫn học sinh một số đầusách tham khảo nâng cao, đọc thêm: Như bất ngờ và lí thú trong vật lí, vật línâng cao dành cho học sinh khá giỏi
Trong quá trình giảng dạy, tôi luôn cố gắng tìm tòi và đưa ra các hiệntượng vật lý thường xảy ra trong thực tế đời sống, có liên quan đến kiến thức bàihọc mà sách giáo khoa chưa đề cập tới một cách thật tự nhiên, khéo léo nhằmphát huy óc tò mò, kích thích hứng thú học tập bộ môn vật lý của học sinh
Ví dụ: Khi học bài “ Sự bay hơi” vật lý lớp sáu, tôi đưa ra câu hỏi: Vì saonước làm tắt lửa? Một câu hỏi có nội dung rất gần gủi với đời sống hàng ngàycủa các em, nhưng để giải thích nó thật không đơn giản chút nào, nếu không cókiến thức về sự bay hơi và sự cháy Đồng thời giáo viên bộ môn phải thườngxuyên giao cho học sinh khá, giỏi những bài tập nâng cao ngoài sách giáo khoa,sách bài tập Mặt khác, thông qua mỗi bài kiểm tra viết trên lớp, kết hợp với quátrình học tập, quá trình tự bồi dưỡng của học sinh rồi khẳng định năng khiếu củatừng em, đề xuất với tổ chuyên môn và nhà trường để các em có năng khiếu đãđược phát hiện ở khối lớp 6,7 được vào đội tuyển của nhà trường để bồi dưỡng
Tiêu chuẩn để tuyển chọn học sinh giỏi phải đạt được một số yếu tố sau:
- Yêu thích bộ môn, ham hiểu biết,
Trang 55.2/ Kế hoạch mua sắm tài liệu, sách, báo phục vụ cho công tác BDHS giỏi
Sách, báo tài liệu tham khảo đóng một vai trò rất quan trọng trong côngtác dạy và học Đặc biệt đối với công tác bồi dưỡng học sinh giỏi lại càng quantrọng hơn Do vậy, hàng năm người giáo viên phải có kế hoạch kết hợp với cán
bộ thư viện để bổ sung những đầu sách, những tài liệu đáp ứng yêu cầu bồidưỡng của bộ môn mình phụ trách ( từ những tài liệu luyện tập đơn thuần chođến tài liệu nâng cao) Như Lê- nin đã nói: ‘Không có sách thì không có tri thức,không có tri thức thì không có chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa Cộng sản” Do đó,muốn làm tốt công tác bồi dưỡng học sinh giỏi thì Thư viện nhà trường phải có
kế hoạch bổ sung tài liệu ngay từ đầu năm học để cập nhật kịp thời những thôngtin mới, đáp ứng được yêu cầu giáo dục trong mỗi giai đoạn Kế hoạch bổ sungsách, tài liệu tham khảo phải được nhà trường quan tâm thực hiện thường xuyên,liên tục trong mỗi năm học
Khi thư viện đã có kế hoạch mua sắm tài liệu tham khảo, thì giáo viên bộmôn phải biết phối kết hợp với cán bộ thư viện, để mua sắm những tài liệu nàocho phù hợp và thiết thực với công tác bồi dưỡng học sinh giỏi của bộ mônmình
Theo tôi, cần tập trung mua một số đầu sách tham khảo như sau: Trướchết, ưu tiên mua các loại sách nâng cao, sách dành cho học sinh khá giỏi của Nhàxuất bản giáo dục Sau đó mua các đầu sách của các nhà giáo thuộc các trườngĐại học quốc gia Hà Nội, thành phố Hồ chí Minh và các loại sách về chuyên đềvật lí bảy, tám, chín của các nhà xuất bản Đà Nẵng Ngoài ra, đối với mỗi giáoviên bộ môn phải thường xuyên sưu tầm các tài liệu thiết thực phục vụ cho côngtác bồi dưỡng học sinh giỏi, như các tạp chí vật lí và tuổi trẻ, các bộ đề thi họcsinh giỏi ở các năm trước trong huyện, trong tỉnh và của các huyện bạn, tỉnh bạn
Ví dụ: Một số sách tham khảo nên mua sắm để phục vụ cho công tác bồidưỡng học sinh giỏi
-Chuyên đề bồi dưỡng vật lý lớp7, tác giả Nguyễn Đình Đoàn Nhà xuấtbản Đà Nẵng Năm 1999
-Chuyên đề bồi dưỡng vật lý lớp 8, tác giả GS Tiến sĩ Vũ Thanh Trương Thọ Lương - Phan Hoàng Vân Nhà xuất bản Đà Nẵng Năm 2000
Khiết 36 bài tập chọn lọc Vật lý 8, tác giả Trương Thọ Lương – Phan HoàngVân Nhà xuất bản giáo dục Năm 1996
-121 Bài tập Vật lý nâng cao lớp 8, lớp 9 Chủ biên PGS-PTS Vũ ThanhKhiết Nhà xuất bản tổng hợp Đồng Nai Năm 2002
-Vật lý nâng cao 8 Tác giả PGS Nguyễn Thanh Hoạch - Nguyễn CảnhHoè Đại học quốc gia Hà Nội khối PT chuyên lý Nhà xuất bản trẻ Năm 1998
Trang 6-Bài tập Vật lý chọn lọc Cơ - Nhiệt - Quang - Điện - Từ Tác giả NguyễnThanh Hải Nhà xuất bản Giáo dục Năm 1997.
-Vật lý nâng cao 9 Tác giả Nguyễn Cảnh Hoè – Lê Thanh Hoạch ĐHquốc gia Hà Nội Nhà xuất bản Đà Nẵng
Tuyển tập đề thi tuyển sinh THPT chuyên lý Tác giả Lê Thanh Hoạch Phạm Văn Bền - Đặng Đình Tới Đại học quốc gia Hà Nội Nhà xuất bản Giáodục
Bồi dưỡng Vật lý 9, tác giả Nguyễn Đình Đoàn Nhà xuất bản Đại họcquốc gia TP Hồ Chí Minh Năm 2005
5.3/Công tác chuẩn bị của giáo viên và học sinh:
a/Chuẩn bị của giáo viên:
Chuẩn bị tinh thần
Tất cả giáo viên trực tiếp nhận nhiệm vụ bồi dưỡng học sinh giỏi, phải tựchuẩn bị cho mình một tinh thần quyết tâm bồi dưỡng học sinh đạt kết quả cao.Tức là phải có mục tiêu và hướng phấn đấu cụ thể của mình Đồng thời khôngđược chùn bước khi gặp khó khăn
Ví dụ: Học sinh tham gia học tập với tinh thần uể oải, thiếu tích cực Tình
trạng này giáo viên rất hay gặp khi bắt đầu bồi dưỡng học sinh giỏi Lúc này giáoviên phải tự đặt ra câu hỏi nguyên nhân nào dẫn đến tinh thần học tập uể oải,thiếu tích cực của học sinh?
+Chương trình bồi dưỡng quá khó so với kiến thức của các em
+Cách truyền đạt của thầy, cô chưa phù hợp với các em
+Thời gian, áp lực học tập, điều kiện gia đình
+Tuỳ theo từng nguyên nhân mà thầy, cô chúng ta có hướng khắc phụchợp lý và sao cho có hiệu quả nhất
Chuẩn bị tài liệu :
Mỗi giáo viên chúng ta phải xác định rằng, sự chuẩn bị này là liên tục vàlâu dài trong suốt cuộc đời làm nghề dạy học của chúng ta Cho nên bất kỳ mỗi
Trang 7khi có điều kiện thuận lợi chúng ta nên tìm kiếm, thu thập các tài liệu có liênquan đến công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Theo tôi một số tài liệu cần chuẩn bị
có thể là các loại sách bài tập nâng cao, bài tập chọn lọc dành cho học sinh khágiỏi, học sinh chuyên, các bài tập chuyên đề của nhà xuất bản Giáo dục và cácnhà xuất bản có uy tín
Các đầu sách của các nhà giáo thuộc các trường Đại học Quốc gia Hà Nội,thành phố Hồ Chí Minh
Các báo và tạp chí có liên quan như Tạp chí Vật lý và tuổi trẻ Các bộ đềthi ở các năm học trước
• Chuẩn bị giáo án:
Công tác này rất quan trong, nó là một phần tất yếu trong quá trình bồidưỡng học sinh giỏi Nó quyết định phần lớn kết quả bồi dưỡng học sinh giỏi.Trước khi bồi dưỡng, giáo viên phải có kế hoạch cho nội dung toàn phần củagiáo án cùng với thời lượng thực hiện cho từng nội dung cụ thể
Ví dụ: Đối với môn vật lý lớp 8, thời gian bồi dưỡng cho 6 tháng thì nội
dung giáo án có thể gồm các phần sau:
b/Chuẩn bị của học sinh:
Học sinh phải chuẩn bị đầy đủ các dụng cụ thiết yếu cho việc học tập củamình như : Máy tính Casiô, tất cả các loại thước, bút, sổ tay, vở ghi, vở nháp vàcác sách Vật lý nâng cao, sách tham khảo, Tạp chí như giáo viên đã chuẩn bị
Chuẩn bị sách, tài liệu: Giáo viên nêu ra những loại sách mà học sinh cầnmua hoặc phô tô tương tự như các loại sách mà giáo viên đã đưa ra ở ví dụ phầnkết hợp với thư viện mua sắm sách tham khảo và tài liệu
5.4/ Hướng dẫn học sinh sử dụng các dụng cụ học tập:
Trang 8Khi học sinh đã chuẩn bị đầy đủ các dụng cụ học tập cần thiết, thì giáoviên nên hướng dẫn các em cách ghi chép và cách sử dụng chúng sao cho thuậntiện và có hiệu quả cao nhất.
a/ Sổ tay Vật lý và Toán học :
Ghi đầy đủ các công thức Vật lý và Toán học có liên quan Mỗi học sinh
có thể ghi theo một cách khác nhau theo sở trường của riêng mình Nhưng phảituân theo một bố cục khoa học và rõ ràng để tiện việc tra cứu khi cần thiết
Ví dụ : Về công thức Toán học có liên quan như:
Chu vi đường tròn, diện tích hình tròn, thể tích hình tròn, thể tích hình trụ,thể tích hình hộp chữ nhật, hình lập phương
Công thức Vật lý chia làm bốn phần chính Đó là phần cơ học, nhiệt học,quang học, điện học Trong mỗi phần lại được chia ra nhiều phần nhỏ khác
Ví dụ: Phần cơ học gồm các phần nhỏ như: Chuyển động cơ học, các loại
lực, áp suất vật rắn, áp suất chất lỏng, áp suất khí quyển, các máy cơ đơn giản,hiệu suất
b/Vở ghi:
Ghi chép rõ ràng, đầy đủ các bài giải, không nên ghi vắn tắt hoặc ghi bỏbớt các bước giải của bất kì một bài toán nào Vì học sinh trung học cơ sở trí nãophát triển chưa hoàn chỉnh, các em dễ nhớ và cũng dễ quên Nếu chủ quan chorằng bài toán đó mình đã hiểu rồi thì chỉ ghi vắn tắt là đủ, sau ít ngày cần xemlại, do đã quên và ghi vắn tắt nên rất mất thời gian tìm hiểu về cách giải của bàitoán, mà lẽ ra không mất nhiều thời gian như thế, nếu như các em ghi chép đầy
đủ và cẩn thận
c/ Vở nháp:
Trong thực tế, rất ít giáo viên chú ý tới việc này, vì họ cho rằng đây làchuyện vặt Nhưng thực ra việc chuẩn bị vở nháp đầy đủ là một việc không thểthiếu được trong quá trình bồi dưỡng học sịnh giỏi, bởi lẽ vở nháp giúp học sinh: -Ghi tốc kí lời giảng của thầy khi cần thiết
- Có phương tiện để nháp ngay bài tập, mà không cần tìm kiếm mất thời gian, Vìtrong thực tế khi học sinh không có vở nháp, các em sẽ xé vở để nháp và khinháp xong thì xả ngay ra phòng học rất mất vệ sinh
-Có thể tìm kiếm thông tin trong vở nháp khi cần thiết
-Có ý thức làm việc khoa học, ngăn nắp và giữ vệ sinh môi trường
-Đồng thời giáo viên có thể kiểm tra vở nháp để đánh giá mức độ chăm học vàtinh thần nghiêm túc trong học tập của học sinh
5.5/ Tiến hành bồi dưỡng:
Mỗi giáo viên bồi dưỡng đều phải xác định rõ vai trò học tập của học sinhnhư trong luật giáo dục năm 2005 đã khẳng định: “ phương pháp giáo dục phảiphát huy tính tích cực, tự giác, chủ động tư duy, sáng tạo của người học, bồi
Trang 9dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập
và ý chí vươn lên” Do vậy, giáo viên phải thường xuyên hướng dẫn, điều chỉnhphương pháp học tập cho học sinh thật khoa học, hợp lý, thể hiện được vai trò tựtìm kiếm kiến thức, tránh tư tưởng ỷ lại, lười sáng tạo Giáo viên giúp học sinhsắp xếp chương trình học tập chính khoá ở nhà, vui chơi giải trí, tham gia bồidưỡng chương trình nâng cao thật hợp lý, tránh dồn ép dẫn đến quá tải trong họctập làm các em dễ chán nản
Trong phân bố nội dung chương trình bồi dưỡng, giáo viên phải hết sứccoi trọng khả năng học tập của học sinh, đảm bảo tính vừa sức, tính tăng dần vàtính liên hoàn có hệ thống để giúp học sinh ghi nhớ dễ dàng đồng thời khắc sâuđược kiến thức
Mỗi dạng toán, hoặc mỗi chuyên đề, học sinh phải được thực hành mộtcách nhuần nhuyễn, rồi mới chuyển sang dạng khác và thường xuyên được củng
cố luyện tập trong quá trình học tập kiến thức mới , việc này vô cùng quan trọnggiáo viên phải thường xuyên chú ý
Song song với tiết bồi dưỡng học sinh giỏi mà nhà trường quy định chomỗi khối lớp trong một tuần, giáo viên trực tiếp bồi dưỡng học sinh giỏi phải có
kế hoạch giao bài tập về nhà cho các em (tuỳ theo khả năng và quỹ thời gian củacác em), dần dần giáo viên tạo cho các em có được nề nếp giải các bài tập nângcao như là một món ăn tinh thần không thể thiếu được trong mỗi ngày Nếu giáoviên đã có máy tính, muốn tiết kiệm thời gian cho giáo viên và học sinh, giáoviên có thể soạn bài tập trên máy tính để phát cho học sinh thực hiện
Như trên tôi đã trình bày nội dung bồi dưỡng được chia làm bốn phần:
Cơ, nhiệt, điện, quang Trước khi bước vào bồi dưỡng mỗi phần tôi dành ra từmột đến hai tiết để ôn tập và tóm tắt kiến thức của phần đó Trong khi ôn tập,tóm tắt những kiến thức cần ghi nhớ, tôi đặc biệt chú trọng nhấn mạnh với họcsinh về đơn vị hợp pháp của các đại lượng trong mỗi công thức vật lý
Ví dụ : Nếu các em tính ra kết quả m = 0,5 Nhưng 0,5kg hoàn toàn khác
hẳn với 0.5g ( tuy đều có chung trị số 0,5)
Trong các đơn vị vật lý, tôi quan tâm nhiều đến việc đổi đơn vị thể tíchgiữa lít với mét khối của chất lỏng
Ví dụ : Trong đề thi chọn học sinh giỏi năm học 2002 – 2003 của Phòng
GD & ĐT Thăng Bình có một bài tập về động cơ nhiệt ( bài 9 trang 12 của đề tàinày) nếu các em không nắm vững cách đổi đơn vị lít (3200lít) sang mét khối,cho dù các em có làm đúng các bước thì kết quả bài làm vẫn sai Thật đúng vớicâu mà ông cha ta nói rằng “Sai một li, đi một dặm”
Khi các em giải bài tập, tôi tiến hành theo đúng phương pháp giải bài tậpvật lý gồm các bước như sau:
*Đọc đề:
Trang 10- Tìm hiểu đề bài: Đề cho ta biết gì? Viết tóm tắt đề bài theo ký hiệu
- Thống nhất đơn vị ( nếu có) Vẽ hình khi cần thiết
*Lập kế họach giải:
- Tìm mối quan hệ giữa các đại lượng đã biết và đại lượng cần tìm
- Xác định công thức, đại lượng cần dùng
- Lập phương trình để giải ( nếu có)
- Ghi kết quả kèm theo đơn vị
* Kiểm tra kết quả:
- Kiểm tra đáp số có phù hợp với thực tế không?
Sau khi học sinh giải xong một bài tập, tôi không coi như thế là đã hoàntất công việc, mà việc làm tiếp theo là gọi 2-3 học sinh ( tuỳ theo dung lượngmỗi bài tập để các em có đủ bảng trình bày hết bài tập của mình) không đượccầm vở lên bảng giải lại bài tập đó
Khi các em đã trình bày xong bài làm của mình trên bảng, giáo viên chotất cả học sinh nhận xét từng bài làm, phân tích, chỉ ra những ưu điểm nên pháthuy và những nhược điểm cần chú ý sửa chữa Trong phần nhận xét này tôi đặcbiệt chú trọng đến cách trình bày một bài tập Vật lý phải khoa học, rõ ràng từng
ý, từng phần, mỗi phần trình bày phải được lôgích với nhau và có lý luận chặtchẽ Sau những nhận xét về bài làm của các em tôi luôn chú ý những ưu điểmcủa các em để khen và động viên các em trong học tập Tôi quy định mỗi họcsinh trong một buổi học đều được lên bảng ít nhất một lần để trình bày bài làmcủa mình
Ưu điểm của cách làm này là:
Mỗi học sinh đều được lên bảng để trình bày bài làm của mình, đòi hỏimỗi em đều phải nổ lực thực hiện bài làm của mình một cách tốt nhất Tất cả họcsinh đều được nhận xét, rút kinh nghiệm cho chính bản thân mình và cho cácbạn
Giáo viên sẽ phát huy được khả năng sáng tạo của học sinh trong quá trìnhgiải bài tập
Ví dụ: Khi bồi dưỡng phần nhiệt học, giáo viên cần xác định rõ kiến thức
trọng tâm của phần nhiệt: Sự truyền nhiệt, sự cân bằng nhiệt, sự chuyển thể củacác chất và động cơ nhiệt Ngoài ra còn có các phần khác như, hiệu suất củanguồn nhiệt, năng suất toả nhiệt của nhiên liệu
Sau đây tôi xin trình bày sơ lược nội dung bồi dưỡng phần nhiệt học
Trang 115.5A: Tóm tắt kiến thức:
I/Nội năng – Sự truyền nhiệt
1 Công thức tính nhiệt lượng thu vào, tỏa ra
Qthu = mc ( t2 – t1 ) chú ý t2 > t1
Qtỏa = mc ( t1 - t2 ) chú ý t1 > t2
m: Khối lượng của vật ( Kg)
c: Nhiệt dung riêng của chất làm vật ( J/kg.K)
t1, t2: Nhiệt độ lúc đầu và lúc sau ( 0C )
2 Phương trình cân bằng nhiệt
Nếu không có sự trao đổi năng lượng nhiệt với môi trường bên ngoài
Qtỏa = Qthu
3 Nhiệt lượng m ki lô gam nhiên liệu tỏa ra khi đốt cháy hoàn toàn
Q = q.m
m: Khối lượng của nhiên liệu (kg)
Q: Năng lượng nhiên liệu tỏa ra (J)
4 Hiêu suất của động cơ nhiệt hoặc việc sử dụng nhiệt
H = Qtp Qi .100%
Qi: Nhiệt lượng vật nhận vào để tăng nhiệt độ
Qtp: Nhiệt lượng mà nguồn nhiệt cung cấp (do nhiên liệu cháy hoặc vậtkhác tỏa ra)
II/ Sự chuyển thể của các chất
λ : Nhiệt nóng chảy của chất làm vật ( J/kg)
Q: Nhiệt lượng vật thu vào để m kg chất nóng chảy hoàn toàn ở nhiệt độnóng chảy ( J )
Khi chất lỏng đông đặc ở nhiệt độ nóng chảy, nhiệt lượng chất lỏng tỏa racũng được tính bằng công thức trên
Trang 123 Nhiệt lượng chất lỏng thu vào để hóa hơi hoàn toàn ở nhiệt độ sôi
Q = Lm
m: Khối lượng chất lỏng (kg)
L: Nhiệt hóa hơi (J/kg)
Q: Nhiệt lượng chất lỏng thu vào để hóa hơi hoàn toàn[r điểm sôi ( J )Khi ngưng tụ ở điểm sôi, nhiệt lượng tỏa ra cũng được tính bằng côngthức trên
III/ Động cơ nhiệt
Hiệu suất của động cơ nhiệt : H = Qtp A 100% = Qtp Qi .100%
Qi: Phần nhiệt lượng có ích chuyển hóa thành công A (J)
Qtp: Phần năng lượng mà động cơ nhiệt tiêu thụ ( hoặc năng lượng donhiên liệu cung cấp) (J)
Bài 1/1: Người ta thả một thỏi đồng nặng 0,4 kg ở nhiệt độ 80oC vào 0,25
kg nước ở nhiệt độ 18oC Hãy xác định nhiệt độ khi có cân bằng nhiệt Cho nhiệtdung riêng của đồng là 400 J/kg, của nước là 4200 J/kg
Bài 2/1: Bỏ một quả cầu đồng thau có khối lượng 1kg được nung nóng
đến 100oC vào trong thùng sắt có khối lượng 500g đựng 2kg nước ở 20oC Bỏqua sự trao đổi nhiệt với môi trường
a.Tìm nhiệt độ cuối cùng của nước Biết nhiệt dung riêng của đồng thau, sắt,nước lần lượt là: C1 = 380 J/kg.K; C2 = 460 J/kg.K ; C3 = 4200 J/kg.K
b Tìm nhiệt lượng cần thiết để đun nước từ nhiệt độ câu a ( có cả quả cầu ) đến
50oC?
Bài 3/1: để xác định nhiệt độ của một chiếc lò, người ta đốt trong lò một cục
sắt khối lượng m1 = 0,5 kg rồi thả nhanh vào trong bình chứa m2 = 4 kg nước cónhiệt độ ban đầu là t1 = 18oC Nhiệt độ cuối cùng trong bình là t2 = 28oC Hãyxác định nhiệt độ của lò bỏ qua trao đổi nhiệt với vỏ bình Nhiệt dung riêngcủasắt là 460 J/kg, của nước 4200 J/kg
Bài 4/1: Một hỗn hợp gồm ba chất lỏng không có tác dụng hoá học với nhau
coá khổi lượng lần lượt là : m1 = 1kg, m2 = 2kg, m3 = 3kg Biết nhiệt dung riêng
và nhiệt dộ của chúng lần lượt là c1 = 2000 J/kg, t1 = 10oC, c2 = 4000 J/kg, t2 =
10oC, c3 = 3000 J/kg, t3 = 50oC Hãy tìm :
