CÁC ĐỊA DANH VIỆT NAM

Nhûng úê "phöị phúê" nađy chó möơt quaân ăúơc coi lađ ngon nhíịt, ăöng khaâch nhíịt mađ laơi chùỉng coâ baêng hiïơu gò raâo, nùìm ăöịi diïơn vúâi raơp chiïịu boâng Ăaơi Nam cuô, khaâch ă

MUÅC LUÅC

Phúã Tuy Hoâa 2

Cêìu Thõ Ngheâ 4

Nuái Baâ Àen 5

Höì Cöí Ngûåa 7

Chuâa Dêu 8

Bïën Ngheá 10

Võnh Haå Long 11

Höì Ba Bïí 13

Àeâo Muå Giaå 15

Nuái Voång phu - Khaánh Hoâa 16

Nuái Voång Phu - Laång Sún 18

Nuái Yïn Tûã 20

Nuái Laån Kha 21

Nuái Baát Vaån Sún 23

Nuái Taãn Viïn 24

Höì Truác Baåch 25

Höì Têy 26

Höì Than Thúã vaâ Àöìi Thöng Hai Möå 28

Höì Hoaân Kiïëm 30

DaLat - Cao Nguyïn LangBiang 32

Àöëi àaáp 34

Con ặúđng Nguýîn Cöng Trûâ ặúơc mïơnh danh lađ "phöị phúê" cuêa Tuy Hođa, chùỉng quaân nađo ăïí baêng tïn, chó ghi "phúê bođ taâi, naơm" Ngûúđi dín Phuâ Yïn cuông chó khoaâi phúê bođ, cođn phúê gađ, phúê heo thò lùưm luâc cuông ùn chúi ăöíi moân chûâ khöng ghiïìn Vađo quaân, chó cíìn goơi:

"Cho tö phúê" lađ seô ăúơc möơt tö phúê vûđa taâi vûđa viïn Nhûng úê "phöị phúê" nađy chó möơt quaân ăúơc coi lađ ngon nhíịt, ăöng khaâch nhíịt mađ laơi chùỉng coâ baêng hiïơu gò raâo, nùìm ăöịi diïơn vúâi raơp chiïịu boâng Ăaơi Nam cuô, khaâch ăïịn ùn goơi riïịt thađnh quen: phúê Ăaơi Nam Quaân phúê Ăaơi Nam lađ möơt quaân bònh dín, nhûng nhû nhiïìu ngûúđi noâi, ùn phúê mađ

ùn úê möơt quaân sang troơng thò khöng ngon, chíịt lûúơng chûa chùưc bùìng phúê Ăaơi Nam mađ giaâ laơi ăùưt hún Coâ ngûúđi laơi baêo, ùn phúê ngon vađ ăuâng caâch" lađ ùn phúê gaânh, phúê ngöìi bïơt nhû ngúđi miïìn bùưc Töi nhúâ möơt ngûúđi bađ con xa lađ Viïơt kiïìu, luâc múâi vïì nûúâc, ruê töi ăi thõ xaô ùn phúê Töi ắnh chúê ăïịn möơt tiïơm sang úê ặúđng Tríìn Hûng Ăaơo cho lõch sûơ, nhûng cíơu ta baêo: "Cûâ chúê ăïịn quaân Ăaơi Nam cho em" Líìn ăoâ cíơu xúi möơt luâc 3 tö, röìi nhe rùng c úđi: "Líu röìi khöng ă ûúơc ùn, theđm quaâ! Khöng no thò cođn coâ thïí "dûât" nûôa cho ăaô!" Möơt ngûúđi baơn töi tûđ

Sađi Gođn ra, ùn phúê Ăaơi Nam xong, cho yâ kiïịn: Baânh phúê dai, ùn thíơt ngon miïơng Nghe nhû thïị, töi tûơ nhiïn thíịy tûơ hađo vïì qú hûúng

Ùn phúê cuông phaêi coâ "nghïơ thuíơt" cuêa noâ"gia võ" cho phúê chó lađ rau, úât vađ ñt mùưm Rau thúđng chó coâ hai loaơi xađ laâch vađ rau thúm, giûôa chûđng coâ thïí goơi thïm ẵa giaâ truơng úât phaêi ặúơc xùưt laât Tröơn ăïìu nhûông gia võ ăoâ, vùưt nûúâc laât chanh túi thò tö phúê seô coâ muđi võ khaâc ngay

Phúê ùn phaêi thíơt noâng vađ thíơt cay, sao cho nûúâc mùưt, nûúâc muôi rúm rúâm múâi lađ ngon ùn xong möơt tö phúê lađ ngûúđi phaêi noâng lïn Ăíu chó lađ chuýơn íím thûơc Möơt tö phúê Ăaơi Nam giaâ 4.000 ăöìng, nïịu tö nhoê seô chó töịn 3.000 ăöìng thöi Vò thïị mađ phúê Ăaơi Nam luâc nađo cuông ăöng khaâch "Thûúđng ngađy, ăöng nhíịt lađ luâc saâng súâm ăïịn 8 giúđ röìi lai rai tra xïị; tûđ 6 giúđ chiïìu ăïịn 9 giúđ ăïm cuông ăöng khöng keâm - öng hađng phúê Ăaơi Nam tiïịt löơ - Tïịt, quaân töi chó nghó ngađy 30 vađ möìng 1, cođn bùưt ăíìu möìng 2 lađ quaân ăaô chíơt cûâng Tíịt nhiïn, chuýơn ùn uöịng cuông "chñn ngûúđi múđi yâ", moân nađy ngon ăöịi vúâi ngûúđi nađy thò cuông coâ thïí dúê ăöịi vúâi ngúđi noơ vađ ngûúơc laơi, ăoâ lađ tuđy theo khííu võ cuêa tûđng ngûúđi Cíơu em töi trûúâc khi vïì Myô, noâi: "ûúâc chi mang ặúơc phúê Ăaơi Nam sang Myô Cođn töi, trong thím tím cûâ nghô: Phúê Tuy Hođa - trong ăoâ coâ phúê Ăaơi Nam, lađ ăùơc saên Phuâ Yïn

CÍ ÌU THÕ NGHEĐ

Cíìu bùưc ngang kïnh Nhiïu Löơc, nùìm giûôa quíơn Möơt vađ quíơn Bònh Thaơnh

Ngûúđi con gaâi tïn lađ Nguýîn Thõ Khaânh, coâ chöìng lađ thû kyâ thađnh Quõ Dín chuâng thûúđng goơi öng lađ öng Ngheđ, nïn bađ ặúơc goơi lađ bađ Ngheđ Gia ằnh bađ söịng úê Phuâ Myô (Bònh Dûúng ), bïn kia con söng Bònh Trõ Ngađy ngađy, öng Ngheđ ăi lađm qua thađnh phaêi duđng ăođ ngang Thûúng chöìng, bađ Ngheđ bùưc chiïịc cíìu ăïí chöìng ăi lađm cho tiïơn

Tûđ ăoâ, chiïịc cíìu ặúơc goơi lađ cíìu Thõ Ngheđ, vađ khu vûơc gia ằnh bađ söịng vađ khai khíín cuông ặúơc goơi lađ Thõ Ngheđ ăïí nhúâ ăïịn möơt ngûúđi phuơ nûô ăaêm ăang, ýu chöìng

NUÂI B AĐ ĂE N

Nuâi Bađ Ăen nùìm ngay giûôa tónh Tíy Ninh, caâch Sađi Gođn khoaêng 100 km vïì phña Tíy Bùưc Dín trong vuđng cođn goơi lađ nuâi Vín Sún, vò thûúđng coâ míy bao phuê Trïn nuâi coâ chuđa Linh Sún, leo bíơc thang lïn gíìn 300 m coâ nhiïìu hang ăöơng vađ suöịi nûúâc trong vùưt ÚÊ chín nuâi coâ nhiïìu hö ìvađ ăíìm

Tuơc truýìn rùìng ngađy xûa nuâi Bađ Ăen cođn coâ tïn lađ nuâi Möơt, vò trïn ăoâ coâ möơt tûúơng Phíơt bùìng ăaâ, ríịt linh thiïng Nhûông ngûúđi muöịn lïn nuâi ngađy íịy thûúđng phaêi ăi tûđng ăoađn, vò coâ ríịt nhiïìu beo coơp

Coâ cö Lyâ thõ Thiïn Hûúng göịc úê Traêng Bađng, xinh ăeơp vađ vùn hay voô gioêi hay lïn nuâi lïî Phíơt vađo ngađy rùìm Vò say mï nhan sùưc cuêa

cö möơt öng quan sai 1 thíìy voô ắnh duđng voô lûúơc bùưt cö vïì lađm thiïịp Luâc cö sùưp baơi thò coâ Lï Sô Triïơt, möơt thanh niïn trong lađng ăem lođng ýu mïịn cö ăaô líu xöng ra cûâu ặúơc Vò caêm nghôa, cha meơ cö bùìng lođng gaê cö cho Lï Sô Triïơt, nhûng Lï Sô Triïơt laơi theo Voô Taânh ra tođng quín giuâp quín Gia Long ăaânh nhađ Tíy Sún

Möơt höm, luâc cö ăang cíìu khíín trïn nuâi thò laơi bõ möơt boơn cûúâp ăïịn víy bùưt Cö chaơy thoaât vađo nuâi nhûng röìi míịt tñch luön

Sang ăúđi vua Minh Maơng, möơt hoađ thûúơng truơ trò trïn nuâi ăang niïơm Phíơt thò thíịy 1 ngûúđi con gaâi, mùơt ăen nhûng xinh ăeơp, vađ nghe vùng vùỉng tiïịng noâi rùìng : "Ta ăíy hoơ Lyâ, nùm 18t bõ rûúơt bùưt

nïn teâ xuöịng höị chïịt Nay ăaô thađnh chaânh quaê xin Hoađ thûúơng ăïịn sûúđn nuâi phña Ăöng Nam tòm thi hađi ta ăem vïì chön cíịt duđm" Võ hoađ thûúơng nghe lûđi, ăi tòm xaâc cö, vađ chön cíịt ăađng hoađng

Chuýơn ăöìn ăïịn tai Thûúơng quöịc cöng Lï Vùn Duýơt Öng lïn nuâi tòm hiïíu sûơ thíơt, vađ hûâa seô díng súâ vïì triïìu xin sùưc phong nïịu cö hiïín linh cho öng biïịt sûơ thíơt Cö beđn nhíơp xaâc vađo möơt ặâa con gaâi vađ noâi rùìng :"Höìn cuêa thûúơng quan sau nađy seô ặúơc thíìn kyđ linh hiïín, nhûng xaâc thín cuêa thûúơng quan seô bõ hađnh haơ" Lï Vùn Duýơt baêo : "Böín chûâc khöng cíìu xin cho biïịt tûúng lai mònh, mađ chó muöịn biïịt roô cùn nguýn cuêa nađng" Xaâc cö gaâi beđn thuíơt roô ăíìu ăuöi cíu chuýơn vađ luön caê duýn núơ vúâi Lï Sô Triïơt

Lï Vùn Duýơt ăaô thay mùơt vua phong cho nađng chûâc "Linh Sún Thaânh Míîu", vađ caâi tïn nuâi Bađ Ăen coâ tûđ ăoâ

HÖÌ CÖÍ NGÛƠA

Höì Cöí Ngûơa hay cođn goơi lađ Maô caênh Höì, lađ möơt caâi höì tiïịp theo höì tíy, höì Truâc Baơch, chaơy tûđ Nguô Xaô ăïịn vûúđn hoa Hađng Ăíơuơ Vò hònh daâng höì giöịng caâi cöí ngûơa nïn ặúơc goơi lađ Höì Cöí Ngûơaơ

Cuöịi thïị kyê thûâ 19, Phaâp chiïịm Hađ Nöơi, phaâ toađ thađnh cöí xíy theo kiïíu Vauban ăúđi Gia Long Ăíịt phaâ thađnh duđng ăïí líịp höì Cöí Ngûơa, cođn gaơch xíy thađnh thò duđng ăïí xíy míịy cùn nhađ úê phöị cûêa Bùưc, Chíu Long ( Cö Tû Höìng thíìu vuơ phaâ thađnh, líịp höì, xíy nhađ) Thïị lađ míịt höì Cöí Ngûơaơ

Tûâ xûa àậ cố lïå nây "Vui nhû trêíy hưåi chuâa", thânh ngûä àậ mùåc nhiïn thûâa nhêån àố lâ mưåt vùn hoấ myä tuåc cố tđnh chêët chung trong xậ hưåi

Côn cố cêu :

"Duâ ai ài àêu vïì àêu

Hïỵ trưng thêëy thấp chuâa Dêu thị vïì"

Chuâa Dêu vâ thấp Hoâ Phong xuêët hiïån lêìn àêìu tiïn trïn àưìng bùçng sưng Hưìng Àẩo Phêåt du nhêåp vâo Viïåt Nam rêët súám, vuâng àêët Luy Lêu cuãa xûá Giao Chêu xûa lâ mưåt võ trđ thuêån lúåi trong viïåc giao tiïëp vúái cấc thûúng gia vâ cấc nhâ truyïìn giấo êën àưå, nïn àậ trúã thânh trung têm cuãa tưn giấo múái nây

Chuâa nùçm trïn àêët lâng Dêu (côn gổi lâ lâng Khûúng Tûå), úã xậ Thanh Khûúng huyïån Thuêån Thânh, tĩnh Hâ Bùỉc Núi àêy xûa lâ trung têm cuãa cưë àư Luy Lêu Chuâa cấch Hâ Nưåi khoẫng 30 km

Ăíy lađ möơt trong nhûông ngöi chuđa ăíìu tiïn cuêa VN ặúơc k húêi dûơng tûđ cuöịi thïị kyê thûâ II - ăíìu thïị kyê thûâ III

Chuđa cođn coâ nhiïìu tïn khaâc : Thuýìn Ăõnh, Duýn ÛÂng, Phaâp Vín

Trong khuön viïn chuđa coâ thaâp Hoađ Phong, xíy bùìng gaơch möơc

to baên, coâ 9 tíìng Thaâp ặúơc xíy vađo thïị kyê thûâ VI, nhûng sau ăöí naât Hiïơn nay chó cođn coâ 3 tíìng cao khoaêng 17m Tíìng chín thaâp hònh vuöng, möîi caơnh 7m, coâ 4 cûêa vođm cuöịn 2 cûêa chñnh hûúâng Ăöng vađ Tíy cao 3m röơng 2m coâ bíơc thang cíịp lïn xuöịng 2 bïn bíơc cíịp lađ 2 con soâc ăaâ trong tû thïị nùìm bođ tûđ thïìm xuöịng sín

Trong chuđa coâ tûúơng bađ Phaâp Vín Tûúơng gùưn liïìn vúâi tïn chuđa, vađ vúâi huýìn tñch Man Nûúng Man Nûúng ngûúđi lađng Maôn Xaâ, luâc ăoâ lïn chuđa Linh Quang thuơ giaâo thiïìn sû Khíu-Ăađ-La Möơt höm sau luâc hađnh lïî nhađ sû vö yâ bûúâc qua ngûúđi Man Nûúng ăang nùìm nguê khiïịn nađng coâ mang Nađng sinh con gaâi, mang traê cho nhađ sû Nhađ

sû ặa ặâa beâ túâi cíy ăa cöí thuơ ven söng niïơm thíìn chuâ röìi duđng thiïìn trûúơng goô vađo göịc cíy, ăùơt ặâa beâ vađo núi nûât ra

Vïịt nûât kheâp laơi, vađ cíy toaê hûúng thúm ngaât Khíu-Ăađ-La trao cíy thiïìn trûúơng cho Man Nûúng dùơn khi nađo coâ haơn haân haôy cùưm gíơy xuöịng ăíịt vađ ăoơc lúđi cíìu nguýơn seô coâ mûa Nađng Man Nûúng ăem aâp duơng nhiïìu líìn thíịy coâ linh nghiïơm, nhûng möơt höm trúđi ăöí mûa to, göịc cíy ăa bõ troâc tröi vïì lađng Díu Ăïm ăoâ thíìn nhín baâo möơng khuýn dín lađng nïn taơc tûúơng thúđ Dín taơc ặúơc 4 tûúơng :

- Tûúơng bađ Phaâp Vín, tûâc lađ bađ Díu, thúđ taơi ngay chuđa úê ăoâ

- Tûúơng bađ Phaâp Vuô, tûâc bađ Ăíơu, thúđ taơi chuđa Thađnh Daơo

- Tûúơng bađ Phaâp Löi, tûâc bađ Tûúâng, thúđ taơi chuđa Phi Tûúng

- Tûúơng bađ Phaâp Diïơu, tûâc bađ Ăađn, thúđ taơi chuđa Ăađn, hay chuđa Phûúng Quang, úê xaô Chñ Quaê, cuông huýơn Thuíơn Thađnh

BÏỊN NGHEÂ

Bïịn Ngheâ lađ tïn goơi cuêa con raơch giaâp vúâi söng Thõ Ngheđ, hay cođn goơi lađ söng Bïịn Ngheâ Bïịn Ngheâ cođn duđng ăïí chó vuđng ăíịt Tín Bònh Giang xûa chaơy dađi tûđ khu Chúơ Quaân ăïịn Thuêy xûúêng (Arsenal)

Coâ tñch kïí rùìng, xa xûa úê raơch ăoâ coâ ríịt nhiïìu caâ síịuơ Cûâ möîi chiïìu chuâng laơi nö ăuđa vúâi nhau trïn con raơch vađ tiïịng kïu cuêa chuâng giöịng nhû tiïịng ngheâ goơi bíìyơ

Theo "Gia Ăõnh thađnh thöng chñ", cuơ Trõnh Hoađi Ăûâc kïí rùìng, dûúâi triïìu ăaơi Cao Miïn thuúê xûa, núi ăíy cíy cöịi ríơm raơp Coâ möơt bíìy tríu rûđng möơt höm túâi tuơ höơi, ăïịn nûêa ăïm tríu meơ laơc míịt bíìy con nïn chuâng cíịt tiïịng kïu tòm con vang rïìn khùưp núi Vađ röìi chuâng nghe tiïịng ăađn con traê lúđi vùng vùỉng nhûng víîn khöng thíịy tùm húi Noâng ruöơt, tríu meơ cuđng vúâi ăađn tríu húơp sûâc ruöìng phaâ suöịt canh thíu Ăïịn saâng, thò con raơch ăaô khai thöng Ngûúđi Khmer líịy tñch ăùơt tïn cho con raơch lađ " Kompong Krabei " ( Krompong lađ vuông, Krabei lađ tríu ), sau nađy ta dõch lađ " Vađm Bïịn Ngheâ" viïịt lađ " Ngûu Chûê "

VÕNH H AƠ LONG

Võnh Haơ Long nùìm giûôa hai thõ xaô Hođn Gai vađ Cíím Phaê, dađi chûđng böịn mûúi cíy söị, diïơn tñch chûđng möơt ngađn nùm trùm cíy söị vuöng vúâi khoaêng hún möơt ngađn hođn ăaêo lúân nhoê

Khöng biïịt coâ phaêi do sûơ taơo líơp ăùơc biïơt cuêa thiïn nhiïn hay lađ

do höìn thiïng söng nuâi mađ Haơ Long vûđa duýn daâng thú möơng, vûađ nguy nga huđng vô

Truýìn thuýịt kïí rùìng : Thuúê xûa, xa xûa lùưm, möơt líìn nûúâc ta coâ giùơc ngoaơi xím, trúđi sai röìng meơ mang möơt ăađn con xuöịng cûâu giuâp Ăaânh giùơc xong, röìng meơ vađ ăađn con úê laơi haơ giúâi Chöî höí röìng meơ ăaâp xuöịng nûúâc lađ Haơ Long, chöî ăađn con lađ Baâi Tûê Long, cođn chöí ăađn röìng con quíîy tung soâng lađ Baơch Long Vô

Haơ Long coâ ríịt nhiïìu caênh ăeơp nhû hang Ăíìu Göî ( hay cođn goơi lađ Díịu Göî ), hang Böì Níu, hang Sûêng Söịt, hang Trinh Nûô, hang Tröịng, hođn Röìng, hođn Con Gaâi v.v Nhiïìu hang, hođn , ăöơng ăeơp tuýơt tríìn khöng sao kïí hïịt

Trong söị caâc hang ăöơng úê Haơ Long, phaêi kïí ăïịn hang Ăíìu Göî ( Díịu Göî hay Ăöơc Canh nhû möơt söị saâch xûa ăaô ghi ) Trong hang coâ nhiïuđ nhuê ăaâ, mùng ăaâ vađ truơ ăaâ thiïn hònh vaơn traơng vúâi ăuê mađu sùưc Súê dô hang ặúơc mang tïn lađ Ăíìu Göî lađ vò khi xûa , trong cuöơc chiïịn chöịng quín Nguýn, Hûng Ăaơo Vûúng ăaô cho quín sô chùơt cíy

ăeôo nhoơn lađm coơc göî Trûúâc khi mang vađo cûêa söng Baơch Ăùìng cùưm , öng ăaô cho cíịt díịu vađo ăíyơ

Võnh Haơ Long thíơt lađ möơt kiïơt taâc cuêa thiïn nhiïn Sûơ kheâp múê laơ luđng cuêa nhûông vaâch nuâi taơo nïn möơt khöng gian kyđ vô vađ bñ íín Nguýîn Traôi, caânh ăíy hún nùm trùm nùm , khi ăi ngang ăíy cuông phaêi thöịt lïn :

" Löơ nhíơp Vín Ăöìn san phuơc san

Thiïn khöi ắa khiïịt phoâ kyđ quan "

(Ăûúđng túâi Vín Ăöìn nuâi tiïịp nuâi,

Trúđi bađy , ăíịt ăùơt caênh kyđ quan )

(Trñch bađi Vín Ăöìn -Nguýîn Traôi)

HÖÌ BA BÏÍ

Höì nùìm trong tónh Bùưc Kaơn, ngađy nay lađ tónh Bùưc Thaâi úê miïìn thûúơng du Bùưc Viïơt Höì nùìm caâch huýơn chúơ Raô khoaêng 17km vïì phña Ăöng Bùưc, ríịt vô ăaơi, göìm 3 höì lúân thöng vúâi nhau : höì Peâ Leđng, höì Peâ Luđ vađ höì Peâ Líìm Höì coâ 3 phiaâ lađ nuâi, 1 phña lađ biïín, chó coâ 1 con ặúđng ăöơc ăaơo duy nhíịt ăïí ra vađo

Höì cung cíịp cho ăöìng bađo vuđng Bùưc Kaơn ríịt nhiïìu loaơi ngû saên nhû pia nai (pia=caâ), pia cao, pia teng, pia tùưt, caâ cheâp, ruđa, öịc, töm Dín cû núi ăoâ phíìn ăöng lađ ngûúđi Kinh söịng tíơp trung úê thađnh phöị, vađ möơt söị thuöơc sùưc dín Thöí, Nuđng, Maân vađ Yao sinh söịng trïn vuđng rûđng nuâi cao

Höì hûâng nûúâc tûđ caâc con suöịi Tađ Leđng, Tađ ăiïíng, Cöịc Töơc - tûđ nhûông daôy nuâi Pu Lang Ka, Pia Bioc, Nam míîu - röìi tuön vađo söng Nùng, sau ăoâ chaêy qua söng Gíìm

Höì dađi hún 7km, coâ chöî röơng ăïịn 3km vađ síu ăïịn 30m Quanh höì coâ nuâi, trong lođng laơi coâ nhûông ăaêo nhoê nöíi lïn Trïn ăaêo cođn coâ dín chuâng sinh söịng, coâ di tñch ăïìn tho*` vađ ăöìn binh cuô

Tuơc truýìn ngađy xûa, ngay chöî höì Ba Bïí ngađy nay lađ möơt thung luông röơng, coâ lađng Nùm Míîu, möîi nùm dín lađng ăïìu töí chûâc lïî cuâng Phíơt thíơt lúân - cođn goơi lađ lïî Vö Giaâ Möîi nùm dín chuâng úê khùưp núi

xa gíìn ăïìu luô lûúơt vïì cuâng

Coâ möơt nùm, vađo ngađy lïî Phíơt, möơt bađ laôo ngheđo khöí quíìn aâo raâch rûúâi, cođn bõ bïơnh cuđi ăïịn lađng dûơ lïî Bađ laôo ăi ăïịn ăíu ăïìu bõ moơi ngûúđi xua ăuöíi mùưng nhiïịc thíơm tïơ

Trong lađng luâc ăoâ chó coâ 1 ngûúđi ăađn bađ goaâ, söịng vúâi 1 ngûúđi con trai lađ ín cíìn tiïịp ăoân bađ laôo, cho ùn uöịng ăíìy ăuê vađ bùìng lođng cho nguê trong vûơa thoâc cuêa hoơ Ăïịn nûêa ăïm hai meơ con nghe thíịy tiïịng ăöơng dûô döơi tûđ phña vûơa thoâc, laơi khöng thíịy bađ laôo ăíu hïịt, chó coâ 1 con rùưn lúân ăang uöịn mònh íìm íìm trong ăoâ

Saâng ngađy höm sau bađ laôo ra thuâ thíơt vúâi hai meơ con rùìng bađ chñnh lađ ngûúđi ặúơc sai ăïịn ăïí thûê lođng tûđ thiïơn cuêa nhûông ngûúđi ăïịn lïî Phíơt núi ăíy Hoơ ăïìu lađ nhûông ngûúđi khííu phíơt tím xađ, seô bõ trûđng phaơt Bađ laôo dùơn dođ hai meơ con haôy mau chaơy lïn nuâi khi thíịy nûúâc nguöìn bùưt ăíìu ăöí xuöịng lađng

Qua ngađy höm sau, trong luâc moơi ngûúđi ăang chen chuâc nhau vađo lïî Phíơt thò nûúâc úê ăíu cuöìn cuöơn chaêy vađo lađng Nûúâc cûâ díng maôi, díng maôi, trađn ngíơp khùưp núi Moơi ngûúđi ăïìu bõ chïịt ăuöịi trûđ hai meơ con ngûúđi ăađn bađ goaâ ăaô chaơy lïn truâ trïn ẳnh nuâi

Tûđ ăoâ hai meơ con sinh söịng trïn ngoơn nuâi, díìn díìn laơi líơp laơi thađnh möơt ngöi lađng ăöng ăuâc, cuông ặúơc goơi lađ lađng Nùm Míîu Cođn thung luông bõ nûúâc ngíơp kia hoâa thađnh 3 caâi höì röơng lúân nhû biïín ùn thöng nhau, nïn ngûúđi ta goơi lađ höì Ba Bïí

ĂEĐO MUƠ GIAƠ

Ăeđo Muơ Giaơ thuöơc daôy nuâi Nam Giúâi, nùìm giûôa ăíịt Tín íịp tónh Nghïơ Tônh vađ ăíịt Baên Thong Kham cuêa nûúâc Lađo

Tûúng truýìn rùìng Muơ Giaơ lađ tïn cuêa möơt ngûúđi ăađn bađ thúđi vua Huđng (khöng roô lađ vua Huđng thûâ míịy)

Thuöịc ăoâ nûúâc ta cođn goơi lađ Vùn Lang, phña Nam giaâp vúâi nûúâc Tiïịt Híìu Caê hai nûúâc luâc íịy chûa phín biïơt ặúơc ranh giúâi, nuâi cođn ăang liïìn nuâi, söng ăang liïìn söng Vò caê hai vua trõ vò ăïìu lađ ngûúđi hiïìn lûúng khöng muöịn gíy ra chiïịn tranh ăïí phín chia ắa giúâi nïn beđn thoaê thuíơn rùìng : möîi bïn cûê ra möơt ngûúđi, cuđng möơt ngađy, möơt giúđ, ra ăi tûđ nûúâc mònh sang phña nûúâc bïn kia Núi hai ngûúđfi gùơp nhau seô ặúơc ghi lađm giúâi haơn biïn cûúng cuêa hai nûúâc

Vua Huđng cho ngûúđi ăi rao khùưp núi tòm ngûúđi tađi gioêi coâ thïí ăaêm nhíơn troơng traâch nađy Muơ Giaơ vöịn cao lúân, khoeê maơnh khaâc thûúđng tònh nguýơn ra sûâc Bađ ăi nhanh nhû chim bay, möîi bûúâc vûúơt qua caê hai ba traâi nuâi cao, nùm saâu ngoơn ăöìi lúân, vađ cuöịi cuđng gùơp ngûúđi cuêa nûúâc Tiïịt Híìu úê phña nam cuêa möơt con ăeđo

Kïí tûđ ăoâ ngoơn ăeđo trúê thađnh biïn giúâi phña Tíy Nam cuêa nûúâc Vùn Lang ta, vađ nhađ vua, ăïí nhúâ cöng ún múê mang búđ coôi ăaô líịy tïn bađ ăùơt ngay cho ngoơn ăeđo íịy

NUÂI VOƠNG PHU - KHA ÂNH HOĐA

Nuâi thuöơc daôy Trûúđng Sún, quíơn Khaânh Dûúng, tónh Hoađ Khaânh ( luâc trûúâc lađ quíơn M'Drak, Ban Mï Thuöơc) ngang khu Vaơn Ninh, ngûúđi Thûúơng goơi lađ Cû H' Muâ Mtiïn ( nuâi meơ con ) Nuâi cao 2051m coâ hònh daơng ngûúđi meơ böìng con hûúâng ra biïín Ăöng chúđ chöìng

Coâ möơt truýìn thuýịt vïì nuâi Voơng Phu nhû sau :

Ngađy xûa, úê tónh Bònh Ăõnh , coâ hai vúơ chöìng noơ hiïịm muöơn maôi múâi sinh ặúơc hai ngûúđi con Möơt gaâi, möơt trai lúân lïn trong sûơ ýu thûúng chiïìu chuöơng cuêa ba meơ

Möơt höm trong luâc ùn mña, ngûúđi em giađnh giûơt ăaô lúô phoâng con dao roơc mña vađo gaây ngûúđi chõ Thíịy maâu tuön xöịi xaê, ngûúđi em súơ haôi chaơy tröịn Cíơu beâ theo möơt chiïịc thuýìn buön vađo Nam vađ míịt daơng

Bao nùm sau , khi hai vúơ chöìng noơ giađ ýịu vađ qua ăúđi, cö gaâi cuông doơn vïì núi khaâc Cođn vïì chađng trai noơ, sau bao nùm lûu laơc, tònh qú cha ăíịt töí ăaô mang chađng vïì qúơ Núi ăíy chađng gùơp möơt cö gaâi cuđng caênh ngöơ möì cöi, nïịt na, xinh xùưn Hai ngûúđi kïịt nghôa vúơ chöìng , söịng vúâi nhau ăùìm thùưm vađ haơ sinh ặúơc möơt beâ trai

Möơt höm, thíịy vúơ xoaô toâc göơi sau heđ, ngûúđi chöìng bíịt chúơt nhòn thíịy vïịt seơo trïn gaâu vúơ vađ gaơn hoêi nguýn doơ Thiïịu phuơ chín thađnh gaơt nûúâc mùưt kïí laơi chuýơn ăau thûúng

Lùơng ngûúđi trûúâc sûơ loaơn luín vö tònh cuêa mònh vađ chõ ruöơt Chađng trai quýịt ắnh boê ăi mang theo bñ míơt ghï gúâm, gaânh chõu möơt mònh khöng cho vúơ con biïịt Chađng líịy cúâ ăi buön röìi biïơt daơng Ngûúđi vúơ ýn tím ăúơi chöìng vïì sum hoơp, nhûng nhiïìu ngađy qua khöng thíịy boâng chađng vïì mađ cuông chùỉng coâ tin Ngađy ngađy nađng laơi böìng con lïn nuâi ra biïín ngoâng chöìng Hy voơng ngađy kia seô thíịy caânh buöìm chúê chöìng trúê laơõ

Nhúâ thûúng , chúđ ăúơi vađ nùm thaâng ăaô hoaâ meơ con nađng thađnh ăaâ

Ngađy nay, khi nhûông thûúng thuýìn hay ngû phuê khi ăi ngang núi nađy mađ buöìm khöng cùng gioâ, hoơ thûúđng haât cíu ca dao :

" Laơy bađ cho gioâ nöìm lïn

Chöìng bađ úê Quaêng giong buöìm theo vö "