TRẦN TẾ XƯƠNG

Trần Tế XươngTác phẩm Khoa Thi Nhà nước ba năm mở một khoa, Trường Nam thi lẫn với trường Hà.. Còn dăm ba chữ nhồi trong ruột Đi thi Tập tễnh người đi tớ cũng đi, Cũng lều cũng chõng cũn

Trần Tế Xương

Tác phẩm

Khoa Thi

Nhà nước ba năm mở một khoa, Trường Nam thi lẫn với trường Hà.

Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ,

Lọng cắm rợp trời, quan Sứ đến, Váy lê quét đất, mụ đầm ra.

Nhân tài đất Bắc nào ai đó?

Tự cười mình

Vuốt râu nịnh vợ, con bu nó

Quắc mắt khinh đời, cái bộ anh.

Bài bạc kiệu cờ cao nhất xứ

Rượu chè trai gái đủ tam khoanh Thế mà vẫn nghĩ rằng ta giỏi

Cứ việc ăn chơi, chẳng học hành Lúc túng toan lên bán cả trời

Trời cười: thằng bé nó hay chơi Cho hay công nợ là như thế

Mà vẫn phong lưu suốt cả đời.

Ngựa xe chẳng thấy lúc nào ngơi Còn dăm ba chữ nhồi trong ruột

Đi thi

Tập tễnh người đi tớ cũng đi,

Cũng lều cũng chõng cũng vào thi.

Sờ bụng: thầy không một chữ gì!

Phúc nhà nay được sạch trường qui.

Ba kì trọn vẹn thêm kì nữa,

Ú ớ u ơ ngọn bút chì.[10][11]

Thói Ðời

Người bảo ông điên, ông chẳng điên Ông thương, ông tiếc, hóa ông phiền.

Ðứa trọng thằng khinh, chỉ vị tiền.

Ðược voi tấp tểnh lại đòi tiên Khi cười khi khóc khi than thở

Chúc Tết

Lẳng lặng mà nghe nó chúc nhau: Chúc nhau trăm tuổi bạc đầu râu Phen này ông quyết đi buôn cối Thiên hạ bao nhiêu đứa giã trầu Lẳng lặng mà nghe nó chúc giàu: Trăm, nghìn, vạn mớ để vào đâu? Phen này, ắt hẳn gà ăn bạc

Đồng rụng, đồng rơi, lọ phải cầu Lẳng lặng mà nghe nó chúc sang: Đứa thì mua tước; đứa mua quan Phen này ông quyết đi buôn lọng, Vừa bán vừa la cũng đắt hàng Lẳng lặng mà nghe nó chúc con: Sinh năm đẻ bảy được vuông tròn Phố phường chật hẹp, người đông đúc

Bồng bế nhau lên nó ở non.

Bắt chước ai ta chúc mấy lời

Chúc cho khắp hết ở trong đời Vua, quan, sĩ, thứ, người muôn nước

Sao được cho ra cái giống người.[15]

Thương vợ

Nuôi đủ năm con với một chồng Lặn lội thân cò khi quãng vắng

Eo xèo mặt nước buổi đò đông Một duyên hai nợ, âu đành phận Năm nắng mười mưa, dám quản công.

Ông Cò

Hà Nam danh giá nhất ông Cò, Trông thấy ai ai chẳng dám ho Hai mái trống Tung, đành chịu dột; Tám giờ chuông đánh, phải nằm co.

Người quên mất thẻ, âu trời cãi;

Chó chạy ra đường, chủ phải lo.

Ngơ ngẩn đi xia, may vớ được,

Ghi chú

1 ▲ Trần Duy Uyên thi hương bị hỏng nhiều lần nên đổi

thành Trần Tế Xương, rồi Trần Cao Xương, rồi lại Trần Tế Xương Nhưng sau 8 kỳ thi ông chỉ đậu tú tài nên mọi người gọi là Tú Xương (Theo Họ và tên người Việt Nam- PGS.TS

Lê Trung Hoa- NXB Khoa học xã hội-2005).

2 ▲ Toàn quyền Paul Doumer vừa ở Pháp sang nhậm chức, lần đầu chứng kiến cảnh thi của Việt Nam (và cũng là lần đầu trường Nam có một "quan Tây to" đến dự lễ xướng

danh và phát quà thưởng (1 đồng hồ vàng hay bạc v.v ) Sau này trong hồi ký L'Indo-Chine française (Souvenirs) Doumer dành mấy tờ nhắc lại quang cảnh trường thi, nhưng

vì không hiểu rõ nên viết nhiều điều sai lầm, chẳng hạn: sĩ

tử vào trường được mang theo người hầu, trong khi thầy ngồi làm văn thì tớ nằm khểnh một góc đợi giờ sửa soạn cơm nước v.v có lẽ Doumer đã lầm quan trường với thí

sinh? Doumer còn ở lại đến 1901 mới về nước, và được

chứng kiến thêm khoa 1900 nữa ở Nam Định.

3 ▲ Trích ở trang Khoa cử: Ai là chủ khảo trường Hà Nam khoa Đinh Dậu (1897)?

4 ▲ Phố Hàng Nâu (Nam Định), nơi Tú Xương ở.

5 ▲ Có bản chép: "mắt thời nhanh"

6 ▲ Chỉ vợ tác giả (nói bỡn)

7 ▲ Trích ở trang Chủ đề: Thơ Tú Xương

8 ▲ Tức vợ của tác giả

9 ▲ Mong lấy thêm người đỗ

như a, ă, â, v.v nhà nho dùng bút chì vẽ các chữ này, vừa tức cười, vừa tủi nhục

cũng chửi vào mặt đời bạc bẽo