Phép biện chứng duy vật

- Nguyên tắc về tính khách quan của sự xem xét:Cơ sở lý luận của nó là vai trò quyết định của vật chất trong quan hệ đối với ý thức, còn yêu cầu đối với mỗi khoa học, khi nghên cứu sự vậ

Lời nói đầu

Phép biện chứng- tiếng la tinh Da lec tike có nghĩa là nghệ thuật tranh luận, biện luận chứng giải để tìm ra chân lý Trớc đây ở Việt Nam có thời kì gọi là biện chứng pháp, nh thế dễ dẫn tới đồng nghĩa với phơng pháp Phép biện chứng là một học thuyết có nội dung phong phú thể hiện qua những nguyên lý, quy luật, phạm trù , khái niệm lý luận ở tầm khái quát cao, là sự thống nhất giữa thế giới quan và phơng pháp luận

Thế giới vật chất bao gồm muôn vàn các sự vật, hiện tợng khác nhau, giữa chúng có mối liên hệ, luôn vận động và phát trển Nghiên cứu quy luật của trạng thái này chính là đối tợng của phép biện chứng

Phép biện chứng có quá trình hình thành và phát triển từ thời cổ đại

đến nay, đỉnh cao của lịch sử phép biện chứng trớc Mác là phép biện chứng duy tâm của Hê ghen Đến Mác, ăng ghen và Lê nin thì phép biện chứng mới trở thành học thuyết có tính duy vật triệt để, biện chứng sâu sắc, khi đó

nó mới đợc xác định là một khoa học

ơng pháp luận giải quyết các vấn đề nh: phơng pháp là gì ? Bản chất, nội dung, hình thức của phơng pháp nh thế nào? phân loại phơng pháp ra sao? Vai trò của phơng pháp trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn của con ngời nh thế nào ? Do đó, ta có thể khái quát một cách cụ thể hơn Phơng pháp luận là hệ thức những quan đểm, những nguyên tắc xuất phát chỉ đạo cụ thể tổng việc xác định phạm vi, khả năng áp dụng chúng một cách hợp lý có hiệu quả tối đa.

Mỗi khoa học đều có lý luận về phơng pháp của mình, vì nghiên cứu

đối tợng, các khoa học đều phải xác định cho đợc các phơng pháp thích hợp, tính tất yếu của các phơng pháp đợc sử dụng và mối liên hệ giữa các phơng pháp đó

Phơng pháp luận đợc phân thành:

- Phơng pháp luận phổ biến

- Phơng pháp luận chung và phơng pháp luận riêng

Giữa chúng có sự liên hệ, tác động qua lại Đặc biệt phép biện chứng duy vật là phơng pháp luận phổ biến, có ý nghĩa rất to lớn trong hoạt động nhận thức và thực tiễn xã hội mà chúng ta sẽ nghiên cứu dới đây

II Vai trò của phơng pháp luận

1 Phơng pháp biện chứng

Trớc hết, chúng ta cần hiểu phơng pháp biện chứng là hệ thống các nguyên tắc đợc hình thành trên cơ sở các nguyên lý, quy luật và phạm trù của phép biện chứng duy vật Các nguyên tắc này tuy có nội dung khác nhau song chúng có sự liện hệ bổ sung lẫn nhau, tao thành một công cụ có vai trò to lớn trong nhận thức các quy luật của thế giới khách quan

Ta hãy xem xét một số nguyên tắc của phép biện chứng duy vật:

- Nguyên tắc về tính khách quan của sự xem xét:

Cơ sở lý luận của nó là vai trò quyết định của vật chất trong quan hệ

đối với ý thức, còn yêu cầu đối với mỗi khoa học, khi nghên cứu sự vật phải xuất phát từ bản thân sự vật, để chỉ ra các quy luật khách quan chi phối sự vân động và phát triển của sự vật ấy

- Nguyên tắc về tính toàn diện:

Là nguyên lý về mối liên hệ phổ biến Trong các ngành khoa học, việc nhận thức bản chất của sự vật phải đợc xem xét trong trạng thái toàn vẹn và phức tạp của nó Cần phải nhìn bao quát và nghên cứu tất cả các mặt, tất cả các mối liên hệ và quan hệ gián tiếp của sự vật đó

- Nguyên tắc xem xét sự vật trong sự phát trển, trong sự tự vận

động:

Cơ sở lý luận là nguyên lý về sự phát triển.Với yêu cầu là khi thực hiện nguyên tắc này không chỉ dừng ở chỗ liệt kê các giai doạn phát trỉên lịch sử mà sự vật đã trải qua, mà phải vạch ra tính tất yếu những qui luật chi phối sự liên hệ và thay thế các trạng thái Từ trạng thái này sang trạng thái khác của sự vật

- Nguyên tắc thống nhất giữa lịch sử và lôgic

ở đây, lịch sử là khách thể đợc nghiên cứu trong sự vận động và phát trển Lôgic là sự tái tạo dới hình ảnh tinh thần khách quan đang vận động và phát triển với những mối liên hệ tất yếu và xác định cơ sở lý luận của nó là phơng pháp lịch sử và phơng pháp lôgic Yêu cầu chung là phơng pháp lịch

sử phải nắm lấy cái lôgic, xoay quanh cá lôgic Phơng pháp lôgic phải dựa trên các tài liệu lịch sử để vạch ra mối liên hệ tất yếu, những quy luật khách quan vốn có trong quá trình lịch sử

- Nguyên tắc thống nhất giũa phân tích và tổng hợp, gữa qui nạp và diễn dịch:

Phân tích và tổng hợp đợc tiến hành trong quá trình nhận thức là sự lặp lại trong ý thức quá trình phân giải và tổng hợp ở thế giới khách quan

Quy nạp là thao tác mà t duy đi từ tri thức về cái rêng(sự vật hiện ợng , quá trình rêng rẽ) đến tri thức về cái chung, từ tri thức ít chung đến tri thức chung hơn.

t-Diễn dịch là thao tác nào đó t duy đi từ tri thức chung đến tri thức ít chung hơn, đến tri thức về cái rêng

- Nguyên tắc đi từ trìu tợng đến cụ thể

Cơ sở lý luận là sự tổng hợp lại nhờ t duy lý luận các tài liệu do trực quan sinh động đem lại, ở đây cái trìu tợng phản ánh những mối liên hệ phổ biến nhất, đơn giản nhất nhng có vai trò quyết định trong cái cụ thể nghên cứu

2 Phơng pháp biện chứng là đỉnh cao t duy khoa học.

Có thể nói gá trị của phép biện chứng duy vật không phải xuất phát từ ý muốn chủ quan của những ngời sáng tạo ra nó mà giá tri đó đợc thể hiện ở chỗ” giải pháp những vấn đề mà t tởng tiến tới của loài ngời đặt ra”, soi sáng các nhệm vụ lịch sử đã chín muồi của nhân loại, đó là nhiệm vụ giải phóng con ngời khỏi mọi hình thức áp bức bóc lột, khỏi sự tha hoá Mác khẳng định: các nhà triết học trớc đây tìm mọi cách giải thích thế giới bằng những cách khác nhau, song cá chính là cải tạo thế giới Có thể nó rằng, cho

đến nay , phép biện chứng duy vật vẫn là cơ sở thế giới quan, phơng pháp luận khoa học duy nhất đáp ứng đợc nhệm vụ lịch sử đó Ngày nay khoc học

và thực tiễn luôn vận động, bến đổi nên triết học Mác – Lê nin nói chung

và phép bịên chứng duy vật nói riêng cũng cần đợc bổ xung và phát triển nếu chúng ta không muốn lạc hậu so vớ thực tiễn Phép biện chứng duy vật vừa là yêu cầu của thực tiễn xã hội, vừa là yêu cầu của nội tại học thuyết

đó Có phát triển đợc và thông qua phát triển, học thuyết đó mới bảo vệ mình và mới phát huy đợc tác dụng và những gá trị của nó

Phép biện chứng duy vật là một hệ thống mở năng động, nó giành cả một phơng hớng rộng lớn cho sự chứng minh của khoa học, cho sự bù đắp của tri thức nhân loại, là sự hớng dẫn và là động lực cho con ngời trong việc cải tạo

tự nhên, xã hội và t duy Phép biện chứng ra đời từ sự sáng tạo và đồng thời

cũng đặt ra yêu cầu sáng tạo trong vệc vận dụng nó vào trong nhận thức và trong hoạt động thực tiễn Nếu nh trớc đây phép biện chứng đôi khi do các nhà duy tâm nghên cứu và các nhà duy vật đó là phép sêu hình thì bây giờ phép biện chứng đó đã tìm thấy ngời bạn đồng hành tin cậy duy nhất của mình là chủ nghĩa duy vật Nếu nh trớc đây lý luận và phơng pháp đôi khi bị tách rời nhau, thì bây gờ chũng đã trở thành sự thống nhất gắn bó là chủ nghĩa duy vật biện chứng trong phép biện chứng duy vật đã trở thành học thuyết thống nhất của tồn tại và nhận thức, trở thành phơng pháp luận chung nhất của vệc nhận thức và cải tạo thế giới Lê nin khẳng định phép bện chứng duy vật là “ học thuyết về sự phát trển, dới hình thức hoàn bị nhất, sâu sắc nhất và không phiến diện”.

Phép biện chứng duy vật không giống bất cứ một học thuyết triết học nào khác Bởi vì nó không phải là sản phẩm của phơng pháp t duy mà nó là sự phản ánh khách quan thế giới vật chất, là sự kích thích những gá trị t tởng, văn hoá nhân loại, nó kế thừa tiếp thu cổ phần hoá những hạn chế cuả chủ nghĩa duy vật

Trong quá trình xây dựng hệ thống triết học của mình, các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác luôn đấu tranh không khoan nhợng chống lại mọi luận điệu xuyên tạc của kẻ thù và bảo vệ những quan đểm khoa học của mình

B- Phép biện chứng duy vật

Thế giới vật chất là vô hạn, nhng lại đợc tạo bởi các sự vật và hiện ợng hữu hạn Trong toàn bộ thế giới vật chất đó, mọi sự vật, hiện tợng vừa

t-độc lập, tách biệt tơng đối lại vừa liên hệ, tác động qua lại lẫn nhau, vừa ổn

định tơng đối Nhng lại vừa luôn biến đổi không ngừng … tất cả những sự vật, hiện tợng nh hỗn độn đó lại tuân theo những qui luật nhất định… những tính chất vốn có ấy của thế giới đợc gọi là” biện chứng khách quan”

Nh vậy, thế giới về bản chất là biện chứng.Triết học không chỉ nghiên cứu mối quan hệ gữa vật chất và ý thức mà còn nghiên cứu mối quan hệ và

sự vận động phát triển của sự vật, hiện tợng- tức nghiên cứu tính chất biện chứng của thế giới Việc nghiên cứu đó đợc khái quát thành học thuyết khoa học gọi là “ phép biện chứng”

Mác- ăng ghen là những ngời đã xây dựng phép biện chứng trên cơ

sở chủ nghĩa duy vật Hình thành phép bện chứng duy vật- đó là môn khoa học nghiên cứu những quy luật vận động và phát triển chung nhất của tự nhiên, xã hội và t duy

Nội dung của phép biện chứng duy vật là hết sức phong phú, bao gồm hai nguyên lý, nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và nguyên lý về vận động

và phát triển, hệ thống các quy luật cơ bản(3 quy luật) và không cơ bản( cặp phạm trù cơ bản)

Phép biện chứng là khoa học về những quy luật phổ biến nhất của mọi sự vận động Điều đó có nghĩa là những quy luật ấy phải có hiệu lực đối với vận động trong thế giới tự nhiên và trong lịch sử loài ngời cũng nh đối với vận động của t duy

“ Toàn bộ tinh thần của chủ nghĩa Mác, toàn bộ hệ thống của chủ nghĩa Mác đòi hỏi là mỗi nguyên lý phải đợc xem xét theo quan đểm lịch sử

và gắn liền với những nguyên lý khác gắn liền với kinh nghiệm cụ thể của lịch sử”- Lê nin

I Hai nguyên lý cơ bản của phép bện chứng duy vật.

1 Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến

a Nội dung nguyên lý:

Liên hệ là khái niệm dùng để chỉ sự tác động và ràng buộc lẫn nhau, quy định và chuyển hoá lẫn nhau giữa các mặt, các yếu tố, các bộ phận trong một sự vật hoặc gữa các sự vật, hiện tợng với nhau

Khái niệm liên hệ phổ biến nói lên rằng mọi sự vật, hiện tợng trong thế giới( cả tự nhên, xã hộ và t duy) dù rất phong phú và đa dạng nhng đều tồn tại trong mối liên hệ với các sự vật và hện tợng khác, đều chịu sự tác

động, sự qui định của sự vật, hiện tợng khác, không sự vật nào tồn tại biệt lập ngoài mối liên hệ với sự vật, hiện tợng khác

• Nội dung và tính chất của mối quan hệ:

Nhờ có mối liên hệ mà có sự vận động, vận động lại là phơng thức tồn tại của vật chất là một tất yếu khách quan, do đó mối liên hệ cũng là một tất yêu khách quan.

Mối liên hệ tồn tại trong tất cả mọi sự vật, hiện tợng ở tất cả các lĩnh vực tự nhên, xã hội và t duy

Mối liên hệ phổ biến là hiện thực, là cái vốn có của mọi sự vật, hiện ợng, nó thể hiện tính thống nhất vật chất của thế giới

t-Do mối liên hệ là phổ biến, các sự vật, hiên tợng trong thế giới vật chất là đa dạng nên mối liên hệ gữa chũng cũng đa dạng Vì thế, khi nghên cứu các sự vật, hện tợng cần phải phân loại mối liên hệ một cách cụ thể

Căn cứ vào tính chất, phạm vi, trình độ, có thể có những mối liên hệ sau: chung và riêng, cơ bản và không cơ bản, bên trong và bên ngoài, chủ yếu và thứ yếu, không gian và thời gian… Sự phân loại này là tơng đối vì mối liên hệ đó chỉ là một bộ phận, một mặt trong toàn bộ mối liên hệ phổ biến nói chung

Phép biện chứng duy vật nghiên cứu những mối liên hệ chung nhất, phổ biến nhất của thế giới khách quan, còn những hình thức cụ thể của mối liên hệ là đối tợng nghiên cứu của các ngành khoa học cụ thể

b ý nghĩa phơng pháp luận.

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến đòi hỏi trong nhận thức sự vật cần phải có quan điểm toàn diện

Quan điểm toàn diện:

Mỗi sự vật không chỉ đơn giản cùng tồn tại vớ các sự vật khác, mà còn tác động qua lại với chúng Trong quá trình tác động qua lại đó, các thuộc tính tơng ứng của sự vật bộc lộ rõ bản tính bên trong của sự vật, sự vật

đợc định tính và tự khẳng định mình là một thực thể tơng đối độc lập

Để nhận thức đợc sự vật, để vạch ra các thuộc tính đặc trng của nó, cần phải xem xét nó không phải ngay trong bản thân nó, tách rời các sự vật khác mà phả xem xét trong mối liên hệ hữu cơ với các sự vật khác, phải tính

đến tổng hoà những mối liên hệ muôn vẻ của sự vật ấy vớ những sự vật khác

Phải phân loại các mối liên hệ để hểu rõ vị trí, vai trò của tổng mối liên hệ đối với sự vận động và phát trển của sự vật.

2 Nguyên lý về sự phát trển.

a Khái nệm phát trển.

Phát trển là sự vận động theo khuynh hớng tiến lên Có thể diễn ra dới

ba khả năng: từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện

đến ngày càng hoàn thiện hơn

Từ khái niệm trên cho thấy:

Nguyên lý về mối liên hệ biện chứng vớ nhau vì nhờ có mối liên hệ thì sự vật mới có sự vận động và phát trển

Cần phân biệt khái nệm vận đông với khái niệm phát trển Vận động

là mọi biến đổi nói chung, còn phát triển là sự vận động có khuynh hớng và gắn liền với sự ra đời của cái mới hợp quy luật

b Nội dung và tính chất của sự phát triển.

Phát triển là thuộc tính vốn có của mọi sự vật, hiện tợng, là khuynh ớng chung của thế giới

h-Sự phát triển có tính chất tiến lên kế thừa dờng nh lặp lại cái cũ nhng trên cơ sở cao hơn

Sự phát triển thờng diễn ra quanh co, phức tạp, phải trải qua những khâu trung gian, thậm chí có lúc có sự thụt lùi tạm thời

Phát triển là sự thay đổi về chất của sự vật Nguồn gốc của sự phát triển là

do sự đấu tranh của các mặt đối lập trong bản thân sự vật

Quan đểm siêu hình phủ nhận sự phát triển hiểu phát triển là sự tăng giảm đơn thuần về lợng không có sự thay đổi về chất và nguồn gốc của nó ở bên ngoài sự vật, hện tợng

c ý nghĩa phơng pháp luận.

khuynh hớng của sự vật, hiện tợng laị luôn vận động và phát triển, do

đó khi nghiên cứu sự vật chúng ta phải có quan điểm lịch sử cụ thể

Quan đểm lịch sử cụ thể đòi hỏi xem xét khách thể,( kể cả xã hội) trong sự tự vận động và phát triển của nó Nó đòi hỏi chúng ta không chỉ miêu tả những biến đổi trong khách thể , chỉ ra những trạng thái về chất

khác nhau, mà còn phải tìm ra mối lên hệ tất yếu khách quan giữa các hịên tợng nối tiếp nhau, tìm ra quy luật khách quan chi phối sự vận động và phát triển của khách thể.

Mặt khác, nếu khuynh hớng của các sự vật, hiện tợng trong thế giới khách quan là vận động đi lên thì trong nhận thức và thực tiễn cũng cần phải

có quan điểm phát triển

Quan điểm phát triển đòi hỏi: phải phân tích sự vật trong sự phát triển, cần phát hiện đợc cái mới, ủng hộ cái mới, cần tìm nguồn gốc của sự phát triển trong bản thân sự vật

Sự phát triển bao hàm cả sự thụt lùi tạm thời Do đó trớc những khó khăn phải bình tĩnh xem xét mọi nhân tố tác động đến tình hình hiện tại, biết chấp nhận những thất bại tạm thời để vợt qua khó khăn đi đến thắng lơị mới cao hơn

ý nghĩa thực tiễn của quan điểm phát triển

Quan điểm phát triển giúp chúng ta nhận thức đợc rằng, muốn thực sự nắm đợc bản chất của sự vật và hiện tợng, nắm đợc khuynh hớng vận động của chúng, phải có quan đểm phát triển, khắc phục t tởng bảo thủ, trì trệ

Trong những năm gần đây, trớc những khó khăn của đất nớc, một số ngời muốn nhân dân ta từ bỏ con đờng xã hộ chủ nghĩa hoặc lùi lại giai

đoạn cách mạng dân chủ nhân dân Quan điểm trên hoàn toàn không có cá nhìn biện chứng, cái nhìn phát trển Kiên trì con đờng xã hội chủ nghĩa là kết quả phân tích khoa học bối cảnh lịch sử và các điều kiện khách quan, chủ quan của phong trào cách mạng nớc ta

Thắng lợi của công việc đổi mới của 10 năm qua và những kết quả đầu tiên của công cuộc công nghệp hoá, hiện đại hoá đã khẳng đinh quan điểm phát triển đất nơc của Đảng ta hoàn toàn đúng đắn

II Các quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật ( 3 quy luật)

1 Quy luật từ những thay đổi về lợng dẫn đến những thay đổi về chất và ngợc lại.

Quy luật từ những thay đổi về lợng dẫn đến những thay đổi về chất và ngợc lại là quy luật chỉ rõ cách thức của sự phát trển của sự vật, hiện tợng.

a Một số khái niệm.

Mỗi sự vật, hiện tợng đều là một thể thống nhất của hai mặt chất và ợng Để hiểu đợc mối quan hệ biện chứng giữa hai mặt này, trớc hết cần phải nắm vững đợc khái niệm chất và lợng

l-Chất: là một phạm trù triết học dùng để chỉ tính quy định vốn có của các sự vật là sự thống nhất hữu cơ của những thuộc tính làm cho nó là nó và phân biệt nó với cái khác

Lợng: là phạm trù triết học dùng để chỉ tính quy định vốn có của sự vật, đó là những thuộc tính quy định về quy mô, trình độ phát triển của sự vật, biểu thị số lợng các thuộc tính các yếu tố cấu thành sự vật, hiện tợng.Mối quan hệ gữa chất và lợng là một trong những quy luật vận động cơ bản của tự nhiên, xã hội và t duy

b Mối quan hệ biện chứng giữa sự thay đổi về lợng và sự thay

đổi về chất.

Chất và lợng là hai mặt đối lập: chất tợng đối ổn định, còn lợng thờng xuyên biến đổi Sự biến đổi về lợng có thể xảy ra hai trờng hợp khác nhau:Một là, sự tăng lên hoặc gảm đi về lợng không làm cho chất thay đổi ngay mà thay đổi dần dần từng phần, từng bớc

Hai là: sự tăng lên hoặc giảm đi về lợng làm cho chất thay đổi

Nh vậy, không có sự thay đổi dần dần về lợng thì không có sự nhảy vọt về chất, sự thay đổi dần dần về lợng đợc gọi là sự tiến hoá- sự nhảy vọt về chất

tuần tự vệ lợng, lúc thì nhảy vọt về chất, tạo ra một đờng nút vô tận làm cho

sự vật mới luôn luôn xuất hiện thay thế cho sự vật cũ

c ý nghĩa của quy luật

Quy luật lợng- chất có ý nghĩa phơng pháp luận quan trọng trong nhận thức và hoạt động thực tiễn Do sự vận động và phát triển của sự vật, trớc hết

là sự tích luỹ về lợng và khi sự tích luỹ về lợng vợt quá giới hạn”độ” thì tất yếu có bớc nhảy về chất, nên trong nhận thức và hoạt động thực tiễn cần chống cả hai khuynh hớng:

Thứ nhất: “ Tả khuynh”- t tởng nôn nóng, chủ quan duy ý chí , thể hiện ở chỗ khi cha có sự tích luỹ về lợng đã muốn thực hiện bớc nhày về chất

Thứ hai:” Hữu khuynh”- t tởng bảo thủ, chờ đợi , không thực hiện đợc

b-ớc nhảy về chất khi có sự tích luỹ đầy đủ về lợng hoặc chỉ nhấn mạnh đến

sự biến đổi dần dần về lợng

Cần có thái độ khách quan khoa học và có quyết tâm thực hiện các bớc nhảy khi có các điều kiện đầy đủ

2 Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Trong ba quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật, Lê nin đã co quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập là” hạt nhân của phép biện chứng” Quy luật này chỉ ra nguồn gốc, động lực của sự vận động, phát trển

Đồng thời, quy luật này còn là cơ sở để hiểu rõ bản chất và những mối liên

hệ gữa các phạm trù, cũng nh các quy luật cơ bản khác trong phép biện chứng duy vật

a Nội dung của quy luật

• Mâu thuẫn là một hiện thực khách quan và phổ biến:

Mâu thuẫn là một khái niệm để chỉ sự liên hệ và tác động lẫn nhau của các mặt đối lập Đó là những mặt có khuynh hớng phát triển trái ngợc nhau cùng tồn tại trong một sự vật Mâu thuẫn là sự thống nhất của hai mặt đối lập

Mối liên hệ và sự tác động lẫn nhau giữa các mặt đối lập là cái vốn có

và phổ biến trong mỗi sự vật, hiện tợng ở tất cả các lĩnh vực( tự nhiên, xã hội, t duy)

Do mâu thuẫn là khách quan và phổ biến nên mâu thuẫn có tính đa dạng và phức tạp Mâu thuẫn trong mỗi sự vật và trong các lĩnh vực khác nhau cũng khác nhau Trong mỗi sự vật, hiện tợng không phải chỉ có một mâu thuẫn mà có nhều mâu thuẫn, mỗi mâu thuẫn và mỗi mặt của mâu thuẫn lại có đặc điểm, có vai trò tác động khác nhau đối với sự vận động và phát triển của sự vật.

• Mâu thuẫn là một chỉnh thể, trong đó hai mặt đối lập vừa thống nhất, vừa đấu tranh vớ nhau

Nội dung cơ bản của quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập đợc làm sáng tỏ thông qua một loạt những phạm trù cơ bản:

Mặt đối lập: là một phạm trù dùng để chỉ những mặt, những đặc đểm, những thuộc tính, những tính quy định có khuynh hớng biến đổi trái ngợc nhau tồn tại một cách khách quan trong tự nhiên, xã hội và t duy Chính những mặt nh vậy nằm trong mối liên hệ, tác động qua lại với nhau tạo thành mâu thuẫn biện chứng

Mâu thuẫn biện chứng là mâu thuẫn vốn có của bất kỳ sự vật hiện ợng nào Nó không chỉ là sự phủ định, sự loại trừ lẫn nhau giữa các mặt đối lập mà chính các mặt đối lập đó có sự tác động qua lại lẫn nhau, đấu tranh lẫn nhau và vì vâỵ, nó bao hàm cả sự thống nhất gữa chúng

t-Thống nhất của các mặt đối lập: hai mặt đối lập tạo thành mâu thuẫn luôn luôn tồn tại trong sự “ thống nhất” vớ nhau nghĩa là chúng nơng tựa vào nhau, đòi hỏi có nhau, sự tồn tại của mặt này phải lấy mặt kia làm tiền

đề và tồn tại cho sự tồn tại của mình Sự thống nhất của hai mặt đối lập thể hiện tính không thể tách rời của hai mặt đó

Đấu tranh của các mặt đối lập: là sự tác động qua lại giữa các mặt đối lập theo xu hớng bài trừ và phủ định lẫn nhau

Trong một mâu thuẫn, sự thống nhất của các mặt đối lập không tách rời sự đấu tranh giữa chúng, bởi vì trong sự quy định, ràng buộc lẫn nhau, hai mặt đối lập vẫn có xu hớng phát triển trái ngợc nhau đấu tranh vớ nhau

Sự vận động và phát triển của sự vật thể hiện trong sự thống nhất biện chứng giữa hai mặt Thống nhất của các mặt đối lập và đấu tranh của các

mặt đối lập, trong đó: thống nhất là tạm thời tơng đối còn đấu tranh là tuyệt

đối Tính tuyệt đối của đấu tranh giữa các mặt đối lập làm cho sự vận động

và phát triển của sự vật là sự thống nhất và diễn ra liên tục Tính tơng đối của thống nhất giữa các mặt đối lập làm cho thế giới vật chất phân hoá thành các bộ phận, các sự vật đa dạng phức tạp, gián đoạn

• Quá trình hình thành và giải quyết mâu thuẫn:

Cùng vớ sự ra đời và biến đổi của các sự vật và hện tợng, mâu thuẫn cũng có quá trình nảy sinh và phát triển của mình

Khi mới hình thành, mâu thuẫn thờng chỉ biểu hiện là hai mặt khác nhau, song chẳng có hai mặt khác nhau nào có liên hệ hữu cơ vớ nhau và có khuynh hớng phát triển trái ngợc nhau, cùng tồn tại trong một thể thống nhất của sự vật thì mới hình thành bớc đầu một mâu thuẫn

Trong quá trình phát triển, hai mặt khác nhau đó trở thành hai mặt đối lập, hai mặt đối lập đó đấu tranh vớ nhau đến độ chín muồi và có điều kiện thì chúng chuyển hoá lẫn nhau chính bằng cách đó mâu thuẫn đợc giải quyết

Chuyển hoá của các mặt đối lập là kết quả tất yếu của sự tác động qua lại thờng xuyên giữa các mặt đối lập làm cho sự vật thay đổi về chất và chuyển sang sự vật khác Sự vật mới tồn tại với những mâu thuẫn mới, các mặt đối lập lại đấu tranh vớ nhau, chuyển hoá làm cho sự vật không ngừng vận động và phát triển

Sự chuyển hoá của các mặt đối lập có thể xảy ra ở từng bộ phận hay xảy ra toàn phần dới hai hình thức cơ bản:

Chuyển hoá lẫn nhau: các mặt đối lập chuyển sang mặt đối lập của chính mình

Chuyển hoá lên hình thức cao hơn: cả hai mặt đối lập cũ đều mất đi

và hình thành hai mặt đối lập mới trong sự vật mới

Nguyên nhân chính và cuối cùng của mọi sự vận động là sự tác động qua lại lẫn nhau Đấu tranh của các mặt đối lập quy định một cách tất yếu những thay đổi của sự vật nói chung làm cho sự vật chuyển sang trạng thái khác về

chất Nói cách khác, đấu tranh của các mặt đối lập và sự chuyển hoá giữa chúng là nguồn gốc và động lực của sự vận động và phát triển.

3 Quy luật phủ định của phủ định.

Quy luật phủ định của phủ định là một trong 3 quy luật cơ bản của phép byện chứng duy vật, chỉ rõ khuynh hớng vận động, phát trển của sự vật và liên hệ giữa cái cũ với cái mới Để hiểu đợc bản chất của quy luật trớc hết cần nắm đợc khái niệm phủ định và phủ định biện chứng

a Phủ định và phủ định bện chứng.

Phủ định: Trong thế giới vật chất, các sự vật đều có quá trình sinh ra, tồn tại, mất đi và đợc thay thế bằng sự vật khác Sự thay thế cái cũ bằng cái mới là sự phủ định Nh vậy, phủ định là thuộc tính khách quan của thế giới vật chất

Phủ định biện chứng: Nếu quan điểm siêu hình coi phủ định là xoá bỏ hoàn toàn cá cũ thì triết học Mác-Lê nin coi phủ định là phủ định biện chứng là sự phủ định, là sự thay thế sự vật này bằng sự vật khác trên cơ sở

sự mất đi của sự vật cũ và nảy sinh của sự vật mới Hay nói cách khác là sự phủ định tạo tiền đề cho phát triển tếp theo

Quan nệm về sự phủ định biện chứng nh trên tất yếu sẽ dẫn tới vệc giải quyết mâu thuẫn và thực hện bớc nhảy Chính sự ra đời của sự vật mới

về chất phải thông qua vệc giải quyết mâu thuẫn( đó cũng là bớc nhảy về chất)

Những đặc đểm của phủ định biện chứng: