Trên cơ sở những thành tựu đã đạt được bắt đầu từ những năm 30 chođến nay, tranh lụa Việt Nam được sáng tạo với tinh thần độc đáo của nhữngngười nghệ sĩ, biết kết hợp một cách tinh tế ti
Trang 1A MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Xã hội phát triển với tốc độ chóng mặt như ngày nay đòi hỏi mỗingười Việt Nam nói chung cũng như sinh viên và các hoạ sĩ, các nhà hoạtđộng nghệ thuật nói riêng càng phải luôn luôn du nhập, thay đổi cách nhìnnhận, suy nghĩ nhưng không được phép bỏ qua giá trị truyền thống văn hoá
mà cha ông ta đã dày công lập dựng Âm nhạc giúp con người hoà nhập vàothiên nhiên, cảm nhận vẻ đẹp trong câu từ ca dao thì hội hoạ lại đưa vào lòngngười những cảm nhận thật sâu sắc Đặc biệt là tranh lụa, đề tài được các bậcthầy về hội hoạ Việt Nam khai thác và nghiên cứu tuy nhiên những bướcđường phát triển và tồn tại cho đến ngày nay là cả một quá trình gian khó vànhiệm vụ gìn giữ, tìm hiểu không chỉ của riêng tôi hay một ai đó mà là của cảdân tộc
2 Phương pháp nghiên cứu
- Bài viết là sự tổng hợp những kiến thức thông qua quá trình chọn lọctrong chương trình lịch sử mỹ thuật Việt Nam
- Kết hợp tham khảo một số tài liệu sách, báo, hiểu biết của bản thân…
Trang 2sĩ tiếp nối làm giàu hơn khả năng hội hoạ trên lụa: Mai Trung Thứ, Lê ThịLựu, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Tường Lân, Nguễn Tiến Chung, Giáng Hương,Kim Bạch, Đỗ Phấn…nhưng người chuyên sâu nhất là Nguyễn Thụ.
Quá trình phát triển của tranh lụa gắn liền với quá trình sáng tác củacác thế hệ hoạ sĩ Năm 1925, Trường Cao Mỹ thuật Đông Dương được thànhlập thì kiến thức nghệ thuật tạo hình du nhập vào có hệ thống, các hoạ sĩ theođuổi miệt mài đã biết kết hợp các phương pháp đó như là Nguyễn PhanChánh, Lương Xuân Nhị, Nguyễn Tiến Chung đã vận dụng nó để tạo nêndiện mạo về tranh lụa
Sau cách mạng tháng Tám 1945, những hoạ sĩ yêu nước đã rời thànhphố đi vào cuộc sống chiến đấu của nhân dân ta trong cuộc kháng chiếnchống thực dân Pháp Vào cuối giai đoạn kháng chiến này, đã xuất hiện một
số hoạ sĩ vẽ tranh lụa, mỗi người một phong cách, diện mạo đã tạo ra sựphong phú đa dạng cho tranh lụa
Sau năm 1945, tranh lụa có sự thay đổi về đề tài, hoạ sĩ đã bắt đầu khaithách vẻ đẹp của phụ nữ, nhưng những hoạt động rất nông, hời hợt, các mảngkhác thì không tham gia Với các gương mặt như Phan Thông, Trọng Kiên…
Trang 3Có nhiều thay đổi về mảng đề tài nhằm phản ánh rực rỡ, tìm đậm nhạt chomảng hình, sử dụng nét, tìm mảng Khuynh hướng của thời kỳ này thiên vềnhững mảng màu đơn giản, tìm phối sắc trong mảng hình, thường dung màuđên nâu, ánh sang là màu của lụa.
Năm 1955, trường Mỹ thuật mở tại Hà Nội và mở lớp trung cấp đầutiên mang tên hoạ sĩ Tô Ngọc Vân
Năm 1957, khoá đại hoạ đầu tiên của trường Cao Đẳng Mỹ thuật ViệtNam được tuyển sinh với thời gian đào tạo 5 năm Khi đó thì các chuyênkhoa lụa được hình thành đưa vào đào tạo cung cấp đội ngũ hoạ sĩ chuyên vẽlụa làm cho tranh lụa phát triển mạnh mẽ, rực rỡ và trở thành chủ chốt củachất liệu Việt Nam
Trên cơ sở những thành tựu đã đạt được bắt đầu từ những năm 30 chođến nay, tranh lụa Việt Nam được sáng tạo với tinh thần độc đáo của nhữngngười nghệ sĩ, biết kết hợp một cách tinh tế tinh hoa của nghệ thuật phươngTây với phương Đông để phô diễn tâm hồn dân tộc, văn hiến Ngày nay đã có
độ lùi về thời gian, bên cạnh những di sản của điêu khắc ông cha để lại rấtphong phú, độc đáo thì di sản hội hoạ quá mong manh, thưa thớt Riêng tranhlụa chỉ còn sót lại vài ba bức, trong đó có bức chân dung Nguyễn Trãi- ngườianh hùng dân tộc, danh nhân văn hoá thế giới Hội hoạ do chất liệu khôngvững nên không lưu giữ được qua những thay đổi của khí hậu, những thăngtrầm của xã hội nên những di sản nghệ thuật của ông cha ta sáng tạo để lạicho đến ngày nay không nhiều Nguyên nhân là do chiến tranh huỷ hoại, do
sự khắc nghiệt của thời tiết vì khi hậu Việt Nam “ nóng lắm mưa nhiều “,độ
ẩm cao nên di sản dần dần bị mai một và còn do ý thức bảo vệ của con ngườitác động vào đó Và sau này khi cuộc sống khá hơn, con người đã dần dầnkhôi phục những di sản nghệ thuật nhưng cũng không thể đẹp như thời “nguyên thuỷ”
Trong thời kỳ phong kiến có nhiều bức tranh vẽ trên chất liệu lụa, mộtchất liệu quen thuộc của hội hoạ Á Đông cũng như hội hoạ Việt Nam Hơn
Trang 4nữa trong một hướng đi đúng đắn Do đó, ngay từ đầu chất liệu này mangđậm dấu ấn dân tộc và lụa được chú ý đặc biệt.
Từ những thập niên 30, nghệ thuật tạo hình Việt Nam mới có các hoạ
sĩ vẽ tranh lụa như Nguyễn Phan Tránh, tên tuổi của ông được biết sớm nhất
ở Châu Âu Tranh lụa cũng từ đấy luôn có mặt tại các cuộc triển lãm mỹthuật trong nước và nước ngoài Những hoạ sĩ cũng với Nguyễn Phan Tránhnhư Mai Trung Thứ, Lê Phổ sinh sống ở Pháp nhưng vẫn vẽ tranh lụa và nổitiếng ở phương Tây về tranh lụa, đượm hương sắc của Việt Nam
Từ năm 1925, Victor Lardrai đã có những phương pháp sư phạm đúngđắn, không gò bó sinh viên theo chuẩn mực thẩm mỹ châu Âu và khuyếnkhích sinh viên tìm về cội nguần dân tộc
Điểm đặc biệt nhất của tranh lụa Việt Nam giữa kỹ thuật vẽ tranh lụa
cổ và vẽ tranh lụa hiện đại ở chỗ: tranh lụa cổ thường được vẽ trực tiếp trênlụa khô, trong khi quá trình vẽ tranh lụa hiện đại giống như sự nhuộn đinhuộm lại màu lên mặt lụa, lụa được căng lên khung gỗ và trong quá trình vẽngười hoạ sĩ có thể rửa lụa nhiều lần rồi vẽ tiếp lên cho đến khi như ý
Các hoạ sĩ nổi tiếng với tranh lụa như Nguyễn Phan Chánh được coi làhoạ sĩ đã khai phá loại hình tranh lụa Việt Nam Những bức tranh vẽ thànhcông của ông có một phong thuỷ đặc biệt rất Việt Nam, đồng thời phù hợpvới quan niệm hội hoạ hiện đại Những mảng màu đơn giản, ấm áp, nhuầnnhụi, đường viền mềm mại, những khoảng trống rất đúng chỗ Ngoài ra nhânvật và bối cảnh được nghiên cứu đơn giản và cách điệu độc đáo Thành côngcủa ông đã đóng góp làm cho phong phú thêm cho nên mỹ thuật Việt Nam
Nếu tranh Trung Quốc thường là tranh dọc, khổ đứng thì tranh lụa ViệtNam nói riêng, tranh sơn mài, sơn dầu, tranh khắc… nói chung có bố cụcthường nhìn ngang hay nhìn từ dưới lên Bố cục này khẳng định khí chất củangười Việt Nam, một dân tộc hơn nghìn năm luôn đối đầu với chiên tranh,một ước mơ mà con người luôn đứng lên làm chủ, vươn tới hoà bình độc lập
tự do Một lối thể hiện nhằm nói lên tính chất hùng tráng, một sức sống tiềm
Trang 5tàng luôn thôi thúc cháy bỏng, một cuộc sống chan chứa tình người, giữa sựsống và cái chết, nên đề tài của các hoạ sĩ hiện đại Việt Nam thường đề cậpđến cuộc kháng chiến, động viên giáo dục, thực tiễn đáp ứng theo xu thế thờiđại.
Bức dân công sửa đường chiến dịch Điện Biên Phủ (1974) của TrầnThanh Ngọc, bố cục sắp xếp các mảng sáng tối chạy trong tranh tạo nhịpđiệu Tất cả nhân vật phần đông đều màu sậm, một vài nhân vật bị mất phầnđầu song tác giả đã ưu tiên cho nhóm chính là hai cô gái đang mải mê laođộng đằng sau nữa là những anh bộ đội hành quân Tuy mỗi người mộtnhiệm vụ nhưng nhịp điệu và không khí bức tranh đã nói lên một tình cảmthầm kín…Cũng một bố cục sắp xếp sự chuyển nhịp của mảng sáng tối, TrầnLưu Hậu chọn mảng sáng của trời, độ sáng y phục của nhân vật và các chùmhoa trên cành cây tạo nhịp chạy của tranh Một số tác phẩm có sử dụng luậtphối cảnh nhằm tạo không gian thực, cảm giác thực cho người xem như Mẹcon của Lê Thị Lựu, Bế Văn Đàn của Lê Vinh, Du kích địch hậu chống càncủa Trịnh Phòng Những tác phẩm như vậy thường phản ánh rõ tính chất hiệnthực
Tranh lụa Việt Nam được các hoạ sĩ khai thác màu sắc khá phong phú,nhiều lúc sự vật trong tranh được tác giả cường điệu khác với hiện thực tếnhằm hướng người xem vào trọng tâm bức tranh Chẳng hạn Trên nhà sàncủa Nguyễn Thụ: những ngôi nhà chỉ là mảng bẹt, một màu hồng nhẹ,khoảng cách được tạo bởi các mảng màu xanh đen, cô ban vẽ rất mỏng, màurêu đất, một than cây khẳng khiu với vài cành uốn lượn mệm mại màu đenphá vỡ sự hoang lạnh của một vùng miền núi…
Tác phẩm Mẹ con của Lê Thị Lựu vẽ theo trường phái ấn tượng, tạomột khả năng diễn tả không khí sôi động với màu sắc thực của thiên nhiên,hoà sắc phối hợp nhuần nhuyễn tạo ra bề dày của không khí cộng với sựtương tác màu của các sự vật trong không gian
Trang 6Tác phẩm đọc tin chiến thắng của Lương Xuân Nhị cho thấy một khảnăng phối màu tuyệt vời trong tranh lụa không thua kém các chất liệu khác.Trong một mảng ta có thể nhìn ra rất nhiều màu sắc khác nhau phối hợp màvẫn giữ được sự trong sạch của chất lụa Với gam màu vàng chủ đạo, ông đã
sử dụng thêm nhiều mảng màu khác nhau: nâu đất, nâu đen, nây xanh cô ban,nâu lam, nâu cam, trắng vàng…tất cả các mầu hầu như có ngả màu vàng.Ngoài ra còn có các màu xanh lá, xanh rêu, tím nhạt…tất cả đều hoà quyệnnhau không cho cảm giác chói màu Những nhân vật được nhấn đậm lên vàiđộ…nhằm tập chung nhãn quan
Nguyễn Phan Tránh là hoạ sĩ của làng quê, trong tranh ông luôn cómột gam màu nây sòng Trong các mảng đậm ta thấy sự lung linh của sắcmàu xanh, tím, rêu, đỏ…Gần đây các hoạ sĩ còn cường điệu màu sắc vật thểmạnh mẽ để tạo ấn tượng: như bức Bản làng màu đỏ của Nguyễn Lệ Dung,màu trắng của hoa, màu xanh của núi, màu đỏ của đất…, tác phẩm Đêm mùa
hạ của Nguyễn Hoàng Anh, màu đỏ tím của hoa giấy đặt cạnh mảng màu lớn
cô ban hoà một chút đen diễn tả không khí trong phòng, một thiếu nữ ngồibúi tóc màu xanh cô ban nhẹ hơn Màu sắc bức tranh gợi cho người xem nhưmột sự trông chờ thầm kín…
Mỗi khi nói đến tranh của các hoạ sĩ phương Đông, chúng ta lại nghĩngay đến đường nét Tranh của Việt Nam có thủ pháp riêng không giốngtranh khắc của Nhật Bản cũng không giống tranh lụa của Trung Quốc Đườngnét được biến đổi lúc đậm lúc nhạt nhoè vào mảng màu để tạo khối, tạokhông gian, tạo khoảng cách Nó cũng là điểm nhấn cần thiết gần với cách vẽnghiên cứu hình hoạ Các tác phẩm: Con đọc bầm nghe của Trần Văn Cẩn,
Du kích địch hậu chống càn của Trịnh Phòng, Hàn quân mưa của PhanThông lối vẽ kết hợp giữ thuỷ mặc Trung Quốc với sự xúc tác của mảng nét
là cái duyên trong tranh của ông, khi thể hiện phong cách đó trong đề tài vẽtranh về phụ nữ miền cao, nhân vật hiện lên trong tranh đầy đủ chất lãng
Trang 7mạn, dịu dàng du dương, nhân vật trở nên duyên dáng bởi cách thể hiện, nhưbức bên Bếp lửa.
Phần nhiều hoạ sĩ Việt Nam thể hiện đường nét rất thoải mái, đườngnét và chi tiết đều được sử dụng bằng cọ (cọ vẽ sơn dầu) Lê Văn Đệ trongtác phẩm Bên cầu ao đã sử dụng những giới hạn của các mảng màu để tạonên đường nét mềm mại của thiếu nữ duyên dáng chải tóc bên cầu ao
Lụa Việt Nam là loại lụa có gân (thớ lụa) không mịn và đều, khi vẽ haynói đúng hơn có thể nói là nhuộm lụa, vì mỗi lần hoạ sĩ vẽ phải rửa cho cặnmàu trôi đi sau đó lại nhuộm thêm cho đến khi thấy màu ổn định mới thôi Mộtbức tranh lụa đẹp, ngoài sắc màu ra, phải thể hiện được sự óng ả của thớ lụa(chất lụa- kỹ thuật vẽ), còn gọi là tuyết lụa Nếu vẽ bị rửa nhiều nước thì độmướt của chất lụa sẽ giảm, chà nhiều tơ lụa sẽ bị xù lông hoặc mặt lụa bị xùhoặc mặt lụa bị lì, lụa không có độ bám của màu nữa, lúc đó người vẽ phảithay lụa mới Màu trắng trong tranh thường được hoạ sĩ chừa lại bằng nền lụa
Hoạ sĩ Việt Nam vẽ lụa hầu như dùng cọ để đánh màu cho tan đều đểchuyển độ trung gian, nét và mảng được quyện vào nhau Trước lúc vẽ, lụađược căng lên khung gỗ và tẩy bằng chanh hoặc bằng phèn chua, tiếp theo là
hồ lụa bằng hồ dán hoặc bột ngô, nhiều lúc vẽ không phải hồ lụa
Nguyễn Thụ là một trong những hoạ sĩ vẽ tranh lụa rất đẹp Tranh lụacủa ông óng ả mềm mại, thớ lụa rõ rang, nhìn tranh cảm tưởng như có mộtlớp nước rất mỏng bao phủ bề mặt tạo nên cái chất trong trẻo dịu dàng Bênbếp lửa và buổi sáng sương mờ là hai tác phẩm tiêu biểu nhất của ông
Sau cách mạng tháng tám 1945, số các hoạ sĩ vẽ tranh lụa đông hơn,
mở rộng hơn về đề tài, kỹ thuật đã có những thành công mới
Nguyễn Thụ là một hoạ sĩ chuyên nhất về tranh lụa có một phong cáchriêng biệt, bố cục tranh của ông đơn giản, nhịp nhàng, không gian mờ ảo, thơmộng, với những nhân vật bình dị, thân quen…Một số nữ hoạ sĩ khác như VũGiáng Hương, Lê Kim Mỹ, Trần Thanh Ngọc…cũng đã có nhiều thành côngvới tranh lụa Với bút pháp phù hợp, rung cảm ngọt ngào, đằm thắm, Kim
Trang 8Bạch với khí lực mạnh mẽ dũng những né phác bút tạo hình rắn rỏi Tranhlụa dung màu trầm mới ra lụa, sau này vẽ với hoà sắc tươi sáng, đối chọi vẫnthành tranh lụa.
Từ hơn nửa thế kỷ trước, tranh lụa đã ghi dấu trong nền hội hoạ dântộc với tên tuổi danh hoạ Nguyễn Phan Chánh Với phương pháp dựng hình,tạo mảng theo phong cách châu Âu, kế thừa lối vẽ trên chất liệu mềm mạióng ả của phương Đông và đặc biệt là các ông “thổi hồn” Việt vào tác phẩmnày đã khiến thế giới biết đến một nền hội hoạ Việt Nam
Cùng thời Nguyễn Phan Chánh, các hoạ sĩ Mai Trung Thứ, Lê Phổ,Nguyễn Tường Lân, Nguyễn Thị Lựu, Hoàng Lập Ngôn…cũng ghi dấu têntuổi mình bằng những tác phẩm lụa đẹp và giàu cá tính
Thế hệ nối tiếp cũng có những tác giả vẽ tranh lụa thành công nhưNguyễn Thụ, Mộng Bích, Thanh Ngọc, Vũ Giáng Hương, Thanh Liêm…
Tuy vậy, hơn nửa thế kỷ nhìn lại, so với sơn mài và các chất liệu khác,thì mảng tranh lụa khhông có nhiều người nổi danh
Lần đầu sau hơn nửa thế kỷ, một triển lãm chuyên đề và một cuộc hộithảo về tranh lụa đã được Vụ Mỹ thuật- nhiếp ảnh và Bảo tàng Mỹ thuật ViệtNam phối hợp tổ chức với mong muốn tìm cơ hội phát triển cho tranh lụaViệt Nam Nhưng, mặc dù với con số khá ấn tượng là 154 tác phẩm đượcchọn triển lãm, theo các nhà chuyên môn và giới hoạ sĩ, thì trong đó thực sựnhững tác phẩm coi là “tạm được” chỉ có vài chục bức Sinh viên và các hoạ
sĩ trẻ tham dự triển lãm chiếm số lượng lớn Tuy nhiên lực lượng trẻ nhưngphong cách không hề trẻ Các đề tài như dân tộc, phong cảnh, tĩnh vật…chiếm phần lớn, hiếm có tác phẩm độ phá Thậm trí nhiều tác phẩm còn thểhiện kỹ thuật kém chứ chưa nói đến ý tưởng biểu đạt- nhà phê bình TrangThanh Hiền nhận xét
Phần lớn các tác phẩm đều mới được sáng tác trong vài năm nay, trong
đó, chủ yếu là bài thi tốt nghiệp của sinh viên Bên cạnh đó, cũng có nhiều
Trang 9tác phẩm của các hoạ sĩ thành danh ở chất liệu, thể loại khác, chỉ “đá sân ”hưởng ứng.
Có những bức của những tác giả trẻ đã làm”bật lên” được chất lụatruyền thống, với những sáng tạo trong cách đồ hình, với tư duy hiện đại lànhững “điểm sáng” tại triển lãm này Tuy nhiên, có nên coi đó là những tia hivọng hay không? bởi, chúng ta phải nhìn vào thực tế có khi đó là những tácphẩm tốt nghiệp, là “kết quả” của cả thầy lẫn trò hoặc là của các hoạ sĩchuyên tâm vào các chất liệu khác như sơn mài, khắc gỗ, đồ hoạ…Thực sự,những tác giả hiện tại chuyên tâm với chất liệu lụa hiện nay hầu như không
có “- hoạ sĩ Trần Khánh Chương, Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam nhận xét
Những năm gần đây, tranh lụa dường như nhạt nhoà trong nền hội hoạViệt Nam Trong số khoảng bảy, tám trăm tác phẩm tại các triển lãm toànquốc hàng năm, tranh lụa chỉ chiếm vài chục bức Thể loại này hầu như cũngvắng bóng trong các giải thưởng quốc gia gần đây
Sau hơn sáu mươi năm khai phá và phát triển chất liệu lụa tính từ thế
hệ hoạ sĩ trường Cao Đẳng Mỹ thuật Đông Dương, hiện nay, những ngườicòn tâm huyết với lụa dường như không đủ đếm trên đầu ngón tay Và thực
tế, tranh lụa không hể có giới trẻ kế cận
Lý giải cho thực tế này, nhiều nhà chuyên môn và giới hoạ sĩ cho rằng,phần lớn là do khả năng biể đạt hạn chế của chất liệu lụa Không rực rỡ sâulắng như sơn mài, không sang quý hiện đại như sơn dầu, lụa là một nét duyêntrầm mà không phải ai nhìn cũng rễ nhận thấy Hơn nữa, sáng tác trên nền lụađòi hỏi sự kiên trì, ít chịu được phá cách nên có lẽ không thu hút được giớitrẻ vốn ưu mạnh mẽ, cách tân
Tại triển lãm này, có một vài tác phẩm thử nghiệm như đưa vàng bạcdán vào lụa tạo hiệu quả mới lạ, nhưng xem ra lại không thích hợp Đó lànhận xét của nhiền nhà chuyên môn cũng nhưn giới hoạ sĩ “có nghề”
Hoạ sĩ Đoàn Văn Nguyên cho rằng, nguyên tắc đầu tiên vẫn phải tuânthủ những kĩ thuật nhuộm màu, biểu bồi truyền thống, làm sao không mất đi
Trang 10vẻ óng ả mềm mại của lụa Cò nếu muốn thể hiện những sáng tạo, những độtphá ghi dấu ấn cá nhân, thời đại thì chỉ nên tìm tòi ở việc tạo hình hiện đại.
Điểm trong số các hoạ sĩ trẻ tham gia triển lãm, cũng thấy nổi lên mộtvài tác phẩm có những tìm tòi thể hiện mới, nhưng vẫn giữ nguyên được vẻđẹp truyền thống của lụa.”Tác phẩm Chiều Hoàng thành của Vũ Đình Tuấndùng gam màu vàng đỏ vương giả hoàn toàn thoát thực, đi rất xa với cái nhìnhiện thực thường thấy ở lụa truyền thống Nhưng những thớ lụa óng ả vẫn bậtlên, hoạ sĩ đã đồ hình với câu trúc hiện đại, khá thành công với cách nhìntrang trí Còn với tác phẩm Bồng bềnh, Đoàn Dũng Sĩ vẫn trung thành với lốitrang trí của lụa truyền thống, nhưng đã có góc nhìn sáng tạo, tạo nên vẻhoàng tráng trong mô tả không gian Còn hoạ sĩ Nguyễn Phúc Lợi vẽ nắngchiều với lối thấu thị, tả thực, dù ánh sang chói chang va đập như cách vẽ sơndầu nhưng vẫn đạt hiệu quả mềm mại của lụa Lê Xuân Dũng vẽ chiều thứbảy thanh bình mơ màng gam xanh pha lối thuỷ mặc trong diễn hình củaTrung Hoa nhưng bố cục thì kéo về với đất Việt…Nhưng tác giả này, tôikhông nghĩ đó là đỉnh cao mới mà thấy nó khá mới trong cái cũ.” Hoạ sĩ ĐỗĐức đã “tổng kết” chất lượng triển lãm như vậy Đó cũng là ý kiến của nhiềunhà chuyên môn khác
Tuy vậy, nói như hoạ sĩ Trần Khánh Chương, đó chỉ mới là “điểmdanh”một vài tác phẩm, chứ chưa phải là tác giả Qua triển lãm này, nhìn lạiđội ngũ hoạ sĩ trẻ chuyên tâm sáng tác tranh lụa, hầu như không có ai
Tuy vậy, cũng không thể không kể đến một nữ tác giả trẻ, mặc dù chưađược biết đến ở ngoài, nhưng hầu như đã được người trong giới thừa nhận,
đó là Nguyễn Yến Nguyệt Chuyên vẽ về đề tài góc bếp của người Việt,Nguyễn Yến Nguyệt cũng đã có một gia tài kha khá tranh lụa Cũng mềmmại óng ả đầy nữ tính, ánh sáng, đậm nhạt, tạo nên độ nét hình Yến Nguyệtcho biết, trái với nhận định của nhiều người, giá tranh lụa quá rẻ cũng là mộtnguyên nhân khiến các hoạ sĩ trẻ không mặn mà, tranh của chị vẫn được muavới giá khá cao Có nhiều bức lên đến vài nghìn USD
Trang 11Tuy nhiên, từ những dấu hiệu sáng đó để hy vọng về một tương laitươi sang cho tranh lụa Việt Nam, có lẽ vẫn còn quá mơ hồ Và mong khơidậy sự phát triển của một thể loại tranh đậm đà sắc Việt vẫn còn xa xôi.Nhưng, nói như hoạ sĩ Đỗ Đức, triển lãm và hội thảo chuyên đề đầu tiên vềtranh lụa là một dâu hiệu đẹp khép lại một năm và mở ra hi vọng mới cho mỹthuật Việt Nam Ở tranh lụa nghệ sĩ không vẽ màu lên khắp mặt tranh để giữchất mịn màng, óng ả của chất lụa tham gia vào mặt tranh Khi vẽ hoạ sĩ vẫngiữ nguyên các thớ lụa tạo cảm giác như luồn từng sợ tơ để dệt thành tranh,chất lụa tự nó đã nằm ngay ở ngọn nguồn cảm hứng nghệ thuật của hội hoạ.
2 Đặc điểm của chất liệu
2.1 Cách tạo hình
Nói đến nghệ thuật và những đặc tính của tranh lụa, về vấn đề tạo hình,
bố cục, màu sắc, ánh sang thì vẻ đẹp của tranh lụa cho ta cảm giác tươi mát,trong trẻo, nhẹ nhàng và thanh thoát Để đi vào nghệ thuật tranh lụa, hoạ sĩ cókhả năng cảm nhận nhạy bén và thấu đáo về bản chất của sự vật, khôngnhững chỉ về kiến thức của sự vật mà cả về tinh thần cốt cách của đối tượng
Đặc tính của nghệ thuật tranh lụa là do cấu tạo trong tạo hình, trong bốcục, trong màu sắc kết hợp với cảm xúc của mỗi hoạ sĩ Do cảm xúc khácnhau, phong cách khác nhau nên tranh lụa cũng rất phong phú, đa dạng.Tranh lụa cho ta nhìn gần để thưởng thức về vẻ đẹp của từng chi tiết nhưngkhi nhìn xa toàn bộ vẫn thống nhất mà không bị xáo trộn Khi vẽ tranh lụa,cầm lụa trên tay ta thấy có sự đan kết giữa sợi ngang và sợi dọc và có nhữngchất li ti tạo nên sự duyên dáng, lung linh Đặc tính nghệ thuật của tranh lụa
là do cấu tạo trong tạo hình bố cục, trong màu sắc, kết hợp với cảm xúc củamỗi hoạ sĩ Do cảm xúc khác nhau, phong cách khác nhau nên dẫn đến mộtđiều tranh lụa rất đa dạng và phong phú Tranh lụa cho ta nhìn gần để thưởngthức vẻ đẹp của từng chi tiết nhưng chỉ nhìn xa toàn bộ vẫn thấy thống nhất
mà không bị xáo trộn Người ta thường dung rất nhiều loại màu để vẽ, nhưngmàu phát huy vẻ đẹp của lụa là màu nước, nó không có độ phủ nên giữ được
Trang 12sự óng chuột của nền lụa Lụa có rất nhiều loại, mỗi loại đều đem lại hiệuqủa cao.
Lụa dệt mau: rất rễ dàng diễn tả độ đậm nhạt và sự mượt mà êm dịu
như nhung
Lụa dệt thưa: các ô trống lớn có mặt tích cực và hạn chế, nó rất khó
khăn trong việc diễn tả mảng đậm nhưng vẫn gợi cho ta cảm nhận được sựduyên dáng, uyển chuyển như bản làng trong sương sớm, sương chiều nhữngsợi mảnh mai đó se lại cho ta tính khoẻ khoắn của bức tranh lụa
Lụa vẽ thường phải là tơ tằm, không lỗi, mịn hoặc hơi thô, dệt thủcông hoặc dệt bằng máy Gần đây do yêu cầu của ngành mỹ thuật, các nhàmáy dệt đã sản xuất loại lụa chuyên dùng để vẽ tranh, lụa mỏng và hơi thưa,nhìn rõ thớ lụa
Khi xây dựng hình bao giờ hoạ sĩ cũng phải tìm những mảng hình kháiquát của sự vật ở toàn bộ mảng chung của sự vật ấy một cách chọn lọc Trong
sự chọn lọc này người hoạ sĩ phải có mỹ cảm để nhìn sự vật, phải đứng ở góc
độ nào để thấy được vẻ đẹp của chất liệu Qua xây dựng hình còn cần chú ýđến cấu tạo của các nét trong sự vật, có nhịp điệu, thường được các hoạ sĩphương Đông khai thác nhưng nét đó cũng phải được chọn lọc để thống nhấthình
Sự sinh động của tạo hình ở tranh lụa là một yê cầu quan trọng vìkhông gian trong tranh lụa đã giản dị ở góc độ ánh sang chiếu vào sự vật
2.2 Xây dựnng bố cục
Tranh lụa cũng như mọi chất liệu khác như sơn dầu, sơn mài, đồ hoạđều tuân theo những quy luật, bố cục đã được đúc kết Mỗi chất liệu lại cónhững đặc tính riêng và mỗi hoạ sĩ lại có cách nhìn và cảm xúc riêng tạothành những cách bố cục riêng Ở tranh lụa, vì bản thân của lụa rất mỏngmanh, mịn màng nên thông thường các hoạ sĩ ít dùng những khối nổi, khônggian nghệ thuật thì ít sử dụng dến ánh sang sơn dầu Các hoạ sĩ sáng tạo theo
Trang 13một không gian của mình, có khi không nhờ đến một bối cảnh nào hoặc chỉgợi lại bằng cách sử dụng nhiều bội phận của bối cảnh.
Cách sắp xếp bố cục tạo nên không gian mang tính chất ước lệ do hoạ
sĩ sáng tạo ra như tranh lụa của các hoạ sĩ Trường Cao Đẳng Mỹ thuật ĐôngDương đặc biệt vậy xa nhấn đậm, gần thì mờ
Khi xem tranh lụa của các hoạ sĩ bậc thầy Trung Hoa thì mảng nền đểtrống rất lớn, đó chính là thành phần của bố cục tạo nên sự liên kết giữa cácnhân vật, tạo nên sự chuyển đổi không biên giới của bố cục Vì vậy với tranhlụa ta có thể xem gần hay xem xa cũng được, không gian trong tranh lụa phầnnhiều được sáng tạo ra ở phương Đông như Trung Quốc hoạ sĩ bỏ trốngnhững mảng lụa lớn Điều này chúng ta cũng gặp nhiều ở bố cục các tranhlụa Việt Nam xưa như tranh dân gian, tranh thờ, ở các phù điêu cổ mà ngàynay các hoạ sĩ Việt Nam đã khai thác và phát triển
Hơn 60 năm nghệ thuật tranh lụa Việt Nam qua hai chặng đường pháttriển Đề tài trong tranh lụa rất đa dạng và phong phú Trước năm 1945, nghệ
sĩ đã tìn cái đẹp trong sự bình yên, tĩnh lặng của một thế giới khép lại Saunăm 1945, nghệ sĩ đã đi tìm cái đẹp trong sự tương phản, sôi động của mộtthế giới đang sinh thành kể cả ngoại giới và nội giới Tất cả đang tạo ra mộtsắc thái riêng biệt và mang đậm bản sắc văn hoá
Nội dung trong tranh lụa thường nói về những sinh hoạt của con ngườirất gần gũi và thân thuộc, từ những trò chơi dân gian của trẻ em cho đến cảnhgia đình quay quần bên bữa cơm hay cô gái rửa rau bên cầu ao… Tất cảnhững hình ảnh đó đã đi và trong tranh lụa và đã tô điểm thêm cho cuộc sốngcủa con người ở mọi hoàn cảnh, mọi thời đại
2.3 Màu sắc và ánh sáng trong tranh lụa
Màu vẽ: Màu dùng để vẽ lụa thường là màu phẩm hoặc mực nho Saunày người ta còn dùng những hoạ phẩm đục thơm dày hơn tempera, màu bộtphấn màu…