luận văn đại học sư phạm chuyên ngành văn học Tình yêu trong truyện ngắn của K. Pauxtôpxki

luận văn đại học sư phạm chuyên ngành văn học Tình yêu trong truyện ngắn của K. Pauxtôpxki 1. Lý do chọn đề tài12. Lịch sử vấn đề23. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu84. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu85. Phương pháp nghiên cứu96. Cấu trúc của khóa luận9CHƯƠNG 1: NHỮNG CÂU CHUYỆN TÌNH YÊU101.1. Chuyện kể giàu chất trữ tình111.1.1 Vắng bóng những sự kiện cốt truyện với diễn biến gay cấn, éo le111.1.2. Đan cài nhiều bức tranh thiên nhiên lãng mạn131.2. Chuyện về những cuộc gặp gỡ ngẫu nhiên151.2.1. Tình huống gặp gỡ tình cờ, ngẫu nhiên151.2.2. Không gian gặp gỡ hành trình xê dịch171.2.3. Thời gian gặp gỡ ngắn ngủi, khoảnh khắc181.3. Chuyện về tình yêu hạnh phúc201.3.1. Những tình yêu chân thành201.3.2. Những cuộc gặp lại hạnh phúc221.3.3. Những cuộc chia tay đầy hứa hẹn23CHƯƠNG 2: NHÂN VẬT TÌNH YÊU282.1. Chân dung những con người đời thường292.1.1. Chân dung tiểu sử292.1.2. Chân dung ngoại hình322.2. Hành động, cử chỉ của nhân vật tình yêu362.2.1. Những hành động đơn giản372.2.2. Những hành động bộc lộ nội tâm382.2.3. Những hành động công dân cao cả392.3. Thế giới nội tâm phong phú, tinh tế412.3.1. Tâm hồn lãng mạn, giàu cảm xúc412.3.2. Khát khao giao cảm và ước mơ hạnh phúc432.3.2. Nhân hậu, vị tha45CHƯƠNG 3: NGƯỜI KỂ CHUYỆN TÌNH YÊU503.1. Điểm nhìn sự luân chuyển503.1.1. Điểm nhìn bên ngoài và điểm nhìn bên trong513.1.2. Điểm nhìn không gian và điểm nhìn thời gian543.2. Giọng điệu – sự đan xen573.2.1. Giọng điệu trầm buồn, sâu lắng583.2.2. Giọng điệu thiết tha, tràn đầy cảm xúc593.3. Người kể chuyện và quan niệm về tình yêu613.3.1. Tình yêu là sự giao cảm, hòa hợp của tâm hồn613.3.2. Tình yêu là sự hiến dâng633.3.3. Tình yêu là sức mạnh nâng đỡ tâm hồn64KẾT LUẬN67TÀI LIỆU THAM KHẢOPHỤ LỤC1.1. Kônxtantin Ghêorghiêvich Pauxtôpxki (1892 – 1968) là nhà văn Nga nổi tiếng được bạn đọc nhiều thế hệ ở Việt Nam yêu mến. Ông được coi là đại diện tiêu biểu cho khuynh hướng văn xuôi trữ tình lãng mạn của Nga từ sau chiến tranh thế giới thứ hai. Sự nghiệp sáng tác phong phú với nhiều thể loại (truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết) của Pauxtôpxki là một đóng góp tích cực góp phần tạo nên diện mạo của nền văn học Xô Viết thế kỉ XX. Với những cống hiến đó, Pauxtôpxki được trao tặng Huân chương Lênin phần thưởng cao quý của nhà nước Liên Xô dành để tôn vinh những con người có công lao to lớn trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước. Ông cũng từng được đề cử giải Nôben văn học vào năm 1965.Các tác phẩm của Pauxtôpxki đến với bạn đọc Việt Nam khá sớm, từ cuối những năm năm mươi của thế kỉ trước. Sau truyện ngắn “Chuyến xe đêm” được dịch in trong tập “Truyện ngắn Xô Viết” (1957), hàng loạt tác phẩm khác của ông đã được dịch, in, xuất bản thành tuyển tập: “Cô gái làm ren” (tập truyện ngắn, 1958), “Truyện ngắn Pauxtôpxki” (tuyển tập, 1962), “Chiếc nhẫn bằng thép” (tập truyện, 1973), “Vịnh mõm đen” (tiểu thuyết, 1978), “Câu chuyện phương Bắc” (truyện vừa, 1982) , “Một mình với mùa thu” (tiểu luận, 1984)... Pauxtôpxki đã thành công trên nhiều thể loại nhưng trong đó, để lại ấn tượng sâu sắc hơn cả đối với bạn đọc chính là những truyện ngắn trong sáng, giản dị giống như một “hơi thở nhẹ” thoảng qua mà để lại bao suy tư trong lòng người.1.2. Là nhà văn suốt đời tìm kiếm và ngợi ca cái đẹp, Pauxtôpxki đã “không bỏ qua một vẻ đẹp nào của thiên nhiên và lòng người” 20; 337. Và trên hành trình khám phá những vẻ đẹp của cuộc sống, ngòi bút trữ tình, mượt mà của Pauxtôpxki đã dành sự quan tâm đặc biệt đối với tình yêu lứa đôi. Tình yêu thứ tình cảm kì diệu và thiêng liêng ấy đã len lỏi khắp mọi ngóc ngách trong đời sống của con người và đi vào cả trong văn chương nghệ thuật. Từ thời thần thoại, sử thi cho đến tận ngày nay, tình yêu đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho bao áng thơ văn. Tuy là đề tài quen thuộc trong văn học nhưng tình yêu lại có hàng trăm nghìn bình diện khác nhau và Pauxtôpxki đã chọn được một lối đi riêng cho mình để rồi với một tâm hồn nhạy cảm và lãng mạn, “nhà văn của những chân trời xa” ấy đã đóng góp cho đời những câu chuyện tình yêu tuyệt đẹp. 1.3. Truyện ngắn viết về tình yêu của Pauxtôpxki không nhiều nhưng đó đều là những tác phẩm có giá trị, mang đậm đặc trưng phong cách Pauxtôpxki, có thể đại diện cho tài năng và tấm lòng của nhà văn. Bởi vậy, tìm hiểu tình yêu trong truyện ngắn của Pauxtôpxki cũng là cách giúp người viết đi sâu tìm hiểu thế giới nghệ thuật và đặc trưng phong cách của Pauxtôpxki. 1.4. Mặt khác, sáng tác của Pauxtôpxki cũng đã được đưa vào giảng dạy trong nhà trường phổ thông Việt Nam (Chiếc nhẫn bằng thép). Bởi vậy, sự lựa chọn và thực hiện đề tài này là một cách giúp chúng tôi có thể tập rượt nghiên cứu khoa học và hoàn thiện hơn kĩ năng, kiến thức của bản thân. Hơn thế nữa, tình yêu cũng là một vấn đề quan trọng trong chương trình giảng dạy và giáo dục ở trường phổ thông. Trong nhà trường, học sinh đã được tiếp xúc với những kiệt tác viết về tình yêu của văn học Việt Nam và thế giới như “Truyện Kiều” của Nguyễn Du, “Tôi yêu em” của Puskin, “Bài thơ số 28” của Tago. Bởi vậy, việc đọc những câu chuyện tình yêu trong sáng, hạnh phúc của Pauxtôpxki sẽ góp phần không nhỏ vào việc giáo dục tư tưởng, đạo đức cho thanh thiếu niên hiện nay, đồng thời bồi dưỡng cho các em tình yêu đối với văn học. 2. Lịch sử vấn đề“Một bài thơ có trải qua thử thách trong công chúng đông đảo mới biết chắc hay, hay dở như thế nào” (Hoài Thanh). Đó không chỉ là quy luật riêng của thơ mà còn là quy luật đối với mọi sáng tác nghệ thuật. Và truyện ngắn của Pauxtôpxki cũng đã phải trải qua một quá trình thử thách đầy khắc nghiệt của người đọc mới có thể khẳng định được vị trí, giá trị vững chắc của mình như ngày hôm nay. Trước đây, việc tiếp nhận Pauxtôpxki ở Nga đã từng xuất hiện nhiều ý kiến trái chiều. Có quan điểm cho rằng sáng tác của Pauxtôpxki là biểu hiện của chủ nghĩa lãng mạn bay bổng, thoát li hiện thực đời sống. Các nhà phê bình như I. Enxbec, B. Xôlôviốp phê phán các tác phẩm của Pauxtôpxki là “giả tạo, xa đời sống” 20; 347. Tờ tờ tạp chí văn học “Nhêva” của Lêningrat thì cho rằng truyện ngắn “Bụi quý” của Pauxtôpxki là biểu hiện của tư tưởng “nghệ thuật vị nghệ thuật, là căn bệnh duy tâm tái phát” 20; 347. Bên cạnh quan điểm phê phán, phủ định, ngay ở Nga cũng xuất hiện nhiều ý kiến khẳng định, ngợi ca các giá trị trong tác phẩm của Pauxtôpxki, tiêu biểu là sự đánh giá của Bônđarép. Trong bài viết “Nhà nghệ sĩ bậc thầy”, Bônđarep đã không ngớt lời ca ngợi Pauxtôpxki, chỉ ra ở Pauxtôpxki những phẩm chất của một nhà văn lớn và những “khả năng tuyệt vời không phải luôn luôn gặp thấy trong văn học chúng ta” 35; 145. Bônđarep gọi Pauxtôpxki là “nhà văn của các tính ngữ chính xác” và khẳng định rằng ông đã “tạo ra một phong cách thật rành rẽ, cô đọng và giản dị một cách cụ thể đến nỗi anh phải ngạc nhiên về con mắt tinh tường của ông, tài tiên đoán của ông” 335; 146. Hơn thế nữa, Bônđarep còn nhận thấy sức tác động mãnh liệt từ những tác phẩm của Pauxtôpxki và lý giải điều này “không chỉ bởi sự trinh bạch rất người, sự cao thượng và sự dũng cảm tự nhiên của các nhân vật của ông mà còn bởi lẽ nhà văn biết tạo nên một hoàn cảnh không lặp lại, “bầu không khí” bao quanh nhân vật, cái hoàn cảnh mê hồn, thiếu nó thì nhân vật không có da thịt và mờ nhạt” 35; 145. Đó thực sự là những lời nhận xét vừa khách quan vừa chân tình của một tấm lòng tri kỉ.Như vậy, thời gian là phép thử trung thực nhất, những thứ giả dối, tầm thường rồi sẽ bị vùi lấp dưới lớp bụi của thời gian, còn những giá trị vững bền sẽ mãi mãi tỏa sáng. Những “lời ong tiếng ve” công kích, phê phán Pauxtôpxki đã nhanh chóng bị lãng quên. Thời gian cùng sự tiếp nhận của bạn đọc đã trả lại cho các tác phẩm của Pauxtôpxki chân giá trị của nó để ngày nay, Pauxtôpxki được biết đến như một “nghệ sĩ bậc thầy, tài năng bậc nhất của ngôn từ” 35; 150.Sáng tác của Pauxtôpxki đến với bạn đọc Việt Nam từ những năm năm mươi của thế kỉ trước và ngay sau khi “xuất hiện lần đầu trước đông đảo bạn đọc Việt Nam với thiên truyện ngắn tuyệt vời Chuyến xe đêm (in trong tập truyện Truyện ngắn Liên Xô xuất bản năm 1957 – tức là chỉ hơn một năm sau khi truyện đó được giới thiệu ở Liên Xô), ông đã đi thẳng vào tâm hồn người đọc Việt Nam” 20; 346. Khác với sự tiếp nhận có nhiều ý kiến trái chiều ở Nga, các nhà nghiên cứu văn học và bạn đọc Việt Nam lại có sự đánh giá khá đồng nhất về Pauxtôpxki và hầu hết đều thống nhất cho rằng ông đã “trở thành nhà văn Xô Viết có uy tín văn chương to lớn, nếu không phải là gần như tuyệt đối, với ông đảo người viết, người đọc chúng ta” 20; 346. Các dịch giả như Mộng Quỳnh, Kim Ân, Phan Hồng Giang, Huy Phương, Nguyễn Thụy Ứng … là những người có vai trò quan trọng trong việc giới thiệu sáng tác của Pauxtôpxki đến với người đọc Việt Nam, đồng thời có những nhận định xác đáng về cuộc đời và sự nghiệp của ông. Nguyễn Thụy Ứng trong bài khái quát tiểu sử của Pauxtôpxki mở đầu tập “Cô gái làm ren” (1958) đã khẳng định một “đặc điểm của Pauxtôpxki là cảm xúc trữ tình phong phú trước thực tế” 19; 6. Cũng giới thiệu cho tập này, Huy Phương lại chú ý đến “cái chất lơ lửng, bâng khuâng” thể hiện rất rõ trong những truyện ngắn như “Tuyết”, “Đêm tháng mười”, “Em bé chăn bò”… Viết về sáng tác của Pauxtôpxki trong “Tập truyện ngắn Lêningrat” (1982), dịch giả Hoàng Anh đã nồng nhiệt ca ngợi Pauxtôpxki khi cho rằng “bút pháp trữ tình hết sức độc đáo của Pau tôpxki đã đưa ông lên hàng những cây bút viết truyện ngắn hay nhất trong lịch sử văn chương của nhân loại” 16; 36. Còn với Phan Hồng Giang – một người đã dành cho Pauxtôpxki rất nhiều lời tri ân thì văn xuôi của Pauxtôpxki chính là “hiện thân của tình yêu thơ không trở thành hiện thực”, một thứ văn xuôi “đậm đà chất thơ, mượt mà êm đềm, sâu lắng” 20; 341. Trong “Mấy lời nói thêm về Pauxtôpxki” đề ở cuối tuyển tập “Một mình với mùa thu” (1984), Phan Hồng Giang đã thể hiện sự đồng cảm sâu sắc khi đã phát hiện và ngợi ca cái đẹp trong những thiên truyện tuyệt vời của Pauxtôpxki. Tác giả nhận thấy ngòi bút của Pauxtôpxki “không vội vàng, không tất bật mà lặng lẽ, chỉn chu” giống như “con ong chuyên cần bay cùng trời cuối đất hút nhựa đóa hóa tươi chắt chiu thành mật ngọt, Pauxtôpxki đã run rẩy đón nhận từng vẻ đẹp ly ty nhất để rồi trả lại cho chúng ta chính vẻ đẹp ấy với màu sắc, hương vị tươi nguyên” 20; 337. Trong suốt cuộc đời mình, “nhà văn của những chân trời xa” 21; 5 ấy đã không ngừng kiếm tìm và ngợi ca những “vẻ đẹp thanh khiết, cao cả” của thiên nhiên và lòng người, ông đã “đi từ cái đẹp hào nhoáng nổi trên bề mặt đến cái đẹp chân chất ẩn tận đáy sâu của lòng người, đã đi từ những câu chuyện đầy tính chuộng lạ…để đến với – hay đúng hơn là trở về đúng với con người mình – tinh tế khoan thai” 20; 336. Trong cuốn “Từ điển văn học” tập 2 (1983 1984), sau khi nêu lên những nét khái quát về cuộc đời, sự nghiệp, đặc điểm sáng tác của Pauxtôpxki, tác giả Đặng Thị Hảo đã có những nhận xét xác đáng về truyện ngắn của ông. Theo tác giả, “từ nửa sau những năm 30, Pauxtôpxki cho đăng liên tục những truyện ngắn theo nguyên tắc ít sự kiện, đề tài trữ tình. Đặc điểm của loại truyện này là câu chuyện được bắt đầu từ những sự kiện rất nhỏ trong cuộc sống” 26; 173, “các yếu tố như tình tiết, sự kiện, nhân vật thường được triển khai theo mạch vận động của cảm xúc và tư tưởng” 26; 173. Kết thúc bài viết, Đặng Thị Hảo đã khẳng định “Chất thơ trong văn xuôi là một biểu hiện đặc sắc trong phong cách nghệ thuật của Pauxtôpxki, đó là sự kết hợp nhuần nhị của cái khí sắc lãng mạn đặc điểm xuyên suốt các tác phẩm đầu tay của ông với bút pháp trữ tình cùng cái duyên mặn mà của một văn phong điêu luyện làm cho những bài thơ văn xuôi của ông thấm vào hồn người một cách nhẹ nhàng tinh tế, và rồi cứ sau mỗi câu chuyện người đọc lại tìm thấy một niềm vui nho nhỏ, một chút thanh thản trong tâm hồn” 26; 173. Trong “Giáo trình văn học Xô Viết” tập 2 (1988), giáo sư Nguyễn Hải Hà đã dành cho Pauxtôpxki những nhận xét cô đọng, súc tích. Cùng với Prisvin, Pauxtôpxki được giáo sư Nguyễn Hải Hà coi là một đại diện xuất sắc của khuynh hướng lãng mạn trữ tình trong văn học Nga những năm sau chiến tranh thế giới thứ hai: “Truyện ngắn của Pauxtôpxki giàu chất thơ và ít kịch tính. Với phong cách trữ tình lãng mạn, ông quan tâm đến việc truyền đạt “cảm xúc từ sự kiện, thái độ đối với hiện tượng” hơn là miêu tả tỉ mỉ sự kiện, hiện tượng trong đời thực” 5; 18. Đồng thời, giáo sư cũng khẳng định các nhân vật của Pauxtôpxki luôn “ước mơ vươn tới cái đẹp, cái thiện” 5; 19. Ngoài ra, trên các tờ báo, tạp chí cũng có nhiều bài viết về Pauxtôpxki. Đáng chú ý là Phạm Vĩnh Cư với bài viết “Đọc lại mấy bậc thầy truyện ngắn Nga – Xô Viết” (Truyện ngắn Xô Viết, Tạp chí văn học nước ngoài, số 3, 1996). Phạm Vĩnh Cư đã gọi tác phẩm của Pauxtôpxki là “bài ca kín đáo về phép màu của tình yêu”, là “những huyền thoại lãng mạn” “có sức mạnh kì lạ làm cháy lên trong tâm hồn con người ngọn lửa tâm hồn thường xuyên bị vùi lấp bởi tro bụi của cuộc sống thường nhật” 1; 70. Còn nhà thơ Bằng Việt, trong bài viết “Vài kỉ niệm với Văn học Nga và Xô Viết” (Tạp chí văn học, số 5, 1977) đã ghi lại những tâm sự chân thành của mình: “Pauxtôpxki lại thật man mác, trong trẻo, ông trở thành “khu vực chuyển tiếp” của tình cảm và những say mê từ tuổi thiếu niên lên tuổi trưởng thành” 37; 140. Như vậy, các dịch giả, các nhà nghiên cứu và bạn đọc Việt Nam chủ yếu quan tâm đến yếu tố lãng mạn, trữ tình và cái đẹp trong sáng tác của Pauxtôpxki và hầu hết đều thống nhất cho rằng tác phẩm của Pauxtôpxki thấm đẫm “một thứ chủ nghĩa lãng mạn với màu vẻ huyền ảo” nhưng đó không phải là thứ chủ nghĩa lãng mạn thoát ly, xa rời mảnh đất hiện thực mà là “tính lãng mạn đầy sinh khí đi cùng đường với cách mạng và xây dựng” 21; 5. Các ý kiến, nhận định đó tuy chưa đề cập trực tiếp đến tình yêu nhưng cũng đã cung cấp những gợi ý quan trọng cho sự thực hiện đề tài của chúng tôi.Sáng tác của Pauxtôpxki cũng đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Ngữ văn. Hiện nay đã có khá nhiều báo cáo khoa học, khóa luận, luận văn tốt nghiệp chọn những vấn đề trong sáng tác của Pauxtôpxki làm đề tài. Trong đó có thể kể đến một số công trình tiêu biểu như: “Thời gian và không gian nghệ thuật trong truyện ngắn của Pauxtôpxki” (Dương Thị Thanh Huyền, 1997), “Phong cảnh thiên nhiên trong truyện ngắn của K. Pauxtôpxki” (Trịnh Thị Quỳnh, 1998), “Quan niệm về nhà văn của K.Pauxtôpxki qua “Bông hồng vàng”” (Phạm Thị Ngọc Diệp, 2004), “Chất thơ trong truyện ngắn cuả Pauxtôpxki” (Chu Thị Thanh Hương, 2005), “Tự sự trữ tình trong truyện ngắn của Pauxtôpxki” (Nguyễn Thái Ly, 2010), “Nhân vật nữ trong truyện ngắn của K. Pautôpxki “ ( Hồ Thị Hương, 2013)… Ngoài ra, một số sinh viên, học viên còn áp dụng lý thuyết văn học so sánh để tìm hiểu sáng tác của Pauxtôpxki trong quan hệ với các nhà văn khác như khóa luận tốt nghiệp “Một số đặc điểm phong cách truyện ngắn Pauxtôpxki và Thạch Lam trên bình diện so sánh” (Chu Thị Thanh Hương, 2005), luận văn thạc sỹ “Truyện kể Anđecxen và truyện ngắn Pauxtôpxki” (Nguyễn Thị Khánh Ly, 2008). Các báo cáo, khóa luận, luận văn đó đã đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu nhiều phương diện về cả nội dung và nghệ thuật trong sáng tác của Pauxtôpxki nhưng chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu tình yêu trong truyện ngắn của Pauxtôpxki với tư cách là một đề tài. Có chăng, trong khi phân tích, các tác giả đã khám phá được vẻ đẹp của một số nhân vật trong tình yêu nhưng yếu tố đó cũng chỉ nhằm mục đích làm nổi bật chất trữ tình trong sáng tác của ông. Đáng chú ý nhất là báo cáo khoa học “Mô tip ra đi gặp gỡ trong truyện ngắn K. Pauxtôpxki” của sinh viên Đào Thị Thủy (2002). Sau khi khảo sát, phân tích mô tip “ra đi gặp gỡ” cùng các nhân tố gắn liền với nó như kiểu nhân vật, không gian, thời gian nghệ thuật, tác giả Đào Thị Thủy đã “đi tìm cảm quan nghệ thuật” của Pauxtôpxki và đã dành riêng một mục nhỏ nói về “khát vọng hạnh phúc và tình yêu”. Đào Thị Thủy đã có những nhận xét khá xác đáng về tình yêu trong sáng tác của Pauxtôpxki, thấy được đó là kiểu tình yêu đầy những sự tình cờ, sự kì lạ bí ẩn, là sự giao cảm của tâm hồn. Tác giả của báo cáo này cảm nhận được vẻ “đẹp lung linh” của các câu chuyện tình yêu nhưng đồng thời cũng khẳng định “đó là tình yêu của cuộc sống đời thường giản dị” 33; 23 chứ không phải là thứ tình cảm lãng mạn vượt xa đời sống thực tại. Tuy nhiên, đó chỉ là những nhận xét nhằm mục đích cuối cùng là làm nổi bật mô tip ra đi gặp gỡ, các đặc trưng của tình yêu trong truyện ngắn Pauxtôpxki vẫn còn chưa được đề cập rõ.Qua đây, có thể khẳng định “Tình yêu trong truyện ngắn của K. Pauxtôpxki” là một đề tài chưa được nhiều người đi sâu khám phá không có sự trùng lặp. Vẻ đẹp lung linh, huyền ảo của tình yêu trong những câu chuyện cổ tích thời hiện đại ấy vẫn đang say ngủ dưới lớp vỏ ngôn từ, đợi chờ chúng ta đánh thức để có thể hòa mình vào cuộc sống đang chảy trôi, góp cho đời thêm “day dứt và ngát hương thơm”. 3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu3.1. Mục đích nghiên cứuVới khóa luận này, chúng tôi nghiên cứu các truyện ngắn viết về tình yêu của Pauxtôpxki để thấy được đặc trưng nghệ thuật kể chuyện tình yêu, gắn liền với đặc điểm phong cách văn xuôi giàu chất trữ tình lãng mạn, đồng thời thấy được quan niệm nghệ thuật về tình yêu của ông.3.2. Nhiệm vụ nghiên cứuĐể đạt được mục đích trên, chúng tôi đặt ra một số nhiệm vụ cụ thể sau: Tìm hiểu đặc trưng của các câu chuyện tình yêu trong truyện ngắn của Pauxtôpxki. Khám phá vẻ đẹp của các nhân vật trong tình yêu. Tìm hiểu đặc điểm của người kể chuyện tình yêu, từ đó thấy được quan niệm về tình yêu của Pauxtôpxki.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu4.1. Đối tượng nghiên cứuĐối tượng nghiên cứu của khóa luận này là tình yêu trong truyện ngắn của Pauxtôpxki, trong đó “tình yêu” được hiểu theo nghĩa hẹp là tình cảm giữa nam và nữ ở mức trên giới hạn tình bạn.4.2. Phạm vi nghiên cứuPhạm vi khảo sát của chúng tôi về “tình yêu trong truyện ngắn của Pauxtôpxki” bao gồm 12 truyện ngắn được in trong các tập: Bông hồng vàng và bình minh mưa (Nxb Văn học, Hà Nội, 2011, Kim Ân dịch) Cô gái làm ren (Nxb Thanh niên, Hà Nội, 1958, Từ Bích Hoàng dịch). Câu chuyện phương Bắc (Nxb Hà Nội, Hà Nội, 1982, Mộng Quỳnh dịch). Ảo ảnh trên đảo Vaxiliep Tập truyện ngắn Lêningrat (Nxb Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh, 1982, Hoàng Anh, Nguyễn Tuấn dịch). 5. Phương pháp nghiên cứu Phương pháp thống kê, phân loại Phương pháp bình giảng, phân tích, tổng hợp Phương pháp so sánh6. Cấu trúc của khóa luậnNgoài Phần mở đầu, Phần kết luận, Thư mục tham khảo và Phụ lục, khóa luận của chúng tôi được cấu trúc gồm ba chương:Chương 1: Những câu chuyện tình yêuChương 2: Nhân vật tình yêuChương 3: Người kể chuyện tình yêuCHƯƠNG 1NHỮNG CÂU CHUYỆN TÌNH YÊU Theo “Từ điển Tiếng Việt”, tình yêu là “tình cảm nồng nhiệt làm cho gắn bó mật thiết và có trách nhiệm với người” 27; 997. Đó là “trạng thái tình cảm của chủ thể này đối với một chủ thể khác ở mức cao hơn sự thích thú và phải nảy sinh ý muốn được gắn kết với chủ thể đó ở một khía cạnh hay mức độ nhất định” 40. Tình yêu là một trong những loại cảm xúc mãnh liệt và cao đẹp. Nếu nói “con người là tổng hòa của các mối quan hệ xã hội” thì cũng có thể khẳng định tình yêu chính là một trong những sợi dây kết nối mật thiết nhất, thiêng liêng nhất giữa người với người.Tình yêu đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho văn học từ xưa đến nay. Văn học nhân loại từ thuở xa xưa với những áng thần thoại, sử thi, truyền thuyết, truyện cổ tích… đã bắt đầu quan tâm đến tình yêu lứa đôi. Đọc “Thần thoại Hy Lạp”, ta mãi bâng khuâng về mối tình của Apôlông với tiên nữ Đaphnê, mối tình thủy chung của danh ca Orphê với nàng Ơriđix hay thần Păng và những mối tình tuyệt vọng… Các tác giả của nền văn học viết lại càng dành nhiều tâm huyết để ca ngợi tình yêu của con người. “Romeo và Juliet” của Shakespear, “Cuốn theo chiều gió” của Margaret Michel, “Tiếng chim hót trong bụi mận gai” của Colleen McCullough… là những thiên tình sử nổi tiếng mãi làm day dứt trái tim người đọc. Có thể nói không có nhà văn lớn nào của nền văn học thế giới không viết về tình yêu với tất cả sự rung động từ trái tim thổn thức của mình. Trong nền văn học Nga, những nhà văn nổi tiếng như Puskin, Tuôcghêniep, Sêkhôp, Aimatôp, I.Bunin … cũng đã hướng ngòi bút của mình vào đề tài quen thuộc ấy. Chính Pauxtôpxki cũng đã nhận xét về đề tài tình yêu trong văn học: “Đôi khi ta có cảm giác rằng về tình yêu trong văn học thế giới dường như người ta đã nói hết cả rồi”, “liệu còn có thể nói gì về tình yêu” sau khi đã có “những bài thơ tuyệt vời của Puskin, “Cho những bến bờ của quê hương xa xôi” của Lermôntôp, tiểu thuyết “Anna Karênina” của Tônxtôi và truyện “Người đàn bà có con chó nhỏ” của Sêkhốp?” 20; 9. Có thể nói, tình yêu chính là đề tài muôn thuở của nền văn học nhân loại và viết về tình yêu là một thử thách khó khăn đối với những cây bút muốn khẳng định cho mình một tiếng nói riêng.Qua khảo sát các tuyển tập “Cô gái làm ren”, “Câu chuyện phương Bắc”, “Bông hồng vàng và bình minh mưa” và “Ảo ảnh trên đảo Vaxiliep” (Tập truyện ngắn Lêningrat), chúng tôi thấy có 41 truyện ngắn của Pauxtôpxki, trong đó 12 truyện ngắn viết về tình yêu, chiếm 29,3 %. Tuy truyện ngắn viết về tình yêu của Pauxtôpxki không nhiều (1241 truyện) nhưng đó đều là những tác phẩm đặc sắc với những câu chuyện tình yêu mang đặc trưng riêng, tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của nhà văn. Vì vậy, tìm hiểu những câu chuyện tình yêu chính là một con đường để đi vào thế giới nghệ thuật Pauxtôpxki. 1.1. Chuyện kể giàu chất trữ tìnhSáng tác văn học hết sức đa dạng, phong phú và quan điểm truyền thống, nhất là ở phương Tây thường chia các tác phẩm văn học thành ba loại: tự sự, trữ tình và kịch. Nếu tác phẩm tự sự “thể hiện tư tưởng, tình cảm của tác giả bằng con đường tái hiện một cách khách quan các hiện tượng đời sống” 8; 373 thì tác phẩm trữ tình lại “phản ánh hiện thực trong sự cảm nhận chủ quan về nó” 8; 385. Tuy nhiên, trong nghệ thuật, nhất là trong văn học hiện đại thường ít gặp sự thuần khiết về loại, thể. Tự sự và trữ tình là những phương thức tái hiện đời sống khác nhau nhưng không hoàn toàn đối lập mà luôn có sự giao thoa, kết hợp. Rất nhiều tác phẩm tự sự nhờ được nâng đỡ bởi chất trữ tình mà trở nên mượt mà, bay bổng. Truyện ngắn của Pauxtôpxki cũng nhờ những câu chuyện tình yêu giàu chất trữ tình mà “thấm vào hồn người một cách nhẹ nhàng, tinh tế” 26; 1731.1.1Vắng bóng những sự kiện cốt truyện với diễn biến gay cấn, éo leSự kiện là một trong những nội dung biểu hiện chủ yếu của văn bản văn học. Các tác phẩm tự sự thường “tái hiện đời sống thông qua miêu tả sự kiện” 32; 236. Thời cổ đại, Aristote đồng nhất sự kiện với hành động. Lý luận hiện đại lại phân biệt sự kiện và hành động, cho rằng hành động là chỉnh thể còn sự kiện chỉ là đơn vị của hành động. Khái niệm sự kiện trong lí luận văn học cho đến nay vẫn chưa được giới thuyết chặt chẽ nhưng hầu hết các quan điểm đều thống nhất cho rằng “Sự kiện nói chung là những hành vi (việc làm) của nhân vật hay những sự việc xảy ra đối với nhân vật dẫn đến hậu quả, làm biến đổi hay bộc lộ một ý nghĩa nào đó đối với mục đích người kể” 32; 89. Gắn liền với khái niệm “sự kiện” là cốt truyện. Cốt truyện là chuỗi các sự kiện được tạo dựng trong tác phẩm tự sự, làm nên cái sườn cho tác phẩm. “Từ điển thuật ngữ văn học” định nghĩa “cốt truyện (fabula) là tập hợp các sự kiện vốn có, mà chưa có hình thức tồn tại cụ thể” 8; 103. Tác phẩm tự sự “bao giờ cũng có cốt truyện” 8; 385 và thường hấp dẫn người đọc bởi cốt truyện gay cấn, kịch tính với diễn biến tình tiết éo le. Tuy nhiên, cũng có nhiều trường hợp tác phẩm có cốt truyện rất sơ lược, không có nhiều sự kiện, không có “thắt nút”, “đỉnh điểm” tạo nên tâm lý căng thẳng, hồi hộp nhưng vẫn rất hấp dẫn người đọc. Đây chính là một đặc điểm của truyện ngắn Pauxtôpxki.Các câu chuyện tình yêu của Pauxtôpxki không có diễn biến phức tạp, không có những xung đột, mâu thuẫn. Trong “Giáo trình văn học Xô Viết” (tập 2), giáo sư Nguyễn Hải Hà đã nhận xét về chất trữ tình trong truyện ngắn của Pauxtôpxki: “Truyện ngắn của Pauxtôpxki giàu chất thơ và ít kịch tính. Với phong cách lãng mạn, ông quan tâm đến việc truyền đạt “cảm xúc từ sự kiện, thái độ đối với hiện tượng” hơn là miêu tả tỉ mỉ sự kiện, hiện tượng trong đời thực” 5; 18. Bởi vậy, truyện ngắn Pauxtôpxki thường ít sự kiện, các tác phẩm thường chỉ có một sự kiện duy nhất là sự kiện “gặp gỡ” hoặc “ra đi”. Đó không phải là những sự kiện có tính chất gay cấn, thúc đẩy hành động, không phải là biến cố tạo nên bước ngoặt trong cuộc đời nhân vật mà chỉ là điểm tựa cho những suy tư, cảm xúc. Sự kiện đáng chú ý trong “Cây tường vi” chính là sự gặp gỡ giữa Masa và anh phi công. Cuộc gặp gỡ thoáng qua trên chuyến đi về vùng hạ lưu sông Vonga đã để lại cho Masa những cảm xúc khó quên về vẻ đẹp nên thơ của thiên nhiên đất nước và kỉ niệm về “một con người đi ngang qua cuộc đời” 17; 290. Trong truyện ngắn “Bình minh mưa”, cuộc gặp gỡ của Kuzmin và Onga Anđrêépna là sự kiện duy nhất, xoay quanh sự kiện đó là những suy nghĩ của Kuzmin về sự cô đơn của bản thân mình, là khát khao một cuộc sống bình dị, ấm áp và niềm tiếc nuối khi chia tay. Trong nhiều truyện ngắn khác, sự kiện cũng chỉ là cái cớ để nhà văn miêu tả quá trình chuyển đổi cảm giác, tâm trạng của nhân vật. Đọc những truyện ngắn như “Tuyết”, “Sương giá ban mai”, “Gió biển”, “Cầu vồng trắng”…, sự chú ý của người đọc không phải là nhân vật hành động như thế nào hay chuyện gì đã xảy ra đối với nhân vật mà là họ đã nghĩ, đã cảm thấy như thế nào.Phá vỡ cốt truyện truyền thống, Pauxtôpxki đi sâu vào thế giới nội tâm với những cảm xúc, cảm giác tinh tế của nhân vật. “Các yếu tố như tình tiết, sự kiện, nhân vật, thường được triển khai theo mạch vận động của cảm xúc và tư tưởng. Vì thế có nhiều ý kiến cho rằng truyện của Pauxtôpxki thuộc loại “truyện không có chuyện”, gần với thơ và khó tóm tắt rạch ròi” 26; 173. Loại cốt truyện giàu chất trữ tình này đã khiến cho những câu chuyện tình yêu của Pauxtôpxki như “lún sâu trong không khí dịu dàng của một thứ chủ nghĩa lãng mạn gần với chủ nghĩa lãng mạn thế kỉ XIX ở Tây Âu” 2; 56.

Trang 1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Kônxtantin Ghêorghiêvich Pauxtôpxki (1892 – 1968) là nhà văn

Nga nổi tiếng được bạn đọc nhiều thế hệ ở Việt Nam yêu mến Ông được coilà đại diện tiêu biểu cho khuynh hướng văn xuôi trữ tình lãng mạn của Nga từsau chiến tranh thế giới thứ hai Sự nghiệp sáng tác phong phú với nhiều thểloại (truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết) của Pauxtôpxki là một đóng góptích cực góp phần tạo nên diện mạo của nền văn học Xô Viết thế kỉ XX Vớinhững cống hiến đó, Pauxtôpxki được trao tặng Huân chương Lênin - phầnthưởng cao quý của nhà nước Liên Xô dành để tôn vinh những con người cócông lao to lớn trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước Ông cũng từngđược đề cử giải Nô-ben văn học vào năm 1965

Các tác phẩm của Pauxtôpxki đến với bạn đọc Việt Nam khá sớm, từcuối những năm năm mươi của thế kỉ trước Sau truyện ngắn “Chuyến xeđêm” được dịch in trong tập “Truyện ngắn Xô Viết” (1957), hàng loạt tácphẩm khác của ông đã được dịch, in, xuất bản thành tuyển tập: “Cô gái làmren” (tập truyện ngắn, 1958), “Truyện ngắn Pauxtôpxki” (tuyển tập, 1962),

“Chiếc nhẫn bằng thép” (tập truyện, 1973), “Vịnh mõm đen” (tiểu thuyết,1978), “Câu chuyện phương Bắc” (truyện vừa, 1982) , “Một mình với mùathu” (tiểu luận, 1984) Pauxtôpxki đã thành công trên nhiều thể loại nhưngtrong đó, để lại ấn tượng sâu sắc hơn cả đối với bạn đọc chính là nhữngtruyện ngắn trong sáng, giản dị giống như một “hơi thở nhẹ” thoảng qua màđể lại bao suy tư trong lòng người

1.2 Là nhà văn suốt đời tìm kiếm và ngợi ca cái đẹp, Pauxtôpxki đã

“không bỏ qua một vẻ đẹp nào của thiên nhiên và lòng người” [20; 337] Vàtrên hành trình khám phá những vẻ đẹp của cuộc sống, ngòi bút trữ tình, mượtmà của Pauxtôpxki đã dành sự quan tâm đặc biệt đối với tình yêu lứa đôi.Tình yêu - thứ tình cảm kì diệu và thiêng liêng ấy đã len lỏi khắp mọi ngócngách trong đời sống của con người và đi vào cả trong văn chương nghệthuật Từ thời thần thoại, sử thi cho đến tận ngày nay, tình yêu đã trở thànhnguồn cảm hứng bất tận cho bao áng thơ văn

Trang 2

Tuy là đề tài quen thuộc trong văn học nhưng tình yêu lại có hàng trămnghìn bình diện khác nhau và Pauxtôpxki đã chọn được một lối đi riêng chomình để rồi với một tâm hồn nhạy cảm và lãng mạn, “nhà văn của những chântrời xa” ấy đã đóng góp cho đời những câu chuyện tình yêu tuyệt đẹp

1.3 Truyện ngắn viết về tình yêu của Pauxtôpxki không nhiều nhưng

đó đều là những tác phẩm có giá trị, mang đậm đặc trưng phong cáchPauxtôpxki, có thể đại diện cho tài năng và tấm lòng của nhà văn Bởi vậy,tìm hiểu tình yêu trong truyện ngắn của Pauxtôpxki cũng là cách giúp ngườiviết đi sâu tìm hiểu thế giới nghệ thuật và đặc trưng phong cách củaPauxtôpxki

1.4 Mặt khác, sáng tác của Pauxtôpxki cũng đã được đưa vào giảng

dạy trong nhà trường phổ thông Việt Nam (Chiếc nhẫn bằng thép) Bởi vậy,sự lựa chọn và thực hiện đề tài này là một cách giúp chúng tôi có thể tập rượtnghiên cứu khoa học và hoàn thiện hơn kĩ năng, kiến thức của bản thân

Hơn thế nữa, tình yêu cũng là một vấn đề quan trọng trong chươngtrình giảng dạy và giáo dục ở trường phổ thông Trong nhà trường, học sinhđã được tiếp xúc với những kiệt tác viết về tình yêu của văn học Việt Nam vàthế giới như “Truyện Kiều” của Nguyễn Du, “Tôi yêu em” của Puskin, “Bàithơ số 28” của Tago Bởi vậy, việc đọcnhững câu chuyện tình yêu trong sáng,hạnh phúc của Pauxtôpxki sẽ góp phần không nhỏ vào việc giáo dục tư tưởng,đạo đức cho thanh thiếu niên hiện nay, đồng thời bồi dưỡng cho các em tìnhyêu đối với văn học

2 Lịch sử vấn đề

“Một bài thơ có trải qua thử thách trong công chúng đông đảo mới biếtchắc hay, hay dở như thế nào” (Hoài Thanh) Đó không chỉ là quy luật riêngcủa thơ mà còn là quy luật đối với mọi sáng tác nghệ thuật Và truyện ngắncủa Pauxtôpxki cũng đã phải trải qua một quá trình thử thách đầy khắc nghiệtcủa người đọc mới có thể khẳng định được vị trí, giá trị vững chắc của mìnhnhư ngày hôm nay

Trang 3

Trước đây, việc tiếp nhận Pauxtôpxki ở Nga đã từng xuất hiện nhiều ýkiến trái chiều Có quan điểm cho rằng sáng tác của Pauxtôpxki là biểu hiệncủa chủ nghĩa lãng mạn bay bổng, thoát li hiện thực đời sống Các nhà phêbình như I Enxbec, B Xôlôviốp phê phán các tác phẩm của Pauxtôpxki là

“giả tạo, xa đời sống” [20; 347] Tờ tờ tạp chí văn học “Nhêva” của Lêningrat

thì cho rằng truyện ngắn “Bụi quý” của Pauxtôpxki là biểu hiện của tư tưởng

“nghệ thuật vị nghệ thuật, là căn bệnh duy tâm tái phát” [20; 347] Bên cạnhquan điểm phê phán, phủ định, ngay ở Nga cũng xuất hiện nhiều ý kiến khẳngđịnh, ngợi ca các giá trị trong tác phẩm của Pauxtôpxki, tiêu biểu là sự đánhgiá của Bônđarép Trong bài viết “Nhà nghệ sĩ bậc thầy”, Bônđarep đã khôngngớt lời ca ngợi Pauxtôpxki, chỉ ra ở Pauxtôpxki những phẩm chất của mộtnhà văn lớn và những “khả năng tuyệt vời không phải luôn luôn gặp thấytrong văn học chúng ta” [35; 145] Bônđarep gọi Pauxtôpxki là “nhà văn củacác tính ngữ chính xác” và khẳng định rằng ông đã “tạo ra một phong cáchthật rành rẽ, cô đọng và giản dị một cách cụ thể đến nỗi anh phải ngạc nhiênvề con mắt tinh tường của ông, tài tiên đoán của ông” [335; 146] Hơn thếnữa, Bônđarep còn nhận thấy sức tác động mãnh liệt từ những tác phẩm củaPauxtôpxki và lý giải điều này “không chỉ bởi sự trinh bạch rất người, sự caothượng và sự dũng cảm tự nhiên của các nhân vật của ông mà còn bởi lẽ nhàvăn biết tạo nên một hoàn cảnh không lặp lại, “bầu không khí” bao quanhnhân vật, cái hoàn cảnh mê hồn, thiếu nó thì nhân vật không có da thịt và mờnhạt” [35; 145] Đó thực sự là những lời nhận xét vừa khách quan vừa chântình của một tấm lòng tri kỉ

Như vậy, thời gian là phép thử trung thực nhất, những thứ giả dối, tầmthường rồi sẽ bị vùi lấp dưới lớp bụi của thời gian, còn những giá trị vững bềnsẽ mãi mãi tỏa sáng Những “lời ong tiếng ve” công kích, phê phánPauxtôpxki đã nhanh chóng bị lãng quên Thời gian cùng sự tiếp nhận của bạnđọc đã trả lại cho các tác phẩm của Pauxtôpxki chân giá trị của nó để ngàynay, Pauxtôpxki được biết đến như một “nghệ sĩ bậc thầy, tài năng bậc nhấtcủa ngôn từ” [35; 150]

Trang 4

Sáng tác của Pauxtôpxki đến với bạn đọc Việt Nam từ những năm nămmươi của thế kỉ trước và ngay sau khi “xuất hiện lần đầu trước đông đảo bạn

đọc Việt Nam với thiên truyện ngắn tuyệt vời Chuyến xe đêm (in trong tập

truyện Truyện ngắn Liên Xô xuất bản năm 1957 – tức là chỉ hơn một năm saukhi truyện đó được giới thiệu ở Liên Xô), ông đã đi thẳng vào tâm hồn ngườiđọc Việt Nam” [20; 346] Khác với sự tiếp nhận có nhiều ý kiến trái chiều ởNga, các nhà nghiên cứu văn học và bạn đọc Việt Nam lại có sự đánh giá kháđồng nhất về Pauxtôpxki và hầu hết đều thống nhất cho rằng ông đã “trởthành nhà văn Xô Viết có uy tín văn chương to lớn, nếu không phải là gầnnhư tuyệt đối, với ông đảo người viết, người đọc chúng ta” [20; 346]

Các dịch giả như Mộng Quỳnh, Kim Ân, Phan Hồng Giang, HuyPhương, Nguyễn Thụy Ứng … là những người có vai trò quan trọng trongviệc giới thiệu sáng tác của Pauxtôpxki đến với người đọc Việt Nam, đồngthời có những nhận định xác đáng về cuộc đời và sự nghiệp của ông NguyễnThụy Ứng trong bài khái quát tiểu sử của Pauxtôpxki mở đầu tập “Cô gái làmren” (1958) đã khẳng định một “đặc điểm của Pauxtôpxki là cảm xúc trữ tìnhphong phú trước thực tế” [19; 6] Cũng giới thiệu cho tập này, Huy Phươnglại chú ý đến “cái chất lơ lửng, bâng khuâng” thể hiện rất rõ trong nhữngtruyện ngắn như “Tuyết”, “Đêm tháng mười”, “Em bé chăn bò”… Viết vềsáng tác của Pauxtôpxki trong “Tập truyện ngắn Lêningrat” (1982), dịch giảHoàng Anh đã nồng nhiệt ca ngợi Pauxtôpxki khi cho rằng “bút pháp trữ tìnhhết sức độc đáo của Pau tôpxki đã đưa ông lên hàng những cây bút viết truyệnngắn hay nhất trong lịch sử văn chương của nhân loại” [16; 36] Còn với PhanHồng Giang – một người đã dành cho Pauxtôpxki rất nhiều lời tri ân thì vănxuôi của Pauxtôpxki chính là “hiện thân của tình yêu thơ không trở thành hiệnthực”, một thứ văn xuôi “đậm đà chất thơ, mượt mà êm đềm, sâu lắng” [20;341] Trong “Mấy lời nói thêm về Pauxtôpxki” đề ở cuối tuyển tập “Mộtmình với mùa thu” (1984), Phan Hồng Giang đã thể hiện sự đồng cảm sâu sắckhi đã phát hiện và ngợi ca cái đẹp trong những thiên truyện tuyệt vời của

Trang 5

Pauxtôpxki Tác giả nhận thấy ngòi bút của Pauxtôpxki “không vội vàng,không tất bật mà lặng lẽ, chỉn chu” giống như “con ong chuyên cần bay cùngtrời cuối đất hút nhựa đóa hóa tươi chắt chiu thành mật ngọt, Pauxtôpxki đãrun rẩy đón nhận từng vẻ đẹp ly ty nhất để rồi trả lại cho chúng ta chính vẻđẹp ấy với màu sắc, hương vị tươi nguyên” [20; 337] Trong suốt cuộc đờimình, “nhà văn của những chân trời xa” [21; 5] ấy đã không ngừng kiếm tìmvà ngợi ca những “vẻ đẹp thanh khiết, cao cả” của thiên nhiên và lòng người,ông đã “đi từ cái đẹp hào nhoáng nổi trên bề mặt đến cái đẹp chân chất ẩn tậnđáy sâu của lòng người, đã đi từ những câu chuyện đầy tính chuộng lạ…đểđến với – hay đúng hơn là trở về đúng với con người mình – tinh tế khoanthai” [20; 336]

Trong cuốn “Từ điển văn học” tập 2 (1983 - 1984), sau khi nêu lênnhững nét khái quát về cuộc đời, sự nghiệp, đặc điểm sáng tác củaPauxtôpxki, tác giả Đặng Thị Hảo đã có những nhận xét xác đáng về truyệnngắn của ông Theo tác giả, “từ nửa sau những năm 30, Pauxtôpxki cho đăngliên tục những truyện ngắn theo nguyên tắc ít sự kiện, đề tài trữ tình Đặcđiểm của loại truyện này là câu chuyện được bắt đầu từ những sự kiện rất nhỏtrong cuộc sống” [26; 173], “các yếu tố như tình tiết, sự kiện, nhân vật thườngđược triển khai theo mạch vận động của cảm xúc và tư tưởng” [26; 173] Kếtthúc bài viết, Đặng Thị Hảo đã khẳng định “Chất thơ trong văn xuôi là mộtbiểu hiện đặc sắc trong phong cách nghệ thuật của Pauxtôpxki, đó là sự kếthợp nhuần nhị của cái khí sắc lãng mạn - đặc điểm xuyên suốt các tác phẩmđầu tay của ông - với bút pháp trữ tình cùng cái duyên mặn mà của một vănphong điêu luyện làm cho những bài thơ văn xuôi của ông thấm vào hồnngười một cách nhẹ nhàng tinh tế, và rồi cứ sau mỗi câu chuyện người đọc lạitìm thấy một niềm vui nho nhỏ, một chút thanh thản trong tâm hồn” [26; 173]

Trong “Giáo trình văn học Xô Viết” tập 2 (1988), giáo sư Nguyễn HảiHà đã dành cho Pauxtôpxki những nhận xét cô đọng, súc tích Cùng vớiPrisvin, Pauxtôpxki được giáo sư Nguyễn Hải Hà coi là một đại diện xuất sắc

Trang 6

của khuynh hướng lãng mạn trữ tình trong văn học Nga những năm sau chiếntranh thế giới thứ hai: “Truyện ngắn của Pauxtôpxki giàu chất thơ và ít kịchtính Với phong cách trữ tình lãng mạn, ông quan tâm đến việc truyền đạt

“cảm xúc từ sự kiện, thái độ đối với hiện tượng” hơn là miêu tả tỉ mỉ sự kiện,hiện tượng trong đời thực” [5; 18] Đồng thời, giáo sư cũng khẳng định cácnhân vật của Pauxtôpxki luôn “ước mơ vươn tới cái đẹp, cái thiện” [5; 19]

Ngoài ra, trên các tờ báo, tạp chí cũng có nhiều bài viết về Pauxtôpxki.Đáng chú ý là Phạm Vĩnh Cư với bài viết “Đọc lại mấy bậc thầy truyện ngắnNga – Xô Viết” (Truyện ngắn Xô Viết, Tạp chí văn học nước ngoài, số 3,1996) Phạm Vĩnh Cư đã gọi tác phẩm của Pauxtôpxki là “bài ca kín đáo vềphép màu của tình yêu”, là “những huyền thoại lãng mạn” “có sức mạnh kì lạlàm cháy lên trong tâm hồn con người ngọn lửa tâm hồn thường xuyên bị vùilấp bởi tro bụi của cuộc sống thường nhật” [1; 70] Còn nhà thơ Bằng Việt,trong bài viết “Vài kỉ niệm với Văn học Nga và Xô Viết” (Tạp chí văn học, số

5, 1977) đã ghi lại những tâm sự chân thành của mình: “ Pauxtôpxki lại thậtman mác, trong trẻo, ông trở thành “khu vực chuyển tiếp” của tình cảm vànhững say mê từ tuổi thiếu niên lên tuổi trưởng thành” [37; 140]

Như vậy, các dịch giả, các nhà nghiên cứu và bạn đọc Việt Nam chủ yếuquan tâm đến yếu tố lãng mạn, trữ tình và cái đẹp trong sáng tác của Pauxtôpxkivà hầu hết đều thống nhất cho rằng tác phẩm của Pauxtôpxki thấm đẫm “một thứchủ nghĩa lãng mạn với màu vẻ huyền ảo” nhưng đó không phải là thứ chủ nghĩalãng mạn thoát ly, xa rời mảnh đất hiện thực mà là “tính lãng mạn đầy sinh khí đicùng đường với cách mạng và xây dựng” [21; 5] Các ý kiến, nhận định đó tuychưa đề cập trực tiếp đến tình yêu nhưng cũng đã cung cấp những gợi ý quantrọng cho sự thực hiện đề tài của chúng tôi

Sáng tác của Pauxtôpxki cũng đã trở thành đối tượng nghiên cứu củanhiều sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Ngữ văn Hiện nay đã có khánhiều báo cáo khoa học, khóa luận, luận văn tốt nghiệp chọn những vấn đềtrong sáng tác của Pauxtôpxki làm đề tài Trong đó có thể kể đến một số công

Trang 7

trình tiêu biểu như: “Thời gian và không gian nghệ thuật trong truyện ngắncủa Pauxtôpxki” (Dương Thị Thanh Huyền, 1997), “Phong cảnh thiên nhiêntrong truyện ngắn của K Pauxtôpxki” (Trịnh Thị Quỳnh, 1998), “Quan niệmvề nhà văn của K.Pauxtôpxki qua “Bông hồng vàng”” (Phạm Thị Ngọc Diệp,2004), “Chất thơ trong truyện ngắn cuả Pauxtôpxki” (Chu Thị Thanh Hương,2005), “Tự sự trữ tình trong truyện ngắn của Pauxtôpxki” (Nguyễn Thái Ly,2010), “Nhân vật nữ trong truyện ngắn của K Pautôpxki “ ( Hồ Thị Hương,2013)… Ngoài ra, một số sinh viên, học viên còn áp dụng lý thuyết văn học

so sánh để tìm hiểu sáng tác của Pauxtôpxki trong quan hệ với các nhà vănkhác như khóa luận tốt nghiệp “Một số đặc điểm phong cách truyện ngắnPauxtôpxki và Thạch Lam trên bình diện so sánh” (Chu Thị Thanh Hương,2005), luận văn thạc sỹ “Truyện kể Anđecxen và truyện ngắn Pauxtôpxki”(Nguyễn Thị Khánh Ly, 2008) Các báo cáo, khóa luận, luận văn đó đã đi sâutìm hiểu, nghiên cứu nhiều phương diện về cả nội dung và nghệ thuật trongsáng tác của Pauxtôpxki nhưng chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu tìnhyêu trong truyện ngắn của Pauxtôpxki với tư cách là một đề tài Có chăng,trong khi phân tích, các tác giả đã khám phá được vẻ đẹp của một số nhân vậttrong tình yêu nhưng yếu tố đó cũng chỉ nhằm mục đích làm nổi bật chất trữtình trong sáng tác của ông

Đáng chú ý nhất là báo cáo khoa học “Mô tip ra đi - gặp gỡ trongtruyện ngắn K Pauxtôpxki” của sinh viên Đào Thị Thủy (2002) Sau khi khảosát, phân tích mô tip “ra đi - gặp gỡ” cùng các nhân tố gắn liền với nó nhưkiểu nhân vật, không gian, thời gian nghệ thuật, tác giả Đào Thị Thủy đã “đitìm cảm quan nghệ thuật” của Pauxtôpxki và đã dành riêng một mục nhỏ nóivề “khát vọng hạnh phúc và tình yêu” Đào Thị Thủy đã có những nhận xétkhá xác đáng về tình yêu trong sáng tác của Pauxtôpxki, thấy được đó là kiểutình yêu đầy những sự tình cờ, sự kì lạ bí ẩn, là sự giao cảm của tâm hồn Tácgiả của báo cáo này cảm nhận được vẻ “đẹp lung linh” của các câu chuyệntình yêu nhưng đồng thời cũng khẳng định “đó là tình yêu của cuộc sống đời

Trang 8

thường giản dị” [33; 23] chứ không phải là thứ tình cảm lãng mạn vượt xa đờisống thực tại Tuy nhiên, đó chỉ là những nhận xét nhằm mục đích cuối cùnglà làm nổi bật mô tip ra đi - gặp gỡ, các đặc trưng của tình yêu trong truyệnngắn Pauxtôpxki vẫn còn chưa được đề cập rõ.

Qua đây, có thể khẳng định “Tình yêu trong truyện ngắn của K.Pauxtôpxki” là một đề tài chưa được nhiều người đi sâu khám phá không cósự trùng lặp Vẻ đẹp lung linh, huyền ảo của tình yêu trong những câu chuyệncổ tích thời hiện đại ấy vẫn đang say ngủ dưới lớp vỏ ngôn từ, đợi chờ chúng

ta đánh thức để có thể hòa mình vào cuộc sống đang chảy trôi, góp cho đờithêm “day dứt và ngát hương thơm”

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Với khóa luận này, chúng tôi nghiên cứu các truyện ngắn viết về tìnhyêu của Pauxtôpxki để thấy được đặc trưng nghệ thuật kể chuyện tình yêu,gắn liền với đặc điểm phong cách văn xuôi giàu chất trữ tình lãng mạn, đồngthời thấy được quan niệm nghệ thuật về tình yêu của ông

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, chúng tôi đặt ra một số nhiệm vụ cụ thể sau:

- Tìm hiểu đặc trưng của các câu chuyện tình yêu trong truyện ngắn củaPauxtôpxki

- Khám phá vẻ đẹp của các nhân vật trong tình yêu

- Tìm hiểu đặc điểm của người kể chuyện tình yêu, từ đó thấy đượcquan niệm về tình yêu của Pauxtôpxki

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận này là tình yêu trong truyện ngắncủa Pauxtôpxki, trong đó “tình yêu” được hiểu theo nghĩa hẹp là tình cảmgiữa nam và nữ ở mức trên giới hạn tình bạn

Trang 9

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi khảo sát của chúng tôi về “tình yêu trong truyện ngắn củaPauxtôpxki” bao gồm 12 truyện ngắn được in trong các tập:

- Bông hồng vàng và bình minh mưa (Nxb Văn học, Hà Nội, 2011,Kim Ân dịch)

- Cô gái làm ren (Nxb Thanh niên, Hà Nội, 1958, Từ Bích Hoàng dịch)

- Câu chuyện phương Bắc (Nxb Hà Nội, Hà Nội, 1982, Mộng Quỳnh dịch)

- Ảo ảnh trên đảo Vaxiliep - Tập truyện ngắn Lêningrat (Nxb Văn nghệthành phố Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh, 1982, Hoàng Anh, Nguyễn Tuấn dịch)

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp bình giảng, phân tích, tổng hợp

- Phương pháp so sánh

6 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài Phần mở đầu, Phần kết luận, Thư mục tham khảo và Phụ lục,khóa luận của chúng tôi được cấu trúc gồm ba chương:

Chương 1: Những câu chuyện tình yêu

Chương 2: Nhân vật tình yêu

Chương 3: Người kể chuyện tình yêu

Trang 10

CHƯƠNG 1 NHỮNG CÂU CHUYỆN TÌNH YÊU

Theo “Từ điển Tiếng Việt”, tình yêu là “tình cảm nồng nhiệt làm cho gắn bó mật thiết và có trách nhiệm với người ” [27; 997] Đó là “trạng thái tình cảm của chủ thể này đối với một chủ thể khác ở mức cao hơn sự thích thú và phải nảy sinh ý muốn được gắn kết với chủ thể đó ở một khía cạnh hay mức độ nhất định” [40] Tình yêu là một trong những loại cảm xúc mãnh liệt và cao đẹp Nếu nói “con người là tổng hòa của các mối quan hệ xã hội” thì

cũng có thể khẳng định tình yêu chính là một trong những sợi dây kết nối mậtthiết nhất, thiêng liêng nhất giữa người với người

Tình yêu đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho văn học từ xưa đếnnay Văn học nhân loại từ thuở xa xưa với những áng thần thoại, sử thi,truyền thuyết, truyện cổ tích… đã bắt đầu quan tâm đến tình yêu lứa đôi Đọc

“Thần thoại Hy Lạp”, ta mãi bâng khuâng về mối tình của Apôlông với tiênnữ Đaphnê, mối tình thủy chung của danh ca Orphê với nàng Ơriđix hay thầnPăng và những mối tình tuyệt vọng… Các tác giả của nền văn học viết lạicàng dành nhiều tâm huyết để ca ngợi tình yêu của con người “Romeo vàJuliet” của Shakespear, “Cuốn theo chiều gió” của Margaret Michel, “Tiếngchim hót trong bụi mận gai” của Colleen McCullough… là những thiên tìnhsử nổi tiếng mãi làm day dứt trái tim người đọc Có thể nói không có nhà vănlớn nào của nền văn học thế giới không viết về tình yêu với tất cả sự rungđộng từ trái tim thổn thức của mình Trong nền văn học Nga, những nhà vănnổi tiếng như Puskin, Tuôcghêniep, Sêkhôp, Aimatôp, I.Bunin … cũng đãhướng ngòi bút của mình vào đề tài quen thuộc ấy Chính Pauxtôpxki cũng đã

nhận xét về đề tài tình yêu trong văn học: “Đôi khi ta có cảm giác rằng về tình yêu trong văn học thế giới dường như người ta đã nói hết cả rồi”, “liệu còn có thể nói gì về tình yêu” sau khi đã có “những bài thơ tuyệt vời của Puskin, “Cho những bến bờ của quê hương xa xôi” của Lermôntôp, tiểu

Trang 11

thuyết “Anna Karênina” của Tônxtôi và truyện “Người đàn bà có con chó nhỏ” của Sêkhốp?” [20; 9] Có thể nói, tình yêu chính là đề tài muôn thuở của

nền văn học nhân loại và viết về tình yêu là một thử thách khó khăn đối vớinhững cây bút muốn khẳng định cho mình một tiếng nói riêng

Qua khảo sát các tuyển tập “Cô gái làm ren”, “Câu chuyện phươngBắc”, “Bông hồng vàng và bình minh mưa” và “Ảo ảnh trên đảo Vaxiliep”(Tập truyện ngắn Lêningrat), chúng tôi thấy có 41 truyện ngắn củaPauxtôpxki, trong đó 12 truyện ngắn viết về tình yêu, chiếm 29,3 % Tuytruyện ngắn viết về tình yêu của Pauxtôpxki không nhiều (12/41 truyện)nhưng đó đều là những tác phẩm đặc sắc với những câu chuyện tình yêumang đặc trưng riêng, tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của nhà văn Vìvậy, tìm hiểu những câu chuyện tình yêu chính là một con đường để đi vàothế giới nghệ thuật Pauxtôpxki

1.1 Chuyện kể giàu chất trữ tình

Sáng tác văn học hết sức đa dạng, phong phú và quan điểm truyềnthống, nhất là ở phương Tây thường chia các tác phẩm văn học thành ba loại:tự sự, trữ tình và kịch Nếu tác phẩm tự sự “thể hiện tư tưởng, tình cảm củatác giả bằng con đường tái hiện một cách khách quan các hiện tượng đờisống” [8; 373] thì tác phẩm trữ tình lại “phản ánh hiện thực trong sự cảmnhận chủ quan về nó” [8; 385] Tuy nhiên, trong nghệ thuật, nhất là trong vănhọc hiện đại thường ít gặp sự thuần khiết về loại, thể Tự sự và trữ tình lànhững phương thức tái hiện đời sống khác nhau nhưng không hoàn toàn đốilập mà luôn có sự giao thoa, kết hợp Rất nhiều tác phẩm tự sự nhờ được nângđỡ bởi chất trữ tình mà trở nên mượt mà, bay bổng Truyện ngắn củaPauxtôpxki cũng nhờ những câu chuyện tình yêu giàu chất trữ tình mà “thấmvào hồn người một cách nhẹ nhàng, tinh tế” [26; 173]

1.1.1 Vắng bóng những sự kiện - cốt truyện với diễn biến gay cấn, éo le

Sự kiện là một trong những nội dung biểu hiện chủ yếu của văn bảnvăn học Các tác phẩm tự sự thường “tái hiện đời sống thông qua miêu tả sự

Trang 12

kiện” [32; 236] Thời cổ đại, Aristote đồng nhất sự kiện với hành động Lýluận hiện đại lại phân biệt sự kiện và hành động, cho rằng hành động là chỉnhthể còn sự kiện chỉ là đơn vị của hành động Khái niệm sự kiện trong lí luậnvăn học cho đến nay vẫn chưa được giới thuyết chặt chẽ nhưng hầu hết cácquan điểm đều thống nhất cho rằng “Sự kiện nói chung là những hành vi (việclàm) của nhân vật hay những sự việc xảy ra đối với nhân vật dẫn đến hậu quả,làm biến đổi hay bộc lộ một ý nghĩa nào đó đối với mục đích người kể” [32;89] Gắn liền với khái niệm “sự kiện” là cốt truyện Cốt truyện là chuỗi các sựkiện được tạo dựng trong tác phẩm tự sự, làm nên cái sườn cho tác phẩm “Từđiển thuật ngữ văn học” định nghĩa “cốt truyện (fabula) là tập hợp các sự kiệnvốn có, mà chưa có hình thức tồn tại cụ thể” [8; 103] Tác phẩm tự sự “baogiờ cũng có cốt truyện” [8; 385] và thường hấp dẫn người đọc bởi cốt truyệngay cấn, kịch tính với diễn biến tình tiết éo le Tuy nhiên, cũng có nhiềutrường hợp tác phẩm có cốt truyện rất sơ lược, không có nhiều sự kiện, khôngcó “thắt nút”, “đỉnh điểm” tạo nên tâm lý căng thẳng, hồi hộp nhưng vẫn rấthấp dẫn người đọc Đây chính là một đặc điểm của truyện ngắn Pauxtôpxki.

Các câu chuyện tình yêu của Pauxtôpxki không có diễn biến phức tạp,không có những xung đột, mâu thuẫn Trong “Giáo trình văn học Xô Viết” (tập2), giáo sư Nguyễn Hải Hà đã nhận xét về chất trữ tình trong truyện ngắn củaPauxtôpxki: “Truyện ngắn của Pauxtôpxki giàu chất thơ và ít kịch tính Vớiphong cách lãng mạn, ông quan tâm đến việc truyền đạt “cảm xúc từ sự kiện,thái độ đối với hiện tượng” hơn là miêu tả tỉ mỉ sự kiện, hiện tượng trong đờithực” [5; 18] Bởi vậy, truyện ngắn Pauxtôpxki thường ít sự kiện, các tác phẩmthường chỉ có một sự kiện duy nhất là sự kiện “gặp gỡ” hoặc “ra đi” Đó khôngphải là những sự kiện có tính chất gay cấn, thúc đẩy hành động, không phải làbiến cố tạo nên bước ngoặt trong cuộc đời nhân vật mà chỉ là điểm tựa chonhững suy tư, cảm xúc Sự kiện đáng chú ý trong “Cây tường vi” chính là sựgặp gỡ giữa Masa và anh phi công Cuộc gặp gỡ thoáng qua trên chuyến đi vềvùng hạ lưu sông Vonga đã để lại cho Masa những cảm xúc khó quên về vẻ

Trang 13

đẹp nên thơ của thiên nhiên đất nước và kỉ niệm về “một con người đi ngangqua cuộc đời” [17; 290] Trong truyện ngắn “Bình minh mưa”, cuộc gặp gỡ củaKuzmin và Onga Anđrêépna là sự kiện duy nhất, xoay quanh sự kiện đó lànhững suy nghĩ của Kuzmin về sự cô đơn của bản thân mình, là khát khao mộtcuộc sống bình dị, ấm áp và niềm tiếc nuối khi chia tay Trong nhiều truyệnngắn khác, sự kiện cũng chỉ là cái cớ để nhà văn miêu tả quá trình chuyển đổicảm giác, tâm trạng của nhân vật Đọc những truyện ngắn như “Tuyết”, “Sươnggiá ban mai”, “Gió biển”, “Cầu vồng trắng”…, sự chú ý của người đọc khôngphải là nhân vật hành động như thế nào hay chuyện gì đã xảy ra đối với nhânvật mà là họ đã nghĩ, đã cảm thấy như thế nào.

Phá vỡ cốt truyện truyền thống, Pauxtôpxki đi sâu vào thế giới nội tâmvới những cảm xúc, cảm giác tinh tế của nhân vật “Các yếu tố như tình tiết,sự kiện, nhân vật, thường được triển khai theo mạch vận động của cảm xúc và

tư tưởng Vì thế có nhiều ý kiến cho rằng truyện của Pauxtôpxki thuộc loại

“truyện không có chuyện”, gần với thơ và khó tóm tắt rạch ròi” [26; 173].Loại cốt truyện giàu chất trữ tình này đã khiến cho những câu chuyện tình yêucủa Pauxtôpxki như “lún sâu trong không khí dịu dàng của một thứ chủ nghĩalãng mạn gần với chủ nghĩa lãng mạn thế kỉ XIX ở Tây Âu” [2; 56]

1.1.2 Đan cài nhiều bức tranh thiên nhiên lãng mạn

Cùng với việc xây dựng cốt truyện đơn giản, ít sự kiện, Pauxtôpxki cònđan cài vài vào đó nhiều bức tranh thiên nhiên lãng mạn Thiên nhiên là mộtyếu tố ngoài cốt truyện có vai trò quan trọng trong việc tạo nên chất trữ tìnhcho các câu chuyện Đối với Pauxtôpxki, “phong cảnh thiên nhiên chẳng phảigia vị cho văn xuôi và cũng chẳng phải là đồ trang sức”, ông cho rằng “cầnphải ngụp đầu vào thiên nhiên như anh xục đầu vào trong đống lá ướt nướcmưa và cảm thấy cái mát mẻ sang trọng của nó, mùi của nó, hơi thở của nó”[20; 286]

Trong mười hai truyện ngắn viết về tình yêu của Pauxtôpxki, thiênnhiên như đồng hành cũng câu chuyện tình yêu của nhân vật Trong đó, có

Trang 14

đến sáu truyện ngắn mà thiên nhiên xuất hiện ngay từ phần đầu của tác phẩm(Bụi quý, Cây tường vi, Tuyết, Gió biển, Bình minh mưa, Nátchia, cô gái làmren, Một đêm tháng mười, Sương giá ban mai) Các câu chuyện thường bắtđầu với bức phông nền thiên nhiên buồn bã, ảm đạm Truyện ngắn “Gió biển”mở ra trước mắt người đọc khung cảnh Mátxcơva vào đầu tháng năm, khi

“suốt ngày mưa rơi và gió lạnh thổi từng cơn”, “cái gì cũng xám trời, khóitrên những mái nhà, cả đến không khí Chỉ có con đường nhựa là bóng loángnhư một dòng sông đen” [17; 318] Mở đầu truyện ngắn “Nátchia, cô gái làmren” là một đêm “gió bão gầm thét ì ầm trong vùng núi A-ta-lao” [19; 13] đểrồi sau đó không gian trở nên tươi sáng hơn khi trời dần sáng: “Hai chiếc cầuvồng giống như hai anh em sinh đôi nằm vắt ngang ngọn núi Trên bậu cửasổ, những đóa mẫu đơn dại nặng trĩu nước mưa cháy rực như than hồng” [19;13] Có khi thiên nhiên được đan cài khéo léo vào cuộc gặp gỡ của các nhânvật Đó là “cảnh rạng đông vừa ló” thật lãng mạn tô điểm cho cuộc gặp gỡcủa Masa và anh phi công trong truyện ngắn “Cây tường vi”: “Trời nổi gió.Màn sương mù lay động và gió cuốn trôi đi từng mảng trên mặt sông Nhữngbờ bụi hiện ra ướt đẫm sương đêm” và “trên nền chân trời vàng ánh ngôi saocuối cùng lấp lánh sáng như một giọt bạc” [17; 282] Đó còn là những bôngtuyết trắng bay đầy trời, “đọng trên cành rơi xào xạc” [17; 313] khi Nikôlaitrở về nhà và gặp Tachiana trong truyện ngắn “Tuyết” Đôi khi, thiên nhiêncòn xuất hiện ở phần kết truyện để các câu chuyện tình yêu khép lại trongkhông khí dịu dàng, tươi mát (Cây tường vi, Tuyết, Bình minh mưa, Cầuvồng trắng) Thường xuyên xuất hiện ở phần kết thúc các tác phẩm là hìnhảnh những ngôi sao sáng lấp lánh trên bầu trời đêm như là nhân chứng củanhững câu chuyện tình yêu đẹp Trong truyện ngắn “Cây tường vi”, sau khiMasa gặp lại anh phi công thì “Trời đã tối hẳn Một ngôi sao thảo nguyênlang thang đứng cao tít trên vòm trời lồng lộng, lấp lánh sáng le lé nhìn xuống

làn nước hồ đen ngòm” [17; 292] “Một đêm tháng mười” khép lại với không

gian thoáng đãng khi “gió thổi tan những đám mây” và “bầu trời đầy sao lấplánh thỉnh thoảng lại bừng sáng lên” [19; 68] cùng nỗi niềm xao xuyến, bâng

khuâng đang dâng lên trong tâm hồn cô thiếu nữ Còn ở truyện ngắn “Cầu

Trang 15

vồng trắng”, niềm hạnh phúc hân hoan của Pêtrốp ở cuối tác phẩm khiến tấtcả không gian xung quanh trở nên tươi đẹp, anh gặp lại Elêna dưới ánh sángcủa những vì sao xanh biếc nối đuôi nhau trên nền trời và ánh sáng lấp lánhcủa những hạt tuyết đêm trên dãy núi

Thiên nhiên trong truyện ngắn của Pauxtôpxki thường là những bứctranh phong cảnh cao rộng, thoáng đãng Thiên nhiên không chỉ là phông nềncho câu chuyện mà còn mang đậm dấu ấn chủ quan của tâm trạng, cảm xúc.Việc đan cài nhiều bức tranh thiên nhiên lãng mạn vào cốt truyện làm cho cáccâu chuyện tình yêu thêm phần lãng mạn, tràn đầy chất thơ và tâm hồn ngườiđọc được thư giãn để bay bổng cùng thế giới cảm xúc, cảm giác vô cùngphong phú, tinh tế của nhân vật

1.2 Chuyện về những cuộc gặp gỡ ngẫu nhiên

1.2.1 Tình huống gặp gỡ - tình cờ, ngẫu nhiên

Trong truyện ngắn trữ tình, đồng thời với sự vắng bóng của những sựkiện, cốt truyện với diễn biến gay cấn, tình tiết éo le thì tình huống truyện sẽđược các nhà văn quan tâm xây dựng Theo “Từ điển tiếng Việt”, tình huốnglà “sự diễn biến của tình hình, về mặt cần phải đối phó” [27; 996] Nếu cốttruyện được tạo nên bởi một chuỗi sự kiện thì tình huống thường chỉ xoayquanh một sự kiện, biến cố nào đó Đó là hoàn cảnh đặc biệt tạo điều kiện chonhà văn miêu tả, khắc họa tính cách nhân vật và làm nổi bật chủ đề của tácphẩm Đối với thể loại truyện ngắn với đặc trưng ngắn gọn, hàm súc thì tìnhhuống truyện luôn là vấn đề quan trọng bậc nhất

Trong truyện ngắn của Pauxtôpxki, tình huống truyện không có vai tròthúc đẩy những hành động tạo bước ngoặt của nhân vật hay khái quát nhữngmâu thuẫn cơ bản của đời sống mà thường được xây dựng để làm nảy sinhtâm trạng, cảm xúc hoặc để lý giải sự chuyển biến trong thế giới tinh thần củanhân vật Trong các câu chuyện tình yêu của Pauxtôpxki thường xuất hiệntình huống gặp gỡ, tình huống đó có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc lýgiải khởi nguồn của tình yêu

Các nhân vật thường gặp gỡ nhau trong những hoàn cảnh tự nhiên, tìnhcờ Cuộc gặp gỡ ấy là sự bất ngờ đối với tất cả các nhân vật Trong truyện ngắn

Trang 16

“Bụi quý”, Giăng Samet là một người lính Pháp tham gia vào cuộc chiến tranhở Mêhicô, vì bị sốt rét nặng nên anh được gửi về nước và nhân dịp đó viên chỉhuy trung đoàn “bèn nhờ Samét đưa đứa con gái lên tám của ông là Xuyzan vềPháp” [17; 10] Ở truyện “Nátchia, cô gái làm ren”, Balasốp là một họa sĩ vềmiền quê để sáng tác, cha Nátchia là người coi rừng vô tình bắn trúng ngựcBalasôp và cảm thấy rất áy náy nên ông đã để con gái mình đến chăm sóc choanh Elêna trong truyện “Sương giá ban mai” lại tìm thấy tình yêu của mình khiđến thị trấn Nôvinca để thăm một người bạn, cô gặp Aliôsa là sinh viên họcviện lâm nghiệp đang thực tập tại đây Trong những cuộc gặp gỡ ấy chứa đầynhững sự tình cờ đến khó hiểu “Bưu điện có, điện tín có” [17; 354] nhưngkhông hiểu sao Basilốp cứ nhất định nhờ Kuzmin đưa thư đến tận tay Onga(Bình minh mưa) Cả giọng nói trong trẻo như lời hứa hẹn của hạnh phúc và sốđiện thoại Pêtrốp vô tình nghe được trên sân ga như một điều kì diệu dẫn đếncuộc gặp gỡ của anh và Elêna tại nhà ga Matxcơva (Cầu vồng trắng) Và cònbiết bao cuộc gặp gỡ không hề định trước trên những chuyến đi của các nhânvật “Tuyết”, “Chuyến xe đêm”, “Cây tường vi”, “Sương giá ban mai”, “Suốicá hương”… đó đều là những câu chuyện tình yêu tuyệt đẹp nảy nở từ nhữngcuộc gặp gỡ đầy bất ngờ giữa những con người hoàn toàn xa lạ.

Những cuộc gặp gỡ ấy tuy tình cờ nhưng lại là tất yếu, là nơi tìnhyêu của các nhân vật bắt đầu nảy nở Tình cảm của các nhân vật có thể nảysinh sau một thời gian dài tiếp xúc, gần gũi hoặc xuất hiện ngay từ lần đầugặp gỡ Trong truyện ngắn “Bụi quý”, trên chuyến tàu biển lênh đênh ấy,cùng với những cử chỉ chăm sóc ân cần, âu yếm vuốt ve, những câu chuyệnlàm vui lòng cô gái nhỏ, tình yêu của Samet đã nảy nở từ lúc nào không haybiết, để rồi khi chia tay “trong túi dết Samet còn giữ lại một kỷ niệm củaXuyzan, một cái nơ buộc tóc đã nhàu nát màu xanh” [17; 14] Trái tim của côthiếu nữ Đasa (Một đêm tháng mười) chắc hẳn cũng rung động khi phụ việctrồng rừng cùng với Du-ep Đối với Natchia trong truyện “Nátchia, cô gái lèmren” thì tình thương đã dần chuyển hóa thành tình yêu khi chăm sóc Balasốp

Trang 17

Tuy nhiên, tình yêu trong hầu hết các câu chuyện đều nảy nở ngay từ lần gặpgỡ đầu tiên giữa các nhân vật (Tuyết, Bình minh mưa, Chuyến xe đêm, Cầuvồng trắng, Suối cá hương, Cây tường vi) Những con người vốn xa lạ vừa bấtchợt gặp nhau trên đường đời mà đã có cảm giác gần gũi như đã quen thuộctừ lâu Chạy đến nhà ga giữa đêm khuya, Elêna bắt gặp “gương mặt đầy lolắng, đáng yêu và hoàn toàn quen thuộc của Petrốp” [17; 367] Kuzmin gặpmột người thiếu phụ chưa quen biết nhưng “khi thiếu phụ châm lửa, ánh diêmhắt lên mặt nàng thì chàng nhìn thấy khuôn mặt trầm tư và vầng trán thanhsạch của nàng có vẻ quen quen đối với chàng” [17; 353] Thậm chí Nikolaitrong truyện ngắn “Tuyết” mới chỉ nhìn thấy một cô gái nhẹ nhàng đi lướt quabên cạnh đã cảm thấy rằng “người đó có thể làm tan vỡ cả cuộc đời tôi màcũng có thể đem lại hạnh phúc cho tôi” [17; 316]

1.2.2 Không gian gặp gỡ - hành trình xê dịch

Không gian nghệ thuật là mô hình nghệ thuật về thế giới được sáng tạotrong tác phẩm và phù hợp với nhu cầu biểu hiện của nhà văn Không gian đókhông chỉ là không gian vật lí mà còn gắn liến với cảm thụ chủ quan của tácgiả, thể hiện quan niệm của nhà văn về thế giới, về con người và hiện thựccuộc sống

Không gian là nơi nhân vật tồn tại và cuộc gặp gỡ giữa các nhân vậtcũng diễn ra trong một không gian cụ thể Truyện ngắn của Pauxtôpxkithường mở đầu khi các nhân vật đang trong một chuyến đi nào đó, và trênhành trình của mình họ bất ngờ tìm được mảnh ghép còn lại của tình yêu hạnhphúc Bởi vậy, không gian gặp gỡ giữa các nhân vật cũng in đậm dấu ấn củanhững chuyến đi, đó chính là không gian của những hành trình xê dịch

Bởi gắn liền với những chuyến đi nên không gian găp gỡ thường lànhững không gian luôn xê dịch, bất định Đó có thể là một “chuyến xe đêm”nơi Anđécxen gặp Elêna hay những chuyến tàu thủy nơi Masa và anh phicông trong truyện “Cây tường vi” gặp gỡ, nơi tình yêu của Giăng Samet trong

“Bụi quý” nảy nở một cách tự nhiên đối với Xuyzan Pêtrốp trong “Cầu vồng

Trang 18

trắng” lại bất chợt nghe được giọng nói ngọt ngào hạnh phúc khi đang ngồitrên tàu tại nhà ga Trung Á Không gian ấy mở ra cho chúng ta hình ảnhnhững con đường với phong cảnh thiên nhiên mênh mông ở xung quanh Cókhi không gian gặp gỡ lại là một điểm dừng chân hành trình của các nhân vật.Trong truyện “Cầu vồng trắng”, đó là nhà ga Mátxcơva nơi Pêtrốp tạm nghỉngơi khi đợi chuyến tàu tiếp theo về thành phố Trung Á Ở truyện ngắn “Bìnhminh mưa”, đó lại là ngôi nhà của Onga Anđrêépna Dù là không gian dichuyển hay cố định thì nhưng không gian ấy đều có tính chất xa lạ đối với cácnhân vật trong cuộc gặp gỡ Ngôi nhà của Onga tuy quen thuộc, gần gũi vớichủ nhân ngôi nhà nhưng đối với người khách lạ nó không khỏi gợi lên sự xalạ, tò mò Việc đặt cuộc gặp gỡ của các nhân vật trong không gian xê dịch cótính chất xa lạ đã giúp Pauxtôpxki làm nổi bật sự ngẫu nhiên, tình cờ của cáccâu chuyện tình yêu.

1.2.3 Thời gian gặp gỡ - ngắn ngủi, khoảnh khắc

Bên cạnh không gian, thời gian cũng là một yếu tố nghệ thuật quantrọng trong thế giới nghệ thuật của tác phẩm văn học Theo “Từ điển thuậtngữ văn học”, thời gian “thể hiện sự cảm thụ độc đáo của tác giả về phươngthức tồn tại của con người trong thế giới” [8; 323] và qua đó có thể thấy đượcđặc điểm tư duy của nhà văn Thời gian trong tác phẩm nghệ thuật khôngđồng nhất với thời gian khách quan mà có thể được cô đọng, dồn nén hay kéodãn…tùy thuộc vào ý đồ sáng tạo của tác giả

Thời gian có vai trò quan trọng trong các cuộc gặp gỡ bởi phải thỏamãn hai điều kiện “tại cùng chỗ ấy” và “cùng lúc ấy” thì mới có thể gặp gỡ.Trong các câu chuyện tình yêu của Pauxtôpxki, cuộc gặp gỡ giữa các nhân vậtthường diễn ra trong thời gian rất ngắn Masa và anh lính thủy đi cùng nhauvài ngày trên chuyến tàu thủy Viên thống chế gặp gỡ rồi ở lại cùng MariaTsernưi trong thời gian hai ngày Kuzmin đến Navôlôki vào lúc nửa đêm, tàuchỉ đỗ lại đây khoảng ba tiếng và trong thời gian đó anh đã đến nhà Onga đểđưa cho nàng bức thư của Basilốp, như vậy cuộc gặp gỡ của hai người cũng

Trang 19

chỉ diễn ra trong vài giờ Anđécxen và Elêna cũng chỉ gặp nhau trong khoảngthời gian vừa đủ để kể một câu chuyện cổ tích trên chuyến xe đêm Như vậy,các nhân vật chỉ gặp nhau trong vài ngày, vài giờ, thậm chí có thể chỉ là vàiphút Khoảng thời gian đó vô cùng ngắn ngủi nếu so sánh với thời gian cuộc

đời, thời gian của năm, thậm chí cũng chỉ là những “ cuộc gặp gỡ thoáng qua” [17; 290], là “âm nhạc trong phút chốc” [17; 454] nếu so sánh với thời

gian cuộc hành trình của nhân vật

Thời gian gặp gỡ chỉ ngắn ngủi trong khoảnh khắc là hệ quả tất yếu củanhững cuộc gặp gỡ ngẫu nhiên trên hành trình xê dịch của các nhân vật Kiểuthời gian ấy còn bắt nguồn từ cảm thức về thời gian của Pauxtôpxki “Ý nghĩvề sự qua đi không thể nào lấy được mỗi khoảnh khắc nhỏ nhất của thời gian”[17; 352] đã đến với Kuzmin khi nghe tiêng nước rơi trong một đêm mưa Cólẽ, chính “cái ý nghĩ dằn vặt con người thế kỉ này sang thế kỉ khác” [17; 352]đó cũng đã ám ảnh Pauxtôpxki để rồi ống kính nghệ thuật của nhà văn đãchớp lấy những khoảnh khắc ngắn ngủi mà vô cùng ý nghĩa trong cuộc đời

Như vậy, nhân vật trong những câu chuyện tình yêu của Pauxtôpxkigặp gỡ nhau rất tình cờ, tự nhiên Họ đến với nhau trên những chuyến đi rongruổi và chỉ gặp nhau trong khoảnh khắc ngắn ngủi nhưng ngay lập tức tìnhyêu đã nảy nở giữa những con người xa lạ và bùng cháy mãnh liệt để rồinhững cuộc gặp gỡ thoáng qua ấy để lại “một dư âm thăm thẳm trong tâmhồn” [17; 290] Không có người mai mối, giới thiệu, không hề có sự sắp đặttừ trước, những cuộc gặp gỡ tình cờ mà tất yếu ấy mang đến cho người đọcnhững cảm nhận tuyệt vời, đầy tin tưởng vào tình yêu, rằng “trên những ngãnăm ngã bảy của hàng trăm con đường, những con người ngẫu nhiên gặpnhau, không hề biết rằng cả cuộc sống đã qua của họ là sự chuẩn bị cho cuộcgặp gỡ ấy” (Pauxtôpxki) Dường như họ vốn là những mảnh ghép của mộtbức tranh tình yêu chỉ đợi được ghép vào nhau trong hạnh phúc ngọt ngào,viên mãn

Trang 20

1.3 Chuyện về tình yêu hạnh phúc

1.3.1 Những tình yêu chân thành

Pauxtôpxki rất ít khi viết về những mối tình đơn phương đầy đaukhổ, đa số các câu chuyện tình yêu của ông có tình cảm đến từ hai phía.Nhưng cho dù là tình yêu đến từ một phía hay hai phía, trong truyện kể củaông thường ánh lên vẻ đẹp của tình yêu chân thành

Trong các truyện “Cây tường vi”, “Tuyết”, “Gió biển”, “Cầu vồngtrắng”, “Suối cá hương”, “Mùa xuân muộn màng”, “Sương giá ban mai”,Pauxtôpxki viết về những cặp đôi nhân vật hạnh phúc bởi họ đến với nhau từcả hai phía, hết sức chân thành và tình yêu của họ đã được đáp lại Trái tim

của Tachiana trong truyện ngắn “Tuyết” đã bắt đầu rung động từ khi cô mê

mải ngắm nhìn bức ảnh của Nikôlai Còn Nikôlai, anh nhầm tưởng Tachianalà người con gái mình đã gặp ở Krưm “nhưng lúc này cái đó có gì là quantrọng” [17; 317], bởi chính sự quan tâm chân thành của Tachiana đã khiếnanh thực sự cảm động, kỉ niệm về mối tình đầu dường như chỉ là chất xúc tácđể anh tin tưởng nắm giữ hạnh phúc của mình Trong truyện ngắn “Gió biển”,với tình yêu thương chân thành, cô y tá thay anh lính thủy gửi bức thư đến địachỉ ghi trên bao thuốc lá và giữ gìn hộp thuốc lá Kadơbếch của anh như kỉ vậttình yêu Điều kì diệu đã đến khi cô được gặp lại anh lính thủy, cũng nhờchiếc hộp thuốc lá cũ kĩ ấy mà anh nhận ra cô, đặt lên đôi bàn tay nhỏ nhắncủa cô nụ hôn dịu dàng, ấm áp Viên thống chế và nữ danh ca Maria Tsernưitrong “Suối cá hương” tuy chỉ được bên nhau trong hai ngày ngắn ngủi nhưngđó lại là quãng thời gian hạnh phúc nhất trong cuộc đời bởi họ được đắmmình trong thế giới của tình yêu chân thành, với những điều bình dị nhất củacuộc sống đời thường như “tiếng cười, giọng hát và mùi hương phấn thônggià trước buổi bình minh ” [17; 453] Cả Masa và anh phi công trong truyệnngắn “Tuyết”, Pêtrốp và Elêna trong “Cầu vồng trắng”, Aliôsa và Elêna trong

“Sương giá ban mai”, tất cả đều khát khao một tình yêu chân thành và họ đãđến với nhau trong hạnh phúc trọn vẹn

Trang 21

Trong mười hai truyện ngắn chỉ có ba câu chuyện tình đơn phương, đólà tình yêu của Giăng Samet (Bụi quý), của cô gái làm ren Nátchia (Nátchia,

cô gái làm ren) và của Đasa (Một đêm tháng mười) nhưng tình yêu của họcũng rất chân thành

Trong “Bụi quý”, tình yêu của Samet với Xuyzan mãi mãi là tình cảmđơn phương, anh không được Xuyzan yêu, tình cảm của nàng dành cho Sametcó lẽ chỉ là lòng biết ơn và sự quý mến đối với một người đã từng chở che,chăm sóc cho mình Samet thậm chí còn không có cơ hội để bày tỏ tình cảm,bông hồng vàng mà người thợ hót rác ấy mãi mãi không đến được vớiXuyzan để đem lại hạnh phúc cho nàng, nó trở thành “một mảnh sắt gỉ” “mắctrong lồng ngực anh, ngay ở bên tim” [17; 20] Bi kịch của Samet xuất phát từsự cách biệt về thân phận, sự cách biệt giữa các giai tầng Một cô tiểu thư quýtộc như Xuyzan làm sao có thể đến với một người hót rác thành Pari vốn làanh lính quèn đã bị sa thải với hàm binh nhì? Câu chuyện kết thúc trong nỗiđau đớn, tuyệt vọng của Samet khiến cho người đọc day dứt nhưng đồng thờicũng ánh lên niềm tin tưởng vào một tình yêu chân thành, vào sự dâng hiếnhết mình giống như “bông hồng vàng của người thợ hót rác già kia làm ra làđể cho Xuyzan được hạnh phúc” [17; 21] Còn đối với Natchia và Đasa, tìnhyêu của các cô gái Xô Viết đó cuối cùng cũng được nhận ra bởi người mìnhyêu Natchia tìm được Balasốp khi anh đã hi sinh hai ngày nhưng trước đóanh cũng đã biết đến câu chuyện về một người con gái đi tìm người yêu khắpcác chiến trường và thực sự cảm động trước tình yêu chân thành đó, anh thậmchí còn ghen với anh chàng may mắn được cô gái dành cho tình yêu mãnh liệtmà không hề biết người đó chính là mình Tình yêu của Đasa thì vô cùng kínđáo, e thẹn, câu chuyện kết thúc lửng lơ nhưng rõ ràng trong trái tim Duép đãbắt đầu rung động và người đọc hoàn toàn có thể tin tưởng rằng tình yêu củahọ nhất định sẽ đơm hoa kết trái trong tương lai bởi nó được nảy nở trênmảnh đất đẹp đẽ của một tình yêu chân thành

Trang 22

1.3.2 Những cuộc gặp lại hạnh phúc

Trong các câu chuyện tình yêu của Pauxtôpxki, các nhân vật vô tìnhgặp gỡ trong chốc lát rồi mỗi người lại tiếp tục cuộc hành trình của mình Kếtquả của tình yêu nảy nở trong khoảnh khắc ấy chính là cuộc gặp lại đầy hạnhphúc của các nhân vật ở cuối tác phẩm

Truyện ngắn “Cây tường vi” mở đầu bằng cuộc gặp gỡ trong chốc látrồi chia tay để lại nỗi nhớ tiếc man mác trong lòng Masa và kết thúc với niềmhạnh phúc tột độ của Masa khi gặp lại anh phi công trẻ tuổi Anh phi côngtình nguyện đến tiễu trừ chuột nhảy tại lâm trường nơi Masa làm việc để gặplại cô Cuộc gặp gỡ của hai người trên thảo nguyên khi chiều tà buông xuốngđã ánh lên một tương lai ngọt ngào, hạnh phúc: “Chiều đã xuống không thấygì trên đồng cỏ nữa nhưng Xtiôpa vẫn nhìn thấy cô Masa đang từ thảo nguyêntrở về Chú phi công bước nhanh đón cô, nhưng cô Masa chưa đi đến chỗ chúphi công đã ngồi thụp xuống đất và lấy hai tay bưng lấy mặt” [17; 292]

“Cầu vồng trắng” cũng trở thành một biểu tượng tuyệt đẹp của tìnhyêu khi Pêtrốp gặp lại Elêna trong niềm hạnh phúc ngất ngây “lâng lângkhông dứt” Giọng nói “trong trẻo và cởi mở” như lời mời gọi, hứa hẹn củahạnh phúc mà Pêtrốp nghe được trên sân ga hoàn toàn không phải một giấc

mơ, nó đã trở thành hiện thực khi người ta mang đến cho anh bức điện vỏnvẹn hai chữ “Đón em, ngày hai mươi” làm cho Pêtrốp có “có cảm giác củamột niềm hạnh phúc hư ảo gần như không thể chịu đựng nổi” [17; 368].Trong “Sương giá ban mai”, Elêna cuối cùng cũng mạnh dạn tự tìm đến vớitình yêu của mình, truyện kết thúc với hình ảnh “những dải rừng ven bờ vàngóng” [16; 63] chào đón nàng đến với Aliôsa

Trong các truyện “Một đêm tháng mười” và “Mùa xuân muộn màng”,các nhân vật đã gặp gỡ và tình yêu nảy nở từ trước đó, do chiến tranh hoặc dohiểu lầm mà họ phải xa cách nhau Ngay từ đầu, câu chuyện đã mở ra bằng sựgặp lại của các nhân vật Gặp lại Duép, tình yêu thầm kín bấy lâu nay củaĐasa có cơ hội được bày tỏ Câu chuyện kết thúc lửng lơ nhưng những xúc

Trang 23

động mạnh mẽ mà Đasa để lại cho Duep trong “một đêm tháng mười” ấychính là lời dự báo tốt đẹp cho câu chuyện tình yêu của hai người trong tươnglai Còn đối với nữ danh ca Xamôilôva và trung úy Lugôvôi, cuộc gặp lại củahọ là sự tha thứ, hóa giải hiểu lầm, vượt lên tất cả tổn thương, day dứt từ quákhứ để tình yêu một lần nữa được bắt đầu Những cuộc gặp lại ấy chính là kếtquả của những câu chuyện tình yêu hạnh phúc, ngọt ngào.

1.3.3 Những cuộc chia tay đầy hứa hẹn

Một số truyện ngắn khác lại kết thúc bằng sự ra đi của một trong hai nhânvật Khác với các nhân vật trong truyện của Bunin thường chia tay với ý nghĩ

“nếu chúng ta cùng đi nữa thì sẽ chẳng hay ho gì” (Say nắng), sự ra đi của cácnhân vật trong truyện ngắn tình yêu của Pauxtôpxki là những cuộc chia tay hứahẹn ngày đoàn tụ, hứa hẹn một tương lai hạnh phúc không hề xa xôi

Các nhân vật chia tay nhau nhưng khi đó mối quan hệ giữa họ đã có sựthay đổi Trong truyện ngắn “Tuyết”, Nikôlai rời khỏi nhà khi cả tỉnh lỵ còn đangchìm trong giấc ngủ êm đềm nhưng anh không còn cô đơn nữa bởi anh đã gặpđược Tachiana và hai con người xa lạ giờ đây đã trở thành người thân giống nhưlời nàng nói Bức thư viết dọc đường gửi về cho Tachiana là bức thư bày tỏ tìnhcảm của anh, là bức thư mang đến bao hi vọng, hạnh phúc cho nàng Anh línhthủy trẻ tuổi trong truyện ngắn “Gió biển” cũng ra đi nhưng bên cạnh anh đã cómột người bạn đưa tiễn Những buồn đau, thất vọng của “tình yêu như gióthoảng” [17; 320] trước đây đã tan biến khi anh lính thủy cầm bàn tay của cô ýtá, hôn lên “đôi bàn tay nhỏ nhắn và khỏe mạnh đó” [17; 325] Khoảnh khắc đóthời gian như dừng lại, không gian như nhòe đi bởi hai người đang yêu khôngcòn để ý đến những người đi ngang qua họ, “chỉ mãi sau khi đi đã xa, họ mớivụng trộm nhìn lại và mỉm cười ngượng nghịu” [17; 325]

Thường xuyên xuất hiện ở phần kết của các truyện ngắn là hình ảnh cácnhân vật nắm tay nhau trước giờ phút li biệt Người thiếu phụ trong truyện

“Gió biển” chủ động cầm tay anh lính thủy khi tiễn anh ra bờ sông Tachianađã đưa cả hai cho Nikôlai khi nói lời tạm biệt (Tuyết) Trong truyện ngắn

Trang 24

“Bình minh mưa”, Onga Anđrêépna cũng đưa cho Kuzmin “bàn tay nhỏ bé,

vững chãi sau lần bao tay ẩm, thận trọng dẫn chàng đi trên chiếc cầu thang ọpẹp” [17; 359] Quan hệ giữa các nhân vật từ chỗ hoàn toàn xa lạ, không quenbiết nay trở nên gần gũi, thân thiết Xuất hiện ở đầu tác phẩm trong trạng thái

cô độc, buồn bã, đến đây họ đã tìm được cho mình một chỗ dựa, một nguồn

an ủi, hạnh phúc trên đường đời Tuy các nhân vật chia tay để tiếp tục cuộchành trình dang dở của mỗi người nhưng chắc trong tương không xa họ sẽ

“chẳng đắn đo suy nghĩ vượt qua ngàn dặm núi tuyết và sa mạc” [17; 186] đểđến với nhau bởi giờ đây giữa họ đã có tình yêu là sợi dây vô hình kết nối

Trong các cuộc chia tay, khung cảnh chia tay có ý nghĩa quan trọng vàcó sự khác biệt rõ rệt so với lúc gặp gỡ Cuộc gặp gỡ giữa các nhân vậtthường diễn ra trong khung cảnh đêm, khoảng từ chiều tối cho đến đên khuyavà họ chia tay vào lúc bình minh, khi trời vừa hửng sáng “Bốn giờ sáng,Tachiana khe khẽ mở cửa và gọi Nikôlai dậy” [17; 316] rồi tiễn anh ra ga(Tuyết) Kuzmin và Onga cùng đi ra bến tàu khi “trời sắp sáng” [17; 358](Bình minh mưa) Anh lính thủy trong truyện “Gió biển” thức dậy trong một

“buổi sáng ra đời trong ánh lấp loáng ẩm ướt của trận mưa vừa qua” [17;323], “một giờ sau anh lính thủy từ biệt bác sĩ” [17; 324] và người thiếu phụtiễn anh ra bến sông Khung cảnh trong các truyện ngắn viết về tình yêu củaPauxtôpxki là một dấu hiệu nghệ thuật độc đáo ngầm dự báo kết quả của cáccâu chuyện tình Một ngày mới đang sắp sửa mở ra với khung cảnh thiênnhiên trong sáng, tươi đẹp cũng giống như câu chuyện tình yêu đang bắt đầuvới bao điều hứa hẹn, ngập tràn niềm tin và hạnh phúc Việc để các nhân vậtchia tay nhau trong những buổi bình minh, dường như Pauxtôpxki muốnngầm thông báo với người đọc rằng những câu chuyện tình yêu vẫn còn tiếpdiễn, thậm chí dường như mới đang bắt đầu

Những câu chuyện tình yêu của Pauxtôpxki thường diễn ra trong khungcảnh buổi sáng tươi đẹp, trong trẻo Trong truyện ngắn “Bình minh mưa”, khitrời sắp sáng thì “bầu trời sũng nước đã rạng xanh bên kia sông” [17; 358]

Trang 25

Trong “Gió biển”, buổi sáng khi anh lính thủy chia tay người thiếu phụ là mộtbuổi sáng yên tĩnh, trong lành với tất cả những gì mới mẻ, tinh khôi của mộtngày mới: “Sương mù đẫm nắng nằm trên Matxcơva Mọi cửa sổ đều mởtoang Cái tươi mát của ban đêm ùa vào những khung cửa sổ ấy” [17; 323].

“Trong buổi sáng này người ta đã cảm thấy trước một mùa hè dài, những cơnmưa rào ấm áp, những buổi hoàng hôn trong suốt, những cánh hoa đoạn baydưới chân” [17; 323] Và khi hai người đã ra đến bờ sông thì “cung Kremlivới những bức tường màu hồng sáng lên trong sương mù buổi sớm” [17;325] Như vậy, tô điểm cho các câu chuyện tình yêu là những bức tranh thiênnhiên với sắc màu tươi sáng, ấm áp

Sự vận động của khung cảnh từ đêm tối đến bình minh, từ bóng tối raánh sáng, từ những khung cảnh ảm đạm đến tươi đẹp đã mang đến sắc tháitươi sáng, mới mẻ cho các câu chuyện, hứa hẹn một tương lai đầy tin tưởng,lạc quan vào hạnh phúc của các nhân vật Có những mối tình chỉ như một làngió thoảng qua, có tình yêu đắm say trong chớp nhoáng rồi đột ngột tan vỡ.Tình yêu trong truyện ngắn của Pauxtôpxki nảy nở thật tự nhiên, bất ngờnhưng hoàn toàn không phải là sự say mê nhất thời, không phải một phút “saynắng” mà “điều này là lâu dài” và “có thể là mãi mãi” [17; 368]

Dù tác phẩm kết thúc bằng sự gặp lại hay chia tay của các nhân vậtthì hầu hết các câu chuyện tình yêu của Pauxtôpxki đều có kết quả hạnhphúc Trong truyện ngắn của ông cũng có những câu chuyện tình yêukhông được viên mãn, tròn đầy, có những lần gặp lại đồng nghĩa với sự

ra đi mãi mãi, có những cuộc chia tay khiến nhân vật đánh mất hạnh phúccủa mình nhưng những câu chuyện như vậy rất ít (Bụi quý, Chuyến xeđêm, Nátchia, cô gái làm ren) Tuy kết thúc không hạnh phúc nhưngnhững truyện ngắn như “Bụi quý”, “Chuyến xe đêm”, “Nátchia, cô gáilàm ren” cũng không thể hiện cái nhìn bi quan, bế tắc Đó là những câuchuyện khẳng định và ngợi ca tình yêu, cho chúng ta thấy rằng tình yêu làcó thật, tình yêu vẫn tồn tại giữa muôn vàn cách trở bởi cho dù “haingười không bao giờ gặp nhau nữa, nhưng luôn luôn nghĩ đến nhau” [17;

Trang 26

193] Gấp lại trang sách, những dư âm còn lại trong tâm trí người đọcchính là sự hiện diện của tình yêu trong sáng, chân thành và bền vững.

Qua những câu chuyện tình yêu êm đềm, hạnh phúc trong truyện ngắncủa Pauxtôpxki, ta cũng thấy được cái nhìn và thái độ của nhà văn đối vớitình yêu và cuộc sống Trước Pauxtôpxki, trong truyện ngắn của Sêkhốp cókhá nhiều nhiều mối tình đơn phương đau khổ, những lời tỏ tình không đượcđáp lại hay những cuộc tình éo le, trắc trở “Các nhân vật của Sê khôp bằngcách này hay cách khác đều không có được tình yêu mình mong muốn…Điều đáng chú ý là tình yêu của nhân vật sê khôp luôn đẹp, họ yêu thươngtrong sáng và thánh thiện, họ khao khát được sống trọn vẹn với tình yêu đó.Song không bao giờ họ được toại nguyện” (Lê Huy Bắc – “Chekhov: Nghệ sĩvà bác sĩ”) Nếu Sêkhốp mang đến cảm giác tình yêu và hạnh phúc luôn mongmanh, xa vời thì khi đến với những câu chuyện tình yêu của Pauxtôpxki,người đọc sẽ được tiếp thêm niềm tin tưởng, lạc quan vào tình yêu và hạnhphúc Đồng thời, các câu chuyện tình yêu cũng cho thấy cái nhìn, thái độ củaPauxtôpxki về con người và xã hội Xô Viết Bởi tình yêu cũng là một trong sốnhững mối quan hệ xã hội của con người cho nên diễn biến và kết quả của cáccâu chuyện tình yêu cũng phản ánh tính chất xã hội nơi tình yêu diễn ra, nơinhững nhân vật tình yêu đang sinh sống Xã hội thời Sêkhốp với bầu khôngkhí ngột ngạt, tù túng như một cái bao chật chội bóp chặt những tình cảm tựnhiên, trong sáng của con người bởi những hủ tục, bởi những yêu cầu về bổnphận, bởi sự chi phối của đồng tiền… Trong “thời đại ốm đau” ấy những mốitình chân thành, cao đẹp đâu có thể đơm hoa kết trái Câu chuyện tình yêu đẹpnhư mơ trên bãi biển Ianta của Gurốp và Anna cuối cùng kết thúc trong chuỗicâu hỏi “Làm sao? Làm sao?” bế tắc không biết khi nào mới có lối thoát Phảiđặt các câu chuyện tình yêu trong quan hệ mật thiết với hiện thực xã hội mớithấy được hết giá trị nhân văn cao đẹp của truyện ngắn Pauxtôpxki Tính chấtcao đẹp, lãng mạn, êm đềm, hạnh phúc của các câu chuyện tình yêuPauxtôpxki chính là kết quả tất yếu của một xã hội mới nhân hậu, tốt đẹp, nơi

Trang 27

quyền sống và những tình cảm tự nhiên của con người được bảo vệ, đượcnuôi dưỡng trong bầu không khí trong lành Như vậy, những câu chuyện tìnhyêu lãng mạn của Pauxtôpxki hoàn toàn không phải là biểu hiện của việc đưavăn học thoát khỏi mảnh đất trần thế”, “bay bổng lên chốn phù phiếm cao xa”[20; 347] Pauxtôpxki ca ngợi những “huyền thoại lãng mạn” về tình yêucũng chính là ca ngợi con người Xô Viết và xã hội Xô Viết luôn hướng tớinhững giá trị nhân văn cao đẹp.

* Tiểu kết

Truyện ngắn viết về tình yêu tuy số lượng không nhiều nhưng đều lànhững tác phẩm có giá trị, mang đậm đặc trưng phong cách Pauxtôpxki Kểvề tình yêu, Pauxtôpxki không tập trung xây dựng cốt truyện giàu kịch tínhvới diễn biến tình tiết éo le, gay cấn mà thiên về nắm bắt những khoảnh khắctình yêu, đan cài vào đó nhiều bức tranh thiên nhiên lãng mạn để tạo nên chấttrữ tình mượt mà, sâu lắng Tình yêu trong các câu chuyện của Pauxtôpxkinảy nở một cách tự nhiên trong những cuộc gặp gỡ tình cờ nhưng phần lớnđều có kết thúc tốt đẹp, các nhân vật đều tìm được tình yêu và hạnh phúc Quanhững câu chuyện tình yêu hạnh phúc, Pauxtôpxki ca ngợi con người và xãhội Xô Viết nhân hậu, tốt đẹp đồng thời cũng thể hiện rất rõ niềm tin tưởng,lạc quan và tình yêu cuộc sống - “nét nổi trội nhất trong tác phẩm của nhữngnhà văn Xô Viết, những người tích cực xây dựng một xã hội mới trên nềntảng công lí” (Maxim Rưnxki - phát biểu tại Đại hội các nhà văn Xô Viết lầnthứ 3, ngày 22-5-1959) Từ những câu chuyện tình yêu trong truyện ngắnPauxtôpxki, chúng ta có thể hiểu rõ hơn về “tính lãng mạn đầy sinh khí đicùng đường với cách mạng và xây dựng” [21; 5] trong tác phẩm của ông.Tính chất lãng mạn tích cực này còn được tiếp tục thể hiện ở thế giới nhân vậttình yêu

Trang 28

CHƯƠNG 2 NHÂN VẬT TÌNH YÊU

Nhân vật văn học là hình tượng con người được nhà văn nhận thức,khám phá và thể hiện bằng các phương tiện riêng của nghệ thuật ngôn từ.Khái niệm này đôi khi cũng có thể được sử dụng một cách ẩn dụ, không chỉmột con người cụ thể nào mà chỉ một đồ vật, con vật…hay một hiện tượngnổi bật trong tác phẩm nhưng thông thường khi nói tới nhân vật văn học tức lànói đến “con người cụ thể được miêu tả trong các tác phẩm văn học” [8; 235].Sự ra đời của tác phẩm là kết quả của một hành trình sáng tạo mà trong hànhtrình ấy, xây dựng nhân vật văn học là một trong những nhiệm vụ trung tâm.Nhân vật văn học là một hình thức khái quát đời sống bằng những ước lệ ởmức độ nhất định Đó là hình thức cơ bản để qua đó văn học miêu tả thế giớicon người một cách ước lệ, là phương tiện để nhà văn tư duy về cuộc sống vàbiểu lộ tư tưởng của mình Nhân vật văn học đồng thời còn là phương tiện cấutạo hình thức cho tác phẩm, tham gia vào sự kiện, cốt truyện để tạo nên mộtkết cấu hoàn chỉnh Như vậy, có thể khẳng định nhân vật văn học có vai trò

vô cùng quan trọng đối với cả quá trình sáng tạo của nhà văn và hoạt độngtiếp nhận của người đọc Khám phá thế giới nghệ thuật trong tác phẩm vănhọc, trước hết cần tìm hiểu về thế giới nhân vật để qua đó phần nào biết đượcnhà văn quan tâm đến mảng hiện thực nào của đời sống và cách nhìn, cáchcảm của anh ta đối với cuộc đời như thế nào

Nếu nói nhân vật là linh hồn của tác phẩm văn học thì linh hồn của cáccâu chuyện tình yêu Pauxtôpxki chính là các nhân vật tình yêu Họ là nhữngcon người nào, họ suy nghĩ và hành động như thế nào, họ mang đến chochúng ta những cảm xúc và nhận thức gì? Cần phải khám phá vẻ đẹp củanhững nhân vật tình yêu ấy để có thể cảm nhận sâu sắc hơn thông điệp về tìnhyêu và cuộc sống mà Pauxtôpxki muốn gửi đến người đọc qua các truyệnngắn viết về tình yêu

Trang 29

2.1 Chân dung những con người đời thường

Mở đầu “Cuốn sách định viết từ lâu”, Pauxtôpxki đã chân thành nêu lêntâm nguyện của mình: “Trong cuốn sách của tôi, tôi quyết định đặt vào đónhững mẩu đời của những con người bình thường nhất mà tôi đã gặp, nhữngcon người không tên tuổi bị chìm trong quên lãng, nhưng trong thực tế họ lạichẳng kém gì những con người đã trở thành danh tiếng và được nhiều ngườiyêu mến” [17; 194] Thật đúng như vậy, nhân vật trong các câu chuyện tìnhyêu của Pauxtôpxki đều là những con người bình thường trong xã hội, bìnhthường cả về lai lịch, xuất thân và chân dung ngoại hình

2.1.1 Chân dung tiểu sử

Trong mười hai truyện ngắn viết về tình yêu đã được khảo sát, chỉ có

ba truyện kể về các nhân vật thân phận đặc biệt như “Chuyến xe đêm” (kể vềAnđecxen và một thiếu phụ quý tộc), “Suối cá hương” (viên thống chế thời

Napôlêông và nữ danh ca Maria Tsernưi) và “Bụi quý” (kể về Samet - người

quét rác thành Pari và Xuyzan - một thiếu nữ quý tộc) Trong các truyện ngắncòn lại, nhân vật tình yêu đều là những con người bình thường trong xã hội

Xô Viết với những nghề nghiệp hết sức bình thường như người trồng rừng,người lính, ý tá, ca sĩ, họa sĩ…

Cô sinh viên Masa (Cây tường vi) vừa tốt nghiệp đại học lâm nghiệp ởLêningrat đã đi về vùng hạ lưu sông Vonga xa xôi để trồng rừng cho mộtnông trường Aliôsa (Sương giá ban mai) từng là sinh viên Học viện lâmnghiệp, sau đó trở thành giám đốc kiểm lâm Đại tá công binh Duép (Mộtđêm tháng mười) vốn là người trồng rừng, sau chiến tranh anh trở về vớinhững cánh rừng, cùng người phụ việc là Đasa Họ đều là những con ngườibình thường trong công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa

Bên cạnh những những con người đang tích cực góp sức lao động củamình để xây dựng đất nước, Pauxtôpxki đã dành khá nhiều trang viết củamình để ngợi ca tình yêu của những người lính và những y tá mặt trận Có lẽ,chiến tranh đã khiến cho những điều bình thường trở nên bất thường, và trong

Trang 30

hoàn cảnh ấy những người lính, người y tá chăm sóc cho thương binh lại lànhững con người bình thường nhất trong xã hội Đi đến đâu ta cũng dễ dàngbắt gặp những người lính như trung úy Nikôlai Pôtapốp, thiếu tá Kuzmin,những anh phi công, anh lính thủy hay những cô y tá như Nátchia hoặc ngườithiếu phụ trong truyện ngắn “Gió biển”.

Các nhân vật nghệ sĩ cũng có vai trò khá quan trọng trong các truyệnngắn viết về tình yêu của Pauxtôpxki Đó không phải là những người nghệ sĩnổi tiếng mà chỉ là những ca sĩ, họa sĩ, diễn viên hết sức bình thường, cuộcsống của họ cũng gắn liền với đời sống của quần chúng Nghệ thuật thườnggắn liến với tính chất lãng mạn, bay bổng và thông thường, khi nhắc đến cácnghệ sĩ, những người lao động nghệ thuật, người ta thường nghĩ đến sự thoát

li, xa rời đời sống hiện thực Thế nhưng, nhân vật nghệ sĩ trong các câuchuyện tình yêu của Pauxtôpxki lại là những con người đời thường bởi họkhông phải là những nghệ sĩ vị nghệ thuật Những họa sĩ như Pêtrốp, Balasốpđã từ bỏ cây bút và màu vẽ để cầm chắc tay súng chiến đấu bảo vệ tổ quốc.Những ca sĩ như Tachiana, Natalia Xamôilôva đã đem lời ca tiếng hát củamình để cổ vũ, động viên, mang đến niềm vui và hạnh phúc cho những ngườilính đang hàng ngày, hành giờ phải đối mặt với bom đạn chiến tranh

Viết về tình yêu của những con người đó, dường như Pauxtôpxki đã códụng ý lược bỏ những chi tiết về lai lịch, xuất thân của nhân vật Rất khó tìmthấy trong truyện ngắn Pauxtôpxki những con người với đầy đủ, chi tiết cácthông tin về tên tuổi, lai lịch… Lai lịch của nhân vật được giới thiệu chỉ với vàicâu ngắn gọn: “Trong làng có một thiếu nữ nổi tiếng khắp vùng là đẹp và làmren khéo Đó là Nát-chi-a, con gái người coi rừng” [19; 14] Cách giới thiệu đóchỉ đủ cho chúng ta biết những thông tin cơ bản nhất về nhân vật: tên, độ tuổi,nghề nghiệp, quê hương (một vùng phía Bắc) và gia đình (con gái người gácrừng) Tuổi tác của các nhân vật cũng không phải số tuổi cụ thể, trừ Kuzmintrong truyện ngắn “Bình minh mưa” được xuất hiện với một số tuổi chính xáclà bốn mươi thì các nhân vật khác đều chỉ được biết đến với một độ tuổi ước

Trang 31

chừng qua những cách nói như “thiếu nữ”, “thiếu phụ”, “trẻ tuổi”, “đầu anh đãhai thứ tóc”… Thậm chí một số nhân vật không có tên mà chỉ được gọi tênbằng cách định danh chung chung bằng nghề nghiệp và độ tuổi: “anh phi côngtrẻ tuổi”, “anh lính thủy trẻ tuổi”, “cô y tá trẻ tuổi” Cách giới thiệu nhân vậtnhư vậy một mặt làm tăng tính khái quát của hình tượng nhân vật, đồng thờicũng cho chúng ta cảm nhận đó là những con người hết sức bình thường, giản

dị mà chúng ta có thể gặp ở bất cứ nơi đâu trong cuộc sống

Cùng với thân phận bình thường, nhân vật trong các câu chuyện tìnhyêu của Pauxtôpxki còn được đặt trong những hoàn cảnh đời thường, giản dị.Tình yêu có khi nảy nở trên một “chuyến xe đêm” rong ruổi, lúc lại hiện ratrong “một đêm tháng mười” khi kết thúc chiến tranh và người lính trở vềmiền quê cũ tiếp tục trồng rừng Trong truyện ngắn “Cây tường vi”, Masa vàanh phi công trẻ tuổi đang tham gia vào công cuộc xây dựng đất nước Trongcác truyện ngắn còn lại, các câu chuyện tình yêu đều được đặt trong bối cảnhchiến tranh nhưng hoàn cảnh xuất hiện cụ thể của các nhân vật lại không liênquan đến sự ác liệt của chiến tranh, đó là những kì nghỉ phép, những lần dừngchân hay một đêm văn nghệ… Có thể nói, các nhân vật tình yêu củaPauxtôpxki đã sống trong những khoảnh khắc đời thường, bình dị nhất củacuộc sống nhưng chính giây phút ấy lại là những lát cắt tiêu biểu trong cuộcđời làm sáng lên những vẻ đẹp thuộc về bản chất con người

Nhân vật tình yêu của Pauxtôpxki phần lớn là những người trí thức,thuộc tầng lớp trung lưu ở thành thị Họ chính là những con người Xô Viết,những con người của Chủ nghĩa Xã hội với những tên tuổi, nghề nghiệp, xuấtthân bình thường và được đặt trong những hoàn cảnh đời thường nhất củacuộc sống Việc lựa chọn những con người Xô Viết bình thường làm đốitượng trung tâm trong các câu chuyện tình yêu cũng hé lộ với người đọcnhiều điều về Pauxtôpxki Trong văn học Nga đã có nhiều nhà văn viết vềtình yêu nhưng mỗi nhà văn lại hướng đến những đối tượng khác nhau.Puskin tập trung khám phá câu chuyện tình yêu của những nhân vật quý tộc,

Trang 32

Sêkhốp tuy viết có viết về những người nông dân và một số nhân vật quý tộcở thành thị nhưng chủ yếu là những con người ở tầng lớp trung lưu Aimatốplại thường viết về tình yêu của những con người lao động nông thôn Mỗi nhàvăn thường hướng ngòi bút của mình đến một số đối tượng nào đó, và thôngthường sự lựa chọn đó xuất phát từ tình cảm yêu mến và sự hiểu biết của nhàvăn về đối tượng miêu tả Đối với Pauxtôpxki, việc lựa chọn viết về tình yêucủa những con người đời thường, cụ thể hơn là những người trí thức trung lưuthành thị, có lẽ cũng không nằm ngoài quy luật đó Xuất thân trong một giađình trí thức (cha là nhân viên đường sắt, mẹ xuất thân từ một gia đình tríthức Ba Lan), bản thân Pauxtôpxki cũng từng là sinh viên của hai trường đạihọc, bởi vậy tầng lớp trí thức trở nên quen thuộc đối với Pauxtôpxki một cáchrất tự nhiên Hơn nữa, cuộc đời Pauxtôpxki gắn liền với những biến cố lớn laocủa lịch sử Xô Viết và nhân loại, ông là nhân chứng của hai cuộc chiến tranhthế giới khủng khiếp, là người chứng kiến sự chuyển mình của nước Ngatrong thời đại Cách mạng tháng Mười vĩ đại Ông đã làm rất nhiều nghề từviệc đánh cá, làm công nhân trong các nhà máy đến việc cầm súng chiến đầurồi trở thành phóng viên mặt trận và đã đi khắp Liên bang Xô Viết Cuộc sốngấy càng khiến Pauxtôpxki gần gũi hơn, am hiểu hơn và cũng yêu mến hơnnhững con người lao động bình thường trong xã hội Xô Viết như nhữngngười lính, những y tá mặt trận, những người làm ren, người trồng rừng, đểrồi ông ca ngợi tình yêu của những con người đời thường đó bằng nhữngtruyện ngắn trong sáng, giản dị mà sâu sắc, thâm trầm Điều này đã cung cấpcho chúng ta những cơ sở đầu tiên để phản bác lại những ý kiến phê phánPauxtôpxki, cho rằng ông “đưa văn học thoát khỏi mảnh đất trền thế”, “baybổng lên chốn phù phiếm cao xa” [20; 347].

2.1.2 Chân dung ngoại hình

“Ngoại hình là một khái niệm nhằm chỉ chân dung, diện mạo, cử chỉ,tác phong, y phục… tóm lại là toàn bộ những biểu hiện tạo nên dáng vẻ bênngoài của một nhân vật” [3] Các phương thức thể hiện nhân vật trong tác

Trang 33

phẩm văn học rất phong phú, đa dạng, trong đó miêu tả ngoại hình là mộttrong phương thức cơ bản nhất Mỗi nhà văn thường có cách riêng khi xâynhân dựng vật, có người chú trọng khắc họa hành động, có người lại tỉ mỉmiêu tả ngoại hình nhân vật Đối với Pauxtôpxki, chân dung ngoại hình củanhân vật đã được đẩy xuống hàng thứ yếu Ta không thể tìm thấy trong truyệnngắn của Pauxtôpxki những nhân vật với diện mạo hoàn chỉnh mà chỉ thấyđược ấn tượng về ngoại hình của nhân vật bởi các chi tiết ngoại hình rất ítxuất hiện Vì vậy, nhân vật trong truyện của Pauxtôpxki chỉ thích hợp đểngười đọc cảm nhận chứ không thể vẽ lại

Tìm hiểu về các nhân vật nam trong truyện ngắn viết về tình yêu,người đọc sẽ thấy rất rõ dụng ý làm mờ chân dung nhân vật của Pauxtôpxki.Trong số mười hai truyện ngắn được khảo sát, có khá nhiều nhân vật namchính không hề được miêu tả về ngoại hình dù chỉ là những chi tiết nhỏ nhặtnhất (Gió biển, Cầu vồng trắng, Chuyến xe đêm, Cô gái làm ren) Trong cáctruyện ngắn còn lại, ngoại hình của nhân vật nam cũng chỉ được miêu tả quanhững chi tiết rất nhỏ Chân dung nhân vật chỉ hiện lên với những từ ngữ,câu văn hết sức ngắn gọn: “một anh phi công trẻ tuổi mái tóc đã bạc trắng”,má anh cứ giật hoài” [17; 279]; “những sợi tóc phơn phớt bạc”, dáng người

“tầm thước, gầy gò” [17; 348]; “mái tóc phơn phớt điểm bạc”, “bộ mặt xạmđen vì những nỗi gian truân và những cuộc viễn chinh” [17; 448] Ngoạihình của Nikôlai tromg truyện ngắn “Tuyết” chỉ được biết đến với chi tiết

“đôi mắt bình thản” trong bức ảnh mà Tachiana hay nhìn ngắm; Aliôsa trong

“Sương giá ban mai” hiện lên với dáng người “gày gò”, “bộ quần áo sờnrách”, “đôi bàn tay chai sần” [16; 45] còn Duép trong “Một đêm thángmười” thì “mặt rám nắng” và “mắt nhấp nháy” [19] Những chi tiết ngoạihình này cho người đọc một ấn tượng chung về nhân vật nam trong cáctruyện ngắn của Pauxtôpxki: họ là những con người có ngoại hình bình

thường, giản dị và in đậm dấu ấn của sự từng trải

Trang 34

2.1.2.2 Chân dung nhân vật nữ

Trong các truyện ngắn tình yêu, dường như Pauxtôpxki có dụng côngnhiều hơn trong việc khắc họa chân dung ngoại hình của các nhân vật nữ tuynhiên dung các nhân vật nữ cũng được làm mờ nhòe rất nhiều Như đã nói,Pauxtôpxki không quan tâm miêu tả chi tiết, cụ thể về ngoại hình của cácnhân vật Giống như khi khắc họa chân dung các nhân vật nam, ngoại hìnhcủa các nhân vật nữ chỉ được miêu tả theo kiểu khắc họa những ấn tượng quamột số điểm nhấn

Nhân vật nữ trong truyện ngắn viết về tình yêu của Pauxtôpxki thườnglà những nhân vật rất đẹp Trong truyện ngắn “Suối cá hương” vẻ đẹp củanhân vật nữ được nhà văn giới thiệu một cách trực tiếp trong lời của người kểchuyện: “Tôi không biết phải tả nhan sắc, hình dung của Maria Tsernưi choanh không, bạn đọc của tôi? Nếu bạn cũng như tôi cùng thời với nàng thì chắchẳn phải nghe nói đến sắc đẹp của người phụ nữ thanh tú này, nghe nói đếndáng đi thanh thoát, tính kiêu kì nhưng đầy quyến rũ của nàng Không mộtngười đàn ông nào dám hi vọng ở tình yêu của Maria Họa chăng chỉ có ngườinhư Sile mới xứng đáng với tình yêu của nàng” [17; 453] Giọng điệu ngợi cađầy say mê của người kể chuyện khiến người đọc như cũng sững sờ trước vẻđẹp thanh tú, quyến rũ của nữ danh ca Maria Tsernưi Tuy nhiên, cách nêucảm nhận trực tiếp vẻ đẹp của nhân vật như vậy rất hiếm gặp trong vănPauxtôpxki Kín đáo, tinh tế như chính các nhân vật của mình, Pauxtôpxkithường để cho vẻ đẹp họ được thể hiện gián tiếp một cách tự nhiên với nhữngchi tiết ngoại hình qua cái nhìn, cảm nhận của các nhân vật nam

Người phụ nữ thường xuất hiện với những chi tiết về trang phục, tạo

nên những ấn tượng ban đầu về nhân vật trong cái nhìn của các nhân vật nam.Elêna – người thiếu phụ quý tộc gặp Anđécxen trên “chuyến xe đêm” vớichiếc áo choàng màu xanh, lần gặp gỡ sau đó nàng lại ra mở cửa cho chàngtrong “cái áo nhung xanh bó sát lấy thân, màu xanh của nhung hắt lên mắtnàng làm cho đôi mắt trở thành xanh và đẹp vô tả” [17; 190] Trong truyện

Trang 35

ngắn “Tuyết”, Tachiana – cô ca sĩ trẻ xuất hiện trước Nikôlai với chiếc khănlen quàng trên đầu Onga Anđrêépna đón tiếp Kuzmin (Bình minh mưa) trongtrang phục màu đen: “Kuzmin nghĩ và quay lại Một thiếu phụ vận đồ đenđứng ở ngưỡng cửa” [17; 352] Trang phục của các nhân vật với hai màu chủđạo là xanh và đen gợi vẻ đẹp thanh lịch, có phần bí ẩn của người phụ nữ Cókhi trang phục của nhân vật miêu tả trong sự chuyển động nhẹ nhàng gợi lênmột vẻ thanh thoát như trong truyện “Gió biển”: “gió từ trong cửa thổi ra làmbay tà áo nhẹ của thiếu phụ và làn tóc của chị” [17; 324].

Đôi mắt cũng là một điểm nhấn khi miêu tả vẻ đẹp của nhân vật nữ.

Đôi mắt thường được ví như tấm gương trong suốt, như cửa sổ tâm hồn mở ranhững điều bí ấn, sâu kín nhất trong tâm hồn con người Đôi mắt của Elêna(Chuyến xe đêm) long lanh xanh biếc càng trở nên đẹp vô tả khi sắc xanh ánhlên từ chiếc áo nhung nàng mặc Đôi mắt của cô thiếu nữ Masa (Cây tườngvi) trong buổi bình minh khiến cho anh phi công trẻ tuổi phải sững sờ màkhẳng định: “Trên đời này không có gì đẹp hơn cặp mắt của trẻ em và các côthiếu nữ vào lúc ban mai Trong những cặp mắt đó, đêm còn sẫm bóng nhưng

ánh nắng sớm đã ngời lên” [17; 282] Tachiana trong truyện “Tuyết” lại nhìn

trung úy Nikôlai bằng đôi mắt “xanh thẳm và chăm chú” [17; 313] Đôi mắtnàng ánh lên tất cả sự trong trằng, tinh khôi, “mơ màng” khi trên mi mắt vẫncòn những bông tuyết đang tan dần

Đôi bàn tay của các nhân vật nữ cũng là một chi tiết nghệ thuật trở đi

trở lại thường xuyên trong các truyện ngắn tình yêu của Pauxtôpxki Đóthường là những bàn tay lạnh, nhỏ nhắn, thanh thoát Bàn tay của nữ ca sĩMaria (Suối cá hương) “mát lạnh như một mảnh băng” [17; 452] Elêna(Chuyến xe đêm) cũng cầm tay Anđécxen với “ngón tay lạnh” [17; 190] Đôibàn tay của những cô y tá như Nátchia trong truyện ngắn “Nátchia, cô gái làmren” và cô y tá trẻ tuổi trong truyện ngắn “Gió biển” thì lại “dịu dàng và nhỏnhắn” [17; 325] Có khi bàn tay của nhân vật trở nên thanh thanh thoát vôcùng trong sự hài hòa với ánh sáng, đó là đôi tay của Masa trong truyện ngắn

“Cây tường vi” “đen sạm lại trong bóng đêm mờ nhạt, chỉ có những móng taylấp lánh trắng ở đầu ngón” [17; 277]

Định dạng
Số trang	71
Dung lượng	435,5 KB