ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC SINH HỌC NGƯỜI

Sinh học người nghiên cứu sinh học về cơ thể người. Khoảng một nửa thời lượng củamôn học tập trung vào những kiến thức về giải phẫu học trong đó đi sâu nghiên cứu từmức độ cơ quan vì phân tử, tế bào và mô đã có các môn học riêng đảm nhận. Môn họccũng đề cập đến một số những cấu tạo bất thường trong các cơ quan, hệ cơ quan do dịtật, bệnh lý… qua đó tăng kiến thức giữ gìn vệ sinh và bảo vệ sức khỏe cho ngườihọc. Phần tiếp theo của môn học giới thiệu về những biến dị về hình thái trên cơ thểngười ở mức cá nhân và quần thể; sự biến đổi, tăng trưởng của các cơ quan và cơ thểqua các giai đoạn phát triển của đời người. Môn học cũng nghiên cứu về sự hình thànhloài người, sự tiến hóa cũng như sự biến động của quần thể người (dân số) trong lịchsử trước những tác động của tự nhiên, xã hội. P

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-  -

ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC

SINH H ỌC NGƯỜI

1 Thông tin về giảng viên:

- Họ và tên: Nguyễn Hữu Nhân

- Chức danh, học hàm, học vị: Giảng viên chính, PGS TS

- Thời gian, địa điểm làm việc: Khoa Sinh học, trường Đại học Khoa học Tự nhiên ĐHQGHN

- Địa chỉ liên hệ: Bộ môn Nhân học-Sinh lý học, Khoa Sinh học trường Đại học Khoa học Tự nhiên

Email: nhan_hus@yahoo.com; nghuunhan@hn.vnn.vn

- Các hướng nghiên cứu chính: Sinh học người; Nhân học cơ thể; Sinh thái Nhân văn

- Thông tin về trợ giảng (nếu có) (họ tên, địa chỉ liên hệ, điện thoại, email):

2 Thông tin về môn học:

- Tên môn học: Sinh học người

- Mã môn học:

- Số tín chỉ: 03

- Giờ tín chỉ đối với các hoạt động học tập:

+ Nghe giảng lý thuyết trên lớp: 20 + Làm bài tập trên lớp: 0

+ Thảo luận trên lớp: 2 + Thực hành trong phòng thí nghiệm: 15 + Thực tập thực tế ngoài trường: 0

+ Tự học: 8

- Đơn vị phụ trách môn học:

+ Bộ môn: Nhân học & Sinh lý học

+ Khoa: Sinh học

- Môn học tiên quyết: Tế bào học; Mô học; Động vật có xương sống

- Môn học kế tiếp:Sinh lý người và động vật; các môn chuyên đề (Cơ sở di truyền người; Sinh lý sinh sản; huyết học cơ sở; dinh dưỡng học, nhân học ứng dụng…)

3 Mục tiêu của môn học:

- Mục tiêu về kiến thức: Môn học nhằm cung cấp cho sinh viên những kiến thức cơ

bản về sinh học, nguồn gốc, tiến hóa và sinh thái của người, bao gồm những nội dung sau:

Tổ chức cấu tạo các hệ cơ quan cơ thể người (ở trạng thái thái bình thường và một số bất thường – dị tật, bệnh lý); Những biến dị trên cơ thể người; Sự tăng trưởng, phát triển cơ thể người qua các giai đoạn phát triển; Nguồn gốc và tiến hóa người; và Sinh thái người

- Mục tiêu về kĩ năng: giúp cho sinh viên có kỹ năng nhận biết, phân biệt các chi tiết

giải phẫu thuộc các hệ cơ quan trên cơ thể người Sinh viên có kỹ năng thực hành trong việc xác định những đặc điểm biến dị về hình thái trên cơ thể người Kỹ năng tính toán về dân số và sự biến động dân số để có được mô hình dân số, sinh thái phù hợp trước những tác động của các yếu tố biến động tự nhiên và xã hội

- Các mục tiêu khác (thái độ học tập…): Tạo cho sinh viên có sự say mê khoa học qua

những kiến thức rất thực tế liên quan đến con người và cuộc sống của con người, qua

đó giáo dục cho sinh viên có lối sống lành mạnh, hợp vệ sinh và có ý thức giữ gìn và tăng cường sức khỏe cho bản thân và cho những người xung quanh

4 Tóm tắt nội dung môn học:

Sinh học người nghiên cứu sinh học về cơ thể người Khoảng một nửa thời lượng của môn học tập trung vào những kiến thức về giải phẫu học trong đó đi sâu nghiên cứu từ mức độ cơ quan vì phân tử, tế bào và mô đã có các môn học riêng đảm nhận Môn học cũng đề cập đến một số những cấu tạo bất thường trong các cơ quan, hệ cơ quan do dị tật, bệnh lý… qua đó tăng kiến thức giữ gìn vệ sinh và bảo vệ sức khỏe cho người học Phần tiếp theo của môn học giới thiệu về những biến dị về hình thái trên cơ thể người ở mức cá nhân và quần thể; sự biến đổi, tăng trưởng của các cơ quan và cơ thể qua các giai đoạn phát triển của đời người Môn học cũng nghiên cứu về sự hình thành loài người, sự tiến hóa cũng như sự biến động của quần thể người (dân số) trong lịch

sử trước những tác động của tự nhiên, xã hội Phần cuối của môn học nghiên cứu về

sinh thái người trong đó nêu những đặc trưng của hệ sinh thái người, sự tác động và thích ứng của con người với thiên nhiên Vai trò của con người trong hệ sinh thái và tiến tới xây dựng một hệ sinh thái bền vững

5 Nội dung chi tiết môn học:

MỞ ĐẦU

C hương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỔ CHỨC CẤU TẠO CƠ THỂ NGƯỜI

1.1 Thành phần hóa học cơ thể người

1.1.1 Thành phần vô cơ 1.1.2 Thành phần hữu cơ 1.2 Tế bào, mô, cơ quan và hệ cơ quan trong cơ thể người

1.2.1 Đặc điểm cấu tạo tế bào 1.2.2 Đặc điểm cấu tạo các mô 1.2.3 Đặc điểm chung về các hệ cơ quan và mối liên hệ gữa chúng 1.2.3 Các hệ cơ quan

1.3 Một số nét chung về nguyên tắc cấu tạo và hoạt động của các hệ cơ quan trong cơ thể người

1.3.1 Nguyên tắc cấu tạo 1.3.2 Nguyên tắc hoạt động

C hương 2 HỆ XƯƠNG

2.1 Thành phần hóa học và cấu trúc của hệ xương

2.1.1 Thành phần cấu tạo 2.1.2 Vai trò và cấu trúc của hệ xương 2.1.3 Những thay đổi về hệ xương trong quá trình phát triển của cơ thể 2.2 Hệ thống các xương trong cơ thể

2.2.1 Các cách phân loại, gọi tên xương 2.2.2 Cấu tạo một xương điển hình 2.3 Khớp

2.3.1 Các loại khớp 2.3.2 Cấu tạo, sự hoạt động của một khớp động điển hình 2.3.3 Những biến động về khớp trong quá trình phát triển 2.4 Một số bất thường về xương và khớp

2.4.1 Những bất thường về xương 2.4.2 Những bất thường về khớp 2.5 Sự tương tác của hệ xương với các hệ cơ quan khác trong cơ thể

2.6 Những đặc điểm tiến hóa của người so với vượn người thể hiện ở hệ xương

C hương 3 HỆ CƠ (CƠ VÂN)

3.1 Cấu trúc hệ cơ

3.1.1 Thành phần hóa học của cơ 3.1.2 Cấu trúc

3.2 Nguyên lý hoạt động của hệ cơ và sự cung cấp năng lượng cho cơ

3.2.1 Nguyên lý hoạt động của cơ 3.2.2 Sự cung cấp năng lượng cho cơ 3.3 Sự biến đổi của hệ cơ qua các giai đoạn của đời người

3.4 Một số bất thường về hệ cơ

3.5 Sự tương tác của hệ cơ với các hệ cơ quan khác trong cơ thể

C hương 4 HỆ TIÊU HÓA

4.1 Cấu trúc của hệ tiêu hóa và chức năng của các cơ quan

4.2 Các tuyến tiêu hóa

4.3 Một số bất thường về cấu trúc và chức năng của cơ quan tiêu hóa

4.4 Một số enzym tiêu hóa

4.5 Dinh dưỡng học và sự hấp thu các chất dinh dưỡng của cơ thể

4.6 Sự tương tác của hệ tiêu hóa với các hệ cơ quan khác trong cơ thể

C hương 5 HỆ TUẦN HOÀN

5.1 Máu và thành phần của máu

5.1.1 Thành phần của máu 5.1.2 Các tế bào máu 5.1.3 Nhóm máu 5.1.4 Một số vấn đề về miễn dịch 5.1.5 Một số bất thường về máu 5.2 Cấu tạo của hệ mạch máu

5.2.1 Cấu tạo của hệ mạch 5.2.2 Một số thay đổi của hệ mạch trong quá trình phát triển

5.2.3 Những bất thường về hệ mạch 5.3 Tim

5.3.1 Cấu tạo của tim 5.3.2 Những biến đổi của tim trong quá trình phát triển 5.3.3 Một số bất thường về tim

5.4 Sự tương tác của hệ tuần hoàn với các hệ cơ quan khác trong cơ thể

C hương 6 HỆ HÔ HẤP

6.1 Cấu trúc và chức năng các cơ quan của hệ hô hấp

6.1.1 Cấu trúc của hệ hô hấp 6.1.2 Những biến đổi về cấu trúc hệ hô hấp trong quá trình phát triển 6.2 Cơ chế hô hấp và các cử động hô hấp

6.2.1 Cơ chế hô hấp 6.2.2 Các cử động hô hấp 6.3 Sự trao đổi khí trong cơ thể

6.4 Hô hấp và sức khỏe

6.5 Sự tương tác của hệ hô hấp với các hệ cơ quan khác trong cơ thể

C hương 7 HỆ NIỆU VÀ BÀI TIẾT

7.1 Cấu trúc đại thể các cơ quan của hệ niệu và chức năng

7.2 Thận

7.2.1 Vị trí, cấu tạo ngoài 7.2.2 Cấu tạo trong của thận 7.3 Sự hình thành, bài tiết nước tiểu

7.3.1 Cấu tạo vi thể thận và sự hình thành nước tiểu 7.3.2 Bàng quang và sự bài tiết nước tiểu

7.4 Một số bất thường về hệ niệu và bài tiết

7.5 Sự tương tác của hệ niệu và bài tiết với các hệ cơ quan khác trong cơ thể

C hương 8 HỆ THẦN KINH

8.1 Đại thể về hệ thần kinh ở người

8.2 Các tế bào và mô thần kinh

8.3 Thần kinh trung ương

8.3.1 Não bộ và các bộ phạn của não bộ

8.3.2.Tủy sống và các bộ phận của tủy sống 8.4 Thần kinh ngoại biên

8.4.1 Hệ thống các hạch thần kinh 8.4.2 Hệ thống các dây thần kinh 8.5 Một số bất thường về hệ thần kinh

8.6 Sự tương tác giữa hệ thần kinh và các hệ cơ quan khác

C hương 9 CÁC GIÁC QUAN

9.1 Cơ quan cảm giác xúc giác –da

9.1.1 Cấu tạo của da và các bộ phận trong da 9.1.2 Vai trò của da và các bộ phận trong da 9.2 Cơ quan cảm giác mùi, vị - mũi, lưỡi

9.2.1 Cấu tạo của cơ quan khứu giác 9.2.2 Cấu tạo của lưỡi

9.2.3 Sự cảm giác mùi, vị 9.3 Cơ quan cảm giác thính giác - tai

9.3.1 Các bộ phận của tai 9.3.2 Sự truyền sóng âm 9.3.3 Cảm giác thăng bằng 9.4 Cơ quan cảm giác thị giác

9.4.1 Các bộ phận của mắt 9.4.1 Một số bất thường về mắt

C hương 10 HỆ SINH SẢN VÀ SỰ PHÁT TRIỂN CƠ THỂ

10.1 Cấu trúc cơ quan sinh sản

10.1.1 Các bộ phận của cơ quan sinh sản ở người 10.1.2 Những tương đồng và khác biệt về cơ quan sinh sản của nam và nữ 10.2 Sự thụ tinh

10.2.1 Điều kiên để có sự thụ tinh 10.2.2 Những yếu tố tác động đến sự thụ tinh 10.3 Sự phát triển phôi, thai

10.3.1 Sự phát triển bình thường của phôi, thai

10.3.2 Những bất thường trong sự phát triển phôi, thai

10.3.3 Sự phát triển các cơ quan giới tính ở nam và nữ 10.4 Sự sinh đẻ

10.4.1 Sự sinh đẻ bình thường 10.4.2 Những bất thường trong sinh đẻ 10.5 Sự phát triển cơ thể ở các giai đoạn sau sinh

10.5.1 Đặc điểm cơ thể ngay sau sinh 10.5.2 Các giai đoạn phát triển sau khi sinh

C hương 11 MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM DI TRUYỀN VÀ BIẾN DỊ

Ở CÁC QUẦN THỂ NGƯỜI

11.1 Biến dị về tầm vóc, kích thước cơ thể

11.2 Biến dị về đặc điểm hình thái đầu mặt

11.3 Biến dị về đặc điểm hình thái đường vân tay

11.4 Biến dị về màu sắc và lông ở cơ thể

11.5 Nhân trắc học và ứng dụng trong nghiên cứu nhân học cơ thể

C hương 12 NGUỒN GỐC LOÀI NGƯỜI VÀ TIẾN HÓA

12.1 Nguồn gốc loài người

12.1.1 Một số giả thuyết về nơi phát sinh loài người 12.1.2 Một số bằng chứng hóa thạch về nguồn gốc loài người 12.2 Sự tiến hóa sinh học ở người

12.2.1 Bằng chứng hóa thạch về sự tiến hóa sinh học 12.2.2 Hướng tiến hóa ở người

12.3 Sự tiến hóa văn hóa ở người

12.4 Xu hướng tiến hóa loài người trong tương lai

C hương 13 SINH THÁI NGƯỜI

13.1 Hệ sinh thái và đặc trưng của hệ sinh thái người

13.2 Vị trí của con người trong hệ sinh thái

13.2 Mối quan hệ giữa sinh học và văn hóa trong hệ sinh thái người

13.3 Sự tác động của con người vào thiên nhiên

13.4 Sự thích ứng của cơ thể người trong thiên nhiên

13.5 Dân số học và sự phát triển dân số trong mối quan hệ với thiên nhiên 13.6 Vai trò của con người trong hệ sinh thái và sự phát triển bền vững

6 Học liệu:

Học liệu bắt buộc

1 Nguyễn Hữu Nhân (2007) Bài giảng Sinh học người, tài liệu biên soạn

2 Nguyễn Như Hiền,Chu Văn Mẫn (2004), Cơ sở sinh học người, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội

3 Nguyễn Văn Yên (2000), Sinh học người, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội

Học liệu tham khảo

4 Nguyễn Hữu Nhân (2004), Thực tập giải phẫu người, NXB ĐH Quốc gia Hà Nội

5 Nguyễn Hữu Nhân (2006), Thực tập sinh học người, tài liệu biên soạn

6 The Mc Graw-Hill Companies (2001), Human Biology , (seventh edition)

7 McGraw-Hill/Dushkin Companies (2004), Physican Anthropology, Annual Edition (3/04)

8 Paul O’Higgins (1991), Human Biology an Integrative Science, Western Australia

7 Hình thức tổ chức dạy học:

7.1 Lịch trình chung:

Nội dung

Hình thức tổ chức dạy học môn học

Tổng

thí nghiệm, điền dã

Tự học, tự nghiên cứu

Lý thuyết Bài tập Thảo

luận

Chương 10 2 1

Từ chương

1-10

2

7.2 Lịch trình tổ chức dạy học cụ thể:

Tuần Nội dung chính Yêu cầu sinh

viên chuẩn bị

Hình thức tổ chức dạy học Ghi chú

1

Nhập môn Sinh học

người Những vấn đề chung

về tổ chức cấu tạo cơ

thể người

Đọc chương 1 (tài liệu 1), chương 1,2 (tài liệu 4),

Thuyết trình trên lớp

- Sinh học người

là gì?

- Nguyên tắc tổ chức cấu tạo cơ thể người ?

2

Hệ xương Mục 2.1; 2.2

Đọc trước tài liệu 1, 2, 3, 4 (phần về hệ xương)

Thuyết trình trên lớp

-Thành phần hóa học của xương

- Thay đổi về xương?

- các loại xương?

- Mục 2.4; 2.5 và 2.6

Đọc trước tài liệu 1, 2, 3, 4 (phần về hệ xương)

Thuyết trình trên lớp và thực hành ở phòng thực tập Bộ môn

-Bất thường về xương?

- Điểm tiến hóa ở người trên xương?

3

Chương 3 (Hệ cơ)

- Mục 3.1; 3.2

Đọc trước tài liệu 1, 2, 3, 4 (phần về hệ cơ)

Thuyết trình trên lớp; Thực hành ở phòng thực tập của Bộ môn

-Cấu trúc cơ?

- Mục 3.3; 3.4 và 3.5 Đọc trước tài Thuyết trình - Sự biến đổi cơ?

liệu 1, 2, 3, 4 (phần về hệ cơ)

trên lớp; Thực hành ở phòng thực tập của Bộ môn

4 Hệ tiêu hóa

Đọc trước tài liệu 1 (chương 4); tài liệu 2; 4 (phần về hệ tiêu hóa)

Thuyết trình trên lớp; Thực hành ở phòng thực tập của Bộ môn

-Cấu trúc của cơ quan tiêu hóa?

- Một số bất thường ở các cơ quan tiêu hóa?

5

Hệ tuần hoàn

(Phần 5.1)

Đọc trước tài liệu 1 (chương 5); tài liệu 2;

3;4 (phần về hệ tuần hoàn)

Thuyết trình trên lớp

-Cấu trúc của hệ tuần hoàn?

- Hệ tuần hoàn (phần

5.2; 5.3 và 5.4)

Đọc phần 5.2;

5.3 và 5.4 (tài liệu 1)

Thuyết trình trên lớp; Thực hành ở phòng thực tập của Bộ môn

- Một số bất thường ở các cơ quan hệ tuần hoàn?

(tài liệu 1)

Thuyết trình trên lớp; Thực hành ở phòng thực tập của Bộ môn

- Cấu trúc của hệ

Hô hấp

- Một số bất thường ở các cơ quan hệ hô hấp

Đọc chương 7 (tài liệu 1), tài liệu 2, 3

Thuyết trình trên lớp và thực hành ở phòng thực tập

-Cấu tạo của vi thể thận và sự hình thành nước tiểu

8

Hệ thần kinh

- Mục 8.1; 8.2 và 8.3

Đọc chương 8 tài liệu 1; phần

hệ thần kinh của tài liệu 2;3 và 4

Thuyết trình trên lớp; quan sát mẫu vật ở phòng thực tập

Cấu tạo của não

bộ

- Mục 8.4; 8.5 và 8.6 Đọc tại liệu 1 Thuyết trình Cấu tạo của tủy

của chương 8

- Kiểm ta giữa kỳ (

làm bài trắc nghiệm

20 phút)

chương 8, tài liệu 4 chương

12

trên lớp; quan sát, mô tả các mẫu vật trong phòng thực tập

sống và hệ thống các dây thành kinh

tủy

9-10 Các giác quan

Tài liệu 1 (chương 9), tài liệu 4 (chương 13)

Thuyết trình trên lớp; quan sát, mô tả các mẫu vật trong phòng thực tập

Sự cảm nhận thông tin của các giác quan

11

Hệ cơ quan sinh sản

Đọc chương10 (tài liệu 1) mục 10.1; 10.2

Quan sát và mô

tả trong phòng thực tập

Sự phát triển cơ thể

qua các giai đoạn

Đọc chương10 (tài liệu 1):

mục 10.3; 10.4

và 10.5

-Đặc điểm chính của các giai đoạn phát triển cơ thể

12 Một số đặc điểm biến

dị của cơ thể

Đọc Chương 11 (Tài liệu 1, chương 5 tài liệu

5)

Thuyết trình và thực hành

- Những biến dị trên cơ thể người

13 Nguồn gốc loài người

và tiến hóa

Chương 12 tài liệu 1 Thuyết trình

- Con người đầu tiên xuất hiện ở đâu, khi nào, tiến hóa theo hướng nào

14

Dân số Chương 13 tài

liệu 1

Thuyết trình;

Bài tập

Các tỷ suất sinh và các yếu tố tác động

Sinh thái

Chương 13 tài liệu 1; chương

17 tài liệu 4

Thuyết trình

-Sự tác động của con người vào thiên nhiên

- Sự thích ứng của con người với môi trường sống

15 Thảo luận trên lớp,

giải đáp thắc mắc

8 Yêu cầu của giảng viên đối với môn học:

- Yêu cầu của giảng viên về điều kiện để tổ chức giảng dạy môn học như: giảng đường, phòng máy…

- Yêu cầu của giảng viên đối với sinh viên như: sự tham gia học tập trên lớp, quy định

về thời hạn, chất lượng làm các bài tập về nhà, …

9 Phương pháp và hình thức kiểm tra đánh giá môn học:

9.1 Các loại điểm kiểm tra và trọng số của từng loại điểm

- Phần tự học: Tự nghiên cứu tài liệu, tự quan sát mẫu vật: 20%

- Kiểm tra giữa kỳ : Làm bài trắc nghiệm, 30 phút: 20%

- Thi cuối kỳ: Làm bài trắc nghiệm, 90 phút 60%

9.2.Lịch thi và kiểm tra (kể cả thi lại)

- Kiểm tra giữa kỳ: Tuần thứ 8

- Thi cuối kỳ: Sau tuần thứ 15 theo lịch của Nhà trường

- Thi lại: Sau kỳ thi chính từ 3-5 tuần

9.3 Tiêu chí đánh giá các loại bài tập và nhiệm vụ mà giảng viên giao cho sinh viên

- Nộp báo cáo các bài thực tập đúng thời gian qui định

- Đánh giá các bài thực tập theo thang điểm 10/10

- Đánh giá phần tự học theo yêu cầu cụ thể từng phần của giáo viên