ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC CÔN TRÙNG HỌC ĐẠI CƯƠNG

Kiến thức: Cung cấp cho sinh viên những kiến thức cơ bản hình thái, cấu tạo, đặc điểm sinh học, sinh thái học, phân loại học của lớp Côn trùng Kỹ năng: Phân tích đặc điểm cấu tạo hình thái ngoài, nội quan, kỹ năng phân tích, định loại. Các mục tiêu khác: Sinh viên tự giác, nghiêm túc học tập, khuyến khích tìm tòi sáng tạo trong học tập

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-  -

ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC

CÔN TRÙNG HỌC ĐẠI CƯƠNG

1 Thông tin về giảng viên:

- Họ và tên: Nguyễn Văn Vịnh

- Chức danh, học hàm, học vị: Giảng viên, Tiến sĩ

- Thời gian, địa điểm làm việc: Các ngày trong tuần, trừ Thứ 7, CN - P.323, nhà T1, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên

- Địa chỉ liên hệ: P.605, CT1, Khu đô thị Mỹ Đình-Sông Đà

- Các hướng nghiên cứu chính: Đa dạng Côn trùng, Côn trùng ở nước, phân loại Ephemeroptera

- Họ và tên: Nguyễn Văn Quảng

- Chức danh, học hàm, học vị: GV chính, Tiến sĩ

- Thời gian, địa điểm làm việc: Các ngày trong tuần, trừ Thứ 7, CN - P.323, nhà T1, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên

- Địa chỉ liên hệ:

2 Thông tin về môn học:

- Tên môn học: Côn trùng học

- Mã môn học:

- Số tín chỉ: 2

- Giờ tín chỉ đối với các hoạt động học tập:

+ Nghe giảng lý thuyết trên lớp: 20

+ Thực hành trong phòng thí nghiệm:7

+ Tự học: 3

- Đơn vị phụ trách môn học:

+ Bộ môn: Động vật Không xương sống

+ Khoa: Sinh học

- Môn học tiên quyết: Động vật học Không xương sống

- Môn học kế tiếp: Không

3 Mục tiêu của môn học:

- Kiến thức: Cung cấp cho sinh viên những kiến thức cơ bản hình thái, cấu tạo, đặc điểm sinh học, sinh thái học, phân loại học của lớp Côn trùng

- Kỹ năng: Phân tích đặc điểm cấu tạo hình thái ngoài, nội quan, kỹ năng phân tích, định loại

- Các mục tiêu khác: Sinh viên tự giác, nghiêm túc học tập, khuyến khích tìm tòi sáng tạo trong học tập

4 Tóm tắt nội dung môn học

- Nguồn gốc của côn trùng, mối quan hệ giữa côn trùng với các nhóm động vật chân khớp khác

- Đặc điểm về hình thái, cấu tạo giải phẫu cơ thể; cấu tạo và chức năng của vỏ

cơ thể, các hệ cơ quan như vận động, tiêu hóa tuần hoàn, hô hấp, bài tiết, thần kinh, sinh dục, cơ quan cảm giác, tuyến nội tiết và ngoại tiết

- Đặc điểm sinh sản và phát triển; phương thức sinh sản; phát triển hậu phôi và biến thái, chu kỳ phát triển của côn trùng

- Những đặc điểm sinh thái học cơ bản của côn trùng; các yếu tố vô sinh; các yếu tố sinh học, biến động số lượng côn trùng

- Tiến hóa và tính đa dạng của côn trùng; hệ thống phân loại côn trùng

- Vai trò ý nghĩa thực tiễn của lớp côn trùng

5 Nội dung chi tiết môn học

Chương 1 QUAN HỆ TIẾN HÓA GIỮA CÔN TRÙNG VÀ CÁC ĐỘNG VẬT CHÂN KHỚP KHÁC

1.1 Đặc điểm của côn trùng

1.2 Tính đa dạng của động vật chân khớp

1.2.1 Có móc (Onychophora) 1.2.2 Trùng ba thuỳ (Trilobita) 1.2.3 Có kìm (Chelicerata) 1.2.4 Giáp xác (Crustacea) 1.2.5 Nhiều chân (Myriapoda)

Chương 2 NGUỒN GỐC CỦA CÔN TRÙNG

2.1 Một số giả thiết theo quan điểm một nguồn gốc

2.2 Giả thuyết đa nguồn gốc của Tiegs và Manton

Chương 3 PHÂN ĐỐT VÀ PHÂN CHIA CÁC PHẦN CỦA CƠ THỂ

3.1 Phân đốt cơ thể

3.2 Phân chia các phần cơ thể

Chương 4 ĐẦU VÀ PHẦN PHỤ CỦA ĐẦU

4.1 Quá trình đầu hóa và số đốt của đầu côn trùng

4.2 Cấu tạo của đầu

4.3 Kiểu đầu côn trùng

4.4 Phần phụ của đầu

4.4.1 Anten 4.4.2 Phụ miệng

Chương 5 CỔ VÀ NGỰC

5.1 Cổ

5.2 Ngực và phần phụ của ngực

5.2.1 Cấu tạo của các đốt ngực 5.2.2 Phần phụ của ngực

Chương 6 BỤNG VÀ PHẦN PHỤ CỦA BỤNG

6.1 Cấu tạo của bụng

6.2 Phần phụ của bụng

6.2.1 Phần phụ sinh dục 6.2.2 Các phần phụ khác

Chương 7 VỎ CƠ THỂ

7.1 Cấu tạo vỏ cơ thể

7.2 Quá trình lột xác và hình thành vỏ mới

7.2.1 Trước lột xác 7.2.2 Lột xác 7.2.3 Sau lột xác 7.3 Mầu sắc vỏ của vỏ cơ thể

7.3.1 Màu vật lý 7.3.2 Màu hoá học

Chương 8 CƠ QUAN CẢM GIÁC

8.1 Cơ quan cảm giác cơ học

8.1.1 Lông xúc giác 8.1.2 Chuông cảm giác 8.1.3 Dây cung cảm giác 8.1.4 Cơ quan Jonston 8.1.5 Cơ quan cảm giác dưới khuỷu 8.2 Cơ quan cảm giác hoá học

8.2.1 Vị giác 8.2.2 Khứu giác 8.3 Cảm giác nhiệt

8.4 Cảm giác độ ẩm

8.5 Cơ quan thính giác

8.6 Cơ quan thị giác

8.6.1 Mắt kép 8.6.2 Mắt đỉnh 8.6.3 Mắt đơn bên

Chương 9 HỆ THẦN KINH

9.1 Cấu tạo của hệ thần kinh

9.2 Thần kinh trung ương

9.2.1 Não 9.2.2 Hạch thần kinh dưới hầu 9.2.3 Chuỗi hạch thần kinh bụng 9.3 Hệ thần kinh giao cảm

9.4 Sinh lý thần kinh

9.4.1 Xung thần kinh và xinap 9.4.2 Thần kinh trung ương điều khiển các phản ứng tức thời 9.4.3 Sinh lý thần kinh liên quan đến tập tính và bản năng của côn trùng

Chương 10 TUYẾN NGOẠI TIẾT VÀ NỘI TIẾT

10.1 Tuyến ngoại tiết

10.1.1 Cấu tạo của tuyến ngoại tiết 10.1.2 Chức năng của tuyến ngoại tiết 10.2 Tuyến nội tiết

10.2.1 Cấu tạo của hệ nội tiết

10.2.2 Chức năng của tuyến nội tiết

Chương 11 HỆ CƠ

11.1 Cơ xương

11.1.1 Cấu tạo 11.1.2 Tiếp điểm của cơ xương 12.1.3 Các nhóm cơ xương 11.2 Cơ nội tạng

11.3 Sinh lý vận động của cơ - co cơ

11.4 Thần kinh điều khiển hoạt động của cơ

Chương 12 HỆ TIÊU HÓA

12.1 Cấu tạo

12.1.1 Ống tiêu hoá 12.1.2 Tuyến tiêu hoá 12.2 Hoạt động tiêu hoá

12.2.1 Nhu động của ruột

12.2.2 Sự dinh dưỡng

Chương 13 HỆ HÔ HẤP

13.1 Cấu tạo

13.1.1 Khí quản và vi khí quản 13.1.2 Túi khí

13.1.3 Lỗ thở 13.2 Hoạt động hô hấp

13.2.1 Hô hấp chủ động 13.2.2 Điều hoà hô hấp 13.2.3 Trao đổi hô hấp cơ sở 13.3 Hô hấp của côn trùng sống ở nước và nội ký sinh

13.3.1 Hô hấp của côn trùng sống ở nước 13.3.2 Hô hấp của côn trùng nội ký sinh 13.3.3 Haemoglobin

Chương 14 HỆ TUẦN HOÀN VÀ THỂ MỠ

14.1 Cấu tạo

14.1.1 Ống tim lưng

14.1.2 Màng lưng 14.1.3 Màng bụng 14.1.4 Cơ quan bơm máu phụ hay tim phụ 14.2 Hoạt động tuần hoàn

14.2.1 Tuần hoàn máu trong cơ thể 14.2.2 Hoạt động của tim

14.2.3 Thành phần và chức năng của máu 14.3 Thể mỡ

14.3.1 Cấu tạo 14.3.2 Phân loại và chức năng

Chương 15 HỆ BÀI TIẾT

15.1 Cấu tạo

15.1.1 Ống Malpighi 15.1.2 Các dạng ống Malpighi 15.1.3 Chức năng của ống Malpighi 15.2 Tuyến môi

15.3 Tế bào thận

15.4 Tế bào urat của thể mỡ

Chương 16 HỆ SINH DỤC

16.1 Cơ quan sinh dục cái

16.1.1 Cấu tạo 16.1.2 Sự hình thành trứng 16.2 Cơ quan sinh dục đực

Chương 17 SINH HỌC SINH SẢN

17.1 Phương thức sinh sản của côn trùng

17.1.1 Đẻ con 17.1.2 Sinh sản đơn tính

17.1.3 Ấu trùng đẻ 17.1.4 Đẻ nhiều phôi hay trứng sinh 17.2 Trứng và phát triển phôi

17.2.1.Hình thái cấu tạo và sự đẻ trứng

17.2.2 Phát triển phôi

Chương 18 PHÁT TRIỂN HẬU PHÔI VÀ BIẾN THÁI

18.1 Các kiểu biến thái

18.1.1 Biến thái không hoàn toàn 18.1.2 Biến thái hoàn toàn

18.2 Pha ấu trùng: pha thứ hai của phát triển cá thể ở côn trùng

18.2.1 Tăng trưởng và tuổi của ấu trùng 18.2.2 Các dạng ấu trùng

18.3 Pha nhộng:

18.3.1 Các kiểu nhộng 18.3.2 Phát triển của nhộng 18.4 Điều khiển sự phát triển

18.4.1 Điều hoà nội tiết trong sự phát triển 18.4.2 Các nhân tố khởi động và kết thúc chu kỳ lột xác 18.4.3 Sinh lý của sự biến thái

18.4.4 Nguồn gốc của biến thái 18.5 Pha trưởng thành

18.5.1 Chín sinh dục

18.5.2 Hiện tượng dị hình giới tính, giao phối và thụ tinh 18.5.3 Hiện tượng đa hình

18.6 Khả năng tự vệ của côn trùng

18.6.1 Tự vệ chủ động 18.6.2 Tự vệ bị động

Chương 19 CHU KỲ PHÁT TRIỂN CỦA CÔN TRÙNG

19.1 Chu kỳ sống (vòng đời)

19.2.Thế hệ

19.3 Tuổi thọ

19.4 Lứa

19.5 Chu kỳ mùa và chu kỳ năm

19.6 Diapau

19.6.1 Khái niệm cơ bản 19.6 Các kiểu diapau

Chương 20 SINH THÁI CÔN TRÙNG

20.1 Các yếu tố vô sinh

20.1.1 Khí hậu

20.1.2 Thời tiết

20.1.3 Các yếu tố thổ nhưỡng, thủy văn

20.2 Các yếu tố sinh học

20.2.1 Sự chuyên hóa thức ăn

20.2.2 Vật ký sinh và vật chủ

20.2.3 Cạnh tranh trong loài

20.2.4 Cạnh tranh khác loài

20.3 Biến động số lượng côn trùng

20.3.1 Khái niệm cơ bản

20.3.2 Mô tả biến động số lượng quần thể côn trùng

Chương 21 PHÂN LOẠI CÔN TRÙNG

20.1.1 Hệ thống phân loại côn trùng

20.1.2 Các bộ côn trùng thường gặp

6 Học liệu:

Học liệu bắt buộc:

1 Nguyễn Anh Diệp, Trương Quang Học, Phạm Bình Quyền Côn trùng học NXB ĐHQG Hà Nội, 2005

2 Đặng Ngọc Thanh, Trương Quang Học (Chủ biên) Hướng dẫn thực tập

Động vật không xương sống NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 1999

Học liệu tham khảo

3 Borror J.D., An Introduction to the Study of Insects Sixth Edition Saunder College Publishing, 1989

4 Phạm Bình Quyền Sinh thái học côn trùng NXB ĐHQG Hà Nội, 2005

5 Cedric G., Entomology, Plenum Pres, New York and London, 1980

6 Mayr, E., Principles of Systematic Zoology, McGraw-Hill, New York, 1991

7 Chapman, R.F.,The Insect Structure and Functions, Hodder and Stoughton, London Sydney Aukland Toronto, 1982

7 Hình thức tổ chức dạy học:

7.1 Lịch trình chung: ghi tổng số giờ tín chỉ cho mỗi cột

Nội dung

Hình thức tổ chức dạy học môn học

Tổng

Lên lớp Thực hành,

thí nghiệm, điền dã

Tự học, tự nghiên cứu

Lý thuyết Bài tập Thảo luận

Chương

Chương

7.2 Lịch trình tổ chức dạy học cụ thể:

Tuần Nội dung chính Yêu cầu sinh viên chuẩn bị tổ chức dạy Hình thức

học

Ghi chú

1 Chương 1, 2

- Nguồn gốc côn trùng Đọc trước tài liệu [1]: tr 3-21; [3]: tr 1-23 Lý thuyết

2

Chương 3,4,5,6

- Cấu tạo hình thái ngoài: cổ,

ngực, bụng

Đọc trước tài liệu [1]: tr

22-66; [3]: tr 26-42 Lý thuyết

3 Chương 7; 8

- Vỏ cơ thể, cơ quan cảm giác Đọc trước tài liệu [1]: tr 67-110;[3]: tr 24-26 Lý thuyết

4 Thực hành cấu tạo hình thái

ngoài của côn trùng [2]: tr 143-144, 150-151 Thực hành

5 Chương 9, 10

- Hệ thần kinh, tuyến nội

Đọc trước tài liệu [1]: tr

111-150;[3]: tr 50-55 Lý thuyết

ngoai tiết

6 Chương 11, 12

- Hệ cơ, hệ tiêu hóa

Đọc trước tài liệu [1]: tr

151-174; [2]: tr

147-148, 154, ; [3]: tr 43-46

Lý thuyết + Thực hành

7 Chưong 13, 14

- Hệ hô hấp và hệ tuần hoàn Đọc trước tài liệu [1]: tr 175-199[3]: tr 48-50 Lý thuyết

8 Chương 15

- Hệ bài tiết Đọc trước tài liệu [1]: tr 203 - 208 Lý thuyết

9 Thực hành cấu tạo nội quan

của côn trùng [2]: tr 14 -144, 150-151 Đọc trước tài liệu Thực hành

10

Chương 16, 17 Sinh sản và phát triển của côn

trùng

Đọc trước tài liệu [1]:

tr.209 - 236 Lý thuyết

11

Chương 18, 19 Phát triển hậu phôi và biến

thái

Đọc trước tài liệu [1]:

tr.237 - 266 Lý thuyết

12 Chương 20

Sinh thái học của côn trùng Đọc trước tài liệu [1]: tr 267 - 319; [4]: 49-117 Lý thuyết

13

Chương 21 Các hệ thống phân loại côn

trùng

Đọc trước tài liệu [3]: tr 91 100; 146

-151

Lý thuyết

14 Chương 21

Phân loại côn trùng Đọc trước tài liệu [3]: tr 151 - 163 Lý thuyết

15 Thực tập phân loại côn trùng 172 -178; [3]: tr 164 - Đọc trước tài liệu [2]:

744

Lý thuyết + Thực hành

8 Yêu cầu của giảng viên đối với môn học

- Các phòng học lý thuyết được trang bị máy tính và projector

- Các phòng thực tập đầy đủ các trang thiết bị phục vụ cho giải phẫu, kính lúp , kính hiển vi Phần lý thuyết và thực tập được bố trí xen kẽ

- Sinh viên thực hiện việc thực hành theo đúng lịch trình Chuẩn bị đầy đủ nội dung của từng chương, phần theo đúng nội dung môn học

- Học viên phải tích luỹ đủ các điểm kiểm tra đánh giá theo quy định môn học

9 Phương pháp và hình thức kiểm tra đánh giá môn học:

9.1 Các loại điểm kiểm tra và trọng số của từng loại điểm

- Phần tự học, tự nghiên cứu: 5%, phần thực hành: 15 %

- Kiểm tra giữa kỳ: 20%

- Kiểm tra đánh giá cuối kỳ: 60%

9.2 Lịch thi và kiểm tra (kể cả thi lại)

- Thi giữa kỳ: Tuần thứ 9

- Thi cuối kỳ: sau tuần 15

- Thi lại sau kỳ thi chính 2 tuần

9.3 Tiêu chí đánh giá các loại bài tập và nhiệm vụ mà giảng viên giao cho sinh viên

- Nộp báo cáo các bài thực hành theo đúng thời gian quy định

- Phần tự học sinh viên phải tổng kết tài liệu theo yêu cầu và giáo viên kiểm tra

và đánh giá

- Chấm điểm theo thang điểm 10/10